Nawigacja

Nowy portal popularnonaukowy

więcej

Zapowiedzi wydawnicze IPN

 

Zapowiedzi wydawnicze IPN

Monika Wiśniewska, Przedszkola Polski „ludowej”. Ideologizacja instytucji 1944−1965, IPN, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2019, 568 s., ISBN IPN: 978-83-8098-759-3

Seria wydawnicza: W służbie Niepodległej

Książka Moniki Wiśniewskiej jest dobrą lekcją pozwalającą zrozumieć współczesność i nasze dzisiejsze zmagania o właściwe wychowanie i kształcenie dzieci, nie tylko przedszkolaków.

Publikacja w ramach centralnego projektu badawczego IPN „Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944–1989”.

Wanda Kiedrzyńska, Ravensbrück, IPN, Fundacja Cultura Memoriae, Warszawa 2019, 336 s., Wydanie III, ISBN: 978-83-8098-806-4

Choć od ostatniego wydania monografii o niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym dla kobiet Ravensbrück, pióra dr Wandy Kiedrzyńskiej, minęły 54 lata, to jej wartość w świetle nowych badań historycznych nie uległa przedawnieniu. Monografia dr Kiedrzyńskiej jest nadal fundamentalna, a wynika to m.in. z faktów, że została napisana przez byłą więźniarkę, oparta jest na źródłach i relacjach powstałych w czasie, gdy żyła jeszcze znakomita większość Ocalonych, w tym pseudomedycznie operowanych tzw. „królików”, oraz że autorka była osobiście zaangażowana w prace Klubu b. Więźniarek KL Ravensbrück.

Publikacja nie jest przeznaczona do sprzedaży.

Wojciech Jerzy Muszyński, Białe Legiony przeciwko bolszewikom. Polskie formacje w Rosji 1918–1920, Warszawa 2019, 480 s., ISBN: 978-83-8098-784-5

Seria wydawnicza: Dopalanie Kresów

Album stanowi kontynuację pracy Białe Legiony 1914–1918, która ukazała się nakładem Instytutu Pamięci Narodowej w 2018 r. Narracja Białych Legionów 1914–1918 kończy się w maju 1918 r., kiedy żołnierze I Korpusu Polskiego pod dowództwem gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego zostali rozbrojeni przez Niemców. Kapitulacja Bobrujska nie była jednak kresem wysiłku żołnierzy polskich rozproszonych w dawnym Imperium Rosyjskim. Wręcz przeciwnie, stanowiła pewien początek.

W albumie to punkt wyjścia do rozważań nad dalszymi losami bohaterów tych zmagań. Wielu dowborczyków nie pogodziło się z kapitulacją i nie złożyło broni w maju 1918 r. Żołnierze zamierzali kontynuować walkę o wolną Polskę, gdyż wierzyli w ostateczne zwycięstwo. To oni zainicjowali tworzenie niemal wszystkich – mniejszych i większych – polskich oddziałów wojskowych w różnych częściach Rosji: od Ukrainy po Syberię i od Morza Białego po Kaukaz. Celem koncentrujących się pod narodowym sztandarem żołnierzy tułaczy był powrót z bronią w ręku do ojczyzny i wyzwolenie jej spod okupacji niemieckiej. W większości wypadków spełnienie tych pragnień nie było jednak możliwe z uwagi na sytuację w ogarniętej wojną domową Rosji. Zanim pojawiła się szansa na powrót do kraju, oddziały polskie czekała krwawa przeprawa zbrojna z wrogiem groźniejszym niż Niemcy – z bolszewikami. Tak bowiem ułożyła się historia, że tworzone z myślą o walce przeciwko Niemcom wojsko polskie w Rosji, aby przetrwać, musiało włączyć się w działania rosyjskiej antybolszewickiej białej armii i wspierających ją państw ententy. Właśnie o dziejach tych zmagań opowiada niniejszy album.

Polskie oddziały ochotnicze w Rosji, powstałe na gruzach armii rosyjskiej w 1918 r., miały zupełnie inną specyfikę niż formacje walczące w okresie I wojny światowej. W latach 1914–1918 po stronie rosyjskiej walczyły oddziały polskie, które stopniowo ewoluowały i rozwijały się liczebnie: od niewielkiego, około tysiącosobowego Legionu Puławskiego do prawie trzydziestotysięcznego I Korpusu Polskiego. Co istotne, w czasie I wojny światowej pomiędzy formacjami polskimi zachowano ciągłość organizacyjno-kadrową. Tymczasem od 1918 r. mamy do czynienia z wieloma niezależnie od siebie operującymi jednostkami, które za każdym razem tworzono od podstaw. Oddziały polskie prowadziły działania zbrojne na nieznanym terenie. Nie utrzymywały także pomiędzy sobą łączności. Wszystko to powodowało, że losy wojska polskiego w Rosji w latach 1918–1920 są zagadnieniem znacznie bardziej złożonym, a tym samym trudniejszym do omówienia i ukazania w postaci albumu niż dzieje Białych Legionów z lat 1914–1918.

