Nawigacja

Zapowiedzi wydawnicze IPN

 

Zapowiedzi wydawnicze IPN

Marek Hańderek, Unia 1940‒1948. Dzieje zapomnianego ruchu ideowego, Warszawa 2019, 408 s.+16 wkł. zdj., ISBN: 978-83-8098-567-4 (seria „Monografie”, t. 142)

Książka prezentuje dzieje utworzonej w 1940 r. Unii – organizacji polityczno-wojskowej, odwołującej się do katolickiej nauki społecznej oraz polskiego mesjanizmu. Liderzy Unii pragnęli, aby stała się ona zaczątkiem wielkiego ruchu ideowego reformującego Polskę, Europę, a nawet świat. Na kartach książki zostały omówione zarówno różne formy aktywności unionistów w okresie okupacji oraz w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej, jak i kwestie programowe. Doktryna unionistyczna miała doprowadzić do ustanowienia nowego ładu międzynarodowego, opartego na moralności chrześcijańskiej, oraz sprawić, że ludzie raz na zawsze zerwą ze szkodliwymi ideologiami powodującymi chaos i wojny. 

Rolą monografii jest możliwie wyczerpujące omówienie działalności Unii oraz przedstawienie jej dorobku intelektualnego, który stanowi istotny wkład w rozwój polskiej myśli politycznej. Najbardziej aktywni w formowaniu doktryny unionistycznej byli Jerzy Braun, Kazimierz Studentowicz i Stanisław Bukowski. W szeregach Unii znaleźli się również inni znani i wybitni Polacy, m.in. Zofia Kossak-Szczucka i młody Karol Wojtyła.

Publikacja w ramach centralnego projektu badawczego IPN „Ziemie polskie pod okupacją 1939–1945”.

Katarzyna Wilczok, Radykałowie „Solidarności”. Kierownictwo MKZ Katowice w sporze o program i taktykę działania NSZZ „Solidarność” w latach 1980–1981, Warszawa 2019, 256 s.+ 16 s.wkł. zdj., ISBN: 978-83-8098-628-2 (seria „Monografie”, t. 144)

Książka składa się ze wstępu, pięciu rozdziałów, zakończenia, aneksu oraz bibliografii. We wstępie zostały przedstawione założenia pracy, w tym poruszona kwestia radykalizmu MKZ Katowice, stan badań, baza źródłowa oraz struktura pracy.

Pierwszy rozdział MKZ Katowice NSZZ „Solidarność” w pierwszej fazie budowy związku (od sierpnia 1980 r. do rejestracji 10 listopada 1980 r.) został poświęcony nakreśleniu genezy powstania NSZZ „Solidarność”, opisowi negocjacji prowadzonych przez MKZ NSZZ z siedzibą w Hucie „Katowice” z komisją rządową oraz założeniom programowym utworzonego regionalnego ośrodka Związku.

W drugim rozdziale Program i taktyka działania kierownictwa MKZ Katowice NSZZ „Solidarność” od rejestracji Związku do zakończenia kryzysu bydgoskiegoprzedstawiono koncepcje programowe MKZ Katowice, prezentowane w regionie jak i podczas posiedzeń Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność”. Zwrócono szczególną uwagę na sprawę wolnych sobót, kwestię więźniów politycznych i cenzury, stosunek do PZPR, władz i systemu politycznego PRL czy na problemy aprowizacyjne w PRL. Zostały także scharakteryzowane reakcje MKZ Katowice na wydarzenia rozgrywające się w związku z kryzysem bydgoskim z marca 1981 r.

Rozdział trzeci Program i taktyka działania kierownictwa MKZ Katowice NSZZ „Solidarność” od zakończenia kryzysu bydgoskiego do I Walnego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” Regionu Śląsko-Dąbrowskiego stanowi kontynuację problemową poprzedniego, chociaż pojawiają się w nim nowe wątki, jak np. odniesienie się do dziesięciopunktowego programu premiera Wojciecha Jaruzelskiego, udział Andrzeja Rozpłochowskiego w grupie roboczej KKP ds. więźniów politycznych oraz Zespole ds. opracowania projektu ustawy o związkach zawodowych. Został w nim opisany przebieg I Walnego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” Regionu Śląsko-Dąbrowskiego, podczas którego doszło do zjednoczenia działających regionalnych ośrodków ruchu związkowego, co równocześnie oznaczało koniec istnienia MKZ Katowice. Przedstawiono także dalsze losy kierownictwa MKZ Katowice.

