Przed rozpoczęciem działań projektowych odbyły się warsztaty dla 139 liderów, głównie nauczycieli i opiekunów zespołów. Następnie edukatorzy Instytutu Pamięci Narodowej przeprowadzili 414 lekcji, dzięki którym wszyscy uczestnicy mogli pogłębić wiedzę podczas zajęć „Herosi polskiej nauki” oraz „Śledztwo katyńskie”.

Równie ważną częścią konkursu były działania terenowe realizowane przez same zespoły. Młodzież uczestniczyła w spacerach edukacyjnych, rajdach pieszych i rowerowych, grach terenowych, wizytach w muzeach oraz spotkaniach ze świadkami historii. To właśnie bezpośredni kontakt z miejscami pamięci i lokalnymi opowieściami pozwalał młodym ludziom odkrywać historię w sposób żywy i angażujący.

Efekty konkursu wykraczały jednak daleko poza grono jego uczestników. W całej Polsce zorganizowano 187 wydarzeń edukacyjnych, które dotarły do dziesiątek tysięcy odbiorców. Powstawały wystawy, filmy, audycje radiowe, spektakle i koncerty historyczne. Organizowano pikniki rodzinne, gry terenowe, biegi pamięci i rekonstrukcje historyczne. W Grudziądzu uczestnicy przygotowali nawet konkurs kulinarny inspirowany lokalnym dziedzictwem.

Wiele inicjatyw miało także wymiar społeczny i trwały charakter. Dzięki zaangażowaniu młodzieży oraz współpracy z samorządami powstawały tablice pamiątkowe, odnawiano groby wojenne, a nawet podejmowano działania na rzecz upamiętnienia bohaterów poprzez nadawanie nazw ulic. Szczególną wartością projektu były spotkania międzypokoleniowe, podczas których świadkowie historii dzielili się swoimi wspomnieniami z mieszkańcami i młodzieżą. W niektórych miejscowościach całe społeczności gromadziły się, by wysłuchać opowieści najstarszych mieszkańców o wydarzeniach, które na trwałe zapisały się w lokalnej pamięci.

Zwieńczeniem konkursu było wyłonienie 42 zwycięskich zespołów na szczeblu regionalnym, które zostały uhonorowane podczas uroczystych gal. Spośród nich wybrano 28 najlepszych drużyn szczebla centralnego, obejmujących łącznie 280 osób. Nagrodą dla finalistów jest udział w wyjeździe edukacyjnym do Krakowa w dniach 17–19 czerwca. To właśnie tam, 19 czerwca, odbędzie się uroczysta gala finałowa II edycji konkursu „Silni Polską!”.

Więcej informacji na stronie: silnipolska.pl

Warszawski Piknik Archiwalny to impreza organizowana corocznie przez Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie i Polskie Towarzystwo Archiwalne z okazji Międzynarodowego Dnia Archiwów (9 czerwca). W tegorocznej edycji, przebiegającej pod hasłem „Podróże w czasie i przestrzeni” weźmie udział kilkanaście instytucji i stowarzyszeń.

Pierwsze miejsce i nagrodę główną w postaci wyjazdu edukacyjnego i publikacji biogramu bohatera w serii Archiwum Polskich Losów jury przyznało:

• Oliwii Główczak, Dawidowi Jankowskiemu, Janowi Karbowskiemu i Karolinie Pet z Liceum Ogólnokształcącego im. Konstantego Mikołaja Radziwiłła w Komornicy za pracę pt. Major Konstanty Mikołaj Radziwiłł 1902-1944, przygotowaną pod opieką merytoryczną p. Marcina Gągolewskiego.

O rozstrzygnięciu zadecydowało staranne przygotowanie biogramu bohatera z wykorzystaniem obszernej bibliografii przedmiotowej i dobrze dobranych materiałów ikonograficznych oraz przemyślana i dynamiczna konstrukcja rolki filmowej.

Warto dodać, że uczniowie tej szkoły także w zeszłym roku wygrali w konkursie organizowanym przez Archiwum IPN. Gratulujemy zaangażowania i świetnych pomysłów.

Jednocześnie jury przyznało dwa wyróżnienia dla:

• Jakuba Malesy z Zespołu Szkół nr 40 im. Stefana Starzyńskiego w Warszawie za pracę pt. Jak orzeł waleczny – Jan Malesa, przygotowaną pod opieką merytoryczną p. Sławomira Kaniastego,
• Adrianny Jałtuszczyk, Aleksandry Stępień, Marcela Trześniewskiego, Marco Zahurskyiego z Liceum Ogólnokształcącego im. Karola Wojtyły w Łomiankach za pracę pt. Stefan Bulaszewski, przygotowaną pod opieką merytoryczną p. Krzysztofa Langiewicza.    

Postanowiono, że autorzy wyróżnionych prac otrzymają publikacje i materiały promocyjne Instytutu Pamięci Narodowej w kwocie do 2000 zł.  

Wszystkim laureatom serdecznie gratulujemy wiedzy historycznej i talentu.

Wszystkich uczestników zapraszamy na uroczystą galę wręczenia nagród, która odbędzie się 23 czerwca 2026 r. o godz. 11.30 w Centralnym Przystanku Historia IPN przy ul. Marszałkowskiej 107 w Warszawie.

Zachęcamy do lektury i wykorzystywania broszur z serii Archiwum Polskich Losów.

***

Konkurs przygotowany został w ramach projektu popularyzującego serię wydawniczą Archiwum Polskich Losów, w której przypominamy historie osób wyróżniających się postawą i osiągnięciami w polskim życiu społecznym, politycznym i kulturalnym w naznaczonym totalitaryzmem XX w.  

Zadaniem uczestników konkursu było:

1. wybranie nieżyjącej osoby, zasłużonej w środowisku lokalnym dla odzyskania i zachowania niepodległego bytu Państwa Polskiego w XX w.; 
2. zebranie informacji na temat wybranej osoby; 
3. zaprezentowanie historii życia i działalności bohatera.  

Prace konkursowe w formie rolki filmowej i ilustrowanego biogramu, wykonywać można było indywidualnie lub w grupie do 4 uczniów.

Wśród laureatów „Semper Fidelis” znajdują się między innymi społecznicy, badacze i literaci zabiegający o ocalenie pomników polskiej kultury, które w wyniku rozbiorów i II wojny światowej znalazły się poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Nagradzamy organizacje i osoby pielęgnujące oraz promujące historię i kulturę Kresów w kraju, a także te działające na rzecz Polaków wciąż mieszkających na Wschodzie.

W ubiegłym roku nagrodzeni zostali: Dymitr Wojciechowicz, ks. Marcin Wacław Januś, Regina Awtoniuk, Włada Majewska (pośmiertnie) i Klub Historyczny Szlakiem Narbutta. Wyróżnienie Prezesa IPN otrzymało Muzeum Lwowa i Kresów.

Kandydatów można zgłaszać do 26 lipca 2026 roku, wysyłając wniosek za pomocą formularza elektronicznego:

WNIOSEK O PRZYZNANIE NAGRODY „SEMPER FIDELIS”

Uhonorowanie tych, którzy poświęcają swe życie ratowaniu polskich śladów i pielęgnowaniu pamięci o historii Kresów Wschodnich, jest naszym obowiązkiem i wyrazem wdzięczności za ich trud i wierność ideałom Rzeczypospolitej.

***

Więcej informacji:
tel.: +48 22 544 57 37; +48 22 581 86 87
e-mail: semperfidelis@ipn.gov.pl

Przeczytaj więcej o nagrodzie „Semper Fidelis”

Uroczystości rozpoczęły się od Mszy Świętej sprawowanej w intencji bohaterów wydarzeń z 3 czerwca 1946 r. Po nabożeństwie uczestnicy zgromadzili się przy Szkole Podstawowej im. Przyjaciół Borów Tucholskich w Lipinkach, gdzie odbyła się oficjalna część obchodów. List do uczestników uroczystości skierował Prezydent RP Karol Nawrocki. Odczytał go dr Marek Szymaniak, który przekazał również społeczności szkolnej flagę Rzeczypospolitej Polskiej od Prezydenta RP.

W liście Prezydent Karol Nawrocki napisał:

– Niech flaga Rzeczypospolitej będzie dla Państwa drogowskazem we wszelkich inicjatywach edukacyjnych i patriotycznych. Życzę, by pod barwami narodowymi łączyli się Państwo we wspólnotę ludzi miłujących wolność i polskość.

O znaczeniu wydarzeń sprzed 80 lat mówiła dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk. Przypomniała historię potyczki pod Lipinkami oraz losy bohaterów, którzy po 1945 roku nie pogodzili się z utratą niepodległości i podjęli walkę z komunistycznym reżimem. Podkreśliła również znaczenie pielęgnowania pamięci o ich odwadze i poświęceniu.

Ważnym punktem obchodów było odsłonięcie muralu poświęconego bohaterom wydarzeń z czerwca 1946 roku oraz prezentacja wystawy przypominającej przebieg potyczki pod Lipinkami i historię lokalnego podziemia niepodległościowego. Obie inicjatywy stały się trwałym świadectwem pamięci o tych, którzy pozostali wierni idei wolnej Polski.

Dużym zainteresowaniem cieszył się Bieg Pamięci Niezłomnych. Na trasach o długości 5 i 10 kilometrów wystartowało ponad 100 biegaczy, którzy poprzez sportową rywalizację oddali hołd uczestnikom wydarzeń z 1946 roku. Po zakończeniu rywalizacji sportowej uczestnicy wysłuchali krótkiego programu artystycznego przygotowanego przez uczniów Szkoły Podstawowej w Lipinkach. Następnie na scenie odbyła się ceremonia wręczenia nagród najlepszym zawodniczkom i zawodnikom Biegu Pamięci Niezłomnych.

Przez cały dzień trwał również piknik historyczno-edukacyjny. Na stoiskach IPN Bydgoszcz oraz IPN Gdańsk uczestnicy mogli zapoznać się z publikacjami, materiałami edukacyjnymi i historią powojennego podziemia niepodległościowego.

Nie zabrakło także stoisk promujących lokalnych wystawców prezentujących regionalne wyroby, które cieszyły się dużym zainteresowaniem odwiedzających. Piknik stworzył przestrzeń do spotkań, rozmów o historii oraz integracji lokalnej społeczności.

Tegoroczne obchody pokazały, że pamięć o bohaterach potyczki pod Lipinkami pozostaje żywa. Wysoka frekwencja, obecność całych rodzin, zaangażowanie mieszkańców, samorządowców, służb mundurowych i instytucji publicznych sprawiły, że była to nie tylko lekcja historii, ale także prawdziwe święto lokalnej wspólnoty.

To właśnie takie spotkania pokazują, że wartości, którym wierni pozostali bohaterowie 1946 roku – wolność, solidarność i miłość do Ojczyzny – nadal potrafią jednoczyć kolejne pokolenia Polaków.

Patronatem honorowym wydarzenie objęła Kancelaria Prezydenta RP.

Bieg Pamięci Niezłomnych – dziękujemy za wszystko!

Jak kształtowały się stosunki między państwem polskim a Ukraińcami zamieszkującymi Galicję? Jakie oczekiwania, napięcia i spory wpływały na wzajemne relacje? I wreszcie – czy katastrofa września 1939 roku była nieuchronna, czy też istniały okoliczności, które mogły zmienić bieg historii?

Gościem programu jest dr hab. Krzysztof Kloc, prof. Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Rozmowę prowadzi red. Rafał Dudkiewicz.

Emisja 13 czerwca 2026 r., godz. 15.00 na kanale IPNtv.

* * *

Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak bardzo jesteśmy zakorzenieni w historii; nie dostrzegamy, że to, co wydarzyło się w niedawnej przeszłości, wciąż ma wpływ na nas i nasze otoczenie. Dla zrozumienia własnej tożsamości musimy wiedzieć – jako jednostki i wspólnota – skąd przychodzimy i jak jest nasza historia.

W ramach cyklu „Kulisy historii” szukamy odpowiedzi na pytanie, jak dzisiaj rzutuje na nas to, co stało się już przeszłością. Zajrzymy za kulisy wydarzeń, spróbujemy zrozumieć, jak działa machina historii i na ile decyzje jednostek zaważyły nad naszymi losami – pojedynczymi i zbiorowymi.

Program festiwalu

Wstęp wolny!

Dwudniowe wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego.

W najnowszym odcinku programu „Post Scriptum” goście – Marta Szczesiak-Ślusarek i Tomasz Cieślak z Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Poznaniu – opowiadają o historii obozów Mauthausen-Gusen, mechanizmach funkcjonowania nazistowskiego systemu pracy przymusowej oraz współczesnych działaniach na rzecz zachowania pamięci o ofiarach. Poruszają też kwestię polskiej i austriackiej pamięci oraz upamiętniania.

O wydarzeniach

Choć nazwy Auschwitz czy Dachau są powszechnie rozpoznawalne, historia Mauthausen i Gusen wciąż pozostaje stosunkowo mało obecna w świadomości społecznej, mimo że to właśnie tam tysiące Polaków zostało poddanych eksterminacji poprzez niewolniczą pracę, głód i terror.

Obozy stworzone do wyniszczenia

Kompleks Mauthausen-Gusen został utworzony po anschlussie Austrii w 1938 roku. Lokalizacja nie była przypadkowa – w okolicach Mauthausen znajdowały się jedne z najlepszych kamieniołomów granitu w Europie. SS planowało wykorzystać pracę więźniów zarówno do realizacji celów ekonomicznych, jak i eksterminacyjnych.

Więźniowie byli zmuszani do katorżniczej pracy ponad siły. Noszenie ciężkich bloków granitu po słynnych „Schodach Śmierci”, głód, choroby i brutalność strażników sprawiały, że średnia długość życia wielu osadzonych liczona była w miesiącach. W późniejszym okresie więźniów wykorzystywano również przy budowie podziemnych fabryk zbrojeniowych i drążeniu wielokilometrowych sztolni.

Miejsce zagłady polskiej inteligencji

Szczególne miejsce w historii kompleksu zajmuje KL Gusen. To właśnie ten obóz stał się jednym z głównych miejsc eksterminacji polskich elit – nauczycieli, duchownych, naukowców, działaczy społecznych i politycznych oraz przedstawicieli inteligencji. W pierwszym okresie funkcjonowania obozu Polacy stanowili największą grupę więźniów.

Szacuje się, że przez sam obóz Gusen przeszło około 35 tysięcy Polaków, z których nawet 27 tysięcy mogło ponieść śmierć. W całym systemie Mauthausen-Gusen Polacy byli najliczniejszą grupą narodowościową zarówno wśród więźniów, jak i ofiar.

Powojenne wymazywanie pamięci

Jednym z najważniejszych tematów poruszanych w programie jest problem powojennego upamiętnienia obozów. W przeciwieństwie do Mauthausen, które zachowano jako miejsce pamięci, teren dawnego KL Gusen został po wojnie niemal całkowicie zniszczony i zabudowany osiedlami mieszkaniowymi.

Byli więźniowie przez dekady walczyli o zachowanie pozostałości obozu i stworzenie memoriału. To dzięki ich determinacji udało się ocalić krematorium oraz niewielką część historycznego terenu. Do dziś jednak znaczna część dawnego obozu pozostaje w rękach prywatnych, a ślady po nim są niemal niewidoczne w przestrzeni publicznej.

Wyjazdy Pamięci IPN

Istotnym elementem działań edukacyjnych Instytutu Pamięci Narodowej są organizowane od lat Wyjazdy Pamięci do Austrii. Uczestniczą w nich uczniowie, nauczyciele, historycy, przedstawiciele środowisk społecznych oraz rodziny ofiar.

Dla wielu uczestników są to podróże o głęboko osobistym charakterze – często pozwalające po raz pierwszy poznać prawdziwe losy swoich bliskich. Wyjazdy pełnią nie tylko funkcję edukacyjną, ale również terapeutyczną, stając się ważnym elementem międzypokoleniowego przekazywania pamięci.

Pamięć jako zobowiązanie

Historia Mauthausen-Gusen pokazuje, jak łatwo miejsca związane z największymi zbrodniami XX wieku mogą zostać wyparte ze zbiorowej świadomości. Dlatego współczesne działania na rzecz ochrony pamięci historycznej mają szczególne znaczenie – zwłaszcza w przypadku miejsc tak silnie związanych z losem Polaków podczas II wojny światowej.

Program „Post Scriptum” przypomina, że pamięć o ofiarach nie jest wyłącznie obowiązkiem historyków czy instytucji państwowych. To również odpowiedzialność kolejnych pokoleń za zachowanie prawdy o ludziach, których życie zostało odebrane przez totalitarny system niemieckich obozów koncentracyjnych.

Emisja odcinka 14 czerwca 2026 r. o godz. 15.00 na kanale IPNtv.

Gościem odcinka jest dr Rafał Sierchuła z Oddziału IPN w Poznaniu. Rozmowę prowadzi red. Krzysztof Świątek.

***

„Historia toczy się dziś” to cykl rozmów, w którym poruszane są kluczowe tematy związane z historią, teraźniejszością oraz przyszłością. Prowadzący Krzysztof Świątek w każdej audycji rozmawia z zaproszonymi gośćmi – ekspertami, historykami oraz liderami opinii publicznej.

Kolejne odcinki cyklu „Historia toczy się dziś” w każdy piątek o godz. 9.15 na kanale IPNtv w serwisie YouTube.

Zwycięzcy serdecznie gratulujemy!

Wszystkim uczestnikom dziękujemy za udział w konkursie.

Zachęcamy do lektury i wykorzystywania broszur z serii Archiwum Polskich Losów na lekcjach historii. To biografie, które warto przypominać!

Publikacje w formacie pdf.

Tablicę z nazwą Rue du Général Stanisław Maczek odsłoniła m.in. wnuczka generała Karolina Maczek-Skillen.

W uroczystości udział wzięli także m.in. mer Montbard Laurence Porte, prezes Association Franco-Polonaise de Montbard Didier Mars, prezes Stowarzyszenia Rodzin 1. Polskiej Dywizji Pancernej Joanna Wielgat, dowódca 10. Brygady Kawalerii Pancernej gen. bryg. Mirosław Downar, płk Artur Kuler – zastępca attaché obrony, wojskowego, morskiego i lotniczego przy Ambasadach RP we Francji i Portugalii z siedzibą w Paryżu, prezes Comité du Souvenir Français de Montbard Bernard Nicolas, a także przedstawiciele władz lokalnych, organizacji społecznych oraz mieszkańcy regionu.

Po ceremonii nadania ulicy imienia gen. Stanisława Maczka uczestnicy obchodów udali się na cmentarz Parc w Montbard. Przy grobach polskich żołnierzy złożyli kwiaty i oddali hołd poległym.

Zakończenie obchodów odbyło się w ratuszu w Montbard, gdzie głos zabrał m.in. zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski. Przypomniał o ofierze polskich żołnierzy walczących na frontach II wojny światowej:

– W krwawym boju o Montbard w 1940 roku poległo kilkunastu polskich żołnierzy. W Normandii, cztery lata później, życie oddało kolejnych kilkuset. Była to tylko część ofiary, złożonej na ołtarzu wolności Europy przez cały Naród i społeczeństwo II Rzeczypospolitej, w walce z totalitaryzmami. Niech dziś pamięć o tej ofierze przypomina nam o cenie, jaką Polacy gotowi byli zapłacić za „wolność naszą i waszą”.

***

Obchody poprzedziły uroczystości w Molesme, gdzie przy kwaterze wojskowej miejscowego cmentarza złożono kwiaty i oddano hołd poległym, a następnie odprawiono Mszę Świętą w kościele Sainte-Croix. Następnie zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski wraz z dyrektorem Biura Prezesa IPN dr. Markiem Jedynakiem, dyrektorem Biura Rzecznika Prasowego IPN dr. Rafałem Kościańskim oraz dyrektorem Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN Adamem Siwkiem spotkali się z przedstawicielami władz samorządowych Molesme.

W uroczystościach uczestniczyli m.in. prezes Stowarzyszenia Rodzin 1. Polskiej Dywizji Pancernej Joanna Wielgat oraz mer Molesme Nathalie Lazzarotti.

Na cmentarzu w Fontaines-les-Sèches delegacja IPN złożyła kwiaty i uczciła pamięć polskich żołnierzy, którzy walczyli na tej ziemi w czerwcu 1940 r.

***

Drugiego dnia obchodów, 14 czerwca, delegacja Instytutu Pamięci Narodowej odwiedziła miejsca spoczynku polskich żołnierzy poległych podczas kampanii francuskiej 1940 r. Zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski złożył znicze i oddał hołd bohaterom na cmentarzach w Savoisy, Saint-Martin-du-Mont, Ahuy oraz Savigny-le-Sec.