Wiesław Szpakowicz, Dzienniki cichociemnego 1939–1942, Wstęp, opracowanie i redakcja Krzysztof Kaczmarski i Krzysztof Adam Tochman, Rzeszów – Warszawa 2019, Wydanie II uzupełnione, 536 s., ISBN: 978-83-8098-737-1

Książka jest opracowanym dziennikiem por. Wiesław Szpakowicza – adwokata, działacza Obozu Narodowo-Radykalnego i Organizacji Polskiej, oficera Kwatery Głównej Sztabu Naczelnego Wodza WP (1939) i PSZ na Zachodzie, jednego z 316 spadochroniarzy Armii Krajowej, który zginął w niewyjaśnionych okolicznościach u wybrzeży Norwegii.

Książka jest drugim, uzupełnionym wydaniem książki o tym samym tytule, wydanej w 2014 przez IPN Rzeszów.

Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976–1989), red. Rafał Łatka, Warszawa 2019, 560 s., ISBN: 978-83-8098-776-0

Sytuacja duchownych, których komunistyczne władze nazywały ,,księżmi negatywnymi” ze względu na ich współpracę z opozycją oraz otwarcie wyrażany sprzeciw wobec ówczesnych rządów, była skomplikowana. Wynikało to z faktu, że nie tylko dygnitarze partyjni negatywnie oceniali ich działalność, ale zdarzało się również, że czynili tak ich kościelni zwierzchnicy lub inni duchowni pracujący w tej samej diecezji. Władze PRL zaangażowanie opozycyjne duchowieństwa traktowały jako niezwykle groźny przejaw kooperacji między Kościołem a środowiskami „antysocjalistycznymi”. Z tego względu przy pomocy przede wszystkim aparatu represji prowadziły aktywne działania mające na celu zmuszenie osób konsekrowanych do zaniechania tego typu współpracy. Katalog represji był niezwykle szeroki, od inwigilacji i tzw. rozmów profilaktyczno-ostrzegawczych po zastraszanie i przemoc fizyczną uznawane za przestępstwa także w świetle PRL-owskiego prawa. Najbardziej znanym przykładem zbrodniczych działań aparatu bezpieczeństwa było oczywiście zamordowanie ks. Jerzego Popiełuszki.

Publikacja składa się z 23 artykułów, w których autorzy w różny sposób podchodzą do analizy współpracy duchowieństwa z opozycją w latach 1976–1989. Opracowanie ma charakter zbioru studiów i nie aspiruje do wyczerpania podejmowanej problematyki. Część z nich to próby całościowego spojrzenia na aktywność danego kapłana, wybiegające poza cezurę lat wskazanych w tytule opracowania. Wynika to zwykle z ciągłości jego działalności, która oceniana była przez komunistyczne władze jako wroga, np. przy walce o nowe świątynie, wygłaszaniu antykomunistycznych kazań czy wsparciu dla środowisk podejmujących opór wobec polityki PZPR, a niemających charakteru zorganizowanego.

Publikacja w ramach Centralnego Projektu Badawczego Instytutu Pamięci Narodowej: „Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944–1989”.

Marta Paszek, Wojskowy Sąd Rejonowy w Katowicach (1946–1955). Organizacja i funkcjonowanie, Katowice-Warszawa 2019, 427 s., ISBN: 978-83-8098-734-0

Jednym z elementów totalitaryzacji Polski po II wojnie światowej było dostosowywanie prawa i sądownictwa do celów władzy komunistycznej. Przy zachowaniu pozorów legalności władzy i ciągłości prawa, opierając się na wzorcach sowieckich, powoływano nowe sądy i organy quasi-sądowe. Ich zadaniem była likwidacja przeciwników nowego ustroju. Szczególną rolę w budowanym systemie represji odegrały wojskowe sądy rejonowe, obejmujące swoją właściwością obszar województwa. Powołano je rozkazem organizacyjnym nr 023 z 20 stycznia 1946 r. wydanym przez ministra obrony narodowej marszałka Michała Żymierskiego.

