Instytut Pamięci Narodowej

Międzynarodowa wystawa objazdowa Fundacji Pamięci Saksonii-Anhalt i Miejsca Pamięci ROTER OCHSE w Halle nad Soławą przygotowana dzięki wsparciu niemieckiego rządu federalnego i rządu krajowego Saksonii-Anhalt oraz partnerów zagranicznych, jest prezentowana w Halle po raz pierwszy.

Od 2019 roku Miejsce Pamięci ROTER OCHSE w Halle nad Soławą wraz z partnerami z Belgii, Francji, Norwegii, Polski i Czech oraz instytucjami w Niemczech, tworzy objazdową wystawę poświęconą Sądowi Wojennemu Rzeszy.

Wernisaż rozpoczął się od kuratorskiego oprowadzenia gości, wśród których obecni byli: Komisarz Rządu Federalnego ds. Kultury i Mediów Claudia Roth, premier Rządu Saksonii-Anhalt dr. Reiner Haseloff, doradca prezesa IPN dr. hab. Grzegorz Berendt, dyrektor Fundacji Miejsc Pamięci prof. dr. hab. Detlef Garbe, burmistrz Halle Egbert Geier, dyrektor Miejsca Pamięci Roter Ochse Michael Viebig, dyrektor Muzeum Miasta Halle nad Soławą Jane Unger oraz ambasador Królestwa Belgii.

Wystawę przedstawił Lars Skowronski, kurator wystawy. Po obejrzeniu ekspozycji uczestnicy udali się do siedziby Fundacji Franckego, gdzie odbyła się główna uroczystość związana z jej otwarciem.

W imieniu dr. Karola Nawrockiego, prezesa IPN, głos zabrał jego doradca, dr hab. Grzegorz Berendt. Wyraził wdzięczność za zaproszenie do tak ważnego projektu oraz przedstawił znaczenie Instytutu Pamięci Narodowej, jako jednej z najważniejszych instytucji w Polsce, która zajmuje się polityką pamięci, nie tylko okresem niemieckiej nazistowskiej okupacji, ale też totalitarną dyktaturą komunistyczną.

– Bardzo ważną część naszej aktywności edukacyjnej i naukowej zajmują lata 1939–1945, bowiem w tym czasie życie straciło ponad 17% polskich obywateli. (..) Wśród tych 6 milionów polskich obywateli połowa straciła życie dlatego, że urodzili się jako Żydzi. (…) Ponad 2,5 miliona pozostałych ofiar straciło życie dlatego, że byli Polakami (…) a 90% to byli cywile. (…)

Takiego doświadczenia polskie społeczeństwo wcześniej nie miało, więc jest to powód, dlaczego tak ważną część aktywności IPN zajmuje badanie dziejów niemieckiej i sowieckiej okupacji.

Doradca prezesa IPN zaznaczył, że wystawa jest bardzo ważnym projektem, wspieranym niemal od samego początku. Instytut Pamięci Narodowej jest partnerem wystawy, natomiast konsultantem merytorycznym – dr Paweł Kosiński z Biura Badań Historycznych IPN.

Wernisażowi towarzyszyła dyskusja z udziałem krewnych osób skazanych przez Sąd Wojenny Rzeszy, pochodzących z Norwegii i Polski. Lars Skowronski do rozmowy zaprosił m.in. Aleksandrę Tabulewską, wnuczkę Marii Kasprzyk, łączniczki AK. Aleksandra Tabulewska podkreśliła, że czas wojny zdefiniował los jej babci na zawsze, potrafiła pokazać, że dla wyższych ideałów, dla wyższej sprawy jest w stanie poświęcić swoje życie i młodość.

Uroczystość zakończyła się zwiedzaniem wystawy przez potomków ofiar Sądu Wojennego Rzeszy oraz pozostałych gości.

