-
Pierwsze plenarne posiedzenie okrągłego stołu w pałacu Rady Ministrów (dawny Pałac Namiestnikowski, obecnie Pałac Prezydencki) w Warszawie, 6 lutego 1989 r. Fot. z zasobu IPN
Do innych fundamentalnych zmian wprowadzonych Ustawą z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – tak brzmiał oficjalny tytuł dokumentu – należało wprowadzenie podmiotu władzy: „narodu” w miejsce „ludu pracującego miast i wsi”. Podczas gdy w art. 1 konstytucji z roku 1952 Polska Rzeczpospolita Ludowa została określona jako „państwo demokracji ludowej”, a po zmianach z roku 1976 – „państwo socjalistyczne”, odpowiadający mu artykuł noweli grudniowej głosił:
„Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej”.
Nowa wizja państwa
Znaczącą zmianą było również wyrugowanie z konstytucji pojęcia „narodowego planu społeczno-gospodarczego”, wskazującego na trzymanie się zasad gospodarki planowej (w zapisach ustawy zasadniczej od roku 1976 był to już „socjalistyczny system gospodarczy, oparty na uspołecznionych środkach produkcji i socjalistycznych stosunkach produkcji”). Jako pryncypia w dziedzinie ekonomicznej pojawiły się natomiast swoboda działalności gospodarczej – m.in. usunięto zapis o monopolu państwa w zakresie handlu zagranicznego – oraz ochrona własności osobistej przez państwo.
Dla tych spośród intelektualistów, ludzi kultury i przedstawicieli Kościoła katolickiego, którzy kilkanaście lat wcześniej – na przełomie lat 1975/1976 – publicznie protestowali przeciwko projektowi zmian Konstytucji PRL, szczególnie istotne było wykreślenie dwóch newralgicznych wówczas zapisów. Były to ustępy mówiące (dzięki owym protestom – w złagodzonej formie) o Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej jako „przewodniej sile politycznej społeczeństwa w budowie socjalizmu” oraz o tym, że PRL „w swojej polityce […] umacnia przyjaźń i współpracę ze Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich”.
Wiatr zmian
Nowela grudniowa, wprowadzająca te i inne doniosłe zmiany polityczne, społeczne i gospodarcze, została uchwalona przez tzw. sejm kontraktowy, obradujący w latach 1989–1991. Przytoczona nazwa wzięła się stąd, iż został on wybrany na mocy kontraktu władz komunistycznych z przedstawicielami opozycji zawartego przy okrągłym stole: o ile wybory do senatu miały już charakter w pełni demokratyczny, o tyle w sejmie 65% miejsc było zagwarantowanych dla PZPR i jego koalicjantów, w wyniku wolnych wyborów zaś obsadzono pozostałe 35%.