Czwarty rozdział Koncepcje programowe Andrzeja Rozpłochowskiego od I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” do dnia wprowadzenia stanu wojennego prezentuje poglądy Andrzeja Rozpłochowskiego przedstawione podczas I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” oraz w trakcie posiedzeń Komisji Krajowej.

Ostatni, piąty rozdział Wewnątrzzwiązkowe problemy personalne a działania operacyjne SB wobec MKZ Katowice i jego przewodniczącego zawiera próbę analizy kilku istotnych wątków, tylko pośrednio ze sobą związanych, jednak stanowiących dopełnienie i wyczerpanie całości podjętej problematyki. W rozdziale tym można zapoznać się z przyczynami wewnątrzzwiązkowej krytyki działań i postaw kierownictwa MKZ Katowice, z krótką charakterystyką aktywności aparatu bezpieczeństwa wobec tej struktury, a także współpracą MKZ Katowice z innymi MKZ w województwie katowickim i kraju. Ponadto została zwrócona uwaga na sposób prowadzenia przez Andrzeja Rozpłochowskiego posiedzenia KKP, na którym nastąpiło publiczne apogeum konfliktu, jaki istniał między Anną Walentynowicz a Lechem Wałęsą. W rozdziale prześledzono także sposoby rozwiązywania przez kierownictwo MKZ Katowice innych konfliktów, zarówno wewnątrzzwiązkowych, jak i z władzami PRL.

Integralną część pracy stanowi aneks zawierający treść porozumienia katowickiego z 11 września 1980 r., wykaz członków MKZ Katowice, charakterystykę ich sylwetek (do chwili objęcia funkcji w MKZ Katowice) oraz porządkujący dla odbiorcy wykaz wszystkich posiedzeń KKP/KK NSZZ „Solidarność” wraz z ujętym zakresem tematycznym spotkań, opatrzony komentarzem bibliograficznym. Podsumowanie poruszonej problematyki zostało zawarte w zakończeniu. Na końcu książki zamieszczono bibliografię oraz indeks nazwisk.

Debiut Historyczny Roku 2015

Normatywy Wojskowej Służby Wewnętrznej (1957–1990), wybór, wstęp i opracowanie Bartosz Kapuściak, Katowice-Kraków 2019, 952 s., ISBN 978-83-8098-588-9

Normatywy Wojskowej Służby Wewnętrznej (1957–1990) to edycja dokumentów wybranych i opracowanych przez Bartosza Kapuściaka z Oddziału IPN w Katowicach, ukazująca działalność WSW w szerszym spectrum od zaprezentowanego w poprzednim tomie serii „Normatywy aparatu represji” (tom 2), który poświęcony był działaniom operacyjnym i ewidencji kontrwywiadu wojskowego PRL (Instrukcje pracy kontrwywiadowczej Wojskowej Służby Wewnętrznej wraz z instrukcjami prowadzenia dokumentacji i ewidencji (1957–1990), oprac. B. Kapuściak, Kraków 2010).

W zbiorze zamieszczono rozkazy, zarządzenia i instrukcje, w porządku rzeczowo-chronologicznym, dotyczące działalności archiwum Szefostwa WSW, współpracy i kontroli Zarządu II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego (wywiadu wojskowego), przedsięwzięć specjalnych, prac ofensywnych, kontrolnych i rozliczeniowych, a także operacyjnych i ewidencyjnych przewidzianych na czas wojny. Część źródłową poprzedzono wstępem, w którym scharakteryzowano poszczególne normatywy oraz stosowane przez organa WSW metody. W dołączonych tabelach przedstawiono struktury wojskowego aparatu represji, zawierające między innymi numery kodowe jednostek wojskowych organów WSW.

