-
„Brama śmierci” na terenie KL Stutthof (obecnie Muzeum Stutthof w Sztutowie) Fot. IPN
Działając do 9 maja 1945 r. był najdłużej funkcjonującym obozem niemieckim na terenie okupowanej Polski. W 2026 r. ukazała się pierwsza część jego nowej monografii.
Monografia pięciotomowa
Opublikowany pierwszy tom „Stutthof. Monografia” obejmuje lata 1939-1941 i jest pierwszą częścią szerszego projektu naukowego. Drugi tom będzie opisywać dzieje obozu w latach 1942-1945 i pamięć o nim aż do 2025 r. Kolejny przedstawi najważniejsze źródła do dziejów obozu, w tym muzealne eksponaty i zdjęcia. Tom czwarty to kalendarium, zaś piąty – księga pamięci z imiennym spisem więźniów, którzy zginęli w obozie. Łącznie pięciotomowa monografia będzie liczyła ponad 3 tys. stron. Kolejne tomy będą się także ukazywać w języku angielskim.
Trudno o bardziej kompleksowe ujęcie tematu. Warto jednak już teraz pomyśleć o jednotomowym wydawnictwie (ok. 250-300 stronnicowym), które syntetycznie zbierze wnioski i najważniejszą wiedzę faktograficzną z 5 tomów i będzie miało szansę trafić do znacznie większej liczby odbiorców. Taką niedużą objętościowo publikację warto równocześnie wydać po angielsku i niemiecku, aby zaistniała w dyskursie międzynarodowym.
Autorami poszczególnych rozdziałów są wieloletni pracownicy naukowi Muzeum Stutthof w Sztutowie (na czele z obecnym dyrektorem Muzeum dr hab. Marcinem Owsińskim, kierownikiem działu dokumentacyjnego dr Danutą Drywą, Agnieszką Kłys, Bogusławą Tartakowską, prof. Bogdanem Chrzanowskim, prof. Andrzejem Gąsiorowskim, Piotrem Chruścielskim) lub historycy przez lata współpracujący z Muzeum, tacy jak Elżbieta Maria Grot czy prof. Krzysztof Steyer. Trudno o bardziej kompetentny zespół badawczy dotyczący tego tematu.
W przedmowie Marcin Owsiński z Bogdanem Chrzanowskim dokonali krótkiego przeglądu literatury przedmiotu, dotyczącej KL Stutthof, trafnie zauważając, że z jednej strony nie jest to tematyka, którą można by było określić jako terra incognita, z drugiej – przekonująco argumentują celowość powstania nowej, uwzględniającej aktualny stan badań monografii. De facto nadal podstawową monografią obozu pozostają praca byłego więźnia Krzysztofa Dunin-Wąsowicza, opublikowana w 1966 r., a potem wielokrotnie wznawiana, oraz praca zbiorowa 10 pracowników Muzeum z 1988 r.
Od tego czasu nastąpił znaczący postęp w badaniach, zwłaszcza dzięki pracy pracowników naukowych Muzeum. Dwójka z nich (prof. B. Chrzanowski i dr D. Drywa) brała także udział w powstaniu opracowania z 1988 r. W przedmowie zabrakło jedynie komentarza do nowo wydanej pracy Ruth Schwertfeger, która odwiedziła muzeum i korzystała z pomocy jego pracowników naukowych o czym wspomina we wstępie do niej3. Jak trafnie stwierdziła, Stutthof jest poza Polską najmniej znanym niemieckich obozem koncentracyjnym. Nawet jeżeli polscy autorzy nie cenią jej książki, to przez sam fakt wydania jej w prestiżowym wydawnictwie anglojęzycznym (Bloombery Academy) wymaga jakiegoś komentarza. Za granicą to ta praca przez najbliższe lata będzie podstawowym źródeł wiedzy o KL Stutthof.