Instytut Pamięci Narodowej

Obchody rozpoczęła Msza święta w Katedrze Polowej Wojska Polskiego pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski w intencji Polaków zamordowanych w Hucie Pieniackiej przez ukraińskich nacjonalistów. Następnie zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski oddał hołd ofiarom, składając wieńce przy Grobie Nieznanego Żołnierza.

List do uczestników uroczystości skierował Prezydent RP Karol Nawrocki. Odczytała go jego doradczyni Adrianna Garnik. Prezydent RP przypomniał, że pięć dni po zbrojnych starciach polskiego podziemia z 4. Galicyjskim Ochotniczym Pułkiem Policji SS i UPA, 28 lutego 1944 roku wieś została otoczona przez liczne siły obu formacji. W podpalonych zabudowaniach, od kul i w wyniku bestialskich tortur zadanych przez ukraińskich napastników zginęło ponad 850 osób. Huta Pieniacka przestała istnieć, a dziś, poza upamiętniającym zgładzonych monumentem, nic nie wskazuje na to, że w miejscu zbrodni była kiedyś duża, tętniąca życiem polska wieś.

– Nie tracę nadziei, że dzięki ludziom dobrej woli ta wielka rana w polskich sercach – wspomnienie cierpień zadanych naszym rodakom w imię nienawistnej ideologii banderyzmu – zostanie uleczona balsamem prawdy, skruchy, miłosierdzia i pojednania

– napisał w liście Prezydent RP Karol Nawrocki.

Z kolei zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski podkreślił, że na terenie samego województwa wołyńskiego na dwa i pół tysiąca polskich miejscowości, które istniały tam w okresie II Rzeczypospolitej, bezpowrotnie zniszczono ponad półtora tysiąca.

– Praca, którą mamy tam do wykonania jest liczona na pokolenia, ale nie możemy z niej zrezygnować. Tak nam nakazuje nasz obowiązek jako instytucji państwa polskiego, ale tak nam nakazuje również sumienie i serce. Bo my Polacy czujemy głęboki związek z pokoleniami, które były przed nami

– powiedział zastępca prezesa IPN.

Uroczystości zostały zorganizowane przez Stowarzyszenie Huta Pieniacka i Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, we współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej.

Patronat Honorowy nad wydarzeniem objął Prezydent RP Karol Nawrocki.

* * *

28 lutego 1944 r. miała miejsce jedna z najokrutniejszych zbrodni na ludności polskiej w Hucie Pieniackiej. W śledztwie Instytutu Pamięci Narodowej ustalono, że pacyfikacji wsi dokonali ochotnicy ukraińscy z 4. Galicyjskiego Ochotniczego Pułku Policji SS, którym pomagały okoliczne oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) oraz oddział paramilitarny składający się z ukraińskich nacjonalistów. Życie straciło około 850 osób narodowości polskiej, rzeź przeżyło około 160 osób.

Huta Pieniacka była jedną z większych wsi, liczyła ponad 170 gospodarstw. W okresie 1942-1944 bazowali w niej partyzanci sowieccy. Po krwawej zbrodni na Wołyniu we wsi mieszkało około tysiąc osób narodowości polskiej. Sporą część z nich stanowili uciekinierzy m.in. z Wołynia, którzy opuścili swoje domy w obawie przed napadami UPA. Dla zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańców we wsi zorganizowano oddział samoobrony dowodzony przez Kazimierza Wojciechowskiego „Satyra”.

Na początku 1944 r. w Hucie Pieniackiej przez pewien czas stacjonował oddział sowieckiej partyzantki. Wiadomość ta dotarła do niemieckich władz i 23 lutego 1944 r. do wsi wysłano patrol niemiecki z 4. Galicyjskiego Ochotniczego Pułku Policji SS. Sowietów już we wsi nie było, doszło za to do potyczki z polską samoobroną. Polacy byli przekonani, że mają do czynienia z przebranymi bojówkami UPA i w walce zginęło dwóch żołnierzy SS. W odwecie Niemcy zdecydowali się na wysłanie do Huty Pieniackiej ekspedycji karnej z 4 Pułku Policyjnego SS. Obok ukraińskich żołnierzy w niemieckich mundurach w pacyfikacji uczestniczyli, według ustaleń Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, partyzanci UPA, najprawdopodobniej z oddziału Dmytra Karpenki „Jastruba” oraz oddział paramilitarny nacjonalistów ukraińskich Włodzimierza Czerniawskiego.