Wojskowe sądy rejonowe były sądami specjalnymi wyznaczonymi do orzekania w sprawach funkcjonariuszy bezpieczeństwa publicznego, Milicji Obywatelskiej, Straży Więziennej, żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (oraz Wojsk Ochrony Pogranicza od 1949 r.). Największą i ponurą sławę uzyskały jednak dzięki orzekaniu w sprawach osób cywilnych oskarżonych o popełnienie przestępstw politycznych. Osoby cywilne stanowiły około 70% wszystkich skazanych. Za działalność przeciwko nowemu ustrojowi wojskowe sądy rejonowe szafowały karą śmierci, stając się bezwzględnym narzędziem terroru w rękach władzy komunistycznej pierwszych lat Polski Ludowej

Dotychczas na siedemnaście istniejących w latach 1946–1955 wojskowych sądów rejonowych, opracowań monograficznych doczekały się WSR w Olsztynie, w Opolu, w Krakowie, w Łodzi, w Poznaniu, w Szczecinie oraz w Gdańsku Dostrzegając istotną lukę badawczą, autorka postanowiła ją wypełnić i podjąć badania nad organizacją, funkcjonowaniem oraz obsadą personalną WSR w Katowicach. Tematem pracy jest Wojskowy Sąd Rejonowy w Katowicach w całym okresie jego działalności, tj. w latach 1946–1955.

Głównym celem podjętych badań była rekonstrukcja i naukowe opisanie struktury, obsady personalnej i funkcjonowania Wojskowego Sądu Rejonowego w Katowicach z uwzględnieniem analizy jego orzecznictwa. Zostały również postawione następujące pytania: jakie zadania miał sąd? Jaki był stopień niezależności sądu? W jaki sposób dokonywano doboru sędziów? Jak przebiegała ścieżka zawodowa sędziów? Ich awanse? Czy przestrzegano zasady niezawisłości sędziowskiej?

Wojciech Konończuk, Sztuka przetrwania. Deportacje sowieckie z powiatu bielskiego 1940–1941. Relacje zesłańców, Warszawa 2019, 520 s., ISBN: 978-83-8098-797-5

Książka zawiera dwanaście relacji osób deportowanych na Syberię z powiatu Bielsk Podlaski w latach 1940–1941. Ukazują one losy przedstawicieli wszystkich przedwojennych warstw społecznych dotkniętych represjami – ziemian, leśników, policjantów, kupców żydowskich, nauczycieli, rzemieślników, zamożnych i biednych chłopów. Katolików, prawosławnych, wyznawców religii mojżeszowej. Mikrohistoria tego regionu służy jako studium przypadku pokazujące losy obywateli II RP pod okupacją sowiecką.

Aristina Pop-Săileanu, „Niech żyją partyzanci, dopóki nie przyjdą Amerykanie”. Opowieść z gór, więzienia i okresu wolności. Wywiad przeprowadzony przez Lianę Petrescu, IPN, Fundacja Academia Civica, Warszawa 2019, 240 s., ISBN: 978-83-8098-771-5

Aristina Pop-Săileanu urodziła się 13 maja 1931 r. w rodzinie chłopskiej. Jej ojciec Nicolae Pop był przywódcą jednej z antykomunistycznych grup oporu w Rumunii. Kiedy miała 18 lat, wraz z bratem i ojcem uciekła w góry przed prześladowaniami za strony komunistów. W 1953 r. w wieku 21 lat została schwytana przez Securitate i skazana na 20 lat ciężkich robót. Poważnie chora przeszła przez więzienia Văcăreşti (szpital), Jilava, Miercurea Ciuc. Zwolniono ją w 1964 r. po jedenastu latach uwięzienia. Zmarła 19 maja 2019 r. w wieku 88 lat. Jej wspomnienia, opublikowane w Rumunii w 2008 r., przybliżają temat antykomunistycznego ruchu oporu poza Polską. Pierwsza część książki przedstawia życie autorki przed jej uwięzieniem i obejmuje m.in. opis pierwszych kontaktów z nieformalnym ruchem oporu w Rumunii oraz ukrywanie się przed organami bezpieczeństwa. Druga część poświęcona jest wspomnieniom z więzienia i warunkom, jakie tam panowały. Część trzecia ukazuje życie Aristiny Pop-Săileanu po uwolnieniu.

