Nawigacja

Badania Naukowe

Centralne Projekty Badawcze IPN

Podstawową formą realizacji zadań IPN związanych z badaniami nad historią najnowszą są Centralne Projekty Badawcze (CPB) realizowane przez zespoły naukowców z Centrali w Warszawie i regionalnych ośrodków, objętych działaniem poszczególnych oddziałów IPN. Większość z nich jest realizowana (w zmienionych formach) od początku istnienia Instytutu, przy czym są to zarówno prace o charakterze zbiorowym (realizowane przez zespoły badaczy), np. w postaci syntez i zbiorów studiów, jak i indywidualne monografie, wpisujące się w tematykę konkretnych CPB. W pracach nad poszczególnymi projektami, poza badaczami z pionu naukowego, uczestniczą też pracownicy pozostałych pionów IPN (przede wszystkim pracownicy BEN, AIPN i BL), a także szereg badaczy zatrudnionych w innych ośrodkach naukowych (uczelnie wyższe, instytuty PAN itp.).

Za merytoryczną realizację projektu odpowiada jego koordynator, który m.in. akceptuje bądź odrzuca indywidualne zgłoszenia do udziału w projekcie, określa wewnętrzną organizację pracy przy projekcie, w tym tworzenie ewentualnych ścieżek tematycznych i specjalistycznych podprojektów.

  1. Polacy w Rosji i Związku Sowieckim 

    Celem projektu jest badanie historii Polaków w Rosji i Związku Sowieckim ze szczególnym uwzględnieniem sowieckiej polityki, rozpatrywanej w kontekście działań podejmowanych przez bolszewickie kierownictwo (władze partyjne i państwowe) na poziomie centralnym oraz lokalnym (republikańskim), oraz pokazanie roli, jaką odgrywali Polacy w życiu politycznym, społecznym, naukowym i gospodarczym w Rosji, a następnie w ZSRS. Badania będą się koncentrowały na dwóch grupach: Polakach kresowych zamieszkujących obszary historycznej Rzeczypospolitej oraz społeczności polskiej, skupionej w dużych miastach – Moskwie, Petersburgu, Kijowie, Mińsku, Odessie, Charkowie i innych większych ośrodkach miejskich b. Cesarstwa Rosyjskiego.

    Koordynator: dr hab. Jan Szumski – BBH
     
  2. Wojsko Polskie w strukturach państwa w XX wieku 

    Celem projektu jest prezentacja szerokiego spektrum zagadnień dotyczących roli i funkcjonowania wojska w polskich strukturach państwowych w XX wieku. Podjęciu studiów w tej materii sprzyja wyraźnie szersze otwarcie dla badaczy wojskowej sieci archiwalnej, pozwalające myśleć o uzupełnieniu wiedzy w wielu niedostępnych do niedawna obszarach. Projekt rozciąga się chronologicznie na trzy główne okresy: okres wojen o niepodległość i granice II Rzeczypospolitej (1918–1939); II wojnę światową (1939–1945) i okres po 1945 r., obejmujący zarówno „Polskę Ludową” i PRL, jak i emigracyjne struktury państwa oraz wojska. W ich ramach planowane są liczne edycje źródłowe, prace monograficzne, konferencje i inne formy działalności, wzbogacające i upowszechniające wiedzę o Wojsku Polskim.

    Koordynator: dr Daniel Koreś – Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej we Wrocławiu
     
  3. Stosunki polsko-żydowskie w latach 1918–1968

    Projekt koncentruje się na relacjach polsko-żydowskich, obejmując swoim zasięgiem czasowym wiele trudnych momentów we wspólnej historii. Przede wszystkim w ramach projektu kompleksowo będzie badana kwestia pomocy świadczonej Żydom przez Polaków w okresie okupacji niemieckiej (pomoc indywidualna, zorganizowana), zarówno poprzez realizację podprojektu Index Polaków zamordowanych i represjonowanych za pomoc Żydom, jak też poprzez publikacje monograficzne uczestników projektu. Ponadto, szczególnie w odniesieniu do okresu II wojny światowej i czasów powojennych, podjęta zostanie próba podsumowania i oceny dotychczasowego dorobku naukowego oraz analiza stosunków polsko-żydowskich (Polaków wobec Żydów i Żydów wobec Polaków) w skali mikro. Celem projektu jest także zmiana istniejącej narracji historycznej w kontekście relacji polsko-żydowskich z dominującego obecnie nurtu badania postaw Polaków wobec Żydów na rzecz badania również postaw Żydów wobec Polaków i państwa polskiego. Prowadzone będą również badania dotyczące funkcjonowania obu narodów w warunkach wytworzonych przez Niemców i Sowietów w okresie okupacji i przez władze komunistyczne po wojnie oraz historii Żydów w Polsce (myśl polityczna, społeczna), a zwłaszcza Holokaustu dokonanego przez władze niemieckie na okupowanych ziemiach polskich.