W Saint-Martin-du-Mont upamiętniono por. Władysława Malanowskiego, dowódcę plutonu motocyklistów 2. szwadronu 10. Pułku Strzelców Konnych. Na cmentarzu w Ahuy delegacja oddała hołd podporucznikowi Tadeuszowi Kozubowskiemu, natomiast w Savigny-le-Sec uczczono pamięć Antoniego Majowskiego. Delegacja odwiedziła również grób Jeanne Corot w Savoisy – Francuzki, która podczas walk w czerwcu 1940 r. niosła pomoc rannym polskim żołnierzom.

Na zakończenie obchodów dr hab. Karol Polejowski i dowódca 10. Brygady Kawalerii Pancernej gen. bryg. Mirosław Downar podziękowali żołnierzom kompanii honorowej za ich służbę oraz zaangażowanie w uroczystości.

***

Bitwa pod Montbard

Utworzona w ogniu bitwy o Francję 10. Brygada Kawalerii Pancernej gen. bryg. Stanisława Maczka liczyła w czerwcu 1940 r. ponad 3300 żołnierzy. Krytyczna sytuacja na froncie sprawiła, że w początkach czerwca Brygada otrzymała rozkaz natychmiastowego wymarszu. Dowódca wydzielił ze swojej formacji „grupę bojową” w sile ponad 1700 żołnierzy i 45 czołgów R-35. Pozostali żołnierze Brygady, pod dowództwem płk. Kazimierza Dworaka, ruszyli ku portom ewakuacyjnym.

Grupa bojowa 10. Brygady Kawalerii Pancernej skierowała się w rejon Avize na wschód od Paryża. Kontakt bojowy z Niemcami nawiązała 13 czerwca w rejonie Champaubert. W panującym chaosie, pod bombami Luftwaffe, pozbawiona zaopatrzenia Brygada zaciekle opóźniała postępy armii niemieckiej. 16 czerwca otrzymała rozkaz opanowania przepraw na Kanale Burgundzkim w Montbard. W tym czasie jej siła uderzeniowa stopniała do 17 czołgów. Gen. Maczek uderzył na miasto nocą z 16 na 17 czerwca. W kilkugodzinnym krwawym boju Niemcy ponieśli poważne straty. Polacy stracili kilkunastu poległych, a ok. 50 żołnierzy zostało rannych. Brygada następnie oderwała się od nieprzyjaciela i skierowała do kompleksu leśnego w rejonie Montbard. Tam, z powodu braku paliwa, dokonano redukcji sprzętu pancernego. Kolumna złożona z trzech czołgów i ostatnich ciężarówek ruszyła na południe, lecz 18 czerwca brygada znajdowała się już w całkowitym okrążeniu w rejonie Dijon.

W tej sytuacji gen. Maczek nakazał żołnierzom zniszczyć sprzęt i przedzierać się dalej pieszo ku jeszcze nieokupowanej Francji, celem dotarcia do portów i przedostania się do Wielkiej Brytanii. Ci, którym to się udało, weszli następnie w skład 1. Dywizji Pancernej, która cztery lata później, pod dowództwem tego samego gen. Maczka, wróciła do Francji, niosąc jej wyzwolenie.

Polacy umierali dla Polski, ale walczyli też dla Francji. W krwawym nocnym boju o Montbard w 1940 r. poległo kilkunastu polskich żołnierzy. W Normandii w 1944 r. życie oddało kolejnych kilkuset. Była to ofiara złożona przez Polaków na ołtarzu wolności Europy, będąca zaledwie cząstką wielkiej ofiary złożonej przez cały Naród Polski i społeczeństwo II Rzeczypospolitej w walce z totalitaryzmami. 

***

Instytut Pamięci Narodowej poprzez projekt „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności” realizuje swoją misję upowszechniania wiedzy o historii Polski oraz kształtowania postaw patriotycznych, szczególnie w kontekście walki Polaków o niepodległość w XX wieku. Projekt realizuje założenia polityki historycznej, której celem jest przywracanie pamięci o bohaterstwie, poświęceniu i losach polskich żołnierzy oraz cywilów walczących o wolność na wszystkich frontach II wojny światowej.

„Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności” są również odpowiedzią na potrzebę wzmacniania pozytywnego wizerunku Polski za granicą oraz przeciwdziałania dezinformacji historycznej i uproszczonym przekazom dotyczącym wkładu Polski w czasie II wojny światowej. Rolą wystawy jest opowiedzieć o tułaczce polskiej ludności cywilnej oraz o żołnierzach Polskich Sił Zbrojnych, walczących – ramię w ramię z sojusznikami – o wolność naszą i innych narodów. W tym kontekście projekt „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności” ukazuje globalny wymiar polskiego wysiłku zbrojnego podczas II wojny światowej – od Syberii, przez Bliski Wschód, Afrykę i Włochy, aż po Europę Zachodnią – dokumentując losy Armii Andersa, Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie oraz wielu innych formacji.

***

Francja w wojnie

Na początku lat dwudziestych XX w. Polska zawarła szereg umów z Republiką Francuską. Zwieńczeniem współpracy obu krajów był traktat gwarancyjny zawarty w grudniu 1925 r., będący sojuszem wojskowym i politycznym.

3 września 1939 r. Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom, realizując zobowiązania względem Polski. Ograniczyły się jednak do działań propagandowych i prób dyplomatycznego złagodzenia konfliktu. Liczne dywizje francuskie oczekiwały na działania Niemców, wierząc, że umocnienia linii Maginota uchronią kraj przed inwazją. 5 września Francuzi podjęli ograniczoną ofensywę w Zagłębiu Saary. Mając znaczną przewagę liczebną, wkroczyli 8 km w głąb terytorium Niemiec, nie napotkali przy tym na większy opór. Strategię działań na najbliższe dni wojny ustalono podczas spotkania 12 września 1939 r. we francuskim Abbeville.

Polski rząd na uchodźctwie

Po przekroczeniu granicy polsko-rumuńskiej polskie najwyższe władze państwowe pod naciskiem III Rzeszy i ZSRS zostały internowane. 25 września 1939 r. prezydent RP Ignacy Mościcki przekazał swój urząd przebywającemu we Francji Władysławowi Raczkiewiczowi. Zgodnie z konstytucją Polski podczas wojny w razie zagrożenia prezydent mógł wybrać swojego następcę. W ten sposób zachowano ciągłość państwa i suwerenność w podejmowaniu decyzji o dalszych losach kraju.

Prezydent Raczkiewicz powołał na stanowisko premiera, a wkrótce także na Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego. W listopadzie 1939 r. siedzibę polskiego rządu przeniesiono z Paryża do Angres. Z nominacji prezydenta powołano Radę Narodową Rzeczypospolitej Polskiej. Jej członkowie reprezentowali najważniejsze partie polityczne, a rada pełniła funkcje doradcze. Stanowiła swego rodzaju odtworzony parlament niepodległej Polski.

Jednym z głównych zadań nowego rządu było odtworzenie Wojska Polskiego we Francji.

Armia Polska

Umowa polsko-francuska z 4 stycznia 1940 r. umożliwiła odtworzenie na obczyźnie Wojska Polskiego z jego rozbudowanymi strukturami organizacyjnymi. Zapewniała prezydentowi RP zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, a Naczelnemu Wodzowi dawała prawo dowodzenia polskimi jednostkami. Pod względem operacyjnym oddziały polskie zostały podporządkowane głównodowodzącemu wojskami francuskimi i wchodziły w ich struktury organizacyjne.

Na mocy tejże umowy ze zmobilizowanych ochotników zaczęto formować jednostki wojsk lądowych, lotnictwa i marynarki wojennej.

Do czerwca 1940 r. powstały m.in: cztery dywizje piechoty, 10. Brygada Kawalerii Pancernej pod dowództwem gen. Stanisława Maczka, Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich (w maju 1940 r. wzięła udział w bitwie o Narwik) oraz w Syrii Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich (pod dowództwem płk. Stanisława Kopańskiego, w latach 1941–1942 walcząca w Tobruku).

Francuskie skrzydła

Główne zgrupowanie Polskich Sił Powietrznych znajdowało się w Lyonie. We Francji sformowano trzy polskie dywizjony myśliwskie, dwa rozpoznawcze i jeden bombowy. Przeszkolenie lotników prowadzono na francuskich samolotach Morane 406 i Curtiss 75a w ośrodku Lyon-Bron i ośrodkach francuskich w Montpellier, Rabacie, Marakeszu, Fezie i Blidzie. Łącznie w lotnictwie polskim we Francji służyło 6957 żołnierzy, w tym 557 pilotów.

W czasie walk w 1940 r. polscy piloci myśliwców zestrzelili około 50 samolotów niemieckich.

Pierwsza bitwa o Francję

W 1940 r. w obronie Francji wzięło udział około 50 tys. polskich żołnierzy.

Pod koniec maja połączone siły brytyjskie, francuskie oraz niektóre oddziały polskie i holenderskie zostały uwięzione w Dunkierce. Na ratunek żołnierzom wysłano setki łodzi, które w kilka dni ewakuowały ponad 338 tys. bojowników. Francja została zmuszona do podpisania zawieszenia broni, które było równoznaczne z okupacją części kraju.

„Francja przegrała bitwę, ale Francja nie przegrała wojny”
Charles de Gaulle

1 Dywizja Grenadierów

Camp de Coëtquidan (sformowana) - Colombey-les-Belles w Lotaryngii – Lunéville - wycofanie się w rejon Dieuze - wycofanie się na linię kanału Marna/Ren – obrona Lagarde - wycofanie się w rejon lasów pod Baccarat - ostatnia pozycja obronna w rejonie Raon-l’Étape – koniec oddziału podział na dwa kierunki: na południe Francji lub do Szwajcarii.

10. Brygada Kawalerii Pancernej (pomarańczowa linii przerywana)

Camp de Coëtquidan (sformowana) - Paryż - Champaubert – Montbard – Moloy rozformowanie – na południe Francji (rejon Marsylii)

Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich

Camp de Coëtquidan (sformowana) Malestroit, Rochefort-en-Terre oraz Ploermel (szkolona) – Norwegia/Narwik – Francja - walki w Bretanii

2 Dywizja Strzelców Pieszych

Parthenay (sformowana) -  Colombey-les-Belles – Belfort - w rejonie Clos du Doubs przy granicy ze Szwajcarią – Charmauvillers – wycofanie i przekroczenie granicy w miejscach:  Goumois, Burnevillers, Brémoncourt, Montancy,

Rajd na Dieppe

Na początku 1942 r. sytuacja aliantów w Europie była bardzo trudna. Bez odtworzenia ponownie zachodniego frontu wygrana w wojnie z III Rzeszą była bardzo odległa w czasie. Nikt nie był jednak przygotowany na inwazję, a Stany Zjednoczone coraz bardzie koncentrowały się na wojnie z Japonią na Pacyfiku. Celem operacji zaplanowanej w sierpniu 1942 r. u wybrzeży Francji było wypróbowanie technik desantowych oraz rozpoznanie umocnień niemieckich Wału Atlantyckiego. Planów nie udało się zachować w tajemnicy przed Niemcami. Sądzono, iż rezygnacja z wcześniejszego ostrzału przez artylerię pozycji wroga wprowadzi element zaskoczenia i ułatwi oddziałom alianckim wdarcie się na brzeg. Przeceniono także przewagę w powietrzu.

W bitwie powietrzno-morskiej wyróżnił się ORP „Ślązak”. Załoga polskiego okrętu ostrzeliwała baterie nieprzyjaciela na brzegu, odciągała ścigacze, okręty podwodne wroga oraz uratowała zestrzelonego pilota brytyjskiego i 19 żołnierzy kanadyjskich.

Operacja wykazała, że alianci nie są w stanie przeprowadzić działań na kontynencie bez długotrwałych przygotowań.

Overlord

6 czerwca 1944 r. w Normandii rozpoczęła się inwazja sił sprzymierzonych na okupowaną przez Niemców Europę. Trzymiesięczne działania wojenne doprowadziły do utworzenia zachodniego frontu na kontynencie i wyzwoliły Francję.

W lądowaniu na wybrzeżu Normandii brały udział okręty ORP „Dragon”, ORP „Krakowiak” i ORP „Ślązak”, wspierając artyleryjskie oddziały desantowe, a ORP „Błyskawica” i ORP „Piorun” osłaniały flotę aliantów przed kontratakami niemieckimi. Polskie niszczyciele „Błyskawica”, „Piorun” i „Ślązak” wchodziły w skład Zespołu „S” (Sword – desant na plażę „Sword”), „Krakowiak” – w skład Zespołu „G” (Gold – na plażę „Gold”), „Dragon” – w skład 2. Eskadry Krążowników w Zespole „Force D”. Oprócz niszczycieli w desancie brały udział także polskie statki handlowe: MS „Batory”, MS „Sobieski”, które transportowały żołnierzy alianckich.

Z powietrza

Sprzymierzeni poprzedzili lądowanie w Normandii wielomiesięcznym bombardowaniem linii kolejowych, mostów i lotnisk. Celem tych działań było izolowanie frontu aktywności wojsk między Sekwaną i Loarą.

W 1944 r. polskie dywizjony myśliwskie uczestniczyły w przygotowaniu inwazji razem z lotnictwem sprzymierzonych. W operacji udział brało 11 dywizjonów polskich, w tym 8 myśliwskich i 3 bombowe. Głównym zadaniem lotnictwa była osłona powietrzna i eskorta bombowców, wsparcie ogniowe wojsk lądowych i rozpoznanie. Dywizjon 305 zniszczył koło Nancy niemieckie zapasy paliw (około 13 mln litrów). Prasa pisała wówczas, że:

„Polacy tym czynem wygrali bitwę o Francję”.

133. Skrzydło Myśliwskie (dowódca mjr Stanisław Skalski) i pozostałe dywizjony operowały z lotnisk angielskich, zwalczając pociski V-1 i wspierając ofensywę. Polacy zestrzelili około 190 pocisków V-1.

Falaise

Wokół francuskiego miasta Falaise w sierpniu 1944 r. Alianci utworzyli kocioł, w którym uwięzili około 100-tysięczną armię niemiecką.

Zadaniem polskiej 1. Dywizji Pancernej było domkniecie oblężenia w korytarzu śmierci – jedynej drogi ucieczki, jaka pozostała Niemcom. Polacy zajęli pozycje na wzgórzu Mont Ormel, aby uniemożliwić odwrót i zablokować wroga. Część oddziałów skierowała się do miejscowości Chambois w celu połączenia się z siłami amerykańskimi.

Niemcy próbowali ze wschodu odblokować drogi odwrotu dla okrążonych pod Falaise.

Wkrótce polskie oddziały zaczęły potrzebować pomocy. Na odsiecz ruszyła im 4. Kanadyjska Dywizja Pancerna.

Bitwa doprowadziła do zniszczenia większości wojsk niemieckich na zachód od Sekwany, co otworzyło aliantom  drogę do Paryża.

Mont Ormel

„Te wzgórza nazwaliśmy »Maczugą«…
ogromna przestrzeń, przez którą szedł odwrót niemiecki zamknęła jedna dywizja pancerna”
Generał Stanisław Maczek

Ruch oporu

We francuskim ruchu oporu działało w czasie II wojny światowej około 40 tys. Polaków. W 1941 r. założono Polską Organizację Walki o Niepodległość (o kryptonimie „Monika”). Początkowo prowadziła ona działania wywiadowcze i propagandowe, a od 1944 r. także akcje bojowe. Polacy uczestniczyli w walkach partyzanckich w północnej i wschodniej Francji, w Masywie Centralnym, u podnóża Alp, w Pirenejach, między Narboną a Marsylią, w Paryżu, Lyonie, Saint-Étienne, Tuluzie, Lille, wyzwolili miejscowość Autun. Organizacja „Monika” działała głównie na południu Francji.

Wylądowanie wojsk alianckich w Normandii oraz w południowej Francji i wybuch ogólnonarodowego powstania, zwłaszcza powstania w Paryżu, wpłynęły na wzrost aktywności Polaków w ruchu oporu.

Dzięki działalności Polaków z siatki wywiadowczej pod dowództwem por. Władysława Ważnego „Tygrysa” udało się zebrać cenne informacje na temat wyrzutni niemieckich V1-V2 rozmieszczonych w departamentach Nord i Pas-de-Calais. Ważny zdołał przekazać drogą radiową do Londynu lokalizację 179 wyrzutni rakiet. Dzięki tym meldunkom lotnictwu alianckiemu udało się zniszczyć ponad 160 z nich.

Szlakiem 1. Dywizji Pancernej

Lądując w Normandii w sierpniu 1944 r., 1. Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka znalazła się wśród jednostek wchodzącego w skład 1. Kanadyjskiej Armii gen. Harry’ego D.G. Crerara 2. Korpusu Kanadyjskiego gen. por. Guy G. Simondsa,. W trakcie ponad miesięcznego współdziałania z dywizjami kanadyjskimi Polacy udowodnili w walce swoje wysokie umiejętności bojowe, uzyskując najwyższe oceny dowódców kanadyjskich.

Poniatowski

Maria-Andrzej Poniatowski (ur. 1921 r. w Paryżu) – jeden z najmłodszych oficerów 1. Dywizji Pancernej, był synem oficera Armii Polskiej we Francji (Armii Hallera) i Armii Francuskiej ppłk. André Poniatowskiego i Francès Alice Lawrance. Przyszedł na świat w rodzinie arystokratycznej spokrewnionej z królem Polski Stanisławem Augustem Poniatowskim i marszałkiem I Cesarstwa ks. Józefem Poniatowskim. Mimo słabych związków z Polską i nieznajomości języka polskiego w 1940 r. zgłosił się na ochotnika do tworzonej we Francji polskiej armii. Po upadku Francji przedostał się do Wielkiej Brytanii na małym statku rybackim i ponownie zgłosił się do służby wojskowej. Wśród żołnierzy polskich opanował język ojczysty. Był absolwentem brytyjskiej Royal Military Academy w Sandhurst, gdzie ukończył w czerwcu 1944 r. czteromiesięczny kurs oficerski.

Poniatowski został przydzielony do 1. Pułku Pancernego i przebył cały szlak bojowy od Normandii do Holandii. Poległ 22 stycznia 1945 r. wieczorem, w czasie niemieckiego ataku na Anna Jacobapolder na półwyspie Sint-Philipsland nad rzeką Maas. Został ciężko ranny w czasie obserwacji przedpola z wieży czołgu sherman. Zmarł na rękach swoich kolegów, w trakcie ewakuacji do szpitala. Najpierw pochowano go na cmentarzu w Merksplas w Belgii. Szczątki przeniesiono do grobu rodzinnego na cmentarzu Mont-Notre-Dame we Francji.

„Przyjąłem mundur wojskowy, aby służyć krajowi i ludziom, którym służyli moi przodkowie”
Podporucznik Maria-Andrzej Poniatowski

Po zakończeniu II wojny światowej wielu Polaków znalazło schronienie we Francji. Część powróciła w rodzinne (francuskie) strony. Wśród nich był m.in. Józef Tromski (ur. 10 lutego 1918 r.)

Józef urodził się w Modli (Kalisz) w skromnej rodzinie robotniczej. Podobnie jak tysiące Polaków rodzice Józefa w 1923 r. wyemigrowali z dwojgiem dzieci (synem i córką, ale bez Józefa) w poszukiwaniu pracy. Osiedlili się w Nœux-les-Mines na północy Francji (Pas-de-Calais). W wieku 13 lat Józef dołączył do rodziny. Pracował w kopalni węgla kamiennego w Nœux-les-Mines aż do powołania do wojska polskiego w grudniu 1939 r. Został przydzielony do polskiej dywizji, która formowała się w Coëtquidan w Bretanii, a w 1940 r. do kolumny zaopatrzeniowej 202. Pułku Artylerii Ciężkiej 2. Dywizji Strzelców Pieszych, która powstała w Airvault w departamencie Deux-Sèvres. Wziął udział w walkach pod Clos du Doubs wraz z 45. Korpusem Armii Francuskiej w Maiche.

Po ciężkich walkach 19 czerwca 1940 r. został zmuszony do przekroczenia granicy szwajcarskiej w Goumois. Józef, podobnie jak reszta internowanych żołnierzy polskich, przebywał w Szwajcarii aż do 1945 r.

5 czerwca 1945 r. powrócił do Noeux-les-Mines, gdzie w październiku 1945 r. podjął ponownie pracę w kopalni. O obywatelstwo francuskie wystąpił 20 maja 1961 r., w wieku 43 lat i po przeżyciu 30 lat we Francji. Zmarł 26 stycznia 1965 r. w wieku 47 lat.

Polecamy:

• Publikacja: Pancerz i odwaga. Szlak 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka
• Publikacja: Wojsko Polskie we Francji 1939-1940
• Broszura: Generał broni Stanisław Maczek (1892–1994)
• Wystawa: Stanisław Maczek
• Artykuły na portalu przystanekhistoria.pl
• Infografiki: 1 Dywizja Pancerna
• Infografiki: Gen. Stanisław Maczek
• Edukacyjna gra planszowa „Czarna Dywizja”
• Dyskusja wokół książki „Zapomniani bohaterowie” – o losach żołnierzy gen. Maczka

***

O Nagrodzie im. Grażyny Langowskiej

Nagroda im. Grażyny Langowskiej – wybitnej nauczycielki, działaczki NSZZ „Solidarność”, posłanki na Sejm RP – od 2024 r. jest przyznawana przez dwa podmioty: Instytut Pamięci Narodowej oraz Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”.

