Instytut Pamięci Narodowej

Pomimo to, że nie widzimy tutaj żadnych grobów, znajdujemy się na największym na świecie cmentarzu księży. Największą ofiarę ponieśli Polacy. Z 1780 polskich księży, 868 zginęło. Rzeczywistość była gorsza, niż nasze wyobrażenie o tym, co się tutaj wtedy wydarzyło.

kard. Friedrich Wetter, arcybiskup monachijski podczas Mszy św. w Dachau, 30 kwietnia 1995 r.

Duchowni byli prześladowani przez obu okupantów. W latach 1939–1945 zginęło blisko 3 tysiące polskich duchownych, a więc prawie 20 proc. przedwojennego duchowieństwa. Jan Paweł II w czasie pielgrzymki do Ojczyzny 13 czerwca 1999 roku dokonał beatyfikacji 108 męczenników z czasów II wojny światowej. W gronie błogosławionych znaleźli się m.in.: trzej biskupi, pięćdziesięciu jeden kapłanów diecezjalnych, dwudziestu sześciu kapłanów zakonnych, trzech biskupów, trzech kleryków oraz osiem sióstr zakonnych i siedmiu braci zakonnych, w tym męczennicy z KL Dachau.

Symbolem męczeństwa polskiego duchowieństwa w latach 1939–1945 jest KL Dachau

KL Dachau, pierwszy w Niemczech Konzentrationslager, założono w 1933 r. dla więźniów politycznych na terenie zamkniętej fabryki prochu i amunicji niedaleko Monachium. W czasie wojny stał się centralnym ośrodkiem zagłady duchowieństwa z całej okupowanej Europy. Wśród około 2800 duchownych katolickich tam zesłanych (kapłanów, zakonników, kleryków, diakonów, księży i biskupów) największą grupę stanowili Polacy w liczbie 1780. Dnia wyzwolenia doczekała tylko połowa z nich.

Co drugi „złożył ofiarę życia”

Większość aresztowanych i uwięzionych w KL Dachau polskich duchownych pochodziła z terenów wcielonych do Rzeszy po wrześniu 1939 r., określanych w administracji niemieckiej jako: Reichsgau Wartheland (Okręg Rzeszy Kraj Warty), Reichsgau Danzig Westpreußen (Okręg Rzeszy Gdańsk Prusy Zachodnie), Provinz Schlesien (Prowincja Śląsk). Transporty przybywały do Dachau od kwietniu 1940 r. Przeniesiono tam też kapłanów z innych obozów, m.in. Sachsenhausen, Mauthausen-Gusen.

„Tu, w Dachau, co trzeci zamęczony był Polakiem, co drugi z więzionych tu księży polskich złożył ofiarę życia. Ich świętą pamięć czczą księża polscy współwięźniowie” – głosi napis na tablicy pamiątkowej umieszczonej w Dachau w 1972 r. na ścianie Kaplicy Śmiertelnego Lęku Pana Jezusa. Warunków obozowych nie przeżyło 868 polskich duchownych (najwięcej z terenów diecezji poznańskiej – 147, włocławskiej – 144 i łódzkiej – 112), to jest 84 proc. ogółu duchownych tam zamęczonych.

Wolni w zniewoleniu

Z uwagi na narodowość duchowni polscy byli zaliczeni do więźniów politycznych. Nosili czerwony trójkąt z literą P naszyty na bluzę pasiaka wraz z numerem obozowym. Skomasowano ich w barakach nr 28 i 30, zwanych blokami księżowskimi. Nad więźniami znęcano się fizycznie i psychicznie, poddawano szykanom związanym z przynależnością do stanu duchownego (zakazano sprawowania mszy świętych, udzielania posług duszpasterskich, odmawiania modlitw, posiadania przedmiotów kultu). Mimo to nie tracili ducha, nie wyrzekli się wartości, wzajemnie umacniali siebie i współwięźniów.

