Nagroda „Kustosz Pamięci Narodowej” to jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień przyznawanych przez Instytut Pamięci Narodowej. Ustanowiona z inicjatywy prof. Janusza Kurtyki w 2002 roku, powstała z myślą o uhonorowaniu tych, którzy z pasją i determinacją chronią i przekazują pamięć o najtrudniejszych momentach polskiej historii. Przez ponad dwie dekady do grona jej laureatów dołączyło blisko sto osób i instytucji, które – poprzez działalność badawczą, edukacyjną czy społeczną – wspierają misję IPN: upamiętnianie ofiar totalitaryzmów, pielęgnowanie dziedzictwa narodowego i przypominanie o bohaterach naszej wolności. Dziś do grona Kustoszy Pamięci Narodowej dołączyli kolejni laureaci – osoby, które konsekwentnie przypominają o tym, co ważne w polskiej historii.
– Nasi Kustosze dzięki swej działalności nie tylko zachowują pamięć o przeszłości, ale kładą też podwaliny pod to, by przetrwała ona w przyszłych pokoleniach. Trzeba dodać, że niemal wszyscy dziś nagrodzeni bardzo wyraźnie podkreślali, że swoje zbiory powierzają Instytutowi Pamięci Narodowej. Jest to wyraz najwyższego zaufania do instytucji państwa polskiego, która w tym roku obchodzi swoje ćwierćwiecze. Po to właśnie zostaliśmy powołani, by zbierać okruchy polskiej historii. Pisać o niej. Kultywować pamięć.
– powiedział podczas uroczystości zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski.
Laureatami nagrody „Kustosz Pamięci Narodowej” w 2025 roku zostali:
- Andrzej Władysław Kaczorowski
- Gabriel Garçon
- Koło Polaków z Indii 1942–1948
- Adam Chętnik (1885–1967) – nagroda pośmiertna
W wydarzeniu udział wzięli przedstawiciele władz państwowych, instytucji kultury, środowisk patriotycznych, wojska oraz członkowie Kapituły Nagrody. Instytut Pamięci Narodowej reprezentowali zastępcy prezesa dr hab. Karol Polejowski, dr hab. Krzysztof Szwagrzyk oraz dr Mateusz Szpytma.
Transmisja na kanale IPNtv:
Wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy.
* * *
Nagroda Kustosz Pamięci Narodowej została ustanowiona w lipcu 2002 roku przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej prof. Leona Kieresa. Jest ona przyznawana za szczególnie aktywny udział w upamiętnianiu historii Narodu Polskiego w latach 1939–1989, a także za działalność publiczną zbieżną z ustawowymi celami Instytutu Pamięci Narodowej. Kandydatów do Nagrody mogą wysuwać instytucje, organizacje społeczne i naukowe oraz osoby fizyczne. Ma charakter honorowy, a jej laureaci otrzymują tytuł Kustosza Pamięci Narodowej.
Nagroda ma przywrócić szacunek dla narodowej przeszłości, chronić wartości, dzięki którym Polska przetrwała przez lata zniewolenia.
Kapituła przyznaje Nagrodę corocznie, przewodniczy jej Prezes Instytutu Pamięci Narodowej. Wiceprzewodniczącymi są osoby pełniące funkcje: przewodniczącego Kolegium IPN oraz dyrektora Archiwum IPN. Członkowie: dr hab. Filip Musiał – dyrektor Oddziału IPN w Krakowie; prof. Albin Głowacki – badacz polskich dziejów na Wschodzie po 17 września 1939 roku; Andrzej Kostrzewski – żołnierz AK, działacz WiN, wiceprezes Instytutu Katyńskiego; dr Tadeusz Krawczak – historyk w Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, wykładowca w Papieskim Wydziale Teologicznym. Od roku 2002 w skład kapituły wchodzą kolejni laureaci nagrody. Od roku 2009 w skład Kapituły wchodzą również osoby wskazane przez Kapitułę: Paweł Kurtyka i Magdalena Merta.
W gronie dotychczas wyróżnionych tytułem Kustosza Pamięci Narodowej znajdują się min. Tomasz Strzembosz (2002), Władysław Bartoszewski (2004), Zofia i Zbigniew Romaszewscy (2006), Zofia i Andrzej Pileccy (2015), Prezydent RP na uchodźstwie Ryszard Kaczorowski (2019), a także Komitet Katyński (2010), Społeczny Komitet Pamięci Górników KWK „Wujek” w Katowicach poległych 16 grudnia 1981 r. (2011), Stowarzyszenie „Memoriał” (2012) i Polskie Muzeum w Rapperswilu (2015).