    Koordynator: dr Tomasz Domański – OBBH w Krakowie (Delegatura w Kielcach)
     
  4. Województwa wschodnie II Rzeczypospolitej 

    Projekt ma na celu podjęcie działań, które – z jednej strony – same w sobie będą stanowiły nową jakość w badaniach historii województw wschodnich II Rzeczypospolitej. Z drugiej zaś dadzą podstawę dla przyszłych wieloaspektowych prac nad tym fragmentem historii Polski okresu międzywojennego. W związku z tym w ramach projektu zaproponowano realizację dwóch dużych podprojektów: jeden ma charakter seryjnej edycji źródłowej („Sprawozdania wojewodów województw wschodnich 1921–1939”), drugi przybierze kształt słownika biograficznego („Corpus studiosorum Universitatis Stefano Batorei 1919–1939”).     

    Koordynator: dr hab. Piotr Cichoracki – Uniwersytet Wrocławski
     
  5. Komuniści w II Rzeczypospolitej

    Celem projektu jest podjęcie badań nad problematyką, która w ostatnich latach cieszyła się niewielkim zainteresowaniem historyków i wciąż pozostaje słabo rozpoznana. Na wstępie należy podsumować i ocenić stan polskiej historiografii w odniesieniu do dziejów ruchu komunistycznego w II Rzeczypospolitej. Następnie będą prowadzone badania nad wybranymi aspektami tego zagadnienia, takimi jak destrukcyjna działalność ugrupowań komunistycznych w okresie zmagań o kształt terytorialny i ustrojowy II RP (1918–1923) oraz aktywność komunistów na Kresach wschodnich. Projektowane konferencje, tomy dokumentów i monografie będą w przyszłości pomocne w podjęciu bardziej kompleksowych badań nad partią komunistyczną (KPRP/KPP) i jej przybudówkami.

    Koordynator:  dr Mariusz Krzysztofiński – OBBH w Rzeszowie
     
  6. Ziemie polskie pod okupacją 1939–1945

    Projekt obejmuje badania dotyczące niemieckiej i sowieckiej polityki okupacyjnej wobec obywateli II Rzeczypospolitej, dzieje Polskiego Państwa Podziemnego, wszelkie formy sprzeciwu wobec obydwu totalitaryzmów oraz tło działalności polskiej konspiracji, czyli życie codzienne pod okupacją. Efektem projektu powinny być studia i opracowania monograficzne, które przyniosą nowe ustalenia i interpretacje oraz wypełnią luki w naszej wiedzy na temat okupacji ziem polskich. W ramach projektu funkcjonuje wydawnictwo cykliczne „Polska pod okupacją 1939–1945”. Są także wydawane trzy serie źródłowe: Armia Krajowa w dokumentach; Dzienniki Hansa Franka; Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej (1939–1945) w dokumentach.

    Koordynator:  dr Marcin Przegiętka –  BBH
     
  7. Podziemie niepodległościowe w Polsce 1944–1956 

    Celem projektu jest kontynuacja badań nad dziejami polskiego podziemia niepodległościowego po 1944 r., zapoczątkowanych kilkanaście lat temu, bezpośrednio po powstaniu IPN. Prace zmierzające w tym kierunku realizowane są obecnie w sposób uporządkowany, dwukierunkowy. Przede wszystkim dążymy do opisania centralnych i terenowych struktur organizacji niepodległościowych, zwłaszcza tych, które nie doczekały się dotychczas pełnych opracowań (WiN, NZW, ROAK). Drugi nurt obejmuje poszczególne płaszczyzny działalności podziemia w ujęciu problemowym (kwestia walki czynnej w programie organizacji podziemnych, działalność struktur informacyjno-propagandowych różnych odłamów podziemia, oblicza zdrady – mechanizmy pozyskiwania przez komunistyczne służby ludzi podziemia do walki z dawnymi towarzyszami broni, utrzymanie porządku społecznego i walka z patologiami życia podziemnego w działalności organizacji konspiracyjnych). Oba główne nurty podjętych w ramach CPB działań naukowych dopełniane są przez prace wynikające z indywidualnych zainteresowań badaczy zaangażowanych w projekt.