Nagroda jest przyznawana w dwóch kategoriach:

• Nauczyciel i wychowawca:
  •  krzewiący postawy patriotyczne w młodym pokoleniu w Polsce i poza granicami kraju – fundator: Centrala IPN (Nagroda Centrali IPN)
  • regionalny, krzewiący postawy patriotyczne w młodym pokoleniu na terenie danego oddziału IPN – fundator: oddziały IPN/delegatury IPN (Nagroda Regionalna IPN)
• Nauczyciel i wychowawca oraz instytucje polonijne działające na rzecz podtrzymania języka, kultury, historii i polskiego dziedzictwa poza granicami kraju – fundator: Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”.

***

Grażyna Langowska (1946-2009) – nauczycielka i polityk, posłanka na Sejm X i III kadencji. Nauczała języka polskiego w szkołach w Olsztynie. W NSZZ „Solidarność”, do którego wstąpiła w 1980 r., organizowała sekcję pracowników oświaty. W stanie wojennym tymczasowo aresztowana, na skutek represji przez rok pozostawała bez zatrudnienia. Uzyskała mandat poselski na Sejm X i III kadencji, była członkiem Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży oraz Komisji Kultury i Środków Przekazu. Pośmiertnie odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Sprzeciw wobec władzy komunistycznej przybierał różnorodne formy i natężenie, znane w historiografii jako tzw. polskie miesiące. Proces ten w perspektywie długiego trwania doprowadził do upadku systemu komunistycznego w Polsce, choć wydarzenia te miały charakter wyjątkowy i były ograniczone czasowo, osadzone w szerszym kontinuum postaw oporu, konformizmu i negocjowania przestrzeni wolności.

– Każde dziesięciolecie istnienia tego kolonialnego tworu politycznego Sowietów, jakim była Polska Rzeczpospolita Ludowa, znaczone było wystąpieniami Polaków przeciwko władzy komunistycznej. I dzisiaj możemy z dumą powiedzieć, że Polacy po roku 1944 nie ugięli się przed komunizmem. Odrzucili go jako system obcy polskiemu narodowi, polskiej tradycji i niepodległości

– mówił podczas otwarcia konferencji dr hab. Karol Polejowski.

Istotnym obszarem rozważań jest również rola Kościoła katolickiego i innych wspólnot religijnych jako przestrzeni oporu, mediacji i budowania tożsamości społecznej, a także znaczenie emigracji politycznej i środowisk polskich na uchodźstwie, które stanowiły ważne zaplecze intelektualne, polityczne i kulturowe sprzeciwu wobec reżimu komunistycznego.

Konferencja podejmuje także problematykę sprzeciwu w wymiarze kulturowym i symbolicznym, ze szczególnym uwzględnieniem kultury alternatywnej, kontrkultury i niezależnych praktyk artystycznych funkcjonujących poza oficjalnym obiegiem. Przedmiotem refleksji są m.in. subkultury młodzieżowe, muzyka niezależna i scena alternatywna, teatr offowy, sztuka awangardowa, performance i działania efemeryczne, a także język buntu wyrażający się poprzez ironię, groteskę, absurd i prowokację. Ważnym polem analiz jest również przestrzeń miejska jako obszar oddolnych praktyk kontestacyjnych – od napisów i symboli na murach po nieformalne miejsca spotkań i wymiany idei.

W wydarzeniu udział bierze dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi ppłk rez. Karol Piskorski.

Oferta obowiązuje od 26 czerwca 2026 r. do 31 sierpnia 2026 r.

Zapraszamy do zapoznania się z regulaminem akcji i na zakupy do księgarń stacjonarnych i księgarni online.

Konferencja skierowana jest do wszystkich zainteresowanych historią, którzy chcą lepiej zrozumieć procesy i mechanizmy mające wpływ także i na dzisiejszą Polskę.

W konferencji udział wezmą:

• dr hab. Konrad Białecki (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych w Poznaniu/UAM w Poznaniu)
• dr Grzegorz Majchrzak (Biuro Badań Historycznych IPN)
• dr Justyna Błażejowska (Biuro Badań Historycznych IPN)
• dr Sylwia Szyc (Biuro Badań Historycznych IPN)
• prof. dr hab. Mirosław Szumiło (Biuro Badań Historycznych IPN/UMCS w Lublinie)
• dr hab. Jan Szumski (Biuro Badań Historycznych IPN/IH PAN)
• mgr Paweł Sztama (Biuro Badań Historycznych IPN)
• dr Robert Spałek (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych w Warszawie)
• dr hab. Adam Dziuba (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych w Katowicach)

Organizator konferencji:

• dr Andrzej Boboli (Biuro Badań Historycznych IPN)

Wydarzenie będzie nagrywane i wyemitowane na kanale IPNtv.

W 2026 roku uhonorowani zostali:

• Anna Datkowska – varsavianistka, opiekunka miejsc pamięci, badaczka historii warszawskiej Pragi w okresie stalinowskim. Osoba niezwykle zaangażowana w ochronę dziedzictwa narodowego oraz upamiętnianie historii powojennej Polski. Jako założycielka i przedstawicielka Stowarzyszenia Kolekcjonerzy Czasu od lat prowadzi działania na rzecz zachowania miejsc związanych z działalnością aparatu represji, przyczyniając się do ich ocalenia i udostępnienia społeczeństwu. Aktywnie uczestniczy w odkrywaniu, zabezpieczaniu oraz popularyzowaniu historycznych świadectw, łącząc działalność społeczną, badawczą i edukacyjną. 
• Jerzy Kropiwnicki – wybitnie zasłużony dla życia publicznego oraz kształtowania polityki historycznej w Polsce. Jego wieloletnia działalność, zarówno na szczeblu samorządowym, jak i ogólnokrajowym, przyczyniła się do przywracania pamięci o kluczowych wydarzeniach i bohaterach naszej historii. Inicjator licznych upamiętnień, działań edukacyjnych oraz projektów o znaczeniu społecznym i narodowym, znany jest również z konsekwentnego zaangażowania w pielęgnowanie tradycji i tożsamości historycznej.
• prof. dr hab. Wiesław Jan Wysocki – wybitny historyk, nauczyciel akademicki oraz działacz społeczny, który od wielu lat konsekwentnie łączy działalność naukową z zaangażowaniem w życie publiczne. Jego dorobek naukowy obejmujący pionierskie publikacje stanowi ważny element historycznego dyskursu, a praca dydaktyczna oraz aktywność na rzecz upamiętniania najważniejszych wydarzeń i postaci w historii Polski znacząco przyczyniły się do popularyzacji dziejów postaci takich jak rotmistrz Pilecki i generał Fieldorf „Nil”.
• Stowarzyszenie Parafiada im. św. Józefa Kalasancjusza – organizacja, która od niemal dwudziestu lat w sposób konsekwentny i zaangażowany realizuje misję upamiętniania ofiar Zbrodni Katyńskiej oraz popularyzowania wiedzy o tym tragicznym rozdziale historii Polski. Stowarzyszenie prowadzi szeroko zakrojone działania o charakterze zarówno symbolicznym, jak i edukacyjnym, angażując w nie społeczności lokalne, młodzież oraz środowiska w kraju i za granicą. Jego inicjatywy przyczyniają się do budowania żywej pamięci historycznej oraz kształtowania postaw obywatelskich kolejnych pokoleń.
• nagroda post mortem: śp. Wanda Kiedrzyńska – wybitna historyk, archiwistka oraz była więźniarka niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück, która swoje życie poświęciła dokumentowaniu i badaniu historii największego niemieckiego obozu koncentracyjnego dla kobiet oraz walce o zachowanie pamięci o jego ofiarach, w szczególności o kobietach poddawanych pseudomedycznym eksperymentom (nagrodę odebrały Hanna Nowakowska i Bogna Neumann).

Statuetki wręczyli zastępcy prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Karol Polejowski i dr Mateusz Szpytma.

Do uczestników uroczystości list skierował Prezydent RP Karol Nawrocki. Przypomniał, że:

– 1060 lat polskiej historii to skarbiec bezcennych wzorców i inspiracji, które pomagają stawić czoła każdemu, choćby najtrudniejszemu wyzwaniu współczesności.

Jak napisał:

– Narody, które tracą pamięć, tracą życie. Maksyma ta, najczęściej przypisywana marszałkowi Ferdynandowi Fochowi, wskazuje na kontekst, w jakim należy rozpatrywać misję Instytutu Pamięci Narodowej oraz dokonania laureatów nagrody Kustosz Pamięci Narodowej. Nigdy dość podkreślania, że brak dbałości o zachowanie i ciągłość wiedzy historycznej w całej jej złożoności, z uwzględnieniem wpływu, jaki on wywierał na bieżące spory polityczne i światopoglądowe, zawsze przynosi złe owoce.

Zwracając się do laureatów, Prezydent RP podkreślił:

– Jako Kustosze Pamięci Narodowej w istocie chronią Państwo fundamenty pomyślnego bytu Polski i Polaków. Poświęcając wiele uwagi przeszłości, służą Państwo dobrej przyszłości naszej wspólnoty.

List odczytała Marzena Kruk, członek Rady do spraw Kombatantów, Osób Represjonowanych i Działaczy Opozycji Antykomunistycznej przy Prezydencie RP, dyrektor Archiwum IPN.

Słowa do uczestników uroczystości skierował także wicepremier Władysław Kosiniak-Kamysz. Minister obrony narodowej napisał m.in.

– Tytuł Kustosza Pamięci Narodowej ma wymiar szczególny. Otrzymują go ludzie będący strażnikami i opiekunami pamięci, osoby, które nie pozwalają zatrzeć się śladom historii. Pielęgnują prawdę o przeszłości i przekazują ją następnym pokoleniom. Dzięki Państwa zaangażowaniu historia pozostaje żywą częścią naszej wspólnoty, źródłem wiedzy, poczucia tożsamości i inspiracji.

Zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski podziękował laureatom za ich zaangażowanie:

– Aby być Kustoszem Pamięci Narodowej, trzeba mieć w sobie ducha polskości. To fundament, na którym zbudowany jest naród. Duch polskości to coś dla nas oczywistego, fundamentalnego, a jednak nieuchwytnego, bo niematerialnego. Każdy z nas czuje w sobie tego ducha

– mówił.

Jak podkreślił, dbałość o polskie dziedzictwo to wspólna misja i dzieło Instytutu Pamięci Narodowej oraz Kustoszy Pamięci Narodowej.

– Patrzymy na dzieje jako na sztafetę pokoleń. Wśród Państwa są przecież uczestnicy i świadkowie wydarzeń historycznych. Są osoby, które kształtowały historię i walczyły o wolną oraz niepodległą Polskę. Jest też młode pokolenie – ludzie, którzy też w sobie czują polskość, polskiego ducha i uznają, że tę polskość należy nieść dalej. (…) Nagradzając Państwa, nie tylko honorujemy Waszą dotychczasową działalność, ale prosimy o to, aby ona nie ustawała

– podsumował dr hab. Karol Polejowski.

W wydarzeniu udział wzięli przedstawiciele władz państwowych, instytucji kultury, środowisk patriotycznych, wojska, członkowie Kapituły Nagrody, Kolegium IPN.

Obejrzyj galę wręczenia nagród na kanale IPNtv

Patroni medialni:

* * *

Nagroda Kustosz Pamięci Narodowej została ustanowiona w lipcu 2002 roku przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej prof. Leona Kieresa. Jest ona przyznawana za szczególnie aktywny udział w upamiętnianiu historii Narodu Polskiego w latach 1939–1989, a także za działalność publiczną zbieżną z ustawowymi celami Instytutu Pamięci Narodowej. Kandydatów do Nagrody mogą wysuwać instytucje, organizacje społeczne i naukowe oraz osoby fizyczne. Ma charakter honorowy, a jej laureaci otrzymują tytuł Kustosza Pamięci Narodowej.

Nagroda ma przywrócić szacunek dla narodowej przeszłości, chronić wartości, dzięki którym Polska przetrwała przez lata zniewolenia.

Kapituła przyznaje Nagrodę corocznie. Kapitule przewodniczy Prezes Instytutu Pamięci Narodowej. Wiceprzewodniczącymi są osoby pełniące funkcje: przewodniczącego Kolegium IPN oraz dyrektora Archiwum IPN. Członkowie: dr hab. Filip Musiał – dyrektor Oddziału IPN w Krakowie; prof. Albin Głowacki – badacz polskich dziejów na Wschodzie po 17 września 1939 roku; Andrzej Kostrzewski – żołnierz AK, działacz WiN, wiceprezes Instytutu Katyńskiego; dr Tadeusz Krawczak – historyk w Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, wykładowca w Papieskim Wydziale Teologicznym. Od roku 2002 w skład kapituły wchodzą kolejni laureaci nagrody. Od roku 2009 w skład Kapituły wchodzą również osoby wskazane przez Kapitułę: Paweł Kurtyka i Magdalena Merta. 

W gronie dotychczas wyróżnionych tytułem Kustosza Pamięci Narodowej znajdują się min. Tomasz Strzembosz (2002), Władysław Bartoszewski (2004), Zofia i Zbigniew Romaszewscy (2006), Zofia i Andrzej Pileccy (2015), Prezydent RP na uchodźstwie Ryszard Kaczorowski (2019), a także Komitet Katyński (2010), Społeczny Komitet Pamięci Górników KWK „Wujek” w Katowicach poległych 16 grudnia 1981 r. (2011), Stowarzyszenie „Memoriał” (2012) i Polskie Muzeum w Rapperswilu (2015).

►Więcej o Nagrodzie Kustosz Pamięci Narodowej

Każdy ze wspomnianych wyżej kompozytorów na swój sposób doświadczył presji systemu próbującego podporządkować sztukę celom ideologicznym.

Tadeusz Kassern należał do twórców szczególnie dotkniętych przez politykę kulturalną Polski Ludowej. Jego muzyka, czerpiąca z nowoczesnych europejskich nurtów, nie wpisywała się w narzucone po 1949 roku zasady socrealizmu. Przebywając za granicą, zdecydował się nie wracać do kraju, co w oczach władz uczyniło go emigrantem politycznym. W rezultacie jego twórczość przez wiele lat pozostawała w Polsce marginalizowana i niemal nieobecna w życiu koncertowym.

Józef Świder – choć większą część kariery rozwijał już po okresie najostrzejszego stalinizmu – również funkcjonował w rzeczywistości, w której działalność artystyczna podlegała kontroli państwa. Twórcy związani z muzyką religijną i chóralną musieli nieustannie balansować między własnymi przekonaniami a oczekiwaniami władz. Świder konsekwentnie rozwijał repertuar oparty na humanistycznych i duchowych wartościach, zachowując niezależność wobec ideologicznych nacisków.

Najbardziej znanym przykładem konfliktu z oficjalną polityką kulturalną pozostaje Henryk Mikołaj Górecki. Jako przedstawiciel awangardy lat sześćdziesiątych sprzeciwiał się estetycznym ograniczeniom narzucanym przez państwo. Jego muzyka – odważna formalnie i głęboko zakorzeniona w tradycji religijnej – często budziła nieufność władz. Szczególnie wyraźne było to w okresach zaostrzenia polityki wobec Kościoła i środowisk niezależnych. Górecki wielokrotnie podkreślał prawo artysty do twórczej wolności, stając się symbolem niezależności polskiej kultury.

***

Festiwal Sztuka Źle Obecna – powołany do życia przez Biuro Wydarzeń Kulturalnych Instytutu Pamięci Narodowej – powstał z myślą o tym, by wydobyć z archiwów polskie niczym nieskrępowane artystyczne dziedzictwo trudnych lat powojennych.

Wydarzenie poświęcone jest twórcom wykluczonym i cenzurowanym przez władze komunistyczne w Polsce. Do ich grona zaliczamy artystów, którzy zdecydowali się na emigrację jako akt protestu wobec władz komunistycznych, ale także tych próbujących mimo trudności ideologicznych tworzyć nieskrępowaną sztukę w swojej Ojczyźnie.

W spotkaniu uczestniczyły również dyrektor Biura Współpracy Międzynarodowej Katarzyna Dryńska oraz dyrektor Centralnego Przystanku Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego Anna Putkiewicz.

Estońscy parlamentarzyści złożyli wizytę w Polsce na zaproszenie Wicemarszałka Sejmu RP Szymona Hołowni.

***

Polskę i Estonię w najnowszej historii łączą podobne doświadczenia. Niemiecko-sowiecki pakt o nieagresji, zwany paktem Ribbentrop-Mołotow, podpisany 23 sierpnia 1939 roku, odcisnął piętno na obu państwach. Na ponad pół wieku znalazły się w strefie wpływów imperializmu sowieckiego. Integralną częścią paktu był tajny protokół, który rozgraniczał strefę wpływów niemieckich i sowieckich w Polsce, w państwach bałtyckich oraz w Rumunii. Na jego mocy część ziem polskich, a także Estonia zostały włączone do ZSRS.

Współcześnie Estonia – podobnie jak Polska – działa w międzynarodowych strukturach zajmujących się dziedzictwem archiwów służb komunistycznych i jako kraj stowarzyszony należy do Europejskiej Sieci Instytucji Archiwalnych Zajmujących się Aktami Tajnych Służb. Obecnie organizacja, którą współtworzy Instytut Pamięci Narodowej, skupia instytucje z ośmiu krajów członkowskich (Albania, Bułgaria, Czechy, Niemcy, Polska, Węgry, Rumunia i Słowacja) oraz z pięciu krajów stowarzyszonych (Estonia, Litwa, Łotwa, Słowenia i Ukraina). Współpraca ma raczej charakter sieciowy (organizacje międzynarodowe) oraz projektowy (konferencje, publikacje, inicjatywy edukacyjne).

Instytut Pamięci Narodowej z International Center for Defence and Security (Tallin, Estonia) był współorganizatorem Międzynarodowej konferencji Need to Know XIV: „W świecie krzywych zwierciadeł. Wywiad i dezinformacja”, która odbyła się w Krakowie 26–28 listopada 2025 r.

11 kwietnia 2024 roku, w 84. rocznicę Zbrodni Katyńskiej, premier Estonii Kaja Kallas oraz prezes IPN dr Karol Nawrocki uczcili pamięć ofiar zbrodni pod Krzyżem Katyńskim w Dolince Katyńskiej na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (Powązkowska 43/45). Organizatorem uroczystości był Instytut Pamięci Narodowej.

Zwieńczeniem obchodów była Msza Święta odprawiona w Klasztorze Franciszkanów w Harmężach. Po nabożeństwie uczestnicy mieli możliwość zwiedzenia wystawy „Klisze Pamięci. Labirynty” autorstwa Mariana Kołodzieja, poświęconej doświadczeniom więźniów niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz.

W uroczystości uczestniczyli Ocalali, oficjalne delegacje władz państwowych, samorządowych oraz duchowieństwa.

***

Niemiecka fabryka śmierci

14 czerwca 1940 roku, wyruszył pierwszy masowy transport Polaków do KL Auschwitz. Z więzienia w Tarnowie Niemcy przywieźli 728 więźniów politycznych. Polacy stali się pierwszymi więźniami niemieckiego obozu śmierci. Co roku tego dnia obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady.

14 czerwca 1940 r. uznawany jest za początek funkcjonowania niemieckiego obozu zagłady w Oświęcimiu. W pierwszym transporcie więźniów (otrzymali obozowe numery od 31 do 758) dużą grupę stanowiły osoby, które próbowały przedostać się do tworzonych we Francji Polskich Sił Zbrojnych. Wraz z nimi do KL Auschwitz trafili także organizatorzy przerzutów.

Część więźniów została aresztowana podczas ludobójczej akcji AB, czyli tzw. Nadzwyczajnej Akcji Pacyfikacyjnej (niem. Außerordentliche Befriedungsaktion), którą Niemcy przeprowadzili w Generalnym Gubernatorstwie w 1940 r. Była to dalsza część eksterminacji Polaków, jaką niemiecki okupant rozpoczął od września 1939 r. na okupowanych ziemiach polskich od tzw. Intelligenzaktion.

W transporcie do KL Auschwitz były także osoby zatrzymane podczas łapanek, działacze organizacji politycznych, konspiracyjnych i społecznych, urzędnicy państwowi, harcerze, maturzyści oraz inni przedstawiciele polskiej inteligencji. 14 czerwca 1940 r. do KL Auschwitz przywieziono także niewielką grupę polskich Żydów.