W drodze do władzy. Struktury komunistyczne realizujące politykę Rosji Sowieckiej i ZSRS wobec Polski (1917–1945), red. Elżbieta Kowalczyk, Konrad Rokicki, Warszawa 2019, 656 s., ISBN: 978-83-8098-772-2

Artykuły składające się na tom W drodze do władzy. Struktury komunistyczne realizujące politykę Rosji Sowieckiej i ZSRS wobec Polski (1917–1945) dotyczą szeroko rozumianej polityki struktur w ZSRS wobec Rzeczpospolitej. Prowadziły one ekspansywną działalność, dążąc do przejęcia władzy w Polsce przez komunistów. Historycy z Polski, ZSRS oraz z innych państw bloku wschodniego, z powodu ograniczeń wynikających z polityki historycznej nadzorowanej przez Kreml, nie mieli możliwości, by zająć się w sposób rzetelny i pełny tą tematyką. Materiały źródłowe były reglamentowane i selekcjonowane, prace naukowe zaś cenzurowane pod kątem zgodności z obowiązującą wersją historii i przydatności propagandowej.

Niniejszy tom jest próbą nowego spojrzenia na wspomnianą w tytule problematykę bez obciążeń ideologicznych okresu PRL. Jego dużą wartością są teksty przedstawiające różne punkty widzenia oraz ich baza źródłowa. Większość artykułów bowiem oparto na dokumentacji do tej pory skrywanej w archiwach postsowieckich.

„Pamięć i Sprawiedliwość” nr 2 (34) 2019

Tematem przewodnim numeru 34 „Pamięci i Sprawiedliwości” są zagadnienia związane z wojnami i konfliktami, które miały miejsce w latach 1939–1989. Z uwagi na określony profil czasopisma redakcję interesowały nie tyle opisy poszczególnych bitew czy kampanii, ile syntetyczne próby ujęcia zagadnień związanych z tematyka przewodnią numeru, takich jak siły zbrojne, dyplomacja, planowanie strategiczne, gospodarka, system polityczny czy konflikty etniczne. Na podjęcie decyzji dotyczącej wyboru tematyki złożyły się wypadające w 2019 r. okrągłe rocznice dwóch niezwykle ważnych wydarzeń z dziejów Polski i świata – rozpoczęcia II wojny światowej w 1939 r. i tzw. jesieni narodów z 1989 r., zwiastującej koniec tzw. zimnej wojny, ostatecznie przypieczętowany rozpadem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich dwa lata później.

Nie tylko „Po Prostu”. Prasa w dobie odwilży (1955–1958), red. nauk. Michał Przeperski i Paweł Sasanka, Warszawa 2019, 552 s., ISBN: 978-83-8098-749-4

W okresie odwilży październikowej prasa częściowo uniezależniła się od władzy i cieszyła się ogromną poczytnością. Nie tylko dostarczała informacji, lecz także niejednokrotnie wpływała na bieg wydarzeń i kształtowała nastroje społeczne.

Niniejszy tom to monografia zbiorowa dająca kompleksowe spojrzenie na historię polskiej prasy, a także fragment dziejów PRL – okres odwilży lat 1955–1958. Publikacja przedstawia również nowe wątki lub znane wcześniej powierzchownie. Zawiera analizę polityki władz oraz różnych agend partyjnych i rządowych wobec prasy, ukazuje sytuację dziennikarzy i ich punkt widzenia. Opowiada historię wielu tytułów i skupionych wokół nich środowisk, wreszcie kładzie duży nacisk na odmienną perspektywę wydarzeń roku 1956 przeżywanych w stolicy i innych miastach Polski.

Publikacja w ramach centralnego projektu badawczego IPN „Partia komunistyczna w systemie władzy w Polsce 1944–1989”.

Andrzej Rozpłochowski, Jeden z jedenastu. Wspomnienia z internowania i uwięzienia 1982–1984, wstęp i opracowanie Katarzyna Wilczok, Warszawa 2019, 432 s., ISBN: 978-83-8098-786-9

Jeden z jedenastu...  to wspomnienia, dziennik i prywatna korespondencja z lat 1982–1984 Andrzeja Rozpłochowskiego – jednego z przywódców śląsko-dąbrowskiej Solidarności, przewodniczącego MKZ Katowice oraz członka władz krajowych NSZZ „Solidarność”.

Ze względu na forsowanie śmiałych wizji programowych został on uznany za jednego z najbardziej radykalnych liderów związkowych w latach 1980–1981. Rozpłochowski był m.in. pomysłodawcą usunięcia struktur PZPR z zakładów pracy. Władze PRL zaliczyły go do tzw. ekstremy Solidarności, czyli działaczy związkowych zmierzających do obalenia ustroju socjalistycznego. W stanie wojennym Rozpłochowski był internowany, a następnie więziony. Znalazł się w słynnej „jedenastce” – grupie więźniów politycznych złożonej z siedmiu przywódców Solidarności i czterech działaczy KSS „KOR”. Ekipa Jaruzelskiego-Kiszczaka postanowiła wytoczyć „jedenastce” pokazowy proces polityczny. Związkowcom postawiono zarzut dążenia do „obalenia przemocą socjalistycznego ustroju w PRL i osłabienia mocy obronnej PRL”. Groziła za to wówczas nawet kara śmierci.

