Dokonano aresztowań ok. 7000 osób, podejrzewanych o przynależność do podziemia niepodległościowego. Spośród nich, co najmniej 600 osób wywieziono, a następnie zamordowano. Dziś tę sowiecką zbrodnię przyjęło się nazywać Obławą Augustowską. Jedną z jej ofiar była 19-letnia Zofia Pawełko z Czarniewa.
Zofia Pawełko urodziła się 9 stycznia 1926 r. we wsi Czarniewo. Miejscowość ta znajdowała się w gminie Dębowo powiatu augustowskiego. Jej rodzicami byli: Józef oraz Kamila z Czarneckich, prowadzący niewielkie gospodarstwo rolne. Miała o dwa lata młodszego brata Wacława. Dwa miesiące po zakończeniu wojny, u progu dorosłego życia, jej życie zostało brutalnie przerwane.
Śledztwo Prokuratury Wojewódzkiej w Suwałkach
Mimo, że nazwisko mieszkanki Czarniewa już w 1946 r. znajdowało się na listach osób poszukiwanych po lipcowej obławie, to bliższe informacje na temat aresztowania Zofii poznaliśmy dopiero na początku lat 90., gdy przed Prokuraturą Wojewódzką w Suwałkach stawił się jej brat, Wacław.
Prowadzone przez suwalskich śledczych postępowanie przygotowawcze dotyczyło ustalenia okoliczności akcji pacyfikacyjnej, dokonanej na ludności polskiej w lipcu 1945 r. na terenie dawnych powiatów augustowskiego i suwalskiego województwa białostockiego. W związku z tym, dnia 24 marca 1992 r. Wacław Pawełko złożył na rzecz prokuratora zeznania, w których przedstawił okoliczności aresztowania jego starszej siostry. Odpis protokołu przesłuchania znajduje się w zasobach Oddziałowego Archiwum IPN w Białymstoku.
Co istotne, w tym samym postępowaniu przygotowawczym w roli świadka wystąpił również Mirosław Milewski. Swoje zeznania złożył on dnia 10 września 1992 r. w obecności przedstawiciela suwalskiej prokuratury.
Okoliczności aresztowania Zofii Pawełko
Zgodnie z relacją Wacława, jego siostra Zofia – pomimo młodego wieku – związana była z podziemiem niepodległościowym. Świadek nie potrafił jednak podać bliższych szczegółów w tej kwestii. W „Słowniku biograficznym konspiracji niepodległościowej na Augustowszczyźnie i Suwalszczyźnie 1944-1956” jego autorzy, Zbigniew Kaszlej i Bartłomiej Rychlewski, napisali, iż Zofia Pawełko pełniła funkcję łącznika oraz wywiadowcy. Od 1940 r. z rodziną Pawełków mieszkała Zofia Krejczman wraz ze swoim synem Leszkiem, który najprawdopodobniej także należał do Armii Krajowej.
W świetle zeznań Wacława, aresztowanie Zofii nastąpiło rankiem 15 lipca 1945r., chociaż według spisu, opracowanego przez Powiatową Radę Narodową w Augustowie w 1946r., wydarzyło się to dwa dni wcześniej. Tego dnia do gospodarstwa Pawełków w Czarniewie miało przyjść kilku mężczyzn w mundurach żołnierzy Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD. Informację o przybyciu NKWD należy jednak podać w wątpliwość, ponieważ z najnowszych ustaleń wynika, iż oddziały tej formacji nie brały bezpośredniego udziału w Obławie. Jest wielce prawdopodobne, iż Wacław Pawełko nazwał w ten sposób żołnierzy sowieckich, oddelegowanych do kontrwywiadu Smiersz.
Co istotne, nieproszonym gościom towarzyszył urodzony w Lipsku nad Biebrzą 17-letni Mirosław Milewski (1928-2008) – ówczesny sekretarz Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie, przyszły generał dywizji Milicji Obywatelskiej oraz sekretarz Komitetu Centralnego PZPR, a także minister spraw wewnętrznych w latach 1980-1981. Mirosław Milewski był osobą znaną w rodzinie Pawełków, ponieważ Zofia przyjaźniła się z jego kuzynką Łucją Serwin, także zamieszkałą w Czarniewie. Przyszły funkcjonariusz augustowskiego PUBP często odwiedzał swoją kuzynkę.
Według zeznań Wacława Pawełko, jeden z mężczyzn kazał wszystkim domownikom opuścić mieszkanie, za wyjątkiem 19-letniej Zofii. Wychodząc z domu brat zamordowanej usłyszał, jak Mirosław Milewski zapewniał jego siostrę, iż zamierzają zabrać ją na przesłuchanie, po którym zostanie zwolniona do domu. Po jakimś czasie nieproszeni goście – wraz z Zofią Pawełko – odeszli w nieznanym kierunku. Tego dnia Wacław widział swoją siostrę po raz ostatni.
Z relacji Łucji Serwin wynika, iż jej koleżanka została umieszczona w siedzibie augustowskiego PUBP (tzw. Dom Turka). W biografii Zofii Pawełko – opracowanej przez Danutę i Zbigniewa Kaszlejów – zawarto informację, w myśl której aresztowana była początkowo więziona w miejscowości Kopiec, gdzie znajdował się tzw. punkt filtracyjny. Podczas przewożenia Zofii Pawełko do Augustowa miała ona powiedzieć znajomemu chłopcu z Czarniewa, iż podczas przesłuchania dwukrotnie uderzono ją w twarz.
Nieco inaczej okoliczności aresztowania Zofii Pawełko przedstawił w tym samym śledztwie Mirosław Milewski, który starał się marginalizować swój udział w Obławie Augustowskiej. Według jego słów, wizyta w Czarniewie została dokonana na rozkaz przełożonych. Mirosławowi Milewskiemu towarzyszyli wówczas żołnierze sowieccy oraz miejscowy sołtys. Świadek zeznał, iż nie wiedział, w jakim celu udają się do gospodarstwa Pawełków. Po przybyciu na miejsce, Mirosław Milewski miał od razu opuścić dom rodzinny Zofii, nie biorąc bezpośredniego udziału w jej aresztowaniu. Zaraz po powrocie do Augustowa, funkcjonariusza miano aresztować pod zarzutem współpracy z partyzantką. Zdaniem Mirosława Milewskiego, będąc w suwalskim areszcie, na terenie koszar, widział w nim Zofię Pawełko oraz Łucję Serwin. Po kilku tygodniach śledztwa, dnia 8 sierpnia 1945 r., aresztowany miał zostać wypuszczony na wolność.
Zeznania Mirosława Milewskiego, dotyczące jego rzekomego aresztowania, trzeba jednak podać w wątpliwość. Jest wielce prawdopodobne, iż z upływem lat generał chciał w ten sposób zatuszować swoje aktywne uczestnictwo w wydarzeniach Obławy Augustowskiej. Konkluzję tę wzmacnia fakt, iż o aresztowaniu Mirosława Milewskiego w lipcu 1945 r. nie ma żadnej wzmianki w jego aktach personalnych. Z przebiegu służby generała wynika, iż od 7 sierpnia 1945 r. pełnił on funkcję referenta w Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Białymstoku. Wydaje się mało przekonywujące, aby od razu po zwolnieniu z aresztowania Mirosław Milewski został awansowany.