Podczas apelu od zastępcy komendanta obozu SS-Hauptsturmführera Karla Fritzscha więźniowie usłyszeli: „Przybyliście tutaj nie do sanatorium, tylko do niemieckiego obozu koncentracyjnego, z którego nie ma innego wyjścia, jak przez komin. Jeśli się to komuś nie podoba, to może iść zaraz na druty. Jeśli są w transporcie Żydzi, to mają prawo żyć nie dłużej niż dwa tygodnie, księża miesiąc, reszta trzy miesiące”.

Piekło KL Auschwitz przeżyło 239 osób z pierwszego transportu. Część została zwolniona po kilkunastu miesiącach, inni byli tam ponad cztery lata.

Polecamy materiały IPN:

• Pierwszy transport do Auschwitz – wirtualna paczka edukacyjna
• Pierwszy transport do KL Auschwitz 14 czerwca 1940 – wykład online 
• Roman Gieroń: Apokalipsa dnia powszedniego. Pierwsze tygodnie w Auschwitz
• Marcin Chorązki: Przyjechali na rampę obstawioną esesmanami…
• Baza załogi KL Auschwitz
• 14 czerwca: Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady - rocznica pierwszego masowego transportu Polaków do KL Auschwitz (14 czerwca 1940) – materiały IPN
• Uroczystości w 86. rocznicę pierwszego masowego transportu więźniów do KL Auschwitz

Na te i inne pytania odpowiadali:

• dr hab. Daniel Wincenty (Uniwersytet Gdański, Oddział IPN w Gdańsku),
• dr Witold Bagieński (Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej).

Rozmowę poprowadził red. Rafał Dudkiewicz.

Obejrzyj zapis spotkania na kanale IPNtv.

***

Cykl spotkań „Oblicza historii” przybliża złożoność współczesnej historii, a także jej sprzeczne elementy wpływające na bieg zdarzeń. Przyjrzymy się instytucjom i ludziom, którzy kształtowali przeszłość. W naszym zainteresowaniu pozostaną instytucje takie jak wywiad i kontrwywiad, które z zasady działają niejawnie, a metody pracy operacyjnej mają charakter konspiracyjny, partie polityczne, które kształtowały rzeczywistość minioną, a także idee, które świadczyły o zmianach natury cywilizacyjnej. Opowiemy o ludziach, którzy owe idee tworzyli i politykach praktycznie kształtujących świat.

Rozmowę prowadzi Maciej Foks.

Premiera na IPNtv 8 czerwca 2026 r. o godz. 16:00.

***

Polecamy publikacje IPN:

• „Dekret sierpniowy jako narzędzie rozliczeń z kolaboracją i zbrodniami niemieckimi okresu II wojny światowej”, red. Adam Dziurok, Przemysław Piątek
• Adam Dziurok, „Osądzenie przestępstw okresu II wojny światowej przez Specjalny Sąd Karny w Katowicach w latach 1945–1946”
• Tomasz Mielcarek, „Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich/Hitlerowskich w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem oddziału w Poznaniu. Funkcjonowanie i działalność 1945–1984”
• Joanna Lubecka, „Niemiecki zbrodniarz przed polskim sądem. Krakowskie procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym”
• „Poszukiwania zbrodniarzy hitlerowskich przez władze Rzeczypospolitej Polskiej i Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Ameryce Łacińskiej po 1945 r. Dokumenty dyplomatyczne”, wstęp i oprac. dokumentów Anna Ratke-Majewska
• Artur Pawlicki, „Procesy osób oskarżonych o popełnienie zbrodni niemieckich w Kraju Warty przed polskimi sądami specjalnymi w latach 1945–1946. Tom II”
• Dariusz Burczyk, „Renegaci przed sądem. Specjalny Sąd Karny i Prokuratura Specjalnego Sądu Karnego w Gdańsku (1945–1946)”

Zachęcamy do pobrania:

• Ryszard Kaczmarek, „Kolaboracja na terenach wcielonych do Rzeszy Niemieckiej”, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1, s. 159-181
• Waldemar Grabowski, „Kalkstein i Kaczorowska w świetle akt UB”, „Biuletyn IPN” 2004, nr 8-9
• Jacek Andrzej Młynarczyk, „Pomiędzy współpracą a zdradą. Problem kolaboracji w Generalnym Gubernatorstwie – próba syntezy”, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009, nr 1, s. 113‒121
• Andrzej Czyżewski, „Czerwono-biało-czerwona Łódź. Lokalne wymiary polityki pamięci historycznej w PRL”
• Adam Sitarek, „»Otoczone drutem państwo«. Struktura i funkcjonowanie administracji żydowskiej getta łódzkiego”
• Joanna Lubecka, „Niemiecki zbrodniarz przed polskim sądem. Krakowskie procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym”
• Bartłomiej Kluska, „Aleksander Falzmann (1887–1942) – bohaterski pastor”

Gdy sięgniemy głębiej, odsłania się portret fascynującej osobowości – człowieka wrażliwego na ludzką krzywdę, natchnionego mówcy, porywającego tłumy i budzącego respekt największych wrogów. Bożyszcze kobiet. Mistrz pointy tak celnej i bolesnej, że i hrabiowie bali się wchodzić mu w drogę.

Ile upokorzeń, prześladowań, aresztowań musiał znieść, zanim mógł skutecznie zabrać głos, aby stanąć w obronie interesów zwykłych ludzi – trudno wprost uwierzyć.

Jeden z niewielkiego grona osób, które z Józefem Piłsudskim były na „ty” – przyjaciel Naczelnika, żarliwie walczący o polskość jego legionów, po latach miał odwagę stanąć mu na drodze, gdy rządy sanacji pokazały swoje ponure oblicze.

Wzięty z ludu, prostym ludziom oddany bez reszty. Po śmierci były polski premier nie zostawił po sobie żadnego majątku. Ale rozpalił ogień w tylu ludzkich sercach, że na jego pogrzeb trzeba było z Warszawy wysyłać specjalny pociąg, aby pomieścić żegnające go tłumy.

Sztuka o Daszyńskim to próba rekonstrukcji tej niezwykłej i pasjonującej postaci, a także trudnych, pełnych wyzwań czasów, które go zrodziły.

Artyści:
Kuba Kornacki – scenariusz, teksty piosenek, reżyseria
Anna Rocławska-Musiałczyk – kompozycje, fortepian
Monika Wójcik – scenografia, kostiumy

Występują:
Marika Kozicka, Wiktoria Zaleska, Łukasz Gocławski, Kuba Kornacki, Kamil Załuska

Emil Barchański był jednym z najmłodszych uczestników działalności opozycyjnej przeciwko władzom komunistycznym w okresie stanu wojennego. Zaangażowany w działalność środowisk młodzieżowych sprzeciwiających się reżimowi, już jako szesnastolatek znalazł się w kręgu zainteresowania aparatu bezpieczeństwa PRL. 5 czerwca 1982 roku ciało Emila Barchańskiego odnaleziono w Wiśle. Miał zaledwie 16 lat. Okoliczności jego śmierci od ponad czterech dekad budzą wątpliwości i pozostają przedmiotem badań historyków oraz zainteresowania opinii publicznej.

O działalności opozycyjnej Emila Barchańskiego, okolicznościach jego śmierci oraz najważniejszych ustaleniach badaczy red. Krzysztof Świątek rozmawia z Marcinem Łaszczyńskim z Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie.

***

„Historia toczy się dziś” to cykl rozmów, w którym poruszane są kluczowe tematy związane z historią, teraźniejszością oraz przyszłością. Prowadzący Krzysztof Świątek w każdej audycji rozmawia z zaproszonymi gośćmi – ekspertami, historykami oraz liderami opinii publicznej.

Kolejne odcinki cyklu „Historia toczy się dziś” w każdy piątek o godz. 9.15 na kanale IPNtv w serwisie YouTube.

To syntetyczna, emocjonalnie oszczędna opowieść o dziewięciu kapłanach salezjanach, których połączyły trzy rzeczy: miłość do młodzieży, wierność powołaniu i śmierć poniesiona za wiarę. Film nie jest klasyczną biografią każdego z bohaterów. W 14-minutowej formie skupia się na wspólnym mianowniku ich historii – na wyborze pozostania z powierzonymi im ludźmi mimo świadomości zagrożenia.

Film nie skupia się wyłącznie na ich męczeństwie. Pokazuje ich jako ludzi o różnych temperamentach i talentach – profesorów, patriotów, duszpasterzy, organizatorów życia młodzieżowego. Dzięki inscenizowanym czytaniom ich słów oraz oszczędnej, poruszającej narracji widz poznaje nie tylko fakty historyczne, ale również ich duchowość, wewnętrzny pokój i świadome przyjęcie cierpienia.

„Dziewięciu. Wierność aż do końca” to dokument o odwadze sumienia – o kapłanach, którzy wiedzieli, że mogą zostać aresztowani, a mimo to nie opuścili swoich wspólnot. To film o wierze silniejszej niż system terroru i o godności, której nie zdołał odebrać nawet obozowy numer.

Twórcy:
Scenariusz i reżyseria:  Sandra Užule-Fons (IPN)
Zdjęcia, dźwięk, oświetlenie: Bartłomiej Grzegorczyk, Adam Delor
Producent wykonawczy: Bartłomiej Grzegorczyk
Producent: Instytut Pamięci Narodowej

W filmie wypowiadają się:
dr hab. Konrad Białecki, prof. UAM, Instytut Pamięci Narodowej
Ks. Dariusz Bartocha SDB, Prowincjał Inspektorii Krakowskiej Salezjanów
Ks. dr hab. Jarosław Wąsowicz SDB
Ks. Łukasz Krysmalski SDB, Dyrektor Zakładu Salezjańskiego w Oświęcimiu 

W obozie koncentracyjnym Auschwitz, 27 czerwca 1941 r. zginęli: ks. Jan Świerc, ks. Ignacy Dobiasz, ks. Franciszek Harazim, ks. Kazimierz Wojciechowski. Ksiądz Ignacy Antonowicz zmarł tam trzy tygodnie później, 21 lipca 1941 r. W tym samym obozie stracili życie również: ks. Ludwik Mroczek – 5 stycznia 1942 r., ks. Karol Golda – rozstrzelany 14 maja 1942 r., ks. Włodzimierz Szembek – 7 września 1942 r. Wszyscy wymienieni należeli do Inspektorii Krakowskiej pw. św. Jacka.

Sługa Boży ks. Franciszek Miśka, z Inspektorii Pilskiej pw. św. Wojciecha, zmarł w obozie koncentracyjnym Dachau 30 maja 1942 r.

To doskonała okazja, aby uzupełnić księgozbiory o wartościowe książki.

Zapraszamy do zakupu w punktach sprzedaży, zlokalizowanych w całej Polsce. Sprawdź również dostępne tytuły i zamów publikacje już dziś na stronie Wydawnictwa IPN.

Zakupu można dokonać także w księgarni internetowej.

Nie przegap okazji, by wzbogacić swoją ofertę o publikacje cieszące się dużym zainteresowaniem czytelników!

– Myślę, że mogły być takie chwile Państwa w życiu, kiedy ktoś z Państwa zadał sobie pytanie, nie oczekując chyba nawet na odpowiedź, czy było warto. Czy to, co w życiu robiłam, robiłem, warte było takiego poświęcenia. Czy o tym, co robiliśmy, pamiętają dzisiaj inni. A może to wszystko było naszym zwyczajnym obowiązkiem, który spełniliśmy, a o którym dzisiaj już nikt nie pamięta. Ta uroczystość, ten Krzyż, który Państwo otrzymali, jest wyrazem pamięci ze strony naszego państwa

– zaznaczył podczas uroczystości dr hab. Krzysztof Szwagrzyk.

Krzyżem Wolności i Solidarności odznaczeni zostali (podajemy nazwiska osób, które wyraziły zgodę na publikację swoich danych):

• Jerzy Bal
• Krzysztof Bąkowski
• Sławomir Marian Gajda
• Maria Jolanta Karbowicz-Lisicka
• Tomasz Zdzisław Kołodziejski
• Tomasz Jan Krasoń
• Leszek Mirkowicz
• Jan Papina
• Krzysztof Mieczysław Pawłowski
• Małgorzata Marianna Rawa
• Stanisław Czesław Rojek
• Jan Edward Wojcieszczuk

pośmiertnie:

• Piotr Paweł Izgarszew
• Tomasz Pieczyński
• Lidia Zdun

***

Krzyż Wolności i Solidarności został ustanowiony przez Sejm 5 sierpnia 2010 r. Po raz pierwszy przyznano go w czerwcu 2011 r. przy okazji obchodów 35. rocznicy protestów społecznych w Radomiu. Krzyż nadawany jest przez Prezydenta RP, na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, działaczom opozycji wobec dyktatury komunistycznej, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowanie praw człowieka w PRL. Źródłem uchwalenia Krzyża Wolności i Solidarności jest Krzyż Niepodległości z II RP.

W trakcie podjętych badań założono jeden sondaż o maksymalnych wymiarach 27,0 na 18,0 m i głębokości dochodzącej do 4,3 m. W sumie przebadano powierzchnię około 312,4 m², w ramach której ujawniono jedną jamę grobową, zawierającą szczątki dziesięciu ofiar.

Wstępne oględziny pozwoliły stwierdzić, że szkielety należały do osób dojrzałych – dziewięciu mężczyzn i jednej kobiety. Wiek większości ofiar oscylował w przedziale 20-50 lat, tylko w jednym przypadku określono go na 40-60 lat. Pewna ilość ujawnionych kości czaszek składała się z licznych fragmentów o ostrych brzegach lub wykazywała potencjalne szczeliny złamań w zakresie których mogło dojść do urazu lub przestrzału. W co najmniej dwóch przypadkach zlokalizowano otwory wlotowe o charakterystycznych cechach postrzału z broni małokalibrowej. Jednakże, w celu weryfikacji oraz potwierdzenia obrażeń, wymagane są dalsze badania, w tym rekonstrukcja kości.

Wszystkie ofiary były ubrane, większość z nich miała na sobie obuwie. Przy szczątkach ujawniono przedmioty osobiste, jak: medalik z wizerunkiem Matki Bożej Niepokalanej, szczoteczkę do zębów, szklaną buteleczkę niewiadomego pochodzenia, dwa ołówki, sprzączki metalowe, guziki cywilne.

Ujawnione przy ofiarach pojedyncze przedmioty (zwłaszcza szczoteczka do zębów) wskazują, że zamordowani przetrzymywani byli wcześniej w miejscu odosobnienia. Korespondują one z artefaktami odnalezionymi podczas poprzednich etapów prac. Po raz kolejny potwierdzają także, że badany fragment wąwozu był wykorzystywany jako miejsce tajnych pochówków ofiar niemieckich egzekucji z więzienia na Zamku w Lublinie.

Wszystkie szczątki ekshumowano i przekazano do dalszych, szczegółowych badań. Odnalezione przedmioty zostały zabezpieczone przez technika policyjnego i włączone jako materiał dowodowy do śledztwa prowadzonego przez prokuratora OKŚZpNP w Lublinie.

Artur Piekarz, OBPiI IPN w Lublinie; Krzysztof Radka, BPiI IPN

Fot. Łukasz Pasztaleniec, OBPiI IPN w Lublinie; Krzysztof Radka, BPiI IPN

Debaty ćwierćfinałowe poświęcone były tezie: „Polskie Stronnictwo Ludowe pod przywództwem Stanisława Mikołajczyka stanowiło istotną zaporę przeciwko przejmowaniu władzy przez komunistów”. W półfinałach uczestnicy zastanawiali się, czy Kościół katolicki miał największy wpływ na obalenie systemu komunistycznego w Polsce.

W wielkim finale drużyny debatowały nad tezą: „Zamach majowy wpłynął korzystnie na rozwój gospodarczy II Rzeczypospolitej”.

Laureatami XI edycji Turnieju Debat Historycznych IPN zostali uczniowie Technikum Informatycznego SCI w Szczecinie. II miejsce zajęła drużyna z I Liceum Ogólnokształcącego im. Króla Stanisława Leszczyńskiego w Jaśle. Dwa III miejsca ex aequo przypadły w udziale zespołom z Zespołu Szkół Mechaniczno-Elektrycznych w Tarnowie oraz IV Liceum Ogólnokształcącego im. gen. Stanisława Maczka w Katowicach.

Laureatom serdecznie gratulujemy!

Faza finałowa XI Turnieju Debat Historycznych IPN została przeprowadzona we współpracy z Fundacją Projekty Edukacyjne z Poznania i objęta patronatem honorowym Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Harmonogram spotkań:

• godz. 14.00 – Karol Sacewicz, Antykomunizm narodowców. Organizacje polityczne ruchu narodowego wobec komunistów i komunizmu w II Rzeczypospolitej (1918-1939). Wypisy źródłowe
• godz. 15.00 – Mariusz Patelski, Oto żołnierz – Polak. Generał broni Tadeusz Jordan-Rozwadowski 1866-1928

Edycja specjalna – spotkania z autorami publikacji nagrodzonych w konkursie Sygnety Wydawnictwa IPN na Najlepszą Książkę roku 2025!

Wstęp wolny.

Wydarzenie połączyło historię, edukację i dobrą zabawę. Uczestnicy mogli poznać niezwykłe historie zwierząt towarzyszących marynarzom, a także wziąć udział w przygotowanych przez naszych edukatorów aktywnościach. Nie zabrakło nauki wiązania węzłów marynarskich, poznawania alfabetu Morse’a oraz poszukiwań małpki Betty przy pomocy lornetki. Jednym z najbardziej wyczekiwanych punktów spotkania była wizyta na pokładzie ORP Błyskawica, gdzie uczestnicy mogli z bliska poznać historię jednego z najsłynniejszych okrętów polskiej floty, na którym pływał nasz słynny koczkodan.

Małpka Betty jest już dostępna na kanale IPNtv.

Zapraszamy do korzystania z oferty edukacyjnej Centralnego Przystanku Historia IPN w Warszawie, w tym również uczestnictwa w zajęciach poświęconych „Małpce Betty”.

W spotkaniu ze strony polskiej udział wzięli: zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski, dyrektor Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa Adam Siwek i dr hab. Grzegorz Berendt z Biura Prezesa IPN oraz przedstawiciele Ambasady RP w Mongolii: chargé d’affaires a.i. Agata Obratańska i radca Wojciech Mrozowski. Stronę mongolską reprezentowała Chultemsuren Tsaschikher, Sekretarz Państwowej Komisji ds. Zarządzania Rehabilitacją Polityczną Mongolii. W spotkaniu uczestniczył również Przewodniczący Mongolsko-Polskiej Grupy Parlamentarnej Wielkiego Churału Państwowego Mongolii Jargalsaikhan Zoljargal.

Delegacja spotkała się również z wicerektorem Baatarchuluunem Tsermaą, a także złożyła kwiaty pod tablicą upamiętniającą Prezydenta Lecha Kaczyńskiego na Państwowym Uniwersytecie Mongolskim.

***

Mongolska Komisja ds. Rehabilitacji jest agencją państwową, która przywraca pamięć ponad 30 tysięcy ofiar reżimu komunistycznego, które zginęły w latach 1937–1939. W okresie dyktatury komunistycznej doszło do tzw. Wielkiej Czystki, podczas której zabijano cywilów z powodów religijnych i światopoglądowych. Szacuje się, że mogło zginąć do 100 tysięcy osób, czyli nawet 15% populacji Mongolii, liczącej wtedy około 600 tysięcy ludzi. W grudniu 1990 roku, zgodnie z dekretem prezydenckim, powołano Państwową Komisję ds. Rehabilitacji w celu zbadania prawdy, zadośćuczynienia ofiarom i edukacji społeczeństwa.

***

4 czerwaca delegacja Instytutu Pamięci Narodowej – z zastępcą prezesa, dr. hab. Karolem Polejowskim na czele – gościła w klasztorze Gandan w Ułan Bator, najważniejszym w Mongolii kompleksie świątynno-klasztornym. Prezes Polejowski spotkał się z Khamba Lamą, najwyższym buddyjskim przywódcą duchowym w Mongolii. Wizyta przebiegła w towarzystwie ministra Władysława Bartoszewskiego, przewodzącego delegacji Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Warto przypomnieć, że najwyższy duchowny buddyzmu tybetańskiego w Mongolii gościł w Instytucie Pamięci Narodowej 21 stycznia 2025 roku.

Następnie zostanie odsłonięty mural, wykonany na ścianie budynku Szkoły Podstawowej im. Przyjaciół Borów Tucholskich, upamiętniający mieszkańców Lipinek zaangażowanych w działania niepodległościowe, oraz nastąpi prezentacja wystawy pt. „Potyczka pod Lipinkami”, przygotowanej przez Archiwum IPN.  

Centralną częścią obchodów będą: Bieg Pamięci Niezłomnych i Rodzinny piknik edukacyjny.

Biegacze będą mogli rywalizować na dwóch dystansach: 5 i 10 km. Start biegu o godzinie 13.30. Zapisy.