Książka zawiera m.in. wspomnienia Andrzeja Rozpłochowskiego napisane podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych i uzupełnione po powrocie do Polski w 2010 r. Szczerze opisał czas internowania i uwięzienia, nie pomijając kwestii szczególnie dla niego trudnych. Wielką wartość dokumentalną przedstawia dziennik spisywany w celi więziennej w okresie od 28 lipca 1983 do 8 sierpnia 1984 r. Ukazuje on obraz życia codziennego więźnia politycznego PRL w latach osiemdziesiątych. Wyjątkowy charakter nadaje książce obszerna korespondencja, szczególnie prowadzona między autorem a jego przyszłą żoną Barbarą, pozwalająca wniknąć w bardzo intymną sferę ich myśli, uczuć, przeżyć i trosk w trudnym dla nich czasie wymuszonej rozłąki. Takich świadectw nie mamy zbyt wiele. Książkę uzupełniają fotografie z okresu internowania oraz najciekawsze dokumenty ze śledztwa.

Dzieje najnowsze w literaturze polskiej. Szkice o współczesnej poezji i prozie, red. Antoni Buchała, IPN, Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, Warszawa 2019, 328 s., ISBN IPN: 978-83-8098-779-1

Seria wydawnicza: Literatura i Pamięć
Patronat Honorowy Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy

Literatura jako ważny czynnik kształtujący zbiorową pamięć narodu zawsze była obecna w świadomości polskich czytelników. Aby jednak stworzyć wspólny kanon wiedzy o historii i wspólnotową wrażliwość, ukształtowaną w dużej mierze przez obcowanie z dziełami o ponadczasowej wartości, konieczna jest obecność wybitnych twórców i ich dzieł już na poziomie kanonu lektur szkolnych. Polska szkoła po roku 1989 systematycznie uzupełnia braki będące pozostałościami po minionym systemie, równocześnie włączając do czytelniczego obiegu nowe pozycje, ważne z punktu widzenia zbiorowej pamięci.

W 1991 r. nakładem wydawnictwa Ossolineum ukazała się antologia wypisów z literatury XX w. pod redakcją Bożeny Chrząstowskiej. Książka ta, zatytułowana Literatura współczesna „źle obecna” w szkole, nawiązywała do szkicu Marii Danilewicz-Zielińskiej Literatura źle widziana oraz zbiorowej książki pod redakcją Janusza Sławińskiego i Romana Zimanda Literatura źle obecna (rekonesans), zawierającej materiały konferencji naukowej z października 1981 r., które ukazały się w wydawnictwach emigracyjnych jeszcze w latach osiemdziesiątych.

Tom, który oddajemy do rąk Czytelników, w pewnym sensie wpisuje się w zapoczątkowany przez tę antologię proces wypełniania białych plam na mapie literatury polskiej, a jego autorzy czują się z jednej strony dłużnikami, z drugiej kontynuatorami pięknej idei rekomendowania dzieł niesłusznie odrzuconych szerokim kręgom czytelniczym.

Czy literatura polska może na powrót odbudować w umysłach młodych Polaków wiedzę o współczesnej Polsce? Rozbudzić w sercach dumę z jej osiągnięć i imperatyw duchowej odnowy? Czy, parafrazując tezę Wojciecha Kudyby z tekstu o poezji Wojciecha Wencla, uda się odzyskać Polskę dla polskiej szkoły – dzięki literaturze właśnie?

A raczej: czy uda się uformować młodych Polaków na obywateli, którzy Polskę suwerenną, świadomą swych wartości i stojących przed nią wyzwań, zdolni będą w swych sercach i umysłach pomieścić i unieść?

Gdyby autorzy nowej podstawy programowej z języka polskiego i autorzy tekstów zamieszczonych w tym tomie nie mieli tej nadziei, książka nasza nigdy by nie powstała.

