Instytut Pamięci Narodowej

Prezentowana wystawa to połączenie wybranych rzeźb z nowoczesną wystawą panelową opartą na artystycznych zdjęciach kolekcji wykonanych przez Sławomira Kaspra.

Samuel Willenberg, więzień i uczestnik buntu z 2 sierpnia 1943 r. w niemieckim obozie zagłady w Treblince, ocalał jako jeden z nielicznych. Po ucieczce z obozu przedostał się do Warszawy, gdzie rozpoczął działalność konspiracyjną. W czasie Powstania Warszawskiego walczył w batalionie „Ruczaj”. W 1950 r. wyemigrował wraz z matką i żoną do Izraela. Pomimo traumatycznych przeżyć wojennych, do końca życia (zmarł w 2016 r.) powracał razem z żoną Krystyną do ojczystego kraju. Willenbergowie stali się rzecznikami dobrych relacji polsko-żydowskich.

Poruszające rzeźby autorstwa Samuela Willenberga staraniem Instytutu objechały całą Polskę. Pokazano je między innymi w miejscach pamięci – byłych niemieckich obozach. Warto przypomnieć unikatową odsłonę plenerową na terenie Muzeum Treblinka w 80. rocznicę buntu więźniów, w którym brał udział Samuel Willenberg.

Mimo starań sprawców o zatarcie wszystkich śladów zbrodni popełnianych w Treblince, rzeźby stanowią bezpośredni dowód ich czynów.

Ze względu na wielkość kolekcji i kwestie transportu, a także konieczność specjalnych zabezpieczeń, ta cenna spuścizna Holokaustu nie może dotrzeć wszędzie. Z myślą o szkołach, domach kultury i innych placówkach edukacyjnych w kraju i za granicą opracowano nową wersję wystawy, która składa się z 20 plansz w formie podświetlonych paneli lub roll-upów do wypożyczenia, a także do samodzielnego wydrukowania w wybranym formacie, w zależności od dostępnej przestrzeni. Mamy nadzieję, że projekt wraz z zaproponowanymi przez naszych edukatorów warsztatami edukacyjnymi przyczyni się do upowszechnienia wiedzy o Holokauście, kształtując wrażliwość młodych ludzi.

Ekspozycję wraz z projektem edukacyjnym na kanwie prac Willenberga zrealizowano dzięki życzliwości i zaufaniu, jakim obdarzyła Instytut Pamięci Narodowej wdowa po artyście Ada Krystyna Willenberg, która kontynuuje dzieło swojego męża w imię zachowania pamięci o Zagładzie, zwłaszcza wśród młodych pokoleń.

Zgodnie z ostatnim życzeniem Artysty kolekcja rzeźb docelowo ma znaleźć swoje miejsce w powstającym właśnie nowym obiekcie wystawienniczo-edukacyjnym na terenie Muzeum niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady i obozu pracy (1941–1944) w Treblince.

Agnieszka Jędrzak, dyrektor Biura Współpracy Międzynarodowej IPN, o wystawie „Obraz Treblinki w oczach Samuela Willenberga”

Wystawę można zwiedzić wirtualnie na stronie https://lastwitness.eu/. 

Film „Treblinka’s Last Witness”

***

Atak Niemiec i Związku Sowieckiego na Państwo Polskie we wrześniu 1939 roku rozpoczął II wojnę światową i umożliwił Holokaust. Treblinka była jednym z głównych niemieckich obozów śmierci tzw. Akcji Reinhardt (Aktion Reinhardt), w ramach której mordowano Żydów centralnych ziem polskich, zwanych Generalnym Gubernatorstwem, oraz z innych krajów zajętych przez Niemcy. W Treblince zginęło więcej polskich Żydów aniżeli w Chełmnie nad Nerem, Bełżcu, Sobiborze, Majdanku czy w Auschwitz.

Brutalne metody Niemców, spowodowały, że do zamordowania blisko 900 tys. osób wystarczyło około półtora roku, prawie 16 ha zamaskowanego i wyizolowanego terenu, kilkanaście baraków, kilka komór gazowych, kilkudziesięciu Niemców, setka przeszkolonych jeńców sowieckich, około tysiąca sterroryzowanych i zmuszonych do pracy niedoszłych ofiar, a także bezradność otoczenia i milczenie świata.

Większość ofiar Treblinki była bezbronna z powodu fizycznego wycieńczenia, terroru i systemu mistyfikacji rzekomego obozu pracy. Mimo to wśród żydowskich komand roboczych, pod wodzą lekarza z Warszawy Juliana Chorążyckiego, zorganizowano zbrojny opór. Blisko połowa robotników żydowskich uciekła. Przeżyło około dwustu. Wśród nich był pochodzący z Częstochowy Samuel Willenberg (1923–2016).

Samuel Willenberg urodził się w 1923 r. w Częstochowie, jako syn Maniefy z domu Popow i Pereca Willenberga. W październiku 1942 r. przybył do obozu w Treblince w transporcie 6 tysięcy Żydów deportowanych z getta w Opatowie. Większość została natychmiast wysłana na śmierć; był jedynym, który pozostał przy życiu. Pierwszej nocy w obozie Willenberg usłyszał z oddali znajomy głos swojego szkolnego nauczyciela historii — profesora Meringa. Tej samej nocy Mering przekonywał Samuela: „Ty musisz stąd uciec, aby opowiedzieć światu, coś tutaj widział i co jeszcze zobaczysz. To będzie twoje zadanie”. Willenberg na własne oczy widział transporty z setkami tysięcy Żydów i tysiącami Romów oraz chwilę wysłania ich na śmierć w komorze gazowej. Los ten spotkał także jego siostry Itę i Tamarę. Chcąc pomścić zamordowanych i położyć kres machinie egzekucyjnej, więźniowie zorganizowali bunt. Willenberg wziął udział w rebelii, ale podczas ucieczki został postrzelony w nogę. Pomimo rany i ciągłego ostrzału udało mu się uciec z obozu i dotrzeć do Warszawy. Pod przybranym nazwiskiem Ignacy Popow („Igo”) walczył w Powstaniu Warszawskim, Pięć lat po zakończeniu wojny wyemigrował do Izraela wraz z matką i żoną. Willenberg całym życiem wypełniał zadanie powierzone mu przez dawnego nauczyciela, dając świadectwo tego, co widział w Treblince. Wspomnienia o obozie i zbrojnej rebelii zapisał w książce „Bunt w Treblince” (1984). Wykonał szkice oraz rzeźby z brązu na kanwie wspomnień z miejsca kaźni. Wraz z żoną przez lata towarzyszył wycieczkom młodzieży z Izraela do Polski. Za swoją działalność podczas i po drugiej wojnie światowej Samuel Willenberg otrzymał najwyższe odznaczenia państwowe, w tym Order Wojenny Virtuti Militari, Krzyż Zasługi z Mieczami, Krzyż Walecznych, Warszawski Krzyż Powstańczy, Order Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej, Order Odrodzenia Polski oraz Medal Wojska Polskiego.