Instytut Pamięci Narodowej

„Wywieziono nas bydlęcymi wagonami”. Relacje deportowanych z Górnego Śląska do Związku Sowieckiego w 1945 roku, wybór i opracowanie Sebastian Rosenbaum, Dariusz Węgrzyn, wyd. 2, zmienione, poprawione, IPN, Śląskie Centrum Wolności i Solidarności im. Dziewięciu Górników z „Wujka”, Katowice-Warszawa 2026, 312 s., ISBN 978-83-8376-838-0

Seria wydawnicza IPN Katowice.

Na publikację składa się 46 relacji osób deportowanych do ZSRS w 1945 r., zarówno z przedwojennej polskiej, jak i niemieckiej części Górnego Śląska. Przy ich doborze redaktorzy kierowali się jednym podstawowym wyznacznikiem: aby były one głosem samych wywiezionych. Częściowo pochodzą one z zeznań świadków przesłuchiwanych w ramach śledztwa wszczętego przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach w dniu 27 czerwca 1991 r. Zeznania nie są jedynym typem relacji zachowanych w aktach śledztwa. Zdarzają się bowiem załączone jako materiał dowodowy klasyczne, typowe wspomnienia, spisane przez deportowanych. Kilka z nich zamieszczamy w niniejszym tomie. Są one bardziej zindywidualizowane, bogatsze w warstwę emocjonalną, zawierają też więcej opinii odautorskich, aczkolwiek należy pamiętać, że powstały zwykle kilka dziesięcioleci po opisywanych wydarzeniach i siłą rzeczy ich wiarygodność faktograficzna powinna być traktowana z należytą ostrożnością. Kolejną grupę stanowią wspomnienia powstałe w różnych okolicznościach i pozyskane przez redaktorów tomu z innych niż śledztwo źródeł. To na przykład materiały udostępnione przez rodziny deportowanych na potrzeby badawcze bądź wystawiennicze. Są one szczególnie cenne, powstały bowiem albo w trakcie pobytu na deportacji, albo wkrótce po powrocie z niej.