(ze wstępu Antoniego Buchały)

Wojciech Kudyba, Pamięć i godność. O poezji Jana Polkowskiego, IPN, Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, Warszawa 2019, 272 s., ISBN IPN: 978-83-8098-781-4

Seria wydawnicza: Literatura i Pamięć
Patronat Honorowy Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy

Niektóre, upowszechnione dzięki Internetowi biogramy Jana Polkowskiego, spychając w cień literackie dokonania pisarza, eksponują piękną kartę, jaką opozycjonista zapisał w niezależnym ruchu wydawniczym przed 1989 r. – najpierw (w latach siedemdziesiątych) jako działacz Studenckiego Komitetu Solidarności, od 1981 r. jako redaktor podziemnych wydawnictw (KOS, a następnie ABC) i czasopisma „Sygnał”.

Dziś, gdy sytuacyjny, społeczno-polityczny kontekst „poezji stanu wojennego” oddala się bezpowrotnie, gdy patrzymy na nie uwolnieni od obowiązku dostrzegania w nich portretu lat wojskowego reżimu, wyraźniej niż wcześniej dostrzegamy specyficzny rys postawy Jana Polkowskiego: skłonność do refleksji, do mozolnego poszukiwania sensu ukrytego w zawiłych meandrach historii. Codzienność trudnych lat osiemdziesiątych – uwikłanie w bolesną rzeczywistość państwowej opresji, szare dni dogasającego PRL-u – wszystko to, co kiedyś skłonni bylibyśmy uznawać za podstawowy obiekt zainteresowania poety, jest być może u niego tylko tłem dla uniwersalnego dramatu ludzkiego bycia-w-świecie.

(Wojciech Kudyba – fragmenty rozdziału I)

Niewielka objętościowo monografia pióra Wojciecha Kudyby Pamięć i godność. O poezji Jana Polkowskiego jest pierwszą ze wszech miar udaną próbą przybliżenia czytelnikowi najważniejszych tematów, idei oraz przesłań utworów Jana Polkowskiego, artysty, który osiągnął wysoką pozycję w literaturze polskiej czasów stanu wojennego oraz – po dwudziestoletnim milczeniu – w poezji lat ostatnich. Na pewno na takie całościowe ujęcie czekali i literaturoznawcy, i amatorzy pięknego, znaczącego słowa.

Do zalet tej książki należy zaliczyć bogactwo problematyki, jasność wykładu, uważność odczytań lokujących się blisko tekstów poetyckich, jak również zalety eseistycznego stylu. Podziw budzi przekonujące osadzenie odczytywanych wierszy Jana Polkowskiego w kontekstach historycznych, filozoficznych, teologicznych, socjologicznych. Życie i kultura, realia codzienności i myśl uogólniająca tworzą system zwierciadeł, czyli przeglądają się w sobie nawzajem. Cenne są w tej pracy przywołania źródeł historycznych, a także ekskursy w stronę hermeneutyki, filozofii egzystencjalnej, personalizmu, filozofii spotkania, refleksji nad problematyką podmiotu oraz indywidualizmu. Należy docenić erudycyjną dokładność i skrupulatność w deszyfrowaniu cytatów oraz aluzji. Pożyteczny poznawczo okazuje się namysł nad społecznością miasta oraz przestrzenią miejską. Celne są w pracy Kudyby rozpoznania kreacji mówiącego „ja” usytuowanego wobec zła w dziejach, niedogodności losu, niedoli egzystencji – wyobcowania, osamotnienia, cierpienia, społecznej degradacji i kryzysu wartości duchowych.

(z recenzji prof. dr. hab. Wojciecha Ligęzy)

Agnieszka Kowalczyk, Józef Piłsudski. Pisarz, IPN, Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, Warszawa 2019, 600 s., ISBN IPN: 978-83-8098-780-7

Seria wydawnicza: Literatura i Pamięć 
Patronat Honorowy Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy

Seria wydawnicza „Literatura i Pamięć” prezentuje, przypomina i ukazuje w nowym świetle wybitne dzieła i twórców literatury polskiej na tle ich związku z losami narodu i społeczeństwa. Literatura polska zawsze, od epoki zaborów aż do czasów nam najbliższych, rozwijała się w ścisłym związku z dziejami narodu – w kraju, na emigracji, na zesłaniach, w różnych obiegach wydawniczych. Ambicją serii „Literatura i Pamięć” jest scalanie tego obrazu, ukazywanie szerokiemu gronu czytelników najwybitniejszych autorów i dzieł, które w czasach komunistycznej cenzury nie miały szans na pełne zaistnienie w świadomości społecznej lub które w ramach polityki kulturalnej PRL były przesłaniane stereotypowymi, tendencyjnymi interpretacjami. Seria obejmuje więc swoim zakresem literaturę XX w., wciąż nie w pełni rozpoznaną, ale także wybrane sylwetki pisarzy, utwory i zjawiska wcześniejszych okresów pilnie domagające się dziś przypomnienia i nowych odczytań.

