– Nie ma ofiary bez sprawcy. Musimy pamiętać o tych, którzy tej zbrodni dokonali, jako o funkcjonariuszach niemieckiego państwa. To państwo niemieckie było organizatorem i wykonawcą ludobójstwa popełnionego w pierwszej połowie lat 40. na ziemiach okupowanej Polski. Jakże niewielu sprawców tej zbrodni stanęło przed sądami, również niemieckimi. Żyli oni ciesząc się szacunkiem swoich niemieckich sąsiadów
– powiedział zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Karol Polejowski.
W uroczystościach uczestniczyli m.in. I wicewojewoda mazowiecki Robert Sitnik, starosta nowodworski Magdalena Biernacka, była wiceminister Obrony Narodowej Jadwiga Zakrzewska, prezes Fundacji Fort III Pomiechówek Piotr Jeżółkowski oraz poseł na Sejm RP Anita Czerwińska.
W intencji ofiar została odprawiona Msza Święta, został także odczytany Apel Pamięci. Przy grobach pomordowanych oraz przy Celi „0” zostały zapalone znicze i złożone kwiaty.
Wydarzeniu towarzyszyła wojskowa asysta honorowa.
***
Fort III w Pomiechówku
Fort III w Pomiechówku był miejscem kaźni tysięcy Polaków i Żydów z terenu północnego Mazowsza. Fort III, zbudowany w latach 1883–1888, był terenem walk w trakcie I i II wojny światowej. W czasie drugiej wojny światowej obozem jenieckim (1939), a następnie obozem przesiedleńczym, gettem (1941), więzieniem karno-śledczym i miejscem masowych egzekucji dla dystryktu ciechanowskiego (1941– 1944), obozem przejściowym dla powstańców warszawskich oraz ludności cywilnej Warszawy i okolic (1944).
Szacuje się, że w czasie okupacji niemieckiej zginęło tam kilkanaście tysięcy osób. Jednak dokładna ilość masowych egzekucji, jaka miała miejsce w Forcie III w Pomiechówku oraz liczba wszystkich osadzonych jest niemożliwa do ustalenia. Niemcy starali się zatrzeć ślady zbrodni: dokumentacja ewidencyjna (księgi przybyłych, rejestry zgonów, itp.) została najprawdopodobniej zniszczona podczas jego likwidacji w ostatnich dniach lipca 1944 r. W samym Forcie III do dziś zachowały się dziesiątki napisów wyrytych na ścianach przez więźniów.
Współczesne działania IPN na terenie Fortu
Fundacja Fortu III Pomiechówek i Instytut Pamięci Narodowej wraz z lokalnymi władzami i instytucjami działają na rzecz upamiętnienia ofiar Fortu. Od 2018 r. Instytut Pamięci Narodowej prowadził prace archeologiczne na tym terenie. W 2023 roku został poświęcony cmentarz, w którym złożono doczesne szczątki ofiar obozu.
Polecamy materiały IPN na temat zbrodni w Pomiechówku:
- Dorota Grzechocińska: Ostatnia egzekucja w Forcie III w Pomiechówku,
- Barbara Świtalska-Starzeńska: Fort III w Pomiechówku. Mało znane miejsce pamięci,
- Centrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej - Pomiechówek.
Notacje:
- Andrzej Janicki – syn Franciszka Janickiego, oficera AK zamordowanego w Pomiechówku,
- Elżbieta Orlicka – córka Zacheusza Moszczyńskiego, zamordowanego w Forcie III w Pomiechówku,
- Ewa Twardowska – profesor Uniwersytetu Warszawskiego, córka Zygmunta Adama Zyblewskiego (1915–1944), nauczyciela, uczestnika wojny obronnej Polski 1939 r., oficera AK, zamordowanego w Forcie III Pomiechówek,
- Hanna Idzikowska – córka Reginy Rutkowskiej–Idzikowskiej, która w czasie II wojny światowej dokonała udanej ucieczki z niemieckiego obozu w Pomiechówku (Fort III),
- Barbara Wolff – córka Jana Kaczmarczyka, więźnia niemieckiego obozu w Pomiechówku, zamordowanego w 1944 r.
Relacja z pogrzebu ofiar niemieckich zbrodni w Forcie III w Pomiechówku
Zwiastun filmu „FORT – Zapomniana Zbrodnia” – II Międzynarodowy Festiwal Filmowy o Totalitaryzmach
„FORT” – film dokumentalny o zbrodni w Pomiechówku