Prezentowany tom źródeł wraz z komentarzami pokazuje, jak dużą rolę odgrywała Wojskowa Służba Wewnętrzna zarówno w strukturach sił zbrojnych PRL, jak też w skali całego kraju, obejmując swoim zakresem, szczególnie w latach osiemdziesiątych XX w., także obszar działań Służby Bezpieczeństwa. Autor zbioru podjął też próbę odpowiedzi na pytanie: na ile skuteczna była w wypadku WSW „ochrona” samego „ludowego” Wojska Polskiego?

Kryptonim „Klan”. Służba Bezpieczeństwa wobec NSZZ „Solidarność” w Gdańsku, t. 2: I Krajowy Zjazd Delegatów, wstęp, wybór i oprac. Dominik Sokołowski, Radosław Żydonik, Gdańsk–Warszawa 2019, 1008 s., ISBN: 978-83-8098-494-3 (seria „Dokumenty”, t. 63)

Porozumienia sierpniowe z 1980 r. otworzyły drogę do legalizacji NSZZ „Solidarność”. W całej Polsce zaczęły żywiołowo powstawać struktury związkowe, do których zapisało się – co dzisiaj niewyobrażalne – dziesięć milionów Polaków. Ruch społeczny o tak ogromnej skali wymagał powołania władz krajowych, uchwalenia statutu oraz sformułowania programu. Były to główne zadania, jakie stanęły przed I Krajowym Zjazdem Delegatów, który odbył się w dwóch turach w Gdańsku: 5–10 września 1981 r. oraz 26 września – 7 października 1981 r. W trakcie zjazdu ujawniły się także – po raz pierwszy w sposób tak otwarty – tarcia wewnątrz związku. Ich echa zaważyły na późniejszej historii „Solidarności”.

Zjazd był ogromnym wyzwaniem nie tylko dla jego organizatorów, lecz także dla komunistycznego aparatu represji. Dziesiątki tajnych współpracowników obsługiwanych przez miejscowych i delegowanych funkcjonariuszy bezpieki, środki techniki operacyjnej (podsłuchy telefoniczne i pokojowe), kombinacje operacyjne, prowokacje... – nie ulega wątpliwości, że jesienią 1981 r. w Trójmieście machina bezpieki pracowała na najwyższych obrotach. Materiały operacyjne i analityczne wytworzone przez SB trafiały przede wszystkim do teczek dwóch spraw obiektowych: krypt. „Sejmik” (włączonych następnie do sprawy krypt. „Klan”) i „Debata”, założonych specjalnie na okoliczność I KZD. Publikowane dokumenty ukazują arsenał zastosowanych środków oraz determinację, z jaką władze komunistyczne usiłowały wpływać na przebieg debaty zjazdowej.

Rafał Łatka, Beata Mackiewicz, ks. Dominik Zamiatała, Kardynał Stefan Wyszyński, IPN, Instytut Prymasowski Stefana Kardynała Wyszyńskiego, Warszawa 2019, 560 s., ISBN: 978-83-8098-382-3

Album prezentuje w sposób możliwie pełny życie i działalność prymasa Stefana Wyszyńskiego. Z tego względu w pierwszej części książki przyjęto układ chronologiczny, w drugiej zaś postanowiono przedstawić materiał fotograficzny w ujęciu problemowym. Wynika to z wieloaspektowej działalności kard. Wyszyńskiego. Zawiera unikalne, nigdy wcześniej niepublikowane fotografie z okresu służby kard. Wyszyńskiego dla Kościoła w Polsce, pochodzące z Archiwum Instytutu Prymasowskiego Stefana Kardynała Wyszyńskiego.

