Obchodzony 1 marca Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych uchwalony został 3 lutego 2011 roku. Instytut Pamięci Narodowej od chwili powstania za jedno z najważniejszych zadań wyznaczył sobie przywrócenie pamięci i oddanie należnej czci tym, którzy po zakończeniu wojny nie złożyli broni i nadal walczyli o Polskę wolną i demokratyczną. Przyjmuje się, że w powojennej konspiracji niepodległościowej działało bezpośrednio do 200 tysięcy ludzi, a w oddziałach partyzanckich blisko 20 tysięcy.
1 marca nie został wybrany przypadkowo. W wyborze tej daty miał swój udział również ówczesny prezes IPN profesor Janusz Kurtyka. Tego dnia w 1951 roku, w więzieniu UB przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie zostali zamordowani członkowie IV Komendy Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość: Łukasz Ciepliński, Mieczysław Kawalec, Józef Batory, Adam Lazarowicz, Franciszek Błażej, Karol Chmiel i Józef Rzepka. Po raz pierwszy Dzień obchodzono w 60. rocznice ich śmierci, 1 marca 2011 roku. 1 marca 2013 roku o godzinie 17.30 przedstawicie Służby Więziennej Aresztu Śledczego Warszawa Mokotów i Instytutu Pamięci Narodowej złożą kwiaty pod tablicą pamiątkową na murze więzienia przy Rakowieckiej 37, upamiętniającą ich śmierć.
W tym roku, tak jak w latach poprzednich, Instytut Pamięci Narodowej weźmie bardzo aktywny udział w obchodach Przedstawiciele kierownictwa IPN wezmą udział w obchodach Dnia na terenie całego kraju. Już od 25 lutego na stronach internetowych IPN www.ipn.gov.pl i www.pamiec.pl trwa budowa pomnika Żołnierzy Wyklętych. Jednym kliknięciem każdy może wziąć udział w budowie. Do szkół ponadpodstawowych w całej Polsce trafią rocznicowe materiały edukacyjne, a wśród nich plakaty z Danutą Siedzikówną „Inką”, Łukaszem Cieplińskim, Franciszkiem Niepokólczyckim, Tomaszem Danilewiczem i Walerianem Tumanowiczem – bohaterami podziemia niepodległościowego. Każdy oddział IPN ma własny kalendarz obchodów. Wszędzie odbędą się spotkania z młodzieżą, prezentowane będą okolicznościowe wystawy, w miejscach pamięci składane będą kwiaty. W mediach występować będą pracownicy Instytutu.
W Warszawie na uwagę zasługują obchody na Pradze. 1 marca w pięciu miejscach, szczególnie zapisanych w historii walki i represji, historycy z IPN spotkają się uczniami praskich szkół, którym opowiedzą o historii tych miejsc, wspólnie zapalą znicze. Biblioteki szkolne dostaną monumentalny album „Śladami Zbrodni”, przygotowany przez IPN przewodnik po miejscach komunistycznych represji lat 1944–1956. Dzień później ulicami stolicy przejedzie specjalna rowerowa „Masa Krytyczna”, poświęcona pamięci Żołnierzy Wyklętych. Również 2 marca kinomani mogą przyjść do warszawskiego Domu Dziennikarza na całodzienny maraton filmowy, poświęcony w całości Żołnierzom Wyklętym. A ponadto w Brwinowie koło Warszawy Gimnazjum nr 1 otrzyma imię Żołnierzy Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Fundacja Kocham Podlasie zaprasza na uroczystą galę wręczenia nagród w konkursie „W naszej Pamięci Żołnierze Wyklęci”, która odbędzie się w Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej.
Białostocki Oddział Instytutu Pamięci Narodowej obchody Dnia organizuje wspólnie ze Światowym Związkiem Żołnierzy Armii Krajowej. 1 marca o godz. 12.00 na Rynku Kościuszki w Białymstoku odbędzie się uroczyste otwarcie wystawy „Żołnierze Wyklęci. Pamiętamy. Polskie podziemie niepodległościowe na Białostocczyźnie 1944–1957”. Pod tablicą, upamiętniającą publiczne procesy polityczne żołnierzy podziemia niepodległościowego, które odbywały się po wojnie w budynku kina „Ton”, zostaną złożone kwiaty i wieńce. Zebrani przejdą później pod pomnik Armii Krajowej przy ul. Kilińskiego, gdzie znicze zapalą delegacje Podlaskiej Rodziny Szkół Imienia Bohaterów Walki o Niepodległość Rzeczypospolitej oraz IPN i ŚZŻAK.