W kontekście zbiorowego losu Polaków nasza literatura dawna i nowa tworzą całość, która jest swoistą wartością naszej kultury. Całość tworzą też dzieła pisarzy, świat w nich przedstawiony oraz okoliczności, w jakich twórczość ta powstawała. Literatura polska jednocześnie odbija i współtworzy dzieje narodu. Dlatego seria „Literatura i Pamięć” przeznaczona jest zarówno dla czytelników zainteresowanych literaturą, jak i dla czytelników zainteresowanych historią. Jej adresatami są zwłaszcza nauczyciele języka polskiego i nauczyciele historii oraz studenci obu tych kierunków. Nauczycielom seria ma pomagać w realizacji nowej podstawy programowej w zakresie przedmiotów humanistycznych. Studentom dostarczać wiedzy poszerzającej horyzonty, a wszystkim czytelnikom lektury atrakcyjnej i pogłębiającej podstawy duchowej więzi z ojczyzną.

Postać Józefa Piłsudskiego utożsamiana jest w zbiorowej pamięci Polaków najczęściej z czynem niepodległościowym, z etosem człowieka podziemnego, więźnia i zesłańca, z ideą walki zbrojnej i Legionami Polskimi, z odzyskaniem tak długo wyczekiwanej wolności i odrodzeniem ojczyzny, a wreszcie ze zwycięstwem nad bolszewikami i ocaleniem Europy przed czerwoną rewolucją. Mówiąc o Piłsudskim, mamy zazwyczaj na myśli człowieka czynu, męża stanu, polityka i wodza, rzadziej natomiast pisarza, choć przecież i w tej roli spełniał się przez całe swoje życie. Dowodem jego twórczych dokonań jest monumentalne dziesięciotomowe wydanie Pism zbiorowych (1937–1938), na które składają się teksty publicystyczne, relacje wspomnieniowe, studia historyczne i wojskowe, mowy, odezwy, rozkazy i korespondencje. Stanowią one wielką syntezę wcielanej w życie idei niepodległościowej, są odzwierciedleniem światopoglądu i systemu wartości Marszałka, jego myśli historiozoficznej i realizowanego przezeń programu społeczno-politycznego, jego osobistych przeżyć i doświadczeń znamiennych dla pokolenia pogrobowców powstania styczniowego, a zarazem nowych żołnierzy Niepodległej.

(Agnieszka Kowalczyk – fragment rozdziału I)

Włodzimierz Kapczyński, Dziennik 1981–1983, IPN, Stowarzyszenie Pokolenie, Śląskie Centrum Wolności i Solidarności, Katowice–Warszawa 2019, 404 s., ISBN 978-83-8098-752-4

Włodzimierz Kapczyński (1929–2018) – w 1947 r. organizator grupy Związek Walki z Komunizmem, w 1948 r. aresztowany, skazany wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Katowicach na 7 lat więzienia, osadzony w Sosnowcu-Radosze, Wronkach, Potulicach, Raciborzu, Obozie Pracy Więźniów w Jelczu, zwolniony w 1953 r. na mocy amnestii. Od września 1980 r. w „Solidarności”; przewodniczący Komisji Zakładowej w Budostalu-4; w lipcu i grudniu 1981 r. delegat na I i II Walny Zjazd Delegatów (województwa katowickiego) Regionu Śląsko-Dąbrowskiego, członek Zarządu Regionu, delegat na I Krajowy Zjazd Delegatów, pracownik biura informacji i działu poligrafii. Od 1981 r. członek Związku Solidarności Polskich Kombatantów; współtwórca Związku Więźniów Politycznych PRL.

13 grudnia 1981 r. internowany w Ośrodku Odosobnienia w Katowicach, Jastrzębiu-Szerokiej i Uhercach, zwolniony w lipcu 1982 r. W latach 1982–1989 członek Regionalnej Komisji Wykonawczej, do końca 1988 r. szef kolportażu na północno-wschodnią część Regionu, organizator podziemnej poligrafii, m.in. druku pism „Regionalny Informator Solidarności”, „Głos Śląsko-Dąbrowski”, a także książek. W lutym 1989 r. uczestnik II Zgromadzenia Działaczy „Solidarności” Regionu Śląsko-Dąbrowskiego w Ustroniu-Polanie.

W 2007 r. odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Odrodzenia Polski, a w 2016 r. – Krzyżem Wolności i Solidarności.