„CzasyPismo” nr 2(14)/2018

Górny Śląsk, a szczególnie jego część przemysłowa, przyciągał prominentnych gości zarówno w okresie międzywojennym, w czasie wojny, jak i w latach Polski Ludowej. Chodziło wszak o najważniejszy, strategiczny region przemysłowy kraju. Żelaznym punktem programu wizyt dygnitarzy partyjnych i państwowych były więc odwiedziny kluczowych  zakładów pracy województwa śląskiego/katowickiego, czemu nieodmiennie towarzyszył rozbudowany ceremoniał oraz propagandowa otoczka. Opisujemy więc w niniejszym, czternastym już, numerze „CzasyPisma”, pobyt w Katowicach zarówno dygnitarza nazistowskiego, „wirtuoza” propagandy Josepha Goebbelsa, jak i komunistycznych przywódców Związku Sowieckiego – premiera ZSRR Nikołaja Bułganina, marszałka Gieorgija Żukowa i pierwszego sekretarza sowieckiej partii komunistycznej – Nikity Chruszczowa. Piszemy też o nietypowym przemówieniu i potajemnej grze w ping-ponga w Katowicach Fidela Castro, przywódcy rewolucyjnej Kuby. Choć wszyscy zapewne pamiętają słynną zabrzańską wypowiedź prezydenta Francji, Charlesa de Gaulle’a, my piszemy o jego odwiedzinach z perspektywy działań „zabezpieczających” Służby Bezpieczeństwa. Nie mogliśmy oczywiście pominąć najważniejszej i historycznej wizyty głowy Kościoła katolickiego na katowickim Muchowcu – w 1983 r. gościł tu po raz pierwszy jako papież Jan Paweł II. Ale tropiąc niezwykłych gości, cofamy się też do lat po pierwszej wojnie światowej i za pośrednictwem niepublikowanych dotąd zdjęć ukazujemy obecność wojsk francuskich, włoskich i brytyjskich w naszym regionie w latach 1920–1922, jak również sceny z pobytu wysokich przedstawicieli władz Rzeczypospolitej w międzywojennym województwie śląskim.

Niedawno minęła setna rocznica zakończenia Wielkiej Wojny. Piszemy więc o życiu codziennym Górnoślązaków w cieniu tego światowego konfliktu zbrojnego. Do tematyki wojennej, acz dotyczącej drugiej wojny światowej, nawiązuje szkic Nowozelandczyka Alana Woodsa, opisującego perypetie swego ojca, który jako jeniec wojenny trafił do obozu pracy przymusowej w okręgu przemysłowym. Również dość egzotyczny jest przypadek Harolda Webba, żołnierza armii amerykańskiej w czasie wojny koreańskiej, który przeszedł na stronę komunistyczną i po pobycie w Chinach znalazł się w Katowicach. Kilka kolejnych tekstów poświęconych jest literackim reakcjom na rzeczywistość obozu koncentracyjnego oraz stalinizm. Nie zapomnieliśmy również o kibicach sportowych – opisujemy epizod biografii legendarnego bramkarza Huberta Kostki oraz czasy świetności jastrzębskiego boksu. W numerze można też przeczytać o rzekomych zamachach na Edwarda Gierka w Katowicach, wspomnieniach Marca 1968 r. oraz rocznicy Kongresu Polaków w Berlinie z 1938 r.

Jerzy Kirszak, Generał Roman Szymański. Żołnierz Pierwszej Kompanii Kadrowej, zdobywca Monte Cassino, Warszawa 2019, 800 s. + 264 wkł. zdj., ISBN: 978-83-8098-599-5

Bohater książki – generał brygady Roman Władysław Szymański (1895–1974) – należał do najwybitniejszych polskich żołnierzy i dowódców XX w. W dziejach Wojska Polskiego był jedynym oficerem, który nie tylko przeszedł na froncie przez wszystkie szczeble dowodzenia: od dowódcy drużyny, plutonu i kompanii (podczas I wojny światowej w Legionach Polskich), batalionu (w wojnie z bolszewicką Rosją w 1920 r.), pułku (w kampanii polskiej 1939 r.), po brygadę i zgrupowanie odpowiadające sile dywizji piechoty (w kampanii włoskiej 1944 r.), lecz także pełnił odpowiedzialne funkcje w sztabach i szkolnictwie wojskowym różnych szczebli, czego zwieńczeniem było stanowisko komendanta Wyższej Szkoły Wojennej w Wielkiej Brytanii w latach 1944–1946. Wiele lat po wojnie został na emigracji szefem Sztabu Głównego i zastępcą Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych (choć bez wojska) oraz kanclerzem kapituły Orderu Wojennego Virtuti Militari w Londynie. Mimo to postać gen. Szymańskiego znana była dotąd nielicznej grupie historyków zajmujących się dziejami Legionów Polskich, armii II Rzeczypospolitej, Polskich Sił Zbrojnych na obczyźnie i drugiej wielkiej emigracji.