    Koordynator: dr Kazimierz Krajewski – OBBH w Warszawie
     
  8. Opozycja i opór społeczny w PRL 1956–1989

    Celem projektu są badania nad opozycją i oporem społecznym w PRL w latach 1956–1989. Efektem tych badań będą publikacje naukowe, popularnonaukowe, monografie, edycje źródeł, relacji i wspomnień oraz tomy studiów. Ważnym aspektem projektu jest przypominanie o zapomnianych bądź marginalizowanych dotąd bohaterach opozycji oraz popularyzowanie wiedzy o ważnych, lecz mało znanych bądź też w ogóle nie istniejących w świadomości społecznej organizacjach opozycyjnych i wszelkich formach oporu po 1956 roku, a także gromadzenie dokumentacji i materiałów na ten temat. W ramach projektu prowadzone są zarówno prace o charakterze zbiorowych, jak i indywidualnym. Obecnie jednym z podstawowych zadań projektu jest dokończenie prac nad 3 i 4 tomem „Encyklopedii Solidarności”.

    Koordynator: dr Cecylia Kuta – OBBH w Krakowie; współpraca: dr Tadeusz Ruzikowski – OBBH w Warszawie
     
  9. Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944–1989 

    Zasadniczym celem projektu jest rozwój badań nad historią Kościoła katolickiego i innych związków wyznaniowych w Polsce w latach 1944–1989. Wspomniany cel zakreślony jest na szeroką skalę. Chodzi nie tylko o badania dotyczące polityki wyznaniowej władz Polski „ludowej”, ale również o przedstawienie sposobu funkcjonowania poszczególnych Kościołów i związków wyznaniowych w realiach powojennej Polski. Z wielu powodów największy nacisk jest położony na badania nad Kościołem katolickim. W zasadniczej mierze wynika to z faktu, iż siła i struktury tego Kościoła w Polsce były nieporównywalne z innymi związkami wyznaniowymi. Szczególną uwagę zwracamy na wydawanie monografii i ważnych źródeł o proweniencji kościelnej. W latach 2017–2020 funkcjonować będą trzy nowe ścieżki badawcze, które mają w ramach projektu priorytetowe znaczenie: Księża dla władzy groźni. Współpraca duchowieństwa z opozycją 1976-1989; Biskupi w rzeczywistości politycznej Polski „ludowej”; Urząd ds. Wyznań: struktury, działalność, ludzie.

    Koordynator: dr Rafał Łatka – BBH; współpraca: dr hab. Konrad Białecki – naczelnik OBBH w Poznaniu
     
  10. Partia komunistyczna w systemie władzy w Polsce 1944–1989 

    Projekt ma na celu badanie różnych aspektów działalności PPR i PZPR. W zainteresowaniu badawczym uczestników projektu znajdują się zarówno zagadnienia związane z wewnętrznym funkcjonowaniem partii: kadry, aparat centralny i terenowy, jak również wpływ PPR i PZPR na struktury władzy i poszczególne sfery działalności państwa: politykę zagraniczną, gospodarkę, kulturę, sądownictwo itd. W ramach projektu powstają m.in.: Słownik biograficzny I sekretarzy Komitetów Wojewódzkich PPR/PZPR, seria opracowań poświęconych działalności PZPR na szczeblu wojewódzkim, edycja protokołów z posiedzeń kierownictwa PZPR oraz biografie działaczy komunistycznych.

    Koordynator: dr Konrad Rokicki – OBBH w Warszawie
     
  11. Struktury i metody działania aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1989 

    Podstawowym założeniem projektu jest badanie organizacji, struktur, kadr oraz działalności organów bezpieczeństwa „Polski Ludowej”. Zarówno „cywilnych”, czyli UB i SB, jak i wojskowych. Uczestnicy projektu zajmują się przygotowywaniem opracowań monograficznych, edycji źródłowych oraz artykułów naukowych w ramach zadań indywidualnych, a także trzech podprojektów. Pierwszy z nich to opracowywanie kilkutomowej publikacji pt. „Leksykon bezpieki. Kadra kierownicza aparatu bezpieczeństwa 1944–1956”, czyli słownika biograficznego funkcjonariuszy UB/SB. Drugi to seria wydawnicza pt. „Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX w.”. Trzeci: „Normatywy aparatu represji”, w ramach którego opracowywane są zbiory dokumentów zawierające instrukcje, zarządzenia i inne przepisy wewnętrzne różnych jednostek organów bezpieczeństwa PRL.