Więcej: Łucja Marek, Dachau i śmierć są synonimami

Masowa fala aresztowań duchowieństwa katolickiego rozpoczęła się już jesienią 1939 roku. Niemcy przed wojną mieli już przygotowane listy proskrypcyjne, na podstawie których dokonywali aresztowań polskiej inteligencji - w tym duchowieństwa katolickiego. Księża zostali aresztowani przez niemieckie władze okupacyjne pod zarzutem działalności politycznej. Na początku byli osadzani w obozach przejściowych, następnie przewożono ich m.in. do KL Dachau. Tam byli poddawani doświadczeniom pseudomedycznym.

Ustanowiony przez Episkopat w 2002 r. Dzień Męczeństwa Duchowieństwa Polskiego jest kontynuacją corocznego dziękczynienia księży – więźniów KL Dachau. 22 kwietnia 1945 r. ślubowali, że jeśli przeżyją, będą pielgrzymować co roku do kaliskiego sanktuarium św. Józefa. Obóz w Dachau został wyzwolony tydzień później (29 kwietnia 1945 r.) przez armię amerykańską, a ocaleni duchowni do końca życia wypełniali złożone przyrzeczenie.

fot. Maciej Foks, IPN

Lista publikacji IPN, materiałów naukowych, popularnonaukowych, multimedialnych, infografiki historyczne, wystawy

►PORTALE IPN

Kartoteka więźniów obozu KL Dachau

Pierwszy niemiecki nazistowski obóz, mieszczący się w Dachau, został założony 22 marca 1933 r. z rozkazu Heinricha Himmlera. Wdrożone regulaminy i restrykcyjny system zarządzania przez komendanta Theodora Eicka stały się wzorem dla innych hitlerowskich obozów. Na początku trafiali do niego przeciwnicy polityki Adolfa Hitlera. Umieszczani tam byli głównie komuniści, socjaldemokraci, homoseksualiści, Żydzi czy też Romowie. W późniejszym okresie KL Dachau stało się miejscem kaźni Polaków, a szczególnie polskiej inteligencji i duchowieństwa. W ciągu istnienia przez KL Dachau przeszło łącznie ponad 200 tys. osób, a zmarło ponad 41 tys. Było to również miejsce, gdzie przeprowadzano eksperymenty pseudomedyczne m.in. w zakresie tyfusu plamistego, malarii, gruźlicy, krzepnięcia krwi oraz lotnictwa.

Jednym z więźniów obozu położonego nieopodal Monachium był Jan Batory. Po wojnie, na podstawie oryginalnej ewidencji KL Dachau, opracował kartotekę zmarłych więźniów oraz osób, które przebywały w obozie. Po jego śmierci kartoteki zostały zakupione przez Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce i obecnie stanowią ważne źródło do odtwarzania losów ofiar niemieckiego totalitaryzmu .

Portal https://truthaboutcamps.eu/

Portal przystanekhistoria.pl

► Ludobójcze akcje eksterminacji polskich warstw przywódczych, w tym polskiego duchowieństwa w czasie II wojny światowej

W celu szybszego podbicia ziem polskich, Niemcy rozpoczęli ludobójcze akcje - eksterminację polskich elit: intelektualnych, społecznych, gospodarczych i duchownych, zdając sobie sprawę, że warstwy przywódcze są nośnikiem polskiej tożsamości narodowej. Ziemie Polskie miały się stać dla Niemców rezerwuarem taniej siły roboczej, bezwolnej masy bez warstwy przywódczej.

Po wybuchu II wojny światowej na terenie Pomorza polscy duchowni byli jedną z grup aresztowanych przez Niemców w ramach operacji Tannenberg i rozstrzelani w Lasach Piaśnickich. Zbrodnia ta określana jest jako Pomorski Katyń.