Przedstawiona praca jest pierwszą w literaturze naukowej pełną biografią gen. Romana Szymańskiego, a przy tym pracą o charakterze pretekstowym, w której autor, prowadząc Czytelnika przez meandry życia bohatera i jego rodziny, chciał ukazać historię walki Polaków o wolną ojczyznę w ciągu niemal siedmiu dekad XX w. Realizując ten zamiar, autor przeprowadził szerokie poszukiwania materiałów źródłowych w licznych archiwach i bibliotekach w Polsce i za granicą. Z ważniejszych placówek krajowych wymienić trzeba Archiwum Akt Nowych, Bibliotekę Narodową w Warszawie, Bibliotekę Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego w Rembertowie. Za granicą kwerendę przeprowadzono w archiwum Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku i przede wszystkim w polskich placówkach londyńskich: archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego, Instytutu Józefa Piłsudskiego, Studium Polski Podziemnej i Biblioteki Polskiej, a także w zbiorach brytyjskich znajdujących się w Brytyjskim Archiwum Narodowym i archiwum Ministerstwa Obrony Wielkiej Brytanii. Nie do przecenienia okazały się też wykorzystane w pracy zbiory rodzinne oraz wywiady przeprowadzone z synem gen. Szymańskiego w Wielkiej Brytanii.

Publikacja zawiera kilkaset fotografii, skanów dokumentów i zdjęć artefaktów zarówno ilustrujących koleje losu jej bohatera, jak i przedstawiających towarzyszy broni Szymańskiego oraz osoby, z którymi zetknął się podczas swojego życia.

Wojciech Kucharski, Komuniści i Watykan. Polityka komunistycznej Polski wobec Stolicy Apostolskiej 1945–1974, Warszawa 2019, 528 s., ISBN: 978-83-8098-546-9

Publikacja w ramach centralnego projektu badawczego IPN „Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944–1989”.

Prezentowana praca stanowi próbę przedstawienia najważniejszych problemów dotyczących polityki komunistów polskich wobec Stolicy Apostolskiej między 1945 a 1974 r. Cezura początkowa wskazuje na datę ogłoszenia przez władze komunistyczne uchwały, że konkordat zawarty między Polską a Stolicą Apostolską przestał obowiązywać. W konsekwencji obie strony nie utrzymywały stosunków dyplomatycznych. Natomiast w 1974 r. nawiązano niepełne stosunki dyplomatyczne, gdyż powołano zespoły ds. stałych kontaktów roboczych.

W badanym okresie można zaobserwować proces nawiązywania relacji dyplomatycznych: od zerwania stosunków, przez sondaże, nieoficjalne i półoficjalne rozmowy, do wreszcie oficjalnych negocjacji, mających na celu unormowanie relacji polsko-watykańskich.

Relacje ze Stolicą Apostolską były podyktowane zarówno względami polityki wewnętrznej, jak i zewnętrznej. Władze komunistyczne zdawały sobie sprawę z roli katolicyzmu i Kościoła w społeczeństwie polskim i obaw, jakie rodziły się w nim w związku z formowaniem się polskiego ośrodka władzy w ZSRR. Stosunek komunistów do Stolicy Apostolskiej był swego rodzaju barometrem stosunku do Kościoła w kraju. W pierwszych powojennych latach istotnym celem politycznym było wzmocnienie legitymizacji rządów komunistycznych w Polsce, przez uzyskanie od Stolicy Apostolskiej uznania de iure Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej oraz nowych granic przez zmianę w strukturze administracji kościelnej na byłych niemieckich terenach włączonych do Polski po II wojnie światowej. Stolica Apostolska była wszak jednym z nielicznych podmiotów na arenie międzynarodowej, a na pewno najistotniejszym, który utrzymywał stosunki dyplomatyczne z rządem RP na wychodźstwie, przez co manifestowała opinii międzynarodowej, że nie uznaje legalności władz w Warszawie. Po 1947 r. przez prawie dekadę nie utrzymywano nawet nieoficjalnych kontaktów ze Stolicą Apostolską.