Mieszkańców wsi o planowanym ataku ostrzegł łącznik Inspektoratu Armii Krajowej ze Złoczowa. Polacy byli przekonani, że Niemcy przygotowują obławę na partyzantów i aby uniknąć strat wśród mieszkańców, zdecydowano, że oddział samoobrony ukryje się w lesie, pozostawiając we wsi głównie kobiety, dzieci i starców.

Podobna akcja miała miejsce kilka dni wczesnej w pobliskiej wsi Majdan, gdzie pododdział pułku policyjnego, po przybyciu do wsi, dokonał zatrzymania mężczyzn, którzy zostali poddani przesłuchaniom. Po zakończeniu przesłuchań zatrzymanych zwolniono, a wybraną grupę skierowano do robót przymusowych.

W godzinach porannych 28 lutego 1944 r. wieś została otoczona przez kilkusetosobowy oddział, mieszkańcy nie stawiali oporu. Zgromadzonych w kościele i szkole napastnicy dzielili na kilkudziesięcioosobowe grupy, zamykali ich w stodołach, szopach i chatach, które potem podpalali.

Przed kościołem zginął dowódca oddziału samoobrony Kazimierz Wojciechowski. Najpierw go brutalnie pobito, potem oblano benzyną i podpalono. Mord mieszkańców wsi trwał do godziny 17.00, potem ze wsi pozostały zgliszcza.

W trakcie śledztwa Instytutu Pamięci Narodowej ustalono, że w pogromie życie straciło około 850 osób. Byli wśród nich mieszkańcy Huty Pieniackiej, Polacy z Wołynia oraz ukrywający się Żydzi. Ocalało około 160 osób, głównie członkowie samoobrony, którzy dzień wcześniej ukryli się w lesie, a także ci, którym udało się uciec. Pomordowanych mieszkańców wsi pochowano w dwóch zbiorowych mogiłach koło kościoła i szkoły.

W 2005 r. staraniem bliskich ofiar Zbrodni w Hucie Pieniackiej oraz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa na miejscu tragedii stanął pomnik upamiętniający pomordowanych. W 2008 r. zarejestrowano Stowarzyszenie Huta Pieniacka. Zajmuje się ono kultywowaniem pamięci o ofiarach ludobójstw dokonanych przez nacjonalistów ukraińskich podczas II wojny światowej na Kresach Wschodnich, w szczególności pomordowanych w Hucie Pieniackiej 28 lutego 1944 r.

28 lutego 2009 r., w 65. rocznicę zbrodni, hołd pomordowanym oddali ówcześni prezydenci Polski i Ukrainy – Lech Kaczyński oraz Wiktor Juszczenko.

W maju 2018 r. na Zamku Królewskim wręczono nagrody IPN „Kustosz Pamięci Narodowej”, wśród laureatów nagrody znalazło się Stowarzyszenie Huta Pieniacka, za upamiętnianie „ofiary zbrodni dokonanej 28 lutego 1944 r. przez ukraińskich nacjonalistów na polskich mieszkańcach położonej 85 km na wschód od Lwowa wsi Huta Pieniacka”.

Polecamy publikacje Instytutu Pamięci Narodowej:

Bezpłatne materiały:

Instytut Pamięci Narodowej

Oddaliśmy hołd ofiarom zbrodni w Hucie Pieniackiej

28 lutego 2026 r. w Warszawie upamiętniliśmy ofiary zbrodni w Hucie Pieniackiej. W uroczystościach uczestniczył m.in. zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Karol Polejowski.