1 marca w Poznaniu o godzinie 17. z ulicy Fredry wystartuje Marsz Pamięci. Tego samego dnia odbędzie się współorganizowana przez IPN konferencja naukowa „O naszą niepodległą”. W Pile w Towarzystwie Salezjańskim dr Rafał Sierchuła wygłosi wykład poświęcony żołnierzom podziemia niepodległościowego.
Jednym z ważniejszych punktów obchodów Dnia w Łodzi jest finał konkursu „Żołnierz Wyklęty – zapomniany bohater”, organizowanego przez szkołę podstawową nr 30 w tym mieście. Podczas kilku imprez zaprezentowany zostanie album „Śladami zbrodni”. Prezentacje będą uzupełnione pokazami filmów dokumentalnych.
Coraz większe zainteresowanie budzą rozgrywane przy różnych okazjach gry miejskie. Wrocławski oddział IPN wsparł organizację gry „Żołnierze Wyklęci”. Organizatorzy poprzez zabawę chcą przybliżyć młodzieży wydarzenia z historii najnowszej. Gra rozpocznie się w południe 1 marca pod fontanną z Szermierzem na Placu Uniwersyteckim.
W wielu miastach obchody Dnia Żołnierzy Wyklętych już się rozpoczęły. Tak stało się np. w Krakowie, gdzie 25 lutego odbyła się konferencja poświęcona postaci generała Emila Fieldorfa „Nila”, w 60 rocznicę jego śmierci. „Bić się do końca”, to tytuł wystawy, jaka zostanie otwarta 1 marca w Wojewódzkim Domu Kultury w Kielcach. W tym samym miejscu odbędzie się pokaz filmów przygotowany przez delegaturę IPN w tym mieście. W Krakowie uwagę zwraca również przygotowany już po raz drugi koncert w ramach Krakowskich Obchodów Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Odbędzie się on 28 lutego o godz. 19.00 w Sali Koncertowej Filharmonii im. Karola Szymanowskiego z udziałem ponad 200 młodych artystów. W trakcie koncertu zostaną także rozdane nagrody Ogólnopolskiego Konkursu Fotograficznego „Żołnierze Wyklęci. Historia, która mnie porusza”, współorganizowanego m.in. przez krakowski IPN.
Rzeszowski IPN przygotował – podobnie jak inne oddziały Instytutu – imprezy w stolicy regionu i mniejszych ośrodkach. W Rzeszowie uwagę zwraca seminarium na Uniwersytecie Rzeszowskim i prezentacja pomnika Łukasza Cieplińskiego, jednego z zamordowanych 1 marca 1951 roku. W Przemyślu z Placu Niepodległości ruszy Marsz Żołnierzy Wyklętych, a w Mielcu otwarta zostanie wystawa poświęcona podziemiu na Rzeszowszczyźnie.
W gdańskim Teatrze Miniatura obchody zostały rozpoczęte już 22 lutego spektaklem historycznym „Nil - historia bohatera”, który był połączony z prezentacją albumu „Śladami zbrodni”. W niedalekim Tczewie, 1 marca o godzinie 13.30 na placu gen. Hallera otwarta zostanie plenerowa wystawa gdańskiego IPN „My nie jesteśmy żadną bandą. My jesteśmy z miast i wiosek polskich. 5 Wileńska Brygada Armii Krajowej na Pomorzu”.
„Sylwetki Żołnierzy Wyklętych” to hasło, pod jakim lubelski oddział IPN współorganizuje sesję historyczną 1 marca. Z wykładami na niej wystąpią również historycy związani z IPN.
Bardzo bogaty program obchodów Dnia przygotował katowicki oddział IPN. Uwagę zwraca wystawa „…O Orła w koronie – Zgrupowanie partyzanckie »Błyskawica«”, która prezentowana jest od 25 lutego w Zespole Szkół Ekonomicznych w Częstochowie. Natomiast 1 marca główne uroczystości rozpoczną się w Katowicach o godzinie 11. w kościele pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny.
Udział Instytutu Pamięci Narodowej w obchodach Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych jest o wiele bogatszy. Powyżej przedstawione tylko niektóre, przykładowe imprezy. Szczegółowy program obchodów jest cały czas uzupełniany i dostępny jest na stronach internetowych www.ipn.gov.pl i www.pamiec.pl .