Przez pierwszą powojenną dekadę nie doceniano roli Watykanu w stosunkach międzynarodowych. Obraz i znaczenie Stolicy Apostolskiej w przestrzeni międzynarodowej w myśleniu polskich komunistów zaczęły się zmieniać w czasach pontyfikatu Jana XXIII, szczególnie po interwencji papieża podczas kryzysu berlińskiego (1961 r.) i kryzysu kubańskiego (1962 r.). Od połowy lat 60. XX w., gdy podjęto ponownie nieoficjalne rozmowy z przedstawicielami Stolicy Apostolskiej, dyplomacja polska poruszała w kontaktach z Watykanem głównie trzy zagadnienia z obszaru stosunków międzynarodowych: kwestię granicy zachodniej, zaangażowania papiestwa w tzw. politykę pokojową oraz likwidacji ambasady rządu RP przy Stolicy Apostolskiej, kierowanej przez Kazimierza Papéego. Pierwsza kwestia i całokształt relacji z Niemcami należały do najważniejszych problemów dyplomacji w okresie kierowania partią przez Władysława Gomułkę. Problem ten został ostatecznie rozwiązany już w czasach Gierka. Gdy w 1972 r. ratyfikowano układ PRL-RFN, Paweł VI zrealizował, choć nie w pełni satysfakcjonujący sposób, długoletni postulat władz polskich, dostosowując do granicy na Odrze i Nysie polską administrację kościelną. Równocześnie próbowano wykorzystywać Stolicę Apostolską do wspierania inicjatyw bloku wschodniego w obszarze tzw. polityki pokojowej.

Choć nigdy dla komunistycznych władz stosunki z Watykanem w polskiej polityce zagranicznej nie były najważniejsze, to od połowy lat 60. XX w. były one stałym elementem polityki zagranicznej.

Istotną kwestią jest także zależność polskiej polityki wobec Stolicy Apostolskiej od dyrektyw radzieckich, czy wspólnych działań całego bloku. Wpływ ZSRR na polską politykę wewnętrzną i zagraniczną był największy w pierwszym powojennym dziesięcioleciu. Władysław Gomułka, choć funkcjonował w systemie zależności od wschodniego sąsiada, w niektórych obszarach starał się zachowywać samodzielność. Wydaje się, że w sprawie relacji PRL-Stolica Apostolska taką samodzielność posiadał. Natomiast w okresie Gierka wpływ dyrektyw z Moskwy na polską polityką zagraniczna była ponownie bardzo silny.

Wydaje się, jednak że w całym badanym okresie to wewnętrzna polityka wyznaniowa determinowała dialog ze Stolicą Apostolską i aż do końca lat 70. XX w. jej głównym celem było osłabienie pozycji prymasa przez powołanie alternatywnego dla niego ośrodka podejmowania decyzji dotyczących Kościoła w Polsce. Założenia dotyczące polityki wobec Kościoła, mimo używania haseł „normalizacji”, pozostawały także niezmienne. Celem władz było poddanie go całkowitej kontroli państwa i pozyskanie jako sojusznika w „utrwalaniu socjalizmu”.

Anna Zechenter, Zagłada Polaków w Związku Sowieckim. Od przewrotu bolszewickiego do „operacji polskiej”, Warszawa 2019, 416 s., ISBN: 978-83-8098-551-3

Seria Wydawnicza „Biblioteka Biuletynu IPN”, t. 5

Książka popularnonaukowa o losach Polaków w Związku Sowieckim w okresie od rewolucji październikowej 1917 roku do tzw. operacji polskiej NKWD, przeprowadzonej w latach 1937–1938 przez państwo Stalina w ramach Wielkiego Terroru. Autorka przedstawia kolejne etapy szykanowania i eksterminacji rzeczywistych i domniemanych wrogów nowego ustroju, dzieje różnych środowisk społecznych i zawodowych, m.in. ziemian, chłopów i duchowieństwa, obficie cytując świadectwa uczestników wydarzeń, a także dokumenty archiwalne (publikowane w Rosji, a ostatnio przez IPN) oraz materiały z ówczesnej prasy.  Poszczególne partie tekstu ilustrowane są zdjęciami katów i ofiar, miejsc pamięci o popełnionych masowych zbrodniach, reprodukcjami plakatów propagandowych, rozkazów i artykułów. Książka zawiera indeks osób i indeks miejscowości. 

