„Operacja polska” NKWD przeprowadzona w okresie Wielkiego Terroru w Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich jest bez wątpienia jedną z największych zbrodni o znamionach ludobójstwa w historii Europy XX w.
Na mocy rozkazu nr 00485 z 11 sierpnia 1937 r., wydanego przez ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRS Nikołaja Jeżowa, pod rzekomym zarzutem przynależności do Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) prowadzącej rzekomo działalność szpiegowsko-wywrotową na rzecz Polski represjonowano nie mniej niż 139 835 osób, z czego zamordowano – najczęściej strzałem w tył głowy – nie mniej niż 111 091. Zdecydowaną większość ofiar „operacji polskiej” NKWD stanowili Polacy, ale wśród represjonowanych znaleźli się też Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini, Żydzi i przedstawiciele innych grup narodowych i etnicznych zamieszkujących ZSRS. Dodatkowo, na podstawie rozkazu nr 00486 z 15 sierpnia 1937 r., wydanego również przez Nikołaja Jeżowa, represjom poddano żony i dzieci skazanych „zdrajców Ojczyzny”.
W okresie Wielkiego Terroru Polacy mieszkający w ZSRS stali się także ofiarami krwawej czystki przeprowadzonej przez Stalina w Armii Czerwonej, służbie bezpieczeństwa i aparacie partyjnym. Jednak to wielkie masowe operacje wymierzone m.in. w „niechciane narody” sprawiły, że bolszewicki terror zapisał się w historii jako „wielki”. „Operacje narodowościowe” dosięgły m.in. żyjących w ZSRS Niemców, Polaków, Łotyszy, Estończyków, Greków, Koreańczyków, Finów i Chińczyków.
Antypolska operacja przeprowadzona przez NKWD wyróżniała się skalą zbrodni i okrucieństwem. Polacy ginęli prawie czterdziestokrotnie częściej niż inni obywatele ZSRS. Szacuje się, że w okresie Wielkiego Terroru życie straciło co najmniej 200 tys. naszych rodaków.
Instytut Pamięci Narodowej od wielu lat organizuje uroczystości upamiętniające ofiary tej zbrodni.
Główne uroczystości organizowane przez Instytut Pamięci Narodowej
- 11 sierpnia 2026 r., godz. 10.00, Warszawa – uroczystości w hołdzie ofiarom „operacji polskiej” z udziałem zastępcy prezesa IPN organizowane przez Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa (przed Pomnikiem Poległym i Pomordowanym na Wschodzie, ul. Muranowska);
Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie
Instytut Pamięci Narodowej w Łodzi
- 11 sierpnia 2026 r., godz. 10.00, Łódź – zapalenie znicza w rocznicę początku „operacji polskiej” w ZSRS (Pomnik Ofiar Komunizmu przy Al. K. Anstada);
Pozostałe działania:
- 5 sierpnia 2026 r. – publikacja artykułu dr. Władysława Rożkowa (IPN w Lublinie): „»Polaków należy bić, ile wlezie«. Operacja (anty)polska NKWD 1937–1938” w Kurierze Lubelskim;
- 11 sierpnia 2026 r. – publikacja spotu na stronie anglojęzycznej IPN oraz wpisów w social mediach na temat Operacji Polskiej przygotowanych przez Biuro Współpracy Międzynarodowej;
***
Upamiętnianie
W 2018 r. Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa sfinansowało upamiętnienie ofiar Operacji Antypolskiej NKWD przy Pomniku Poległym i Pomordowanym na Wschodzie w Warszawie. Częścią założenia pomnikowego są podkłady kolejowe z nazwami miejsc kaźni i łagrów. Upamiętnienie z 2018 r. ma formę kolejnego podkładu z inskrypcją dedykowaną polskim ofiarom sowieckiego ludobójstwa. Od 2018 r. BUWiM corocznie organizuje tam uroczystości państwowe każdego 11 sierpnia.
W 2018 r. OBUWiM w Krakowie sfinansował tablicę poświęconą ofiarom Operacji Antypolskiej NKWD i zorganizował jej odsłonięcie. Tablica znajduje się na pl. o. Adama Studzińskiego obok Krzyża Katyńskiego pod Wawelem. Co roku w rocznicę składane są tam kwiaty.
Oddział IPN w Łodzi co roku 11 sierpnia organizuje uroczystości przed Pomnikiem Ofiar Komunizmu przy al. Karola Anstadta w Łodzi.
Polecamy publikacje Instytutu Pamięci Narodowej:
- E-book: Paweł Libera, Maciej Wyrwa, „Operacja polska” NKWD 1937-1938. Przywracanie pamięci o zbrodni
- Paweł Libera, Maciej Wyrwa, „Operacja polska” NKWD 1937-1938. Przywracanie pamięci o zbrodni
- Henryk Stroński, Marchlewszczyzna 1925-1935. Polski rejon narodowościowy na sowieckiej Ukrainie
- Bez winy i bez przyszłości. Losy członków rodzin zdrajców ojczyzny represjonowanych na mocy rozkazu NKWD nr 00486; autorzy: Iwan Kozłowski, Mariusz Kwaśniak, Bożena Witowicz, Paweł Zielony
- Wielki Terror w sowieckiej Gruzji 1937-1938. Represje wobec Polaków
- The Great Terror in Soviet Georgia 1937–1938. Repressions against Poles
Zachęcamy do pobrania:
- „Biuletynu IPN” nr 7-8/2017
- książki „Zagłada Polaków w Związku Sowieckim. Od przewrotu bolszewickiego do »operacji polskiej«”
- książki „Podróż na Wschód”
- katalogu wystawy „Rozkaz nr 00485. Antypolska operacja NKWD na sowieckiej Ukrainie 1937–1938 / Наказ № 00485. Антипольська операція НКВС в Радянській Україні 1937–1938”
- broszury „Operacja antypolska 1937–1938”
- teki edukacyjnej „»Operacja polska« NKWD 1937‒1938. Losy Polaków w Rosji bolszewickiej i w ZSRS do 1939 roku”
- materiału edukacyjnego „Korzenie i praktyka totalitaryzmu. Wypisy źródłowe”
- publikacji „Wielki Terror: operacja polska 1937–1938 / Великий терор: польська операцiя 1937–1938”
- wystawy „Ofiary zbrodni. Operacja antypolska NKWD 1937–1938”
- wystawy „»Operacja polska« NKWD 1937–1938”
- materiałów edukacyjnych do wystawy