W godzinach 13.30–16.00 odbędzie się Rodzinny piknik edukacyjny, podczas którego będzie można sprawdzić swoją wiedzę w grach i konkursach historycznych, zobaczyć, jak nowe technologie pomagają w poznawaniu przeszłości, a także posmakować lokalnych przysmaków!

W programie między innymi:

• cieszący się od lat niezmienną popularnością konkurs fotograficzno-historyczny „Oś czasu”. Uczestnicy gry zweryfikują swoją wiedzę historyczną, rozpoznając wydarzenia z najnowszej historii Polski na fotografiach ze zbiorów Archiwum IPN. W najnowszej wersji gry znajdą się również zdjęcia nawiązujące do powojennych dziejów Lipinek!
• mobilna, interaktywna gra terenowa, biegnąca ścieżkami, którymi podążali bohaterowie wydarzeń sprzed 80 lat!
• prezentacja projektów Biura Nowych Technologii IPN. Goście będą mogli zanurzyć się w wirtualnej rzeczywistość w grach przygodowo-edukacyjnych „Gra Szyfrów” i „Lotnicy – wojna w przestworzach”, wybrać się na wirtualny spacer po drukarni Solidarności Walczącej lub poznać tragiczne dzieje rodziny Ulmów z Markowej, udzielających pomocy Żydom podczas II wojny światowej.

Najmłodszych zapraszamy na spotkanie z Misiem Wojtkiem! Podczas zajęć edukacyjnych „Wojenna historia Misia Wojtka”, na podstawie fotografii i dokumentów z zasobu IPN, młodzi uczestnicy poznają szlak bojowy Armii gen. Władysława Andersa i dowiedzą się, jak niedźwiedź syryjski Wojtek został kapralem! 

Na rywalizujących w biegu czekają atrakcyjne nagrody!

Każdy z uczestników pikniku będzie mógł otrzymać indywidualnie przygotowywane pamiątki: przypinki, koszulki i torby z wizerunkami bohaterów-żołnierzy podziemia niepodległościowego.

W dalszej części obchodów, o godz. 16.00, odbędą się: rekonstrukcja historyczna wydarzeń z 3 czerwca 1946 r. i apel pamięci przy pomniku upamiętniającym potyczkę.

Wydarzenie zakończy ognisko i wspólne śpiewanie piosenek z żołnierskich śpiewników.

Program obchodów:

• 12.00 – msza święta w kościele parafialnym w Lipinkach
• 13.00 – odsłonięcie muralu i prezentacja wystawy
• 13.30 – start Biegu Pamięci Niezłomnych
• 13.30 – 16.00 – rodzinny piknik edukacyjny
• 15.00 – 15.45 – wręczenie nagród dla zwycięzców biegu i konkursu edukacyjnego
• 16.00 – 17.00 – rekonstrukcja historyczna i apel pamięci
• 19.00 – 20.00 – ognisko

Obchody objęte są honorowym patronatem Kancelarii Prezydenta RP.

1. II Liceum Ogólnokształcące im. Księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w Białymstoku

2. IX Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Nowakowskiego w Bydgoszczy

3. XIV Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Mikołaja Kopernika w Gdyni

4. IV Liceum Ogólnokształcące im. gen. Stanisława Maczka w Katowicach

5. Zespół Szkół Mechaniczno - Elektrycznych w Tarnowie

6. XIV Liceum Ogólnokształcące im. Zbigniewa Herberta w Lublinie

7. VIII Liceum Ogólnokształcące im. Adama Asnyka w Łodzi

8. Uniwersyteckie XII Liceum Ogólnokształcące im. Marii i Georga Dietrichów w Olsztynie

9. XII Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie w Poznaniu

10. I Liceum Ogólnokształcące im. Króla Stanisława Leszczyńskiego w Jaśle

11. Technikum Informatyczne SCI w Szczecnie

12. Liceum Ogólnokształcące im. Marszałka Stanisława Małachowskiego w Płocku

13. Liceum Ogólnokształcące nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Kędzierzynie-Koźlu

Podczas rozgrywek grupowych drużyny debatowały na następujące tematy: „Wykorzystanie sztucznej inteligencji w edukacji historycznej przynosi więcej szkody niż pożytku”, „Wysiłek zbrojny Polaków pod Monte Cassino był potrzebny” oraz zastanawiały się, czy budowa Gdyni była największym sukcesem gospodarczym II RP . W kolejnym dniu turnieju odbędą się debaty ćwierćfinałowe, półfinałowe oraz debata wieńcząca rozgrywki.

Etap finałowy tegorocznego TDH IPN, zorganizowany we współpracy z Fundacją Projekty Edukacyjne z Poznania, został objęty patronatem Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Dyskusję poprowadził red. Krzysztof Świątek.

Gośćmi debaty byli:

• uczestnicy wydarzeń w Ursusie 1976 r.:
  • Roman Bielański
  • Eugeniusz Gawinek
  • Ryszard Kowalski
• dr Justyna Błażejowska (Biuro Badań Historycznych IPN)

Paneliści odpowiedzieli na pytania:

• Jakie były uwarunkowania społeczne i polityczne zrywu robotników 50 lat temu?
• Dlaczego protesty uliczne ograniczyły się do Radomia, Płocka i Ursusa, a nie rozlały na cały kraj?
• Ile było ofiar śmiertelnych i dlaczego ich nazwiska nie są utrwalone w zbiorowej pamięci?
• Jakie represje spotkały robotników i ich rodziny?
• Jak narodził się Komitet Obrony Robotników?

O wydarzeniach

Czerwiec 1976 r. był jednym z najważniejszych wystąpień robotniczych w okresie PRL i reakcją społeczeństwa na krzywdzącą politykę władz. Podwyżki cen żywności miały zakamuflować nieudolność ekonomiczną systemu kosztem obywateli.

Najgwałtowniejsze protesty wybuchły w miastach, gdzie istniały duże zakłady przemysłu ciężkiego – w Radomiu, Ursusie i Płocku. Doszło tam do strajków, demonstracji ulicznych oraz brutalnych represji na uczestnikach ze strony aparatu bezpieczeństwa. Krwawe stłumienie protestów nie zamknęło ust ludziom. Wręcz przeciwnie coraz dynamiczniej zaczęły się rozwijać inicjatywy społeczne zmierzające do walki o wolność i demokrację. Między innymi powstał Komitet Obrony Robotników – jedna z najważniejszych inicjatyw opozycyjnych. Obrona praw obywatelskich i wzajemna pomoc stały się ważnym tematem społecznej debaty i zadaniem dla oddolnych inicjatyw.

Spotkanie było okazją do wspólnej refleksji nad znaczeniem wydarzeń czerwca 1976 roku dla historii Polski i pamięci narodowej.

• Wszystkie komiksy za 5 zł,
• Wydania kolekcjonerskie za 25 zł.

Warto skorzystać z okazji!

Wszystkie komiksy dostępne są w księgarniach stacjonarnych IPN i w księgarni online

Gościem programu jest Dawid Sawicki – reżyser i scenarzysta serialu „Miasto gniewu”. Rozmowę prowadzi red. Rafał Dudkiewicz.

Emisja 30 maja 2026 r., godz. 15.00 na kanale IPNtv

* * *

Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak bardzo jesteśmy zakorzenieni w historii; nie dostrzegamy, że to, co wydarzyło się w niedawnej przeszłości, wciąż ma wpływ na nas i nasze otoczenie. Dla zrozumienia własnej tożsamości musimy wiedzieć – jako jednostki i wspólnota – skąd przychodzimy i jak jest nasza historia.

W ramach cyklu „Kulisy historii” szukamy odpowiedzi na pytanie, jak dzisiaj rzutuje na nas to, co stało się już przeszłością. Zajrzymy za kulisy wydarzeń, spróbujemy zrozumieć, jak działa machina historii i na ile decyzje jednostek zaważyły nad naszymi losami – pojedynczymi i zbiorowymi.

Nowością w tym roku był wyjazd edukacyjny dla laureatów konkursu. Uczestnicy odwiedzili Poznań, gdzie poznawali historię miasta i najważniejsze miejsca związane z pamięcią o wydarzeniach Czerwca 1956 roku. W programie znalazło się zwiedzanie miasta, Centrum Szyfrów Enigma, Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918–1919 oraz Muzeum Poznańskiego Czerwca 1956.

Jakimi metodami walczył z niemieckim okupantem? Czy rzeczywiście wykorzystywał bakterie i toksyny jako broń przeciwko III Rzeszy? A może część historii o „wojnie biologicznej” polskiego podziemia narosła z czasem do rangi legendy?

O tym w rozmowie red. Krzysztofa Świątka z dr. Rafałem Sierchułą z Oddziału IPN w Poznaniu.

* * *

„Historia toczy się dziś” to cykl rozmów, w którym poruszane są kluczowe tematy związane z historią, teraźniejszością oraz przyszłością. Prowadzący Krzysztof Świątek w każdej audycji rozmawia z zaproszonymi gośćmi – ekspertami, historykami oraz liderami opinii publicznej.

Kolejne odcinki cyklu „Historia toczy się dziś” w każdy piątek o godz. 9.15 na kanale IPNtv w serwisie YouTube.

Wykłady wygłosili Higinio Paterna – tłumacz dzieł Zofii Kossak na język hiszpański, który od lat przyczynia się do popularyzacji jej twórczości w krajach hiszpańskojęzycznych – oraz Sławomir Bardski z Biura Współpracy Międzynarodowej IPN. Prelegenci ukazali zarówno kontekst historyczny działalności pisarki, jak i aktualność jej przesłania w dzisiejszym świecie.

Istotnym elementem wydarzenia było także otwarcie wystawy przygotowanej przez Instytut Pamięci Narodowej, prezentującej życie i dorobek literacki Zofii Kossak na tle dramatycznych doświadczeń XX wieku. 

Konferencja w Bilbao potwierdziła rosnące zainteresowanie polską historią i literaturą w Hiszpanii oraz znaczenie międzynarodowych inicjatyw edukacyjnych w upowszechnianiu wiedzy o postaciach, które poprzez swoją twórczość i działalność dawały świadectwo sprzeciwu wobec systemów totalitarnych.

– Naszym obowiązkiem jest odnaleźć tych, których chciano skazać na zapomnienie. Dopóki nie odnajdziemy ostatniego z bohaterów, nasza misja nie będzie zakończona

– podkreślił zastępca prezesa IPN.

Przybyłych uczestników przywitał dyrektor Oddziału IPN w Gdańsku dr Marek Szymaniak, który podziękował dr. hab. Krzysztofowi Szwagrzykowi oraz zespołowi Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN za wieloletnią działalność na rzecz odnajdywania i przywracania pamięci o polskich bohaterach. W spotkaniu uczestniczyła również Naczelnik Delegatury IPN w Bydgoszczy Edyta Cisewska.

Spotkanie cieszyło się bardzo dużym zainteresowaniem mieszkańców regionu. Sala wypełniła się uczestnikami zainteresowanymi historią najnowszą oraz działalnością Instytutu Pamięci Narodowej.

Więcej o pracach Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN

– Niech ta wystawa stanie się powodem do refleksji, zadumy i pamięci. Niech przypomina nam, jak wielką wartością są wolność, godność człowieka i solidarność między ludźmi. Oddajmy dziś hołd wszystkim ofiarom represji oraz tym, którzy mimo dramatycznych doświadczeń potrafili zachować człowieczeństwo i przekazać kolejnym pokoleniom świadectwo prawdy

– powiedział podczas wernisażu zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma. Jak podkreślił:

– Naszym obowiązkiem jest zachowanie pamięci o tych wydarzeniach – pamięci o ofiarach, o ich cierpieniu, ale także o odwadze i sile ducha ludzi, którzy mimo represji potrafili ocalić swoją kulturę, język i wiarę.

List od Agnieszki Jędrzak, Podsekretarza Stanu w Kancelarii Prezydenta RP, do organizatorów i uczestników wernisażu odczytał Piotr Nosarzewski z Biura Współpracy Międzynarodowej IPN.

W wernisażu udział wzięli: deputowany do Mażylisu (niższej izby parlamentu) Kazachstanu prof. Abil Erkin Amanzholovich, zastępca dyrektora Akademickiej Biblioteki Narodowej Republiki Kazachstanu Aitota Bakijewna Żakupowa, prezes Związku Polaków w Kazachstanie Katarzyna Ostrowska oraz kierownik Wydziału Konsularnego i Polonii Ambasady RP w Astanie – Dominik Małek.

Uroczystość została zorganizowana przez Związek Polaków w Kazachstanie, Instytut Pamięci Narodowej i Akademicką Bibliotekę Narodową Republiki Kazachstanu w Astanie. Wystawa – w języku polskim i kazachskim – będzie prezentowana przez Związek Polaków w Kazachstanie w różnych miejscach kraju.

Podczas wizyty w Kazachstanie przedstawiciele IPN odwiedzili parafię rzymsko-katolicką w AKMOL i spotkali się z ks. Piotrem Pytlowanym.

***

31 maja w Kazachstanie jest Dniem Pamięci Ofiar Represji Politycznych. W 2012 roku w Astanie odsłonięto pomnik poświęcony ofiarom Głodu.

Dzień Pamięci Ofiar Represji Politycznych poświęcony jest tym, którzy zostali bezpodstawnie rozstrzelani i osadzeni w obozach. Są to przedstawiciele wszystkich narodów i grup społecznych zamieszkujących terytorium Związku Sowieckiego, którzy padli ofiarą masowych prześladowań.

***

Już kilka lat przed wybuchem II wojny światowej Polacy zamieszkujący Związek Sowiecki poznali gorzki smak represji. 28 kwietnia 1936 r. Rada Komisarzy Ludowych przyjęła rezolucję nr 776-120 o przesiedleniu Polaków. W ramach ludobójczej polityki Sowietów tysiące polskich rodzin przesiedlono z terenów Ukraińskiej SRS aż do Kazachstanu. Ofiarą polityki przesiedleńczej padli Polacy mieszkający przy granicy sowieckiej Ukrainy z Polską. 

Akcję deportacyjną przeprowadzono w dwóch etapach. Pierwszy przypadł na przełom maja i czerwca 1936 roku – przesiedlono wówczas 5567 rodzin (przeszło 27 000 osób). Drugi etap akcji zorganizowano na jesieni. We wrześniu i październiku wysiedlono 9433 rodzin, czyli blisko 43 000 ludzi.

Ofiarą deportacji padli nie tylko Polacy, ale też zamieszkujący te tereny Niemcy. Szacuje się, że pośród 70 000 tysięcy przesiedlonych wówczas ludzi blisko 76 procent stanowili nasi rodacy.

Związek Sowiecki uczynił z deportacji masowe i zinstytucjonalizowane narzędzie represji. Terror przesiedleń, niedola i śmierć wisiały nad obywatelami ZSRS ponad trzy dekady. W latach 1920-56 przeprowadzono około 130 akcji deportacyjnych, które objęły przeszło 12 milionów ludzi.

Polecamy:

• Publikacja: Gdyby przedmioty umiały mówić… Ocalone w artefaktach losy Polaków deportowanych do Kazachstanu
• Agnieszka Wygoda: Apostoł Kazachstanu. Błogosławiony ksiądz Władysław Bukowiński
• Artykuły na portalu przystanekhistoria.pl
• Portal: operacja-polska.pl

Podczas uroczystości zastępca prezesa IPN podkreślił:

– Dziękuję Państwu za codzienną i wymagającą pracę na rzecz podtrzymywania polskości, edukacji historycznej, rozwoju kultury i integracji środowisk polskich. Państwa działalność ma ogromne znaczenie zarówno dla lokalnych społeczności, jak i dla budowania więzi między Polską a Kazachstanem. Szczególne słowa uznania i podziękowania kieruję również do zgromadzonej na sali młodzieży, która także pielęgnuje polską kulturę, historię i język.

Dr Mateusz Szpytma mówił o znaczeniu pamięci o losach Polaków deportowanych do Kazachstanu oraz o potrzebie pielęgnowania historii i tożsamości narodowej wśród Polonii. Zwrócił również uwagę na rolę osób zaangażowanych w działalność środowiska polskiego w Kazachstanie:

– Dzisiejsza gala jest nie tylko okazją do uhonorowania osób zasłużonych dla środowiska polskiego w Kazachstanie. Jest także wyrazem naszej wspólnej pamięci, solidarności i odpowiedzialności za historię. Niech pamięć o deportowanych Polakach pozostanie żywa – jako świadectwo cierpienia, ale także niezwykłej siły, godności i wierności Ojczyźnie.

Na gali obecni byli Katarzyna Ostrowska, prezes Związku Polaków w Kazachstanie, Marlena Kacprzak-Ruczyńska, radca z Ambasady RP w Astanie oraz zastępcy dyrektora Archiwum IPN dr Mariusz Żuławnik i Mariusz Kwaśniak. W trakcie uroczystości organizatorzy gali wręczyli pamiątkowe medale, odbyły się także spotkania ze świadkami historii i przedstawicielami polonijnych organizacji. Ponadto został zaprezentowany album „Gdyby przedmioty umiały mówić… Ocalone w artefaktach losy Polaków deportowanych do Kazachstanu”, wydany przez Instytut Pamięci Narodowej i Związek Polaków w Kazachstanie. Wyświetlono też spot przygotowany przez Biuro Współpracy Międzynarodowej IPN w związku z 90. rocznicą sowieckich wywózek.

Wcześniej delegacja Instytutu odwiedziła Muzeum-Memoriał AŁŻIR w Akmolu (dawniej Malinowka) – miejsce pamięci utworzone na terenie dawnego Akmolińskiego Obozu Żon Zdrajców Ojczyzny, największego kobiecego obozu należącego do sowieckiego systemu Gułag. Pod pomnikiem upamiętniającym ofiary oddała hołd pomordowanym i złożyła kwiaty.

W kolejnym dniu wizyty (31 maja) przedstawicieli IPN w Kazachstanie w Akademickiej Bibliotece Narodowej Republiki Kazachstanu odbył się wernisaż „Operacja polska NKWD z lat 1937–1938”. Wystawa przygotowana przez Instytut Pamięci Narodowej przypomina o jednej z najbardziej tragicznych kart historii XX w.: o masowych represjach wymierzonych w Polaków przez sowiecki aparat terroru. 

***

Instytut Pamięci Narodowej aktywnie włączył się w obchody 90. rocznicy deportacji Polaków do Kazachstanu, współpracując w tym obszarze ze Związkiem Polaków w Kazachstanie.

W lutym 2026 roku przedstawiciele Archiwum IPN odwiedzili Astanę i Pawłodarsk, gdzie spotkali się z organizacjami polonijnymi, pozyskując kopie dokumentów oraz prezentując dwa kluczowe projekty – Centrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej oraz Archiwum Pełne Pamięci. Jest otwarty na dalszą współpracę na polu archiwalnym, edukacyjnym i naukowym z organizacjami polonijnymi, instytucjami społecznymi i wszystkimi osobami zaangażowanymi w upamiętnianie losów Polaków zesłanych do Kazachstanu, aby wspólnie chronić prawdę historyczną i przekazywać ją kolejnym pokoleniom.

Obejrzyj film przygotowany przez Biuro Współpracy Międzynarodowej IPN poświęcony deportacjom Polaków na kazachskie stepy.

Deportacja 1936

Депортация 1936

Deportation 1936

***

Już kilka lat przed wybuchem II wojny światowej Polacy zamieszkujący Związek Sowiecki poznali gorzki smak represji. 28 kwietnia 1936 r. Rada Komisarzy Ludowych przyjęła rezolucję nr 776-120 o przesiedleniu Polaków. W ramach ludobójczej polityki Sowietów tysiące polskich rodzin przesiedlono z terenów Ukraińskiej SRS aż do Kazachstanu. Ofiarą polityki przesiedleńczej padli Polacy mieszkający przy granicy sowieckiej Ukrainy z Polską. 

Akcję deportacyjną przeprowadzono w dwóch etapach. Pierwszy przypadł na przełom maja i czerwca 1936 roku – przesiedlono wówczas 5567 rodzin (przeszło 27 000 osób). Drugi etap akcji zorganizowano na jesieni. We wrześniu i październiku wysiedlono 9433 rodzin, czyli blisko 43 000 ludzi.

Ofiarą deportacji padli nie tylko Polacy, ale też zamieszkujący te tereny Niemcy. Szacuje się, że pośród 70 000 tysięcy przesiedlonych wówczas ludzi blisko 76 procent stanowili nasi rodacy.

Związek Sowiecki uczynił z deportacji masowe i zinstytucjonalizowane narzędzie represji. Terror przesiedleń, niedola i śmierć wisiały nad obywatelami ZSRS ponad trzy dekady. W latach 1920-56 przeprowadzono około 130 akcji deportacyjnych, które objęły przeszło 12 milionów ludzi.