Władysław Bułhak, Wywiad PRL a Watykan 1962–1978, Warszawa 2019, 840 s., ISBN: 978-83-8098-596-4

Czy w latach pontyfikatów papieży Jana XXIII i Pawła VI wywiadowi PRL udało się skutecznie spenetrować struktury Stolicy Apostolskiej? Czy jako narzędzie tej infiltracji udało się podstępnie wykorzystać przedstawicieli polskiego Kościoła? Czy w Moskwie i w Warszawie prawidłowo rozumiano założenia watykańskiej polityki wschodniej? Czy zdołano przewidzieć wybór Jana Pawła II i skutki tego wydarzenia dla Polski i świata?

Władysław Bułhak próbuje odpowiedzieć na powyższe pytania. W książce porusza zagadnienie pracy z różnymi kategoriami osobowych źródeł informacji, problematykę inspiracji i dezinformacji, sprawę kooperacji multilateralnej i bilateralnej w ramach ponadnarodowych wspólnot wywiadowczych, wreszcie opisuje działalność analityczno-informacyjną i prognostyczno-ostrzegawczą. Zajmuje się też metodami zarządzania i polityką kadrową w wywiadzie MSW. Zastanawia się, jaki wpływ na aktywność operacyjną i skuteczność pracy informacyjnej tej służby miały przyjęte rozwiązania organizacyjne, praktyki działania, wreszcie poziom merytoryczny kadr.

Kluczowy element rozważań stanowi szczegółowa analiza skuteczności „metody agenturalnej”, uznawanej za specjalność służb zbudowanych na wzorcach sowieckich. Autor bazuje na mikroanalitycznych studiach przypadku, odnoszących się do kilkudziesięciu osobowych źródeł informacji wykorzystywanych przez wywiad MSW. Próbuje też ocenić kompetencje analityków tej służby, stykających się na szeroką skalę z działaniami inspiracyjnymi i dezinformacją ze strony zachodnich służb specjalnych. Porusza także zagadnienie prognostycznej roli wywiadu MSW na przykładzie jego wyobrażeń i analiz odnoszących się do kariery kard. Karola Wojtyły.

Wnioski z przeprowadzonych badań mogą być przydatne dla analogicznych służb w świecie współczesnym.

Patryk Wasiak, Kontakty między artystami wizualnymi z Polski, Węgier, Czechosłowacji i NRD w latach 1970–1989, Warszawa 2019, 358 s., ISBN: 978-83-8098-593-3

Seria wydawnicza: Dziennikarze – Twórcy – Naukowcy

Publikacja ukazuje różnorodne formy wymiany artystycznej między PRL a innymi krajami socjalistycznymi: Czechosłowacją, Węgrami oraz NRD, w zakresie sztuk wizualnych. Autor korzystał z obszernej dokumentacji zgromadzonej w instytucjach państwowych, katalogów wystaw, innych druków ulotnych oraz korespondencji prywatnej, przeprowadził także serię wywiadów z artystami i kuratorami wystaw.

Na podstawie wymienionych źródeł odtworzone zostały mechanizmy nawiązywania kontaktów międzynarodowych i organizacji wystaw zarówno w ramach systemu zorganizowanego przez instytucje państwowe, jak i obok niego. Zdaniem autora nie da się jednak wyraźnie oddzielić od siebie kontaktów utrzymywanych w ramach instytucji państwowych, których działania miały charakter propagandowy i pełniły funkcję rytuału przyjaźni, i działalności artystycznej organizowanej poza tym systemem. Jednym z celów książki jest pokazanie, w jaki sposób osoby ze świata sztuki wykorzystywały dostępne w PRL możliwości organizacyjne i zaplecze instytucjonalne do prowadzenia wymiany artystycznej z pozostałymi trzema krajami, w których funkcjonowała rygorystyczna cenzura.