    Koordynator: dr Witold Bagieński – Archiwum IPN
     
  12. Polska emigracja niepodległościowa 1945–1990 

    Projekt stanowi kontynuację wcześniejszego projektu „Polska emigracja polityczna 1939–1990”. Obecnie nacisk został położony na badania dotyczące emigracji niepodległościowej, która stanowiła w wymiarze kulturowym i społecznym kontynuację II RP. W wymiarze politycznym jej dążeniem był legalizm, ciągłość II RP i walka o niepodległą Polskę. Podkreślenie wymiaru niepodległościowego powojennego uchodźstwa stanowi fundament projektu. Z jednej strony kontynuowane są prace naukowo-badawcze rozpoczęte w poprzednich latach, m.in. dotyczące działań struktur „Solidarności” za granicą, z drugiej strony podjęto nowe tematy badań naukowych indywidualnych i zespołowych w ramach głównych podprojektów: polityka, kultura i nauka, społeczeństwo i szkolnictwo.

    Koordynator: dr Małgorzata Ptasińska – OBBH w Warszawie
     
  13. Władze PRL wobec środowisk twórczych, dziennikarskich i naukowych 

    Projekt podejmuje niezwykle interesujące zagadnienie funkcjonowania środowisk twórczych, dziennikarskich i naukowych w systemie totalitarnym. Postępowanie aparatu władzy wobec tych grup zawodowych jest jeszcze nadal w wielu wypadkach tematem tabu lub przykładem manipulacji i zniekształceń. A przecież liczne przykłady działań operacyjnych, prowadzonych przez Urząd Bezpieczeństwa/Służbę Bezpieczeństwa, wskazują, że wiele do dziś niewyjaśnionych zdarzeń, zjawisk, a także, co warte podkreślenia, utworów literackich,  artystycznych, naukowych czy tekstów dziennikarskich miało swe ścisłe powiązania z gmachem przy ul. Rakowieckiej. To tam oraz w swoich terenowych jednostkach funkcjonariusze SB pracowali nad rozwijaniem „parasola ochronnego” nad tymi środowiskami. Podczas licznych konferencji oraz w publikacjach z serii „Twórcy – Dziennikarze – Naukowcy” staramy się opisywać i dyskutować o wszystkich wyżej wymienionych problemach.

    Koordynator: dr Sebastian Ligarski – OBBH w Szczecinie
     
  14. Rok 1989 – mechanizmy transformacji ustrojowej 

    Projekt skupia się na tych aspektach transformacji ustrojowej, które były intencjonalnie ukrywane przez różnych aktorów życia społecznego lub też pozostały słabo rozpoznane przez badaczy, a które jednocześnie kształtowały w dyskretny i skuteczny sposób rzeczywistość polityczno-gospodarczą. Stąd projekt zajmie się szczegółową analizą procesów takich jak: uwłaszczenie nomenklatury; „transfer” części urzędników aparatu władzy i funkcjonariuszy różnych służb do „prywatnego” biznesu; powstawanie nowych form własności gospodarczej (m.in. tzw. firm polonijnych) oraz ich relacje z otoczeniem państwa socjalistycznego (MO, SB, aparat sprawiedliwości, inni biznesmeni, nomenklatura partyjna); zaangażowanie struktur wojskowego i cywilnego aparatu bezpieczeństwa w trybie „prywatyzacji państwa policyjnego” lub „brudnych wspólnot” dla celów pozastatutowych, prywatnych, quasi-przestępczych lub przestępczych; tworzenie się zorganizowanych struktur przestępczych typu mafijnego;  spontaniczne i podmiotowe próby przekształceń instytucji-filarów władzy komunistycznej (PZPR i MSW) w nowych realiach politycznych po wyborach czerwcowych.

    Koordynator: dr Daniel Wicenty – OBBH w Gdańsku
do góry