W służbie dla prawdy. Prace historyczne dedykowane Zbigniewowi Nawrockiemu (1959–2017), red. nauk. Tomasz Balbus i Jerzy Bednarek, Warszawa 2019, 544 s. + 16 wkł. zdj., ISBN 978-83-8098-745-6

W tym roku dr Zbigniew Nawrocki obchodziłby swoje 60. urodziny, a niniejsza publikacja mogłaby być zbiorem studiów i szkiców poświęconych szacownemu Jubilatowi – historykowi dziejów najnowszych, wykładowcy akademickiemu, oficerowi służb specjalnych demokratycznej Polski, urzędnikowi państwowemu, dyrektorowi archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Niestety, Zbigniew Nawrocki dwa lata temu przedwcześnie od nas odszedł. Zmarł nagle i, co szczególnie smutne, w sile wieku. Oddawany w ręce czytelników zbiór kilkudziesięciu tekstów, przygotowanych przez przyjaciół, kolegów i współpracowników Zbigniewa Nawrockiego, może być już tylko dedykowany jego pamięci.

Praca złożona jest z dwóch części. W pierwszej, zatytułowanej In memoriam, zamieszczono dziesięć tekstów wspomnieniowych, których autorzy ilustrują często w sposób bardzo osobisty jego karierę zawodową i naukową. Druga część pracy zawiera dwadzieścia dwa artykuły historyczne, które dotyczą różnych aspektów działalności służb specjalnych, polskiej konspiracji niepodległościowej i struktur komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. To właśnie te trzy problemy badawcze w głównej mierze definiowały naukową aktywność Zbigniewa Nawrockiego. Publikację uzupełnia wkładka zdjęciowa.

„CzasyPismo” 1-2(15-16)/2019

Tematem wiodącym numeru jest obecność i przemiany architektury Górnego Śląska w XX w., z uwzględnieniem wpływów polityki i debat ideowych na kształt budownictwa. Zwrócono uwagę na specyfikę regionalną, w tym tak charakterystyczny szczególnie dla architektury sakralnej okręgu przemysłowego śląski (neo)gotyk. Nie zabrakło spojrzenia na wyjątkowo istotny nurt modernizmu z okresu międzywojennego, mocno naznaczony piętnem kontrowersji polsko-niemieckiej. Ważnym wątkiem są zniszczenia substancji budowlanej – nade wszystko architektury pałacowej – w trakcie wojny oraz w dobie Polski „ludowej”. Z innych zagadnień warto zwrócić uwagę na blok tekstów dotyczących okresu powstań śląskich, w tym artykuł o roli kobiet w tym czasie, debatę o przełomie roku 1989 r. w województwie katowickim czy obraz mistrzostw świata na żużlu w Chorzowie w 1973 r. z perspektywy SB.

Tomasz Robaczewski, Grzegorz Drojewski, Michał Konarski, Hubert Ronek, Wojenna odyseja Antka Srebrnego 1939–1946. Wydanie zbiorcze, cz. 1–10, Warszawa 2019, 440 s., ISBN: 978-83-8098-756-2

Zbiorcza, kolekcjonerska edycja serii komiksowej o Antku Srebrnym, składająca się z 10 zeszytów, przygotowana została w związku z 80. rocznicą wybuchu II wojny światowej. Zawiera elementy dodatkowe: quiz, kolorowanki, plakaty, naklejki oraz płyty z serią czterech filmów animowanych przygotowanych na podstawie komiksów: „Obrona Grodna”, „Bitwa o Monte Cassino”, „Operacja »Market Garden«” oraz „Na partyzanckich ścieżkach”.

Komiks ukaże się w IV kwartale 2019 r.

Starachowice, 6 sierpnia 1943, Końskie, 5 czerwca 1944, scenariusz Sławomir Zajączkowski, rysunki Krzysztof Wyrzykowski, koncepcja serii, wkładka historyczna i konsultacja historyczna Kazimierz Krajewski, Tomasz Łabuszewski, Warszawa 2019, 40 s. 

Seria: „W imieniu Polski walczącej”, cz. 4

Komiks opisuje dwie mało znane akcje polskiego podziemia niepodległościowego dokonane przez oddział AK por. Antoniego Hedy „Szarego” w Starachowicach i Końskich. W obydwu przypadkach bezpośrednią przyczyną ich przeprowadzenia były aresztowania członków organizacji i potrzeba ich odbicia z rąk okupanta. Obydwie też, co niezwykle istotne, zakończyły się sukcesem strony polskiej.

 

 

do góry