Rafał Łatka, Episkopat Polski wobec stosunków państwo–Kościół i rzeczywistości społeczno-politycznej PRL 1970–1989, Warszawa 2019, 848 s., ISBN 978-83-8098-597-1

Publikacja w ramach centralnego projektu badawczego IPN „Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944–1989”.

Składa się z dziewięciu rozdziałów uszeregowanych w sposób chronologiczno-problemowy. Pierwszy z nich ma charakter rozbudowanego wprowadzenia do dalszych rozważań. Zawarto w nim opis i analizę ram instytucjonalnych oraz mechanizmów funkcjonowania poszczególnych organów wewnętrznych Episkopatu: prymasa Polski, Konferencji Plenarnej, Komisji/Rady Głównej i Sekretariatu.

Cztery kolejne rozdziały poświęcono stosunkom Episkopatu z władzami i jego spojrzeniu na rzeczywistość polityczną lat 1970–1980. Trzy pierwsze podzielono zgodnie z kryterium problemowym, co wynikało z faktu, że polityka państwa wobec Kościoła w latach siedemdziesiątych była o wiele spójniejsza niż ta prowadzona w ostatniej dekadzie PRL30. Pierwszy z tych rozdziałów dotyczy odmiennego podejścia hierarchów i komunistów do normalizacji wzajemnych relacji. Skupiono się na postulatach Episkopatu kierowanych pod adresem rządzących oraz reakcjach drugiej strony, co wywoływało z kolei określone zachowania biskupów. Kolejna część traktuje o stosunkach w trójkącie polski Kościół – władze PRL – Stolica Apostolska. Przedstawiono i przeanalizowano w nim próby wykorzystywania przez dygnitarzy partyjnych dialogu z Watykanem do marginalizacji Episkopatu, a przede wszystkim to, jak broniła się przed tym hierarchia kościelna kierowana przez kard. Wyszyńskiego. Rozdział czwarty poświęcono spojrzeniu biskupów na wybrane problemy społeczno-polityczne lat 1970–1978. Uwzględniono te najważniejsze dla Episkopatu, dlatego niektóre wydarzenia polityczne pominięto. Ostatnia część, odnosząca się do lat siedemdziesiątych, obejmuje okres od wyboru kard. Wojtyły na papieża do sierpnia 1980 r. Szczególnie ważna była analiza czasu od zakończenia wizyty Ojca św. w Polsce do wybuchu rewolucji Solidarności, gdyż zagadnienie to zwykle pomijano w badaniach stosunków państwo–Kościół. 

Rozdziały VI–IX dotyczą miejsca Episkopatu w relacjach państwo–Kościół i jego stosunku do rzeczywistości politycznej w ostatniej dekadzie PRL. Uszeregowano je chronologicznie ze względu na wydarzenia, które istotnie wpłynęły na realia działalności polskiej hierarchii kościelnej. Część VI obejmuje okres od sierpnia 1980 r. do 13 grudnia 1981, czyli 16 miesięcy funkcjonowania wielkiego ruchu społecznego Solidarności. Relacje państwa i Kościoła wyglądały wtedy zupełnie inaczej niż w poprzednich dekadach – zwalczanie „reakcyjnych wpływów duchowieństwa” zeszło na dalszy plan. Rozdział VII traktuje o okresie stanu wojennego, który dość spektakularnie kończy II pielgrzymka Jana Pawła II do ojczyzny. Ocena jej efektów doprowadziła do istotnych zmian w polityce wyznaniowej i dalszego zaostrzenia stosunków, którego kulminacją był proces sprawców morderstwa ks. Jerzego Popiełuszki. Tej tematyce poświęcono rozdział VIII, który kończą rozważania na temat kolejnej wolty władz PRL, które próbowały nakłonić Episkopat do większej aktywności po stronie reżimu Jaruzelskiego. W ostatniej części przeanalizowano podejście hierarchii kościelnej do transformacji ustrojowej, za której początek można uznać III pielgrzymkę Jana Pawła II. Na koniec odniesiono się do uchwalenia ustawy o statusie prawnym Kościoła w Polsce, ustanowieniu stosunków dyplomatycznych oraz spojrzenia Episkopatu na wydarzenia społeczno-polityczne w latach 1987–1989.

 

 

do góry