Instytut Pamięci Narodowej

Wizytę po polskich miejscach pamięci zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski rozpoczął od Polskiego Cmentarza Wojennego w Lommel (Belgia). Delegacja złożyła wieniec i zapaliła znicze pod ścianą pamięci, na której widnieje napis „Za naszą i waszą wolność” w językach polskim, francuskim i flamandzkim.

Wzdłuż alei za ścianą pamięci rozciągają się równe rzędy białych mogił – 255 krzyży oraz 2 tablice z wyrytą Gwiazdą Dawida. Cmentarz, założony w 1946 roku z inicjatywy władz brytyjskich, jest miejscem spoczynku polskich żołnierzy, którzy polegli podczas wyzwalania Belgii spod niemieckiej okupacji. Szczątki poległych zostały przeniesione tu z różnych części kraju, aby oddać im należny hołd.

Następnie zastępca prezesa IPN oraz zastępca dyrektora Biura Współpracy Międzynarodowej dr Mateusz Marek na zaproszenie księdza proboszcza Józefa Okonka udali się do Polskiej Parafii w Bredzie. Spotkanie dotyczyło przyszłej współpracy oraz projektu związanego z historią Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

29 maja 2022 przed domem parafialnym przy kościele Mariakerk w Bredzie został odsłonięty pomnik upamiętniający żołnierzy Batalionu Strzelców Podhalańskich z 3. Brygady Strzelców, 1. Dywizji Pancernej dowodzonej przez gen. Stanisława Maczka. Upamiętnienie ufundował Instytut Pamięci Narodowej.

Po krótkiej modlitwie w kościele św. Maksymiliana Marii Kolbego, delegacja IPN złożyła wieniec i zapaliła znicze pod tablicą upamiętniającą żołnierzy 1. Polskiej Dywizji Pancernej, którzy w 1944 roku walczyli o wyzwolenie Bredy i polegli w dzielnicy Ginneken, na cmentarzu Poolse Oorlogsgraven Ginneken. Na tym cmentarzu znajduje się także 80 grobów wojennych oraz groby weteranów walczących o wolność i niepodległość Polski.

W 2023 roku Instytut Pamięci Narodowej, realizując swoje zadania związane z ochroną polskich miejsc pamięci za granicą, udzielił wsparcia finansowego polskiemu stowarzyszeniu w Utrechcie, aby zapobiec likwidacji polskiej kwatery na Cmentarzu Św. Barbary (Begraafplaats St. Barbara) przez lokalne władze. W 54 grobach spoczywa tam 88 osób. Obecnie trwa systematyczna weryfikacja i wpisywanie tych grobów do ustawowej ewidencji grobów weteranów, prowadzonej przez IPN.

Dr hab. Karol Polejowski złożył hołd polskim żołnierzom, składając kwiaty i zapalając znicz na ich grobach w Utrechcie. Delegacja IPN oznaczyła również sześć nowych grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski.

Ostatnim punktem wizyty był Polski Cmentarz Wojskowy w Oosterhout, gdzie znajduje się 30 grobów polskich żołnierzy. Delegacja zapaliła znicze, oddając hołd poległym.

***

Na przełomie lipca i sierpnia 1944 r. 1. Dywizja Pancerna wylądowała na plażach Arromanches w Normandii, gdzie została przydzielona do 2. Korpusu 1. Armii Kanadyjskiej. Dywizja gen. Maczka była jedyną spośród pięciu dywizji pancernych 21. Grupy Armii, która w kilka dni po przetransportowaniu do Normandii, wzięła udział w ciężkich walkach. Przez niemal dwa tygodnie nieprzerwanie prowadziła działania mające na celu zamknięcie drogi odwrotu jednostkom niemieckiej 5. Armii Pancernej i 7. Armii Polowej. Walki te, w polskiej historiografii określane jako bitwa pod Falaise, dotyczą ostatnich dwóch faz bitwy w Normandii, trwających od 7 do 22 sierpnia 1944 r. Pierwsza faza to operacja „Totalize”, a druga to operacja „Tractable”, która stanowiła chrzest bojowy polskiej dywizji.

30 sierpnia 1944 r. dywizja przystąpiła do pościgu za cofającym się nieprzyjacielem, wyzwalając wiele miejscowości w północnej Francji, m.in. Abbeville i Saint-Omer. Z kolei 6 września przekroczyła granicę Belgii, wyzwoliła Poperinge, Ieper, Roeselare, Tielt, część Gandawy, Lokeren, Beveren-Waas i Sint-Niklaas. Osiągnięcie Tielt i kanału Gandawa–Ostenda w rejonie Aalter 8/9 września zakończyło okres pościgu. 

Pod koniec września 1944 r. 1. Dywizja Pancerna została operacyjnie podporządkowana brytyjskiemu 1. Korpusowi, w ramach którego prowadziła natarcie zmierzające do opanowania rejonu Baarle-Nassau, co udało się dokonać 2 października. Po trzytygodniowej przerwie dywizja rozpoczęła działania, które zakończyły się 29 października zdobyciem Bredy.

Entuzjazm wyzwolonych mieszkańców na widok polskich żołnierzy był nie do opisania:

„Mimo tak wielkiej różnicy w uosobieniach i zwyczajach, nieznajomości języka holenderskiego, żołnierz polski witany był z radością i entuzjazmem, przewyższającym wszystko, co go spotkało nie tylko we Francji, ale i gościnnej Flandrii; poczuł się jakby we własnym kraju i płacił za wszystko prawdziwym uczuciem i poświęceniem, gdy było trzeba”

– wspominał gen. Maczek.

Holandia obok Belgii stała się po wojnie dla kilkuset polskich żołnierzy nową ojczyzną. Wielu z nich otrzymało po wojnie honorowe obywatelstwa miast, którym przywracali wolność. W uznaniu zasług 1. Dywizja Pancerna uhonorowana została Wojskowym Orderem Wilhelma, stanowiącym najstarsze i najwyższe odznaczenie Królestwa Niderlandów. Dowódcy dywizji przyznano, na wniosek mieszkańców Bredy, honorowe obywatelstwo Holandii. O szczególnych związkach polskich pancerniaków z holenderskim miastem przypomina znajdujące się w nim Muzeum gen. Maczka (Maczek Memorial Breda).

Polecamy:

• Artur Cieślik „Breda. Najbardziej polskie miasto w historii Holandii”
• Broszura do pobrania „Generał broni Stanisław Maczek (1892–1994)”