Na terenach wcielonych do III Rzeszy już od początku działań wojennych przeprowadzana była tzw. Intelligenzaktion, czyli ludobójcza akcja eliminacji polskich warstw przywódczych, w tym polskiego duchowieństwa, które dla Niemców było niezwykle niebezpieczne, ze względu na podtrzymywanie nie tylko wiary katolickiej w Polakach, ale również polskości, polskiej tożsamości narodowej i historycznej i dziedzictwa kulturowego. Cześć osób aresztowanych w ramach Intelligenzaktion została rozstrzelana, pozostałych wysłano do niemieckich obozów koncentracyjnych.

Na terenie Generalnego Gubernatorstwa odpowiednikiem Intelligenzaktion była tzw. akcja AB – Nadzwyczajna Akcja Pacyfikacyjna, której częścią było ludobójstwo Polaków, w tym polskiego duchowieństwa, w Palmirach, wiosce na obrzeżach Kampinosu. Oficjalnie celem akcji AB była eliminacja polskiego ruchu oporu. Większość sprawców zbrodni w ramach eliminacji polskich warst przywódczych nie poniosła żadnej kary.

Na terenach okupowanych przez ZSRS, Stalin dążył do eksterminacji polskiej elity, w tym duchowieństwa. Duchowni znaleźli się rownież wśród zamordowanych przez Rosjan m.in. w Katyniu, Charkowie.

► WYDAWNICTWO IPN – wybrane publikacje

► WYBRANE TEKSTY

► Archiwum IPN

Droga do świętości ks. Stefana Wincentego Frelichowskiego

W ramach Archiwum Pełnego Pamięci do zasobu Archiwum IPN trafiły niezwykłe pamiętaki po bł. ks. Stefanie Wincentym Frelichowskim. Zdjęcia z okresu dzieciństwa, młodości, kształcenia w pelplińskim seminarium oraz pierwszych lat posługi kapłańskiej. Ponadto dokumenty metrykalne, materiały związane z edukacją i drogą kapłańską, pamiętniki, konspekty kazań i katechez. To tylko część wyjątkowej spuścizny bł. ks. "Wicka" przekazanej do Archiwum IPN.

Ksiądz Stefan Frelichowski był jednym z blisko 3000 polskich duchownych, którzy stracili życie w czasie II wojny światowej. Więziony przez Niemców od września 1939 roku, w ekstremalnych warunkach pobytu w kolejnych obozach, m.in. Stutthof, Sachsenhausen, Dachau, wspierał współwięźniów, spowiadał, potajemnie sprawował msze i udzielał komunii. Ks. Frelichowski jest patronem polskich harcerzy. 7 czerwca 1999 roku Jan Paweł II włączył ks. Stefana Frelichowskiego do grona błogosławionych kościoła katolickiego.

► ks. Stefan Frelichowski - Fotografie i dokumenty

Następny

Powrót

pauza

►MATERIAŁY EDUKACYJNE IPN

► INFOGRAFIKI HISTORYCZNE

Operacja „Tannenberg” ludobójcza operacjaniemieckiej Policji Bezpieczeństwa (Sipo) i Służby Bezpieczeństwa (SD) pod kryptonimem „Tannenberg” przeprowadzona w 1939 r. w Polsce przez niemieckie grupy operacyjne Einsatzgruppen była pierwszą zaplanowaną na masową skalę operacją eksterminacyjną w okresie II wojnie światowej. Jej celem było wyeliminowanie polskich warstw przywódczych, w większości wpisanych przed wojną na tzw. listy proskrypcyjne. Do końca 1939 r. Niemcy na terenach okupowanych przez III Rzeszę zamordowali około 55 000 polskich obywateli, głównie Powstańców Wielkopolskich, Powstańców Śląskich, członków Polskiego Związku Zachodniego, nauczycieli, księży, urzędników, ziemian i chłopów.

► ROZMOWA

Jestem dzieckiem szczęścia – rozmowa z Jerzym Skrzypkiem (1920-2013), więźniem KL Auschwitz, Flossenbürg i Dachau

►ŚWIADECTWA

► NOTACJA – opowiedziane.ipn.gov.pl

Stefania Hayward – Karmelitanka z klasztoru w Dachau, z pochodzenia Rosjanka, pisze i publikuje w języku polskim książki o ks. Stefanie W. Frelichowskim, o roli polskich duchownych w KL Dachau.

