W wyniku II wojny światowej Polska utraciła na rzecz Związku Sowieckiego około połowę swego terytorium sprzed 1 września 1939 r., zyskała zaś – kosztem Niemiec – ziemie do linii rzek Odry i Nysy Łużyckiej. Zgodnie z postanowieniami konferencji poczdamskiej z 1945 r., wspomniane tereny poniemieckie znalazły się jednak tylko „pod zarządem państwa polskiego”. Zwycięskie mocarstwa zapowiedziały, że ostateczne określenie zachodniej granicy Polski to zadanie dla przyszłej konferencji pokojowej.
Bezpośrednio po wojnie na rewizję postanowień poczdamskich mocno liczyły praktycznie wszystkie siły polityczne w Niemczech, nie wyłączając komunistów. Wilhelm Pieck, późniejszy prezydent NRD, zapowiadał wręcz odzyskanie „wszystkiego, z czego ograbiły nas Polaczki”. Decydujący głos w tej sprawie należał jednak do Kremla. W czasie wizyty w Moskwie w styczniu 1947 r. delegacja Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec (SED) nie zdołała przekonać przywódcy ZSRS Józefa Stalina nawet do skromnej korekty granicy. W tej sytuacji komuniści niemieccy z konieczności zaakceptowali ustalenia z Poczdamu. W lipcu 1948 r. centralny organ SED „Neues Deutschland” pisał już o „granicy pokoju” na Odrze i Nysie, która „nie może ulec żadnej rewizji”.
Niemiecka Republika Demokratyczna, utworzona w październiku 1949 r. z sowieckiej strefy okupacyjnej Niemiec, od początku deklarowała uznanie dla granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Premierzy Otto Grotewohl i Józef Cyrankiewicz oraz przedstawiciele ministerstw spraw zagranicznych NRD i Polski 6 lipca 1950 r. uroczyście podpisali w Zgorzelcu układ „o wytyczeniu ustalonej i istniejącej polsko-niemieckiej granicy państwowej”. W tym samym dokumencie czytamy o „nienaruszalnej granicy pokoju i przyjaźni”.
Relacja prasowa z podpisania układu o wytyczeniu granicy polsko-niemieckiej między PRL i NRD. Dokument został podpisany przez premiera PRL Józefa Cyrankiewicza oraz premiera NRD Otto Grotewohla, z zasobu AIPN, sygn. GK-20-1-2-1
Wrocławskie „Słowo Polskie” pisało o „historycznym wydarzeniu” i przytaczało słowa Cyrankiewicza o „doniosłym układzie”, który „kładzie kres nadziejom imperialistów na powaśnienie narodu polskiego i niemieckiego, który umacnia pokój, a tym samym zapewnia pomyślną przyszłość obu naszych narodów, demokratycznych Niemiec i socjalistycznej Polski”.
Mimo tych zapewnień w relacjach między Polską Republiką Ludową a Niemiecką Republiką Demokratyczną nie brakowało napięć i różnic interesów. Jeszcze w latach osiemdziesiątych XX w. PRL i NRD toczyły spór o rozgraniczenie wód terytorialnych w Zatoce Pomorskiej, zakończony dopiero kompromisową umową z 22 maja 1989 r.
Drugie z ówczesnych państw niemieckich – Republika Federalna Niemiec – uznało granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej znacznie później niż NRD, bo dopiero w układzie z 7 grudnia 1970 r., ratyfikowanym po półtora roku. Krótko po zjednoczeniu Niemiec, 14 listopada 1990 r., w Warszawie został podpisany polsko-niemiecki traktat o potwierdzeniu istniejącej granicy.
***
W roku 2017 nakładem Wydawnictwa IPN ukazała się monografia dr. Filipa Gańczaka Polski nie oddamy. Władze NRD wobec wydarzeń w PRL 1980–1981.
We wprowadzeniu autor przygląda się relacjom Polski Ludowej i NRD przed sierpniem 1980 r.
Polecamy też Państwu książkę dr. Filipa Gańczaka Gryf, młot i cyrkiel. Szczecin w polityce władz NRD 1970–1990
Liczne materiały na temat NRD, w tym układu zgorzeleckiego, znajdują się w portalu IPN przystanekhistoria.pl w zakładce Tematy - NRD.
Kontakt dla mediów:
Rzecznik Prasowy IPN – Dyrektor Biura:
dr Rafał Leśkiewicz
tel. 602 322 362
media@ipn.gov.pl
AUDIO:
75. rocznica podpisania układu zgorzeleckiego - dr Filip Gańczak, IPN