Jako kolejne stacje wystawy zaplanowano m.in. Warszawę, Berlin i Paryż. Następnie ekspozycja będzie pokazywana w innych miastach, a także w miejscach pamięci i ośrodkach edukacyjnych w Niemczech i w krajach partnerskich. Prezentacja powiązana jest z dostosowanym do poszczególnych krajów programem edukacyjnym, który autorzy wystawy przygotują i zaprezentują wraz z miejscowymi partnerami.

* * *

Miejsce Pamięci jest częścią Fundacji Pamięci Saksonii-Anhalt. Mieści się w zabytkowym budynku, w którym w ostatnich latach II wojny światowej Sąd Wojenny Rzeszy wykonywał liczne wyroki śmierci. Sąd ten, założony w 1936 r., odpowiadał nie tylko za prowadzenie postępowań karnych przeciwko członkom niemieckiego Wehrmachtu. W ramach podziału kompetencji i w koordynacji z Trybunałem Ludowym Rzeszy najwyższy sąd Wehrmachtu jako wojskowy odpowiednik Trybunału Ludowego prowadził również postępowania przeciwko kilku tysiącom członków ruchu oporu z krajów europejskich, najechanych i okupowanych przez Niemcy podczas drugiej wojny światowej i był tym samym istotnym instrumentem egzekwowania prawa okupacyjnego i polityki represyjnej.

Sąd Wojenny Rzeszy obradował do 1943 r. przede wszystkim w Berlinie-Charlottenburgu, a następnie do końca wojny w Torgau (Saksonia), ale także w innych miastach niemieckich, oraz w okupowanej Polsce, Francji i Norwegii. Szczególnie dobrze znane są postępowania prowadzone przeciwko osobom związanym z siecią ruchu oporu zwaną „Czerwoną Orkiestrą”. Ponadto sąd ten był właściwy dla szeregu konkretnych przestępstw przeciwko członkom niemieckiego Wehrmachtu, a także w postępowaniach przeciwko osobom odmawiającym służby wojskowej ze względu na przekonania, oraz przeciwko generałom i licznym kobietom.

W aktach sądu znajduje się ponad 1200 wyroków śmierci, więzienia, zesłania do jednostek karnych Wehrmachtu i obozów koncentracyjnych. Niemniej jednak do dziś Sąd Wojenny Rzeszy nie istnieje w powszechnej świadomości jako niezwykle ważny element narodowosocjalistycznego systemu represji. Wystawa jest kamieniem milowym na drodze do wypełnienia tej luki w upamiętnieniu ofiar hitlerowskiego sądownictwa w Niemczech i w krajach okupowanych. Znaczenie wystawy polega także na ogromnym podniesieniu poziomu wiedzy na temat różnych form, stopnia zorganizowania i kształtu struktur ruchów oporu w krajach okupowanych. Przy tym również z pożytkiem dla historiografii krajów partnerskich poszerza ona poziom wiedzy szczegółowej o działaniach ruchów oporu oraz o kręgach w nie zaangażowanych.

Wystawa nie tylko dokumentuje orzecznictwo sądu, przedstawia jego kluczowych pracowników i ukazuje podstawy tego orzecznictwa. Dalsze treści obejmują wnioski dla orzecznictwa w Niemczech, a także sposoby postępowania z ofiarami wojskowego wymiaru sprawiedliwości w Niemczech i w sąsiednich krajach europejskich. Głównym obiektem zainteresowania są jednak koleje życia osób dotkniętych przez to orzecznictwo. Ich biografie ukazywane są między innymi poprzez przedmioty, które kiedyś do nich należały. Losy te, uzupełnione wywiadami z bliskimi ofiar, zdjęciami i ważnymi dokumentami, ukazują skutki, jakie dla jednostek i społeczeństw może przynieść polityka przemocy, odrzucenie zasad praworządności i prymatu godności ludzkiej.

Dzięki temu tematyka wystawy jest również bardzo aktualna i zawiera liczne odniesienia do bieżących wydarzeń.