Siostra Stefania opowiada o swojej drodze do Karmelu w Dachau. Jej duchowym przewodnikiem na tej drodze był Wicek – bł. ks. Stefan Wincenty Frelichowski, który zginął podczas epidemii tyfusu plamistego w KL Dachau. Epidemia, która rozprzestrzeniła się w obozie na przełomie 1944/1945 pochłonęła ponad 17 tys. ofiar. Na pomoc umierającym pospieszyli księża – ochotnicy. Nieśli nie tylko pomoc duchową, ale swoją obecnością sprawiali, że chorzy nie umierali w samotności. Idąc do baraków tyfusowych ryzykowali życie i umierali w opinii świętości. Prekursorem akcji pomocy był ks. Frelichowski.

Więcej notacji: opowiedziane.ipn.gov.pl

► PUBLIKACJE WYDAWNICTWA IPN – do pobrania [pdf]

– Wacław Jurgoński. Od Szczeglina do KL Dachau. Kronika przeżyć (1940–1945), wstęp i opracowanie Tomasz Ceran, IPN, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, Toruń 2019 [pdf]

► Biuletyn IPN

► DODATKI PRASOWE – do pobrania

► IPNtv

► AUDIO [do pobrania]:

[TEKST + AUDIO] 90. rocznica utworzenia obozu koncentracyjnego Dachau. Audio: dr Filip Gańczak – 90. rocznica utworzenia obozu koncentracyjnego Dachau

► WYSTAWA

bł. ks. bp. Władysław Goral - biograficzna wystawa elementarna przygotowana w Oddziałowym Biurze Edukacji Narodowej IPN w Lublinie poświęcona jest osobie bł. biskupa Władysława Gorala - człowieka wszechstronnego; duszpasterza, wychowawcy, rekolekcjonisty i wizytatora katechetycznego, działacza społecznego oraz charytatywnego profesora Seminarium Duchownego w Lublinie, kapłana francuskiej Polonii, asystenta kościelnego dla diecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej, redaktora Wiadomości Diecezjalnych Lubelskich, uczonego i publicystę, autora „Protekcji”, prezesa Związku Kapłanów „Unitas”, biskupa pomocniczego diecezji lubelskiej, więźnia Zamku Lubelskiego, „samotnika” z KL Sachsenhausen, jednego ze 108 polskich męczenników z czasów II wojny światowej, ofiarę prześladowania Kościoła w Polsce w latach 1939-1945. Na końcowych planszach przedstawiono współczesne formy upamiętnienia postaci Duchownego.

Duchowni katoliccy z Kraju Warty w niemieckich obozach w Konstantynowie Łódzkim i KL Dachau

Wystawa elementarna przygotowana w Oddziałowym Biurze Edukacji Narodowej IPN w Łodzi opowiada o duchownych archidiecezji poznańskiej oraz diecezji łódzkiej, włocławskiej i częstochowskiej aresztowanych w październiku 1941 r., podczas największej i ostatniej fali zatrzymań kapłanów w Kraju Warty, następnie więzionych w niemieckich obozach w Konstantynowie Łódzkim i KL Dachau. Z obozu w Konstantynowie Łódzkim przewieziono do obozu koncentracyjnego w Dachau ok. 300 księży diecezjalnych i zakonników, zmarło lub zginęło ok. 70 proc.

Św. Maksymilian Maria Kolbe Biograficzna wystawa elementarna przygotowana przez Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN w Łodzi. Powstała w związku z 80. rocznicą śmierci Maksymiliana Kolbego i 50. rocznicą beatyfikacji.

► Zobacz też: 19 października - Narodowy Dzień Pamięci Duchownych Niezłomnych

► GDZIE SZUKAĆ INFORMACJI O OFIARACH NIEMIECKICH i SOWIECKICH REPRESJI?

Centrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej
straty.pl – podstawowym celem programu jest ustalenie imiennej listy obywateli II RP, którzy zostali poddani wszelkiego rodzaju represjom ze strony okupanta niemieckiego w latach 1939–1945. Program „Straty osobowe” przywraca nazwiska wszystkim możliwym dziś do zidentyfikowania ofiarom i osobom represjonowanym, które we wrześniu 1939 roku były obywatelami II RP (wszystkich narodowości).

Baza „Strat” jest indeksem ofiar i osób represjonowanych – nie gromadzi skanów dokumentów na podstawie których wprowadzane są informacje – wskazuje jednak miejsca, gdzie dokumenty takie można odnaleźć.

Archiwa zagraniczne:

Arolsen Archives – to Międzynarodowe Centrum Badań Prześladowań Nazistowskich i jednocześnie największe archiwum dokumentów dotyczących ofiar i Ocalonych. Zbiory zawierają informacje o 17,5 mln osób i są wpisane na listę dziedzictwa UNESCO „Pamięć Świata”. Znajdujące się w nich dokumenty dotyczą wielu różnych grup ofiar reżimu nazistowskiego i stanowią ważne źródło informacji dla dzisiejszego społeczeństwa. W Bad Arolsen w Hesji (Niemcy) mieści się największe na świecie archiwum poświęcone ofiarom reżimu nazistowskiego oraz Ocalonym.

Arolsen Archives: International Center on Nazi Persecution; Große Allee 5-9; 4454 Bad Arolsen, Deutschland [T +49 5691 629-0; F +49 5691 629-501]

Indeks represjonowanych – w indeksie znajduje się baza ofiar represji sowieckich. W założeniu „Indeks Represjonowanych” miał służyć głównie poszukiwaniu zaginionych. Ostatecznie jednak został zaprojektowany w taki sposób, aby mogły z niego korzystać także osoby prowadzące badania naukowe związane z tematyką wschodnią. Dane z ankiet, a następnie również z materiałów źródłowych pochodzących z archiwów posowieckich, pozyskiwanych od lat 90. XX w. za pośrednictwem Stowarzyszenia „Memoriał” w Moskwie (rosyjskiej organizacji pozarządowej, której celem jest dokumentowanie i propagowanie wiedzy o ofiarach komunistycznych represji politycznych), pozwoliły na stworzenie komputerowej bazy danych „Indeksu Represjonowanych”, liczącej ok. 1 200 000 rekordów. Jest to tzw. baza wewnętrzna „Indeksu”, którą obecnie wykorzystują pracownicy IPN podczas prowadzenia kwerend.
Wyszukiwanie osób represjonowanych
Prześlij zapytanie

Bazy IPN:

Więcej materiałów:

IPN
straty.pl
Arolsen Archives
IPNtv
https://archiwumpamieci.pl/
przystanekhistoria.pl
Zachęcamy do korzystania z Inwentarza Archiwalnego IPN: https://inwentarz.ipn.gov.pl/

Kontakt dla mediów:

Rzecznik Prasowy IPN – Dyrektor Biura:
dr Rafał Leśkiewicz
tel. 602 322 362
rzecznik@ipn.gov.pl

WIDEO

dr Robert Derewenda, dyrektor Oddziału IPN w Lublinie - o postawach i losach polskiego duchowieństwa katolickiego w czasie II wojny światowej oraz w czasach komunistycznych
Katarzyna Helik, Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN w Łodzi: polscy kapłani katoliccy - więźniowie KL Dachau

AUDIO

Dzień Męczeństwa Duchowieństwa Polskiego w czasie II wojny światowej - Ewa Wójcicka, Archiwum IPN

Instytut Pamięci Narodowej

29 kwietnia – Dzień Męczeństwa Duchowieństwa Polskiego – materiały IPN

Lista publikacji IPN, materiałów naukowych, popularnonaukowych, multimedialnych, infografiki historyczne, wystawy

WIDEO

AUDIO