***

Akmoliński Obóz Żon Zdrajców Ojczyzny w pobliżu Nur-Sułtanu działał od 1938 do 1953 roku. Był to sowiecki obóz dla kobiet, przez który przeszło ponad 18 tys. więźniarek 62 narodowości. Wśród nich głównie kobiety wykształcone – artystki, nauczycielki, naukowcy, aktorki, poetki, absolwentki wyższych uczelni, żony dowódców wojskowych, wysoko postawionych działaczy partyjnych i innych osób, które uznano za wrogów ludu.

Trafiły tam też 173 kobiety pochodzenia polskiego, skazane za działalność „kontrrewolucyjną”, „antyradziecką” bądź „szpiegowską”, niektóre z nich mogły być ofiarami tzw. operacji polskiej NKWD z lat 1937–38. Inne były „członkiniami rodzin zdrajców ojczyzny”, skazano je np. za niedoniesienie na mężów, choć wiedziały, że byli oni „zdrajcami ojczyzny”. Obciążał je zwykle wyrok od 5 do 8 lat łagru. Ich dzieci również trafiały do obozu bądź były umieszczane w domach dziecka czy zakładach poprawczych

Łagier ogrodzony był trzema rzędami drutów kolczastych z wieżyczkami wartowniczymi, a strażnicy chodzili z psami. Więźniarkom nie było wolno ani czytać, ani prowadzić notatek. Były wycieńczone pracą i niedożywione – w ciągu dnia otrzymywały jedynie rzadką kaszę, kromkę czarnego chleba czy zupę więzienną – bałandę. Ciężka praca po kilkanaście godzin dziennie, silne mrozy oraz choroby powodowały, że w obozie była wysoka śmiertelność.

W roku 2007 na terenie byłego obozu AŁŻIR utworzono muzeum ku czci i pamięci ofiar nieludzkiego systemu represji. Na kamiennych tablicach umieszczono 7 250 nazwisk więźniarek. w 2010 r. odsłonięto pomnik upamiętniający Polki więzione w tym obozie. Napis w języku kazachskim i polskim głosi: Pamięci Polek – ofiar represji politycznych w ZSRR, więzionych w obozie pracy AŁŻIR w latach 1937-1953 – Ambasada RP w Astanie, IX 2010.

Polecamy:

• Publikacja: Gdyby przedmioty umiały mówić… Ocalone w artefaktach losy Polaków deportowanych do Kazachstanu
• Agnieszka Wygoda: Apostoł Kazachstanu. Błogosławiony ksiądz Władysław Bukowiński
• Artykuły na portalu przystanekhistoria.pl
• Portal: operacja-polska.pl

Docenione przez jury dzieło dr. Mariusza Kolmasiaka to szczegółowa biografia profesora Zbigniewa Wójcika. Książka przybliża postać wybitnego historyka, niezłomnego patrioty oraz człowieka, który przez dziesięciolecia dbał o zachowanie prawdziwej pamięci o Marszałku Józefie Piłsudskim.

Wyróżnienie w konkursie ACADEMIA 2026 potwierdza ogromny wkład publikacji w polską naukę oraz jej wyjątkowe znaczenie dla krajowej historiografii.

Pochód skierował się w stronę siedzib władz – Miejskiej Rady Narodowej oraz Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Pokojowy protest przerodził się w dramatyczną konfrontację z aparatem komunistycznego państwa. Do stłumienia demonstracji skierowano około 12 tysięcy żołnierzy oraz ponad 400 czołgów i transporterów opancerzonych.

Poznański Czerwiec 1956 stał się jednym z najważniejszych symboli społecznego sprzeciwu wobec systemu komunistycznego oraz zapowiedzią późniejszych walk Polaków o wolność i prawa obywatelskie.

Gośćmi debaty byli:

• dr hab. Rafał Reczek – dyrektor Oddziału IPN w Poznaniu, autor publikacji „Poznański Czerwiec 1956. Wybór dokumentów”
• dr hab. Konrad Białecki – profesor Zakładu Historii Najnowszej na Wydziale Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, autor i współredaktor prac naukowych poświęconych uwarunkowaniom, przebiegowi i konsekwencjom protestów w Poznaniu, m.in. tomu „Poznański Czerwiec 1956. Uwarunkowania, przebieg, konsekwencje”
• dr Rafał Kościański – Rzecznik Prasowy Instytutu Pamięci Narodowej, dyrektor Biura Rzecznika Prasowego, autor książki „Miasta wolności. Poznań–Budapeszt 1956” (2021), a także monografii o Poznańskim Czerwcu 1956 wydanych w języku angielskim i niemieckim; współredaktor publikacji „Poznański Czerwiec 1956 – wybór dokumentów”

Dyskusję poprowadził red. Krzysztof Świątek.

W wydarzeniu udział wzięli również Mikołaj Falkowski – prezes zarządu Fundacji „Pomoc Polakom na Wschodzie” im. Jana Olszewskiego (FPPnW) oraz przedstawiciele FPPnW Adam Pszczółkowski i Anna Sela.

***

Andrzej Poczobut – dziennikarz i wieloletni działacz Związku Polaków na Białorusi, który za swoje patriotyczne i wolnościowe przekonania ostatnie 5 lat spędził w białoruskim więzieniu. Postanowieniem Prezydent RP Karola Nawrockiego z 30 października 2025 r., w którym napisano: „w uznaniu znamienitych zasług na rzecz Polaków na Białorusi, w szczególności za walkę o prawa człowieka i niezłomną postawę w konfrontacji z przejawami odradzających się reżimów totalitarnych”, został odznaczony najwyższym polskim odznaczeniem: Orderem Orła Białego.

Andrzej Poczobut prowadził badania historyczne i dziennikarskie dotyczące losu Polski i Polaków na Wschodzie. Wyniki swoich ustaleń publikował m. in. w wydawnictwach IPN. Przygotowany przez niego artykuł: „Anatol Radziwonik »Olech« – zapomniany bohater Polski Walczącej” w 2007 r. został opublikowany w „Biuletynie IPN”.

Ponadto jest współautorem wydanego w 2021 r. przez Instytut Pamięci Narodowej słownika elit polskich, które po 1945 r. pozostały w sowieckiej Rosji: „Zostali na Wschodzie. Słownik inteligencji polskiej w ZSRS 1945–1991” tom 1 (2021).

Aresztowanie uniemożliwiło mu przygotowanie biogramów do drugiego tomu. Wydany w ubiegłym roku tom trzeci został mu poświęcony. Mamy nadzieję na szybki powrót do realizacji wspólnych projektów naukowych i edukacyjnych.

– Komuniści z zadowoleniem przyjęli powołanie Stefana Wyszyńskiego na Prymasa Polski. Uznawali go za mało znaczącego hierarchę kościelnego, bez większego dorobku, bez mocnej pozycji. Ale okazało się, że dostaliśmy kardynała, który został Prymasem Tysiąclecia. Człowieka, który okazał się wybitny na tle epoki, w jakiej funkcjonował.

O Prymasie Wolności rozmawali prelegenci konferencji –  mówili m.in. o jego postawie w trudnych realiach politycznych, trosce o kwestie społeczne i moralne, znaczeniu Ślubów Jasnogórskich Narodu Polskiego oraz o roli Prymasa w rozwoju chrześcijańskiego ruchu zawodowego i rozwoju NSZZ Solidarność. Zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski przybliżył postać kardynała, odnosząc się do jego działalności oraz postawy wobec wyzwań społecznych i politycznych XX wieku:

– Komunizm to system masowych represji skierowanych przeciwko temu, co każdy Polak kocha najbardziej. Przeciwko wolności. Kardynał Stefan Wyszyński, tak jak jego poprzednik, musi odpowiedzieć na bardzo ważne pytanie – jak wobec komunistycznych zbrodni popełnianych na polskich patriotach ma się zachować Kościół. I postanawia, że polski Kościół musi pozostać wierny swojej tradycji. Tradycji związanej z ideą wolnej, niepodległej Polski.

Konferencji przysłuchiwali się m.in. parlamentarzyści, przedstawiciele władz państwowych, instytucji, duchowieństwa, a także młodzież ze szkół i placówek, których patronem jest kard. Stefan Wyszyński. 

Spotkanie poświęcone życiu, działalności i dziedzictwu Prymasa Tysiąclecia zorganizował Parlamentarny Zespół ds. Dziedzictwa Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

***

Rafał Łatka: Niekwestionowany przywódca

Prymas Stefan Wyszyński odgrywał w rzeczywistości społeczno-politycznej PRL bardzo ważną rolę. Był traktowany jako interrex i cieszący się olbrzymim autorytetem wyraziciel dążeń narodu.

Uzyskał Prymas ten autorytet mądrze zarządzając Kościołem w Polsce, tworząc i urzeczywistniając program Wielkiej Nowenny oraz obchodów milenijnych, a także walcząc o poszerzenie zakresu wolności społecznej – nie tylko w kwestii prawa do wyznawania wiary.

Początki sprawowania funkcji Prymasa Polski oraz metropolity gnieźnieńskiego i warszawskiego nie były dla abp. Wyszyńskiego łatwe. Autorytet najmłodszego wówczas – w roku 1948 – i słabo rozpoznawalnego polskiego biskupa nie mógł żadną miarą równać się z poważaniem, jakim cieszył się jego poprzednik, kard. August Hlond. Dało się to zauważyć zwłaszcza w momencie zawierania w kwietniu 1950 r. „porozumienia” z władzami PRL ‒ dokumentu krytycznie ocenianego nie tylko przez Stolicę Apostolską, lecz również przez znaczącą część biskupów, w tym kard. Adama Stefana Sapiehę. Sytuację całkowicie odmieniły aresztowanie Prymasa i jego trzyletnia izolacja oraz okoliczności, w których powrócił do sprawowania swoich funkcji kościelnych w 1956 r.

Autorytet Prymasa

Istotną rolę w kształtowaniu się autorytetu kard. Wyszyńskiego w Kościele odegrały uprawnienia nadzwyczajne ‒ obejmujące nie tylko katolików polskich, ale i zamieszkałych w ZSRS oraz wiernych obrządku greckokatolickiego ‒ przyznane mu i potwierdzane przez Stolicę Apostolską. Otrzymał je w chwili, gdy został prymasem, i korzystał z nich przez cały czas swojej posługi w latach 1948–1981. Ich zakres był niezwykle szeroki ‒ pisał o tym w swoim dzienniku Pro memoria 12 stycznia 1977 r., odnosząc się do polityki wschodniej Stolicy Apostolskiej:

Biskup Alojzy Orszulik, blisko współdziałający z kard. Wyszyńskim, a od 1962 r. pracujący w jego sekretariacie, wspominał, że uprawnienia te służyły do

Instytut Pamięci Narodowej od wielu lat przybliża życie i działalność kard. Stefana Wyszyńskiego poprzez publikacje, wystawy i działania edukacyjne.

• Biograficzna wystawa elementarna Stefan Wyszyński
• Artykuły na portalu Przystanek Historia
• Broszura do pobrania: Kardynał Stefan Wyszyński, Prymas Tysiąclecia (1901–1981)
• „Biuletyn IPN” nr 6/2020 – Kardynał Stefan Wyszyński
• Publikacja: Kardynał Stefan Wyszyński 1901–1981
• Publikacja: Prymas Stefan Wyszyński. Biografia
• Publikacja: Pro memoria, t. 21: 1974
• Publikacja: Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski. Dzieła zebrane, tom XIX. Styczeń–lipiec 1967
• Publikacja: Prymas Stefan Wyszyński i episkopat Polski
• Publikacja: Prymas Stefan Wyszyński a Górny Śląsk – kontakty, wizyty, wystąpienia
• Publikacja: Prymas Wyszyński a Niepodległa. Naród – patriotyzm – państwo w nauczaniu Prymasa Tysiąclecia
• Publikacja: Stefan Wyszyński wobec oporu społecznego i opozycji 1945–1981
• Publikacja: Prymas Tysiąclecia w pamięci Polaków 1981–2011
• Teka edukacyjna Stefan Wyszyński
• Filmy na IPNtv o kard. Stefanie Wyszyńskim
• Wystawa „Wyszyńskiego i Wojtyły gramatyka życia”
• Wystawa: Więzienne lata prymasa Wyszyńskiego

• godz. 14.00: Pamięć i Sprawiedliwość
  • dr hab. Sławomir Kalbarczyk, BBH IPN w Warszawie,
  • dr Daniel Czerwiński, BBH IPN w Gdańsku
  • dr Bartosz Janczak , BBH IPN w Łodzi
  • Moderacja: dr Franciszek Dąbrowski, Wydawnictwo IPN
• godz. 15.00: Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989
  • dr Paweł Skubisz, BBH IPN w Warszawie
  • dr hab. Filip Musiał, Dyrektor oddziału IPN w Krakowie
  • dr hab. Władysław Bułhak, BBH IPN w Warszawie
  • Moderacja: Rafał Dudkiewicz, redaktor

W wydarzeniu wziął udział m.in. ambasador Republiki Armenii Alexander Arzoumanian, doradca Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Jan Józef Kasprzyk oraz przedstawiciele instytucji centralnych i samorządowych.

Uroczystości zostały zorganizowane przez Fundację Armenian Foundation, Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych oraz Dowództwo Garnizonu Warszawa. 

* * *

Jadwiga Zarugiewicz (1879–1968) – matka chrzestna Nieznanego Żołnierza.

Urodzona w 1878 r. w Kutach, w znanej rodzinie polskich Ormian, miała z mężem Andrzejem Zarugiewiczem czworo dzieci. Była zaangażowana w działalność społeczną i charytatywną. Jej najstarszy syn Konstanty, ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej, w wieku zaledwie 19 lat bohatersko poległ w obronie Zadwórza (17 sierpnia 1920 r.). Pogrążonej w bólu matce, pomimo licznych starań, nigdy nie udało się odnaleźć ciała ukochanego syna.

Pięć lat później, po podjęciu decyzji o budowie w Warszawie Grobu Nieznanego Żołnierza – symbolizującego ofiarę wszystkich polskich żołnierzy, którzy poświęcili życie w walce o niepodległość – matkę bohatera spod Zadwórza poproszono o wskazanie jednej z trzech trumien żołnierzy ekshumowanych na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Dokonując wyboru trumny z ciałem bezimiennego obrońcy Lwowa, który miał niebawem spocząć w stolicy odrodzonej Rzeczypospolitej, Jadwiga Zarugiewiczowa stała się symboliczną matką chrzestną wszystkich poległych żołnierzy Wojska Polskiego.

To nie przypadek, że Konstanty bez wahania podjął się walki o niepodległość Polski – bronił Lwowa już w listopadzie 1918 r. jako jedno z Orląt. Matka wychowała syna w duchu patriotyzmu, wpajając idee przywiązania do Ojczyzny, której nie było jeszcze wówczas na mapach świata.

Po II wojnie światowej musiała opuścić rodzinny i ukochany Lwów, o który walczył i za który zginął jej syn. Pozostałe dzieci mieszkały w różnych częściach Polski. Po śmierci męża Jadwiga Zarugiewiczowa mieszkała przez pewien czas u córki w Krakowie, następnie u syna Wacława w Białymstoku. Zmarła w 1968 r. w Suwałkach, gdzie została pochowana i zapomniana.

Dopiero w 2016 roku Jadwiga Zarugiewiczowa spoczęła na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. Została uroczyście pochowana ogromnej kwaterze wojennej żołnierzy Wojska Polskiego z 1920 roku, poległych w wojnie polsko-bolszewickiej, wśród towarzyszy broni swego syna.

W 2016 r. została pośmiertnie odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski za „wybitne zasługi w pielęgnowaniu pamięci o najnowszej historii Polski”.

Polecamy:

• Z miłości do Matki

Podczas otwarcia konferencji, zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski podkreślił, że musimy pamiętać o tych, którzy swoje życie kładli na szali walki o wolność, z której dzisiaj możemy korzystać:

– Bardzo często podkreśla się wielowiekowe serdeczne relacje między Polakami i Węgrami. Ale pomimo tego, że sięgają one okresu średniowiecza, tak naprawdę zawsze wracamy do wieku XIX i XX. Do walki Węgrów o wolność w latach 1848-49 i udziału Polaków w tej walce. Do pomocy węgierskiej udzielanej Polsce walczącej z bolszewickim najazdem w roku 1920. Do tego, że węgierskie oddziały, które w czasie II wojny światowej stacjonowały na ziemiach polskich, przez Polaków nie były uznawane za okupacyjne. Wprost przeciwnie, dowódcy węgierscy ściśle współpracowali z Armią Krajową i polskim antyniemieckim ruchem oporu. I oczywiście do roku 1956, kiedy w to braterstwo polsko-węgierskie osiągnęło swoją absolutnie dojrzałą postać.

W czasie spotkania zastępca prezesa IPN wręczył medale Reipublicae Memoriae Meritum. Odznaczenie przyznawane jest za wybitne zasługi w działalności publicznej i społecznej dla upamiętniania historii Narodu Polskiego w latach 1917–1990 oraz wspieranie Instytutu Pamięci Narodowej w działalności edukacyjnej, naukowej i wydawniczej.  

Uhonorowani:

• Dominika Teske – medal złoty
• Ádám Dergán – medal złoty
• Imre Molnár – medal złoty
• Réka Földváryné Kiss – medal srebrny
• Áron Máthé – medal srebrny

Konferencji towarzyszy wystawa „Rozstrzelane Miasta 1956” dostępna w siedzibie Komitetu Pamięci Narodowej (NEB) od 28 maja do 30 czerwca 2026 roku.

Wydarzenie zorganizowane przez Instytutu Pamięci Narodowej, Komitet Pamięci Narodowej (NEB), Instytut Polski w Budapeszcie oraz Fundację im. Wacława Felczaka.

Prezes Komitetu Pamięci Narodowej Réka Földváryné Kiss i zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski złożyli kwiaty pod tablicami upamiętniającymi najmłodsze ofiary Poznańskiego Czerwca i rewolucji na Węgrzech w 1956 roku.

* * *

Program konferencji

Dzień I, 28 maja 2026

• 10.30–11.15 Otwarcie konferencji
  dr hab. Karol Polejowski (IPN), dr hab. Réka Földváryné Kiss (NEB), Jarosław Bajaczyk (Instytut Polski w Budapeszcie), dr Pál Attila Illés (Fundacja im. Wacława Felczaka) 
• 11.15–12.05 Panel 1. Instalacja reżimu komunistycznego
  • W Polsce – dr hab. Filip Musiał (IPN Kraków)
  • Na Węgrzech – dr hab. Pál Germuska (NEB)
  • Debata

12.05–12.25 Przerwa

• 12.25–13.15  Panel 2. Stalinizm
  • W Polsce – dr Maciej Korkuć (IPN Kraków)
  • Na Węgrzech – dr hab. Barbara Bank (NEB)
  • Debata
• 13.15–14.05 Panel 3. Odwilż – od śmierci Stalina do referatu Chruszczowa
  • W Polsce – dr Rafał Opulski (IPN Kraków)
  • Na Węgrzech – dr Attila Kolontári (NEB)
  • Debata

14.05–14.45 Przerwa

• 14.45–16.25 Panel 4. Bunt
  • Poznański czerwiec – dr hab. Rafał Reczek (IPN Poznań)
  • Polski październik – dr Paweł Sasanka (Instytut Pileckiego)
  • Powstanie w Budapeszcie – dr hab. Réka Földváryné Kiss (NEB)
  • Odwet po 4 listopada na Węgrzech – dr Attila Szakolczai (NEB)
  • Debata

Dzień II, 29 maja 2026

• 9.30–10.20 Panel 5. Między Warszawą a Budapesztem
  • Akcja pomocy – dr Pál Attila Illés (Fundacja im. Wacława Felczaka)
  • Solidarność na wiecach, w prasie, w literaturze – dr Michał Wenklar (IPN Kraków)
  • Debata
• 10.20–11.10 Panel 6. Krajobraz po bitwie
  • Mała stabilizacja w Polsce – dr Wojciech Frazik (IPN Kraków)
  • Kadaryzm na Węgrzech – dr Gábor Csikós (NEB)
  • Debata

11.10–11.30 Przerwa 

• 11.30–13.00 Dyskusja panelowa
  • Środkowoeuropejskie bunty: Berlin i Pilzno 53, Poznań i Budapeszt 56, Praga 68 -  dr Michał Przeperski (Muzeum Historii Polski w Warszawie), dr Filip Gańczak (IPN Warszawa), dr Áron Máthé (NEB)
  • Moderator: dr Imre Molnár

* * * 

Réka Kiss: Węgierska rewolucja i walka o wolność w 1956 roku

Powstanie 1956 r. to najbardziej znany, także na arenie międzynarodowej, rozdział w historii Węgier XX w., jak również znaczący epizod zimnej wojny. Pierwsza na Starym Kontynencie antytotalitarna rewolucja nie tylko była doniosłym światowym wydarzeniem, lecz przez dziesięciolecia stanowiła pewien symbol w Europie rozdzielonej żelazną kurtyną.

W epoce nowoczesnych mediów Węgry znalazły się nagle w samym centrum zainteresowania światowej prasy – w ciągu kilku dni przybyło do kraju 150 korespondentów zagranicznych. I choć konflikt wojenny wokół Kanału Sueskiego z 29 października 1956 r. odwrócił uwagę od wydarzeń nad Dunajem, to jeszcze przez wiele miesięcy informacje na ich temat należały do ważniejszych.

Fotografie i materiały filmowe z niezwykłą intensywnością ukazywały wstrząsające obrazy rewolucji 1956 r.: jej niespodziewany wybuch, sposób, w jaki studenci i robotnicy, prości ludzie walczyli niemalże gołymi rękami z jednym z supermocarstw ówczesnego świata, w końcu dramat związany z ponownym pojawieniem się sowieckich czołgów i utopieniem we krwi wolnościowej walki.

Październik 1956 r. stał się symbolem z jednej strony antysowieckiego oporu, pragnienia wolności wznoszącego się ponad realną politykę, a z drugiej – brutalnych represji, zemsty władzy komunistycznej. Wystarczy odnieść się do dwóch emblematów: okładki magazynu „Time” przedstawiającej węgierskiego bojownika o wolność, wybranego na Człowieka Roku, oraz często cytowanych fragmentów opublikowanego w Paryżu 23 października 1957 r. artykułu Węgierska krew światowej sławy francuskiego pisarza-filozofa Alberta Camusa.

W państwach bloku wschodniego aż do upadku systemu komunistycznego o rewolucji węgierskiej nie można było swobodnie mówić. Publicznie obowiązywała wyłącznie oficjalna narracja partyjno-państwowa, traktująca zryw ‘56 jako spisek kontrrewolucyjny. W ciągu trzech dekad od zmiany ustroju rozwijające się badania historyczne wzbogaciły naszą wiedzę o wiele nieznanych wcześniej danych.

Jednocześnie interpretacja 1956 r. wyciągnęła na światło dzienne wiele nowych pytań. Chciałabym pokrótce pochylić się nad trzema z nich:

1. 1) Jakie przyczyny, przesłanki doprowadziły do wybuchu rewolucji? Dlaczego to wszystko wydarzyło się akurat na Węgrzech?
   2) Jakie były główne cechy rewolucji węgierskiej oraz walki o wolność?
   3) Czym charakteryzowały się represje stosowane przez ekipę Jánosa Kádára po powstaniu węgierskim?

Fragment tekstu z „Biuletynu IPN” nr 10/2021

Réka Kiss: Węgierska rewolucja i walka o wolność w 1956 roku – przeczytaj całość na portalu przystanekhistoria.pl

Polecamy materiały Instytutu Pamięci Narodowej:

• Michał Wenklar: Węgierska rapsodia ’56 w polskiej prasie
• Gyula Csics, Węgierska rewolucja 1956. Pamiętnik dwunastolatka
• Polsko-węgierskie mosty przyjaźni. Biografie, red. Krystyna Łubczyk, Miklós Mitrovits
• Rafał Reczek, Áron Máthé, Stanisław Jankowiak, Rafał Kościański, Miasta Wolności. Poznań–Budapeszt 1956

W parku Jordana hołd rotmistrzowi złożył dyrektor oddziału IPN dr hab. Filip Musiał oraz Cecylia Radoń jego zastępca wraz z mieszkańcami Krakowa, przedstawicielami środowisk patriotycznych i wojska. 

Wcześniej dr hab. Musiał zapalił znicz pod głazem upamiętniającym rtm. Witolda Pileckiego w parku jego imienia w Nielepicach. Na krótkiej uroczystości obecny był sołtys Stanisław Dam z mieszkańcami oraz przedstawiciele 11 Małopolskiej Brygady Obrony Terytorialnej.

W Alwerni, gdzie w Pilecki schronił się 28 kwietnia 1943 r., zapalono znicze pod tablicą na ścianie klasztoru bernardynów.

Znicz pamięci zapłonął także pod pomnikiem rtm. Pileckiego – patrona Małopolskiej Uczelni Państwowej w Oświęcimiu. Szkoła wyższa zajmuje m.in. budynek, do którego 14 czerwca 1940 r. Niemcy przywieźli pierwszy masowy transport więźniów do KL Auschwitz – 728 Polaków, m.in. członków niepodległościowej konspiracji oraz osoby aresztowane w obławach i łapankach. Dyrektorowi Musiałowi towarzyszył prorektor uczelni dr Radosław Folga oraz reprezentacja Małopolskiego Klubu Rekreacji i Turystyki Konnej imienia 21 Pułku Ułanów Nadwiślańskich, którzy obecni byli również w Alwerni. 

W godzinach przedpołudniowych Cecylia Radoń, zastępca dyrektora Oddziału IPN w Krakowie odwiedziła trzy miejsca, w których upamiętniono rtm. Witolda Pileckiego. Znicz zapłonął pod tablicą przy domu, w którym rotmistrz ukrył się podczas ucieczki z Auschwitz. Schronienia wtedy udzieliła mu oraz jego towarzyszom rodzina Mazurkiewiczów, których potomkowie byli obecni podczas krótkiej uroczystości. Pamięć Witolda Pileckiego uczciliśmy także wraz z bocheńskim zastępcą burmistrza Filipem Pachem oraz przy tablicy na Rynku w Bochni. W tych dwóch lokalizacjach znicze złożyły również reprezentacje 11 Małopolskiej Brygady Obrony Terytorialnej. 

Następnie dyrektor Radoń złożyła znicz pod tablicą przy dworku Koryznówka w Nowym Wiśniczu (obecnie remontowanym Muzeum Pamiątek po Janie Matejce), gdzie nadal można zobaczyć stodołę, w której Witold Pilecki sypiał, ukrywając się na terenie dworku przez kilka tygodni.

Rotmistrz Witold Pilecki

25 maja 1948 r. o godz. 21.30 komuniści zabili jednego z najdzielniejszych obrońców Niepodległej. Żołnierza Armii Krajowej, organizatora ruchu oporu w niemieckim obozie koncentracyjnym KL Auschwitz, uczestnika powstania warszawskiego.

Służbę Polsce rozpoczął w czasie wojny z bolszewikami w 1920 r. Walczył podczas kampanii wrześniowej 1939 r., a następnie w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego. W 1940 r., wykonując misję zleconą przez dowództwo ZWZ, dobrowolnie poddał się aresztowaniu i wywózce do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz, by zdobyć informacje o zbrodniach Niemców i zorganizować konspirację niepodległościową. Na skutek zagrożenia dekonspiracją podjął decyzję o ucieczce, którą udało mu się szczęśliwie przeprowadzić.

W 1944 r. walczył w powstaniu warszawskim, w zgrupowaniu Chrobry II. Od 1945 r. służył w 2. Korpusie Polskim we Włoszech, skąd – decyzją gen. Władysława Andersa – wrócił do Polski, by odtworzyć rozbite po działaniach wojennych struktury wywiadowcze, działające dla Rządu RP na Uchodźstwie. Został aresztowany w maju 1947 r., osadzony w areszcie śledczym przy ul. Rakowieckiej w Warszawie i poddany okrutnemu śledztwu. Mimo tortur do końca zachował żołnierską postawę. Pozostał wierny dewizie: Bóg, Honor, Ojczyzna.

Pokazowy proces przed komunistycznym sądem trwał dwa tygodnie. Rtm. Pilecki i jego podwładni zostali skazani za „szpiegostwo”. Orzeczono trzy kary śmierci i kilka długoletniego więzienia. Ostatecznie Tadeuszowi Płużańskiemu i Marii Szelągowskiej kary śmierci zamieniono na dożywotnie więzienie. Rtm. Pilecki został zamordowany strzałem w potylicę, wieczorem 25 maja 1948 r. Ciało złożono w nieoznaczonym miejscu na warszawskich Powązkach.

Przed II wojną światową Witold Pilecki gospodarował w rodzinnym majątku w Sukurczach. Organizował pomoc społeczną, kółka rolnicze i kursy przysposobienia wojskowego. Założył rodzinę. Rozwijał zdolności artystyczne: rysował, malował, pisał wiersze…

Do 1989 r. wszelkie informacje o dokonaniach i losie Witolda Pileckiego podlegały w PRL ścisłej cenzurze. W lipcu 2006 r. prezydent Lech Kaczyński, w uznaniu zasług Witolda Pileckiego i jego oddania sprawom ojczyzny, odznaczył go pośmiertnie Orderem Orła Białego. W 2013 r. został pośmiertnie awansowany na pułkownika.

Znicze pamięci w całym kraju

• Alwernia, Klasztor oo. Bernardynów, pod tablicą pamiątkową o godz. 18.35
• Białystok, XI LO im. rtm. W. Pileckiego przy ul. A. Grottgera 9, w którym znajduje się miejsce upamiętnienia patrona szkoły
• Bochnia (woj. małopolskie), Rynek 2, tablica pamięci, godz. 11.30
• Bydgoszcz, ul. Witolda Pileckiego
• Chorzów-Batory, przy Dębie Pamięci „Witold”, znajdującym się na skwerze imienia rtm. Witolda Pileckiego
• Częstochowa, al. Wolności 33 – tablica poświęcona rtm. Witoldowi Pileckiemu
• Elbląg, skwer im. rtm. Witolda Pileckiego
• Gdańsk, pomnik rtm. W. Pileckiego obok Muzeum II Wojny Światowej
• Głogów
  – 18:00Parafia Najświeższego Serca Pana Jezusa na oś. Krzepów, uroczysta msza święta w intencji W. Pileckiego
  – 19:00 spotkanie w Głogowskiej Alei Pamięci przy popiersiu Rotmistrza 
• Goleniów, pomniki rtm. W. Pileckiego
• Gorzów Wlkp., pomnik rtm. Witolda Pileckiego skwer przy ul. Władysława Jagiełły w Gorzowie Wlkp.
• Gościeszowice (gm. Niegosławice), odsłonięcie upamiętnienia rtm. W. Pileckiego (21 maja 2025 r.)
• Grudziądz, przy pomniku rtm. Witolda Pileckiego
• Inowrocław, przy ul. rtm. Witolda Pileckiego
• Iwonicz (woj. podkarpackie), Zespół Szkól im. rtm. Witolda Pileckiego pod tablicą upamiętniającą oraz muralem
• Jordanów Śląski, skwer przy ul. Wrocławskiej obok Urzędu Gminy, pomnik poświęcony „Polakom, którzy zginęli w obronie Ojczyzny”
• Jodłówka (woj. małopolskie), tablica pamięci rtm. Witolda Pileckiego w Publicznej Szkole Podstawowej im. rtm. Witolda Pileckiego (28 maja 2026 r.)
• Katowice, tablica poświęcona rtm. Witoldowi Pileckiemu na skwerze im. rtm. Witolda Pileckiego
• Kierz Niedźwiedzi, pod tablicą pamiątkową przed budynkiem Szkoły Podstawowej im. rtm. Witolda Pileckiego
• Koszalin, pomnik rtm. Witolda Pileckiego przy ul.  Rotmistrza Witolda Pileckiego 8 w Koszalinie
• Kraków, pod popiersiem rtm. Witolda Pileckiego w Galerii Wielkich Polaków XX wieku, w parku Jordana o godz. 21.30
• Krasocin, pod tablicą pamiątkową znajdującą się w budynku Zespołu Placówek Oświatowych im. rtm. Witolda Pileckiego w Krasocinie
• Lublin, Zamek Lubelski
• Łagiewniki (woj. dolnośląskie), pomnik przy placu pomiędzy ulicami Kłodzką i Nadrzeczną
• Łódź, Pomnik Ofiar Komunizmu
• Malbork, Plac Słowiański przy malborskich mostach
• Nielepice (woj. małopolskie), Park im. rtm. Witolda Pileckiego, godz. 17.40
• Nowy Wiśnicz (woj. małopolskie), Dworek w Koryznówce, godz. 12.00
• Oleśnica, pomnik przy gminnej hali sportowej przy ul. Wileńskiej
• Olsztynek, tablica pamięci przy Szkole Podstawowej nr 2 im. rtm. Witolda Pileckiego przy ul. Ostródzkiej 2
• Opole, pomnik rtm. Witolda Pileckiego przy ul. rtm. Witolda Pileckiego
• Oświęcim, pomnik przy Małopolskiej Uczelni Państwowej im. rtm. Witolda Pileckiego, godz. 19.30
• Poznań, w podcieniach dziedzińca klasztoru dominikanów, pod tablicą upamiętniającą rtm. Pileckiego
• Radom, pod tablicą upamiętniającą rtm. Witolda Pileckiego umieszczoną na budynku Zespołu Szkół Samochodowych w Radomiu, który jest patronem tej szkoły.
• Rzeszów, pod tablicą pamięci na Osiedlu Franciszka Kotuli przy Rondzie im. rtm. Witolda Pileckiego
• Szczecin, pod tablicą upamiętniającej rtm. W. Pileckiego na gmachu Technikum Ekonomicznego w Szczecinie im. rtm. Witolda Pileckiego
• Śrem, Park Śremskich Odlewników, pod pomnikiem rtm. Witolda Pileckiego
• Tyniec (woj. małopolskie), ul. Bogucianka 83, pod tablicą pamiątkową o godz. 10.30
• Warszawa, Powązki Wojskowe, symboliczny grób rtm. Witolda Pileckiego w „Kwaterze na łączce”
• Warszawa, pomnik rtm. Witolda Pileckiego przy Alei Wojska Polskiego na warszawskim Żoliborzu
• Warszawa, Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL
  23.05.2025, sobota
  – 10.30 spacer historyczny po Warszawie śladami rtm. Witolda Pileckiego – prowadzi Jarosław Wróblewski
  – 13.00 wykład dr Ireny Kozimali „W jakich strukturach działał Witold Pilecki po wojnie, czyli wywiad polski na Zachodzie 1945-1949”
  – 10.00, 12.00, 14.00, 16.00 zwiedzanie z przewodnikiem ze szczególnym uwzględnieniem historii rtm. Witolda Pileckiego
  24.05.2025, niedziela  
  – 10.00-17.00 zwiedzanie z przewodnikiem ze szczególnym uwzględnieniem historii rtm. Witolda Pileckiego (ostatnie wejście o godz. 16.00)
  25.05.2025, poniedziałek
  – 12.00 Apel Pamięci oraz ceremonia złożenia wieńców pod tablicą poświęconą pamięci Witolda Pileckiego
  – po uroczystości zwiedzanie Muzeum dla gości   
  – 17.00 pokaz tryptyku filmów „Sądy ściśle jawne” oraz dyskusja, którą poprowadzi red. Rafał Dudkiewicz z udziałem:
  prof. Krzysztofa Szwagrzyka, dr. Bartosza Kapuściaka i sędziów Sądu Najwyższego (Centralny Przystanek Historia, ul. Marszałkowska 107)
  – 20.00 msza św.
  – po mszy przemarsz ze zniczami pod Ścianę Śmierci
  – 21.30 uroczystości upamiętniające rotmistrza Witolda Pileckiego w godzinie śmierci
  Wydarzeniom towarzyszy wystawa zewnętrzna: „Witold Pilecki” (z cyklu „Biografie elementarne IPN”)
• Wieluń (woj. łódzkie), przy popiersiu w parku im. rtm. Witolda Pileckiego
• Wrocław, pomnik przy Promenadzie Staromiejskiej
• Żeleźnikowa Wielka, Parafia św. Michała Archanioła (modlitwa o godz. 21.00), następnie zapalenie zniczy, godz. 21.30 (organizator Fundacja „Osądź mnie Boże”)
• Żyznów (woj. podkarpackie), Szkoła Podstawowa im. rtm. Witolda Pileckiego, tablica upamiętniająca

W dniach 11–22 maja 2026 r. przeprowadzono kolejny etap badań. Decyzję o podjęciu prac podjęto na podstawie archiwalnego dokumentu, który dotyczył innego, podobnego obszaru. Wynika z niego, że trzy lata po zakończeniu oficjalnych, powojennych ekshumacji, odnaleziono tam szczątki kolejnych 14 mężczyzn. Informacja ta byłą podstawą do zbadania wytypowanego miejsca, aby upewnić się, czy przeprowadzona ekshumacja była kompletna.

Głównym celem obecnych badań była weryfikacja metodami archeologicznymi grobu zbiorowego ofiar egzekucji z 26 lutego 1940 r. Zasięg i lokalizację pierwotnej mogiły wytyczono precyzyjnie na podstawie połączonej analizy archiwalnych zdjęć lotniczych (1944–1947) oraz numerycznego modelu terenu.

Po przebadaniu i dokładnym przesitowaniu ziemi z powojennej jamy poekshumacyjnej, pod spodem ukazał się zarys pierwotnej jamy grobowej. Podobnie jak w ubiegłym roku, badania wykazały, że specyfika powojennych ekshumacji – prowadzonych w niezwykle trudnych warunkach i przy ograniczonych możliwościach technicznych – sprawiała, że nie osiągano wówczas bezpośredniego dna mogiły. W efekcie natrafiono na częściowo zachowaną warstwę pierwotnego grobu o długości około 7,5 m i szerokości około 2 m oraz miąższości około 50 cm. To właśnie w niej, a także w przemieszanej ziemi powyżej (czyli wypełnisku jamy poekshumacyjnej), odkryto kolejne ludzkie szczątki. Były to zarówno luźne kości, jak i zachowane w częściowym układzie anatomicznym. Zabezpieczono również przedmioty osobiste należące do ofiar oraz łuski i pociski będące bezpośrednim świadectwem przeprowadzanych na miejscu egzekucji. W sąsiedztwie grobu zbiorowego, ujawniono pojedynczą jamę grobową, w której także natrafiono na ludzkie szczątki.

Prace w Palmirach stanowiły cenną okazję do wymiany doświadczeń. Na mocy wcześniejszego porozumienia, w badaniach terenowych brali udział żołnierze Żandarmerii Wojskowej (z pionu dochodzeniowo-śledczego), którzy w ramach specjalistycznego szkolenia z zakresu poszukiwań i ekshumacji w praktyce zapoznawali się z metodologią archeologicznych prac wykopaliskowych.

Prace realizowane były we współpracy z Dyrekcją Kampinoskiego Parku Narodowego oraz przy udziale żołnierzy 2. Mazowieckiego Pułku Saperów z Nowego Dworu Mazowieckiego, którzy na bieżąco prowadzili rozminowywanie terenu.

Jolanta Mikołajczyk (BPiI IPN)

Fot. Jolanta i Krzysztof Mikołajczykowie (IPN)

1. „Czołem Ojczyźnie – szponem wrogowi!”. Wkład Sokolstwa Polskiego w Ameryce w odzyskanie przez Polskę niepodległości.
2.  „W imię przyszłości, prostować kości!”. Sokoli mistrzowie sportu.

lub udział w mobilnej grze miejskiej przypominjącej historię amerykańskiego Sokolstwa.

Zarówno lekcje archiwalne jak gra miejska połączone są ze zwiedzaniem wystawy „»Ramię krzep – Ojczyźnie służ«. Historia Sokolstwa Polskiego w Ameryce” z kuratorskim omówieniem.

Zajęcia są bezpłatne i będą realizowane w terminach: 1, 2, 17 i 18 czerwca 2026 r. od godziny 9:30.

Obowiązują zapisy!

W sprawie zapisów prosimy o przesłanie zgłoszenia na adres e-mail: spotkaniawarchiwum@ipn.gov.pl

Więcej informacji pod adresem: „Ramię krzep – Ojczyźnie służ” – lekcje archiwalne towarzyszące wystawie „»Ramię krzep – Ojczyźnie służ«. Historia Sokolstwa Polskiego w Ameryce” - Lekcje archiwalne Edukacja IPN

Zapraszamy!

List od Prezydenta RP Karola Nawrockiego odczytał jego doradca Jan Józef Kasprzyk:

– Egzekucji dokonano tutaj, w więzieniu mokotowskim, katyńską metodą strzału w potylicę. I tak samo jak ciała ofiar tamtej zbrodni, także jego ciało pochowano potajemnie, w miejscu nadal nieznanym. Kaci chcieli wraz z człowiekiem unicestwić pamięć o jego zasługach. Ale prawda została ocalona i po dekadach zniewolenia zatriumfowała. „Ochotnik do Auschwitz” to teraz powszechnie uznawany symbol odwagi, niezłomności i patriotyzmu. Bohater walki z dwoma totalitaryzmami XX wieku należy dziś do moralnego dziedzictwa nie tylko Polski, lecz całej wolnej Europy.

Do zebranych zwrócił się również dr hab. Krzysztof Szwagrzyk.

– Każda rocznica śmierci Pana Rotmistrza sprawia, że cała Polska oddaje mu cześć. Pada wiele słów o jego życiu i bohaterskiej postawie. Wszystkie te słowa bledną, wobec słów, które jeszcze nie padły, ale kiedyś padną: »Szczątki Pana Rotmistrza zostały zidentyfikowane!« Przyjdzie taki dzień!

– zaznaczył.

W intencji bohaterskiego rotmistrza sprawowana była Msza św. Liturgię celebrował ks. Tomasz Trzaska.

O 21.30, w godzinę śmierci rotmistrza, w całym kraju zapłonęły znicze pamięci. Zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, dr hab. Krzysztof Szwagrzyk, oddał hołd bohaterowi w miejscu jego kaźni. W uroczystościach udział wzięły córka rotmistrza Zofia Pilecka-Optułowicz oraz dyrektor Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL Adrianna Garnik.

Dyrektor Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN Adam Siwek oddał hołd jednemu z najdzielniejszych obrońców Niepodległej składając kwiaty pod pomnikiem Rotmistrza Pileckiego na warszawskim Żoliborzu.

Znicz pamięci zapłonął przed tablicą pamiątkową na znajdującej się w sąsiedztwie pomnika kamienicy przy Al. Wojska Polskiego 40. Z mieszkania w tym budynku, 19 września 1940 r., Pilecki został wyprowadzony przez Niemców rozpoczynając swoją misję dotarcia do KL Auschwitz w celu utworzenia obozowej konspiracji i przekazania światu informacji o niemieckim ludobójstwie.

***

Rotmistrz Witold Pilecki

25 maja 1948 r. o godz. 21.30 komuniści zabili jednego z najdzielniejszych obrońców Niepodległej. Żołnierza Armii Krajowej, organizatora ruchu oporu w niemieckim obozie koncentracyjnym KL Auschwitz, uczestnika powstania warszawskiego.

Służbę Polsce rozpoczął w czasie wojny z bolszewikami w 1920 r. Walczył podczas kampanii wrześniowej 1939 r., a następnie w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego. W 1940 r., wykonując misję zleconą przez dowództwo ZWZ, dobrowolnie poddał się aresztowaniu i wywózce do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz, by zdobyć informacje o zbrodniach Niemców i zorganizować konspirację niepodległościową. Na skutek zagrożenia dekonspiracją podjął decyzję o ucieczce, którą udało mu się szczęśliwie przeprowadzić.

W 1944 r. walczył w powstaniu warszawskim, w zgrupowaniu Chrobry II. Od 1945 r. służył w 2. Korpusie Polskim we Włoszech, skąd – decyzją gen. Władysława Andersa – wrócił do Polski, by odtworzyć rozbite po działaniach wojennych struktury wywiadowcze, działające dla Rządu RP na Uchodźstwie. Został aresztowany w maju 1947 r., osadzony w areszcie śledczym przy ul. Rakowieckiej w Warszawie i poddany okrutnemu śledztwu. Mimo tortur do końca zachował żołnierską postawę. Pozostał wierny dewizie: Bóg, Honor, Ojczyzna.

Pokazowy proces przed komunistycznym sądem trwał dwa tygodnie. Rtm. Pilecki i jego podwładni zostali skazani za „szpiegostwo”. Orzeczono trzy kary śmierci i kilka długoletniego więzienia. Ostatecznie Tadeuszowi Płużańskiemu i Marii Szelągowskiej kary śmierci zamieniono na dożywotnie więzienie. Rtm. Pilecki został zamordowany strzałem w potylicę, wieczorem 25 maja 1948 r. Ciało złożono w nieoznaczonym miejscu na warszawskich Powązkach.

Przed II wojną światową Witold Pilecki gospodarował w rodzinnym majątku w Sukurczach. Organizował pomoc społeczną, kółka rolnicze i kursy przysposobienia wojskowego. Założył rodzinę. Rozwijał zdolności artystyczne: rysował, malował, pisał wiersze…

Do 1989 r. wszelkie informacje o dokonaniach i losie Witolda Pileckiego podlegały w PRL ścisłej cenzurze. W lipcu 2006 r. prezydent Lech Kaczyński, w uznaniu zasług Witolda Pileckiego i jego oddania sprawom ojczyzny, odznaczył go pośmiertnie Orderem Orła Białego. W 2013 r. został pośmiertnie awansowany na pułkownika.

Znicze pamięci w całym kraju

• Alwernia, Klasztor oo. Bernardynów, pod tablicą pamiątkową o godz. 18.35
• Białystok, XI LO im. rtm. W. Pileckiego przy ul. A. Grottgera 9, w którym znajduje się miejsce upamiętnienia patrona szkoły
• Bochnia (woj. małopolskie), Rynek 2, tablica pamięci, godz. 11.30
• Bydgoszcz, ul. Witolda Pileckiego
• Chorzów-Batory, przy Dębie Pamięci „Witold”, znajdującym się na skwerze imienia rtm. Witolda Pileckiego
• Częstochowa, al. Wolności 33 – tablica poświęcona rtm. Witoldowi Pileckiemu
• Elbląg, skwer im. rtm. Witolda Pileckiego
• Gdańsk, pomnik rtm. W. Pileckiego obok Muzeum II Wojny Światowej
• Głogów
  – 18:00 Parafia Najświeższego Serca Pana Jezusa na oś. Krzepów, uroczysta msza święta w intencji W. Pileckiego
  – 19:00 spotkanie w Głogowskiej Alei Pamięci przy popiersiu Rotmistrza 
• Goleniów, pomniki rtm. W. Pileckiego
• Gorzów Wlkp., pomnik rtm. Witolda Pileckiego skwer przy ul. Władysława Jagiełły w Gorzowie Wlkp.
• Gościeszowice (gm. Niegosławice), odsłonięcie upamiętnienia rtm. W. Pileckiego (21 maja 2025 r.)
• Grudziądz, przy pomniku rtm. Witolda Pileckiego
• Inowrocław, przy ul. rtm. Witolda Pileckiego
• Iwonicz (woj. podkarpackie), Zespół Szkół im. rtm. Witolda Pileckiego pod tablicą upamiętniającą oraz muralem
• Jordanów Śląski, skwer przy ul. Wrocławskiej obok Urzędu Gminy, pomnik poświęcony „Polakom, którzy zginęli w obronie Ojczyzny”
• Jodłówka (woj. małopolskie), tablica pamięci rtm. Witolda Pileckiego w Publicznej Szkole Podstawowej im. rtm. Witolda Pileckiego (28 maja 2026 r.)
• Katowice, tablica poświęcona rtm. Witoldowi Pileckiemu na skwerze im. rtm. Witolda Pileckiego
• Kierz Niedźwiedzi, pod tablicą pamiątkową przed budynkiem Szkoły Podstawowej im. rtm. Witolda Pileckiego
• Koszalin, pomnik rtm. Witolda Pileckiego przy ul. Rotmistrza Witolda Pileckiego 8 w Koszalinie
• Kraków, pod popiersiem rtm. Witolda Pileckiego w Galerii Wielkich Polaków XX wieku, w parku Jordana o godz. 21.30
• Krasocin, pod tablicą pamiątkową znajdującą się w budynku Zespołu Placówek Oświatowych im. rtm. Witolda Pileckiego w Krasocinie
• Lublin, Zamek Lubelski
• Łagiewniki (woj. dolnośląskie), pomnik przy placu pomiędzy ulicami Kłodzką i Nadrzeczną
• Łódź, Pomnik Ofiar Komunizmu
• Malbork, Plac Słowiański przy malborskich mostach
• Nielepice (woj. małopolskie), Park im. rtm. Witolda Pileckiego, godz. 17.40
• Nowy Wiśnicz (woj. małopolskie), Dworek w Koryznówce, godz. 12.00
• Oleśnica, pomnik przy gminnej hali sportowej przy ul. Wileńskiej
• Olsztynek, tablica pamięci przy Szkole Podstawowej nr 2 im. rtm. Witolda Pileckiego przy ul. Ostródzkiej 2
• Opole, pomnik rtm. Witolda Pileckiego przy ul. rtm. Witolda Pileckiego
• Oświęcim, pomnik przy Małopolskiej Uczelni Państwowej im. rtm. Witolda Pileckiego, godz. 19.30
• Poznań, w podcieniach dziedzińca klasztoru dominikanów, pod tablicą upamiętniającą rtm. Pileckiego
• Radom, pod tablicą upamiętniającą rtm. Witolda Pileckiego umieszczoną na budynku Zespołu Szkół Samochodowych w Radomiu, który jest patronem tej szkoły.
• Rzeszów, pod tablicą pamięci na Osiedlu Franciszka Kotuli przy Rondzie im. rtm. Witolda Pileckiego
• Szczecin, pod tablicą upamiętniającej rtm. W. Pileckiego na gmachu Technikum Ekonomicznego w Szczecinie im. rtm. Witolda Pileckiego
• Śrem, Park Śremskich Odlewników, pod pomnikiem rtm. Witolda Pileckiego
• Tyniec (woj. małopolskie), ul. Bogucianka 83, pod tablicą pamiątkową o godz. 10.30
• Warszawa, Powązki Wojskowe, symboliczny grób rtm. Witolda Pileckiego w „Kwaterze na łączce”
• Warszawa, pomnik rtm. Witolda Pileckiego przy Alei Wojska Polskiego na warszawskim Żoliborzu
• Warszawa, Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL
  23.05.2025, sobota
  – 10.30 spacer historyczny po Warszawie śladami rtm. Witolda Pileckiego – prowadzi Jarosław Wróblewski
  – 13.00 wykład dr Ireny Kozimali „W jakich strukturach działał Witold Pilecki po wojnie, czyli wywiad polski na Zachodzie 1945-1949”
  – 10.00, 12.00, 14.00, 16.00 zwiedzanie z przewodnikiem ze szczególnym uwzględnieniem historii rtm. Witolda Pileckiego
  24.05.2025, niedziela
  – 10.00-17.00 zwiedzanie z przewodnikiem ze szczególnym uwzględnieniem historii rtm. Witolda Pileckiego (ostatnie wejście o godz. 16.00)
  25.05.2025, poniedziałek
  – 12.00 Apel Pamięci oraz ceremonia złożenia wieńców pod tablicą poświęconą pamięci Witolda Pileckiego
  – po uroczystości zwiedzanie Muzeum dla gości
  – 17.00 pokaz tryptyku filmów „Sądy ściśle jawne” oraz dyskusja, którą poprowadzi red. Rafał Dudkiewicz z udziałem:
  prof. Krzysztofa Szwagrzyka, dr. Bartosza Kapuściaka i sędziów Sądu Najwyższego (Centralny Przystanek Historia, ul. Marszałkowska 107)
  – 20.00 msza św.
  – po mszy przemarsz ze zniczami pod Ścianę Śmierci
  – 21.30 uroczystości upamiętniające rotmistrza Witolda Pileckiego w godzinie śmierci
  Wydarzeniom towarzyszy wystawa zewnętrzna: „Witold Pilecki” (z cyklu „Biografie elementarne IPN”)
• Wieluń (woj. łódzkie), przy popiersiu w parku im. rtm. Witolda Pileckiego
• Wrocław, pomnik przy Promenadzie Staromiejskiej
• Żeleźnikowa Wielka, Parafia św. Michała Archanioła (modlitwa o godz. 21.00), następnie zapalenie zniczy, godz. 21.30 (organizator Fundacja „Osądź mnie Boże”)
• Żyznów (woj. podkarpackie), Szkoła Podstawowa im. rtm. Witolda Pileckiego, tablica upamiętniająca

Polecamy:

• Publikacja: Rotmistrz Witold Pilecki 1901-1948

Ostatnia droga rotmistrza Witolda Pileckiego

Obchody rozpoczęła Msza święta w intencji Ojczyzny i działaczy opozycji antykomunistycznej, odprawiona w katedrze Podwyższenia Krzyża Świętego w Opolu. Następnie uczestnicy wydarzenia złożyli kwiaty na Skwerze „Solidarności”, oddając hołd wszystkim, którzy swoją odwagą i niezłomną postawą przyczynili się do odzyskania przez Polskę wolności.

Główna część uroczystości, zorganizowanych przez opolską delegaturę IPN, odbyła się w Auli Błękitnej Politechniki Opolskiej. Wzięli w niej udział przedstawiciele władz państwowych, środowisk opozycyjnych, uczonych, studentów, a także przedstawiciele IPN: dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk, dyrektor Biura Prezesa dr Marek Jedynak, dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu dr hab. Kamil Dworaczek oraz naczelnik opolskiej delegatury – dr hab. Joanna Lusek.

List Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego odczytała naczelnik opolskiej delegatury – dr hab. Joanna Lusek:

– Wyjątkowej wiary i determinacji, wielkiej odwagi i poświęcenia wymagał bunt przeciwko powojennej rzeczywistości w naszym kraju. Ten mroczny czas to przecież okupacja przez armię globalnego mocarstwa totalitarnego oraz niedemokratyczne, nieudolne rządy moskiewskich namiestników – gorliwie uczestniczących w kolonialnym wyzysku Polaków.

Prezydent RP Karol Nawrocki skierował także wyrazy uznania dla Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności oraz podziękował za ich odwagę i zasługi w walce o niepodległą Polskę.

Krzyżem Wolności i Solidarności odznaczeni zostali:

• Andrzej Zbigniew Sochaj
• Zdzisław Piotr Szałach (pośmiertnie).

Podczas uroczystej gali, w imieniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego, zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski wręczył odznaczenia.

– Wiem, że wszyscy Państwo, odznaczeni Krzyżem Wolności i Solidarności, bardzo niechętnie przyjmują do wiadomości, że nazywamy ich bohaterami. Pozwolę jednak się z odznaczonymi w tym wypadku nie zgodzić. Trzeba było mieć w sobie odwagę, aby tę walkę podjąć i ją kontynuować. Krzyż Wolności i Solidarności jest nie tylko wyrazem uznania państwa polskiego dla Waszego wysiłku, ale to także dla Waszych najbliższych

– podkreślił.

Głos zabrał również przedstawiciel Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności Jacek Szumański, który podkreślił znaczenie pamięci historycznej i odpowiedzialności za przekazywanie świadectwa kolejnym pokoleniom.

Podczas wydarzenia wykład pt. „Solidarność pieśnią pisana”, poświęcony roli muzyki i poezji w kształtowaniu postaw społecznych w latach 80. XX wieku wygłosił dr. hab. Krzysztof Gajdka.

Uroczystość zwieńczył recital pieśni solidarnościowych w wykonaniu Krzysztofa Gajdki, Damiana Stadlera i Wojciecha Namysły, opatrzony komentarzem historycznym dr hab. Joanny Lusek, naczelnik Delegatury IPN w Opolu.

* * *

Krzyż Wolności i Solidarności został ustanowiony przez Sejm 5 sierpnia 2010 r. Po raz pierwszy przyznano go w czerwcu 2011 r. przy okazji obchodów 35. rocznicy protestów społecznych w Radomiu. Krzyż nadawany jest przez Prezydenta RP, na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, działaczom opozycji wobec dyktatury komunistycznej, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowanie praw człowieka w PRL. Źródłem uchwalenia Krzyża Wolności i Solidarności jest Krzyż Niepodległości z II RP. 

Wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego.

* * *

Biogramy odznaczonych

Andrzej Zbigniew Sochaj, ur. w 1963 roku w m. Głuchołazy – od stycznia do 18 sierpnia 1982 r. drukował i kolportował ulotki „Solidarności” na terenie Głuchołaz. Za tą działalność został 18 sierpnia 1982 r. aresztowany i osadzony w Areszcie Śledczym w Opolu. Sprawa karna prowadzona była przez Sąd Śląskiego Okręgu Wojskowego. Pan Andrzej Sochaj przebywał w Areszcie Śledczym w Opolu w okresie od 18 sierpnia 1982 r. do 3 marca 1983 r.

Zdzisław Piotr Szałach (pośmiertnie), ur. w 1949 roku w m. Beszowa – w latach 80. był zatrudniony jako kierowca w Przedsiębiorstwie Komunikacji Samochodowej w Brzegu, jednocześnie był tam członkiem Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Po wprowadzeniu stanu wojennego aktywnie uczestniczył w działalności podziemnych struktur „Solidarności” oraz zajmował się kolportażem ulotek w zakładzie pracy. Z uwagi na tę aktywność w dniu 5 listopada 1982 r. został karnie powołany na ćwiczenia w Wojskowym Obozie Internowania w Gorzowie Wielkopolskim (JW nr 1649). Szkolenie wojskowe rezerwistów w powyższej jednostce nie miało nic wspólnego z realizacją zadań związanych z obronnością kraju, lub podnoszeniem umiejętności żołnierskich, a służyło jedynie do izolacji osób zaangażowanych w działalność opozycyjną i było dotkliwą represją polityczną wobec powołanych. Wolność odzyskał 2 lutego 1983 r. po odbyciu ćwiczeń. W latach 1982-1983 był rozpracowywany przez Służbę Bezpieczeństwa, dwukrotnie przeprowadzono z nim tzw. „rozmowę profilaktyczno-ostrzegawczą”.

* * *

Sebastian Pilarski: Solidarność – godność, prawda, niepodległość

Rok 1980 przyniósł kolejny kryzys polityczny w PRL, ale doprowadził do nieodwracalnych zmian w świadomości Polaków. Dzięki narodzinom Solidarności, która stała się 10-milionowym ruchem społecznym, Polacy poczuli, „że są teraz właśnie u siebie”.

Wolnościowego zrywu komuniści nie byli w stanie trwale stłumić, choć przez całą dekadę lat 80. używali wszelkich dostępnych środków przeciwko walczącym pod hasłem „Nie ma wolności bez Solidarności”.

Demokratyczna wspólnota ludzi pracy

Powstanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” było następstwem sekwencji zdarzeń, wśród których do najważniejszych zaliczyć należy działalność opozycji antysystemowej w latach 1976–1980, wybór Karola Wojtyły na Stolicę Piotrową i jego pielgrzymkę do Ojczyzny w 1979 r. oraz narastający w drugiej połowie lat 70. kryzys gospodarczy Solidarność to formalnie „jedynie” związek zawodowy, lecz dla uczestników wydarzeń rozgrywający się w 1980 r. było jasne, że przyjęcie takiej – mogłoby się wydawać wąskiej – formuły działalności tego ruchu to wyłącznie konsekwencja realiów ustrojowych w PRL.

Kluczowe znaczenie miało postanowienie stworzenia ogólnopolskiej struktury, choć decyzja ta nie była tak oczywista jak dziś może się wydawać. Zapadła ona 17 września 1980 r. podczas zorganizowanego w Gdańsku spotkania, w którym wzięli udział delegaci komitetów założycielskich nowych związków, reprezentujący 3 mln pracowników. Ostatecznie, pomimo oporów ze strony przedstawicieli gdańskiego Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego (zarówno Lecha Wałęsy, jak i Andrzeja Gwiazdy), zaakceptowano propozycje przedstawione przez Jana Olszewskiego w imieniu MKZ z Mazowsza. Argument – podniesiony również przez Karola Modzelewskiego – o możliwości niedopuszczenia przez sądy rejestracji niezależnych związków w regionach, w których strajki nie były masowe, jak na Wybrzeżu czy Górnym Śląsku. Istotna dla przyszłości związku była decyzja o przyjęciu regionalnej struktury organizacyjnej, co uniemożliwiło władzom rozgrywanie poszczególnych branż i negocjowanie jedynie z przedstawicielami kluczowych sektorów gospodarki (przemysł ciężki i wydobywczy). Utworzenie ogólnopolskiego związku stawiało też w nowej sytuacji kierownictwo Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, które zostało zmuszone do wypracowania modus vivendi z największym – obok Kościoła katolickiego – ośrodkiem cieszącym się prawnie gwarantowaną niezależnością.

Z pełnym przekonaniem można postawić tezę, że gdyby Solidarność pozostała w latach 1980–1981 li tylko niezależnym od władz państwowych związkiem zawodowym, jej powstanie i tak stanowiłoby przełom w dziejach Polskiej.

Rzeczypospolitej Ludowej i państw bloku sowieckiego. Wynikało to z faktu, że narodziny wolnego ruchu związkowego ostatecznie delegitymizowały prawo komunistów do występowania w roli obrońcy „całego świata pracy”. Solidarność nie stała się bowiem kolejnym pasem transmisyjnym między kierownictwem partii komunistycznej a klasą robotniczą, jak pozbawiona jakiegokolwiek autorytetu Centralna Rada Związków Zawodowych. Powstała autentyczna reprezentacja środowisk pracowniczych, a o jej sile stanowiła liczebność oraz struktura, która łączyła precyzyjnie określoną w statucie hierarchizację z mechanizmami wewnątrzzwiązkowej demokracji, gwarantowanej dzięki zasadzie wyboru władz poszczególnych szczebli.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na autodefinicje członków Solidarności, zawarte w wynikach ankiety przeprowadzonej w sierpniu 1981 r. Choć 47,7 proc osób objętych badaniem w regionie Mazowsze odwoływało się do związkowego charakteru organizacji, niemal po 20 proc traktowało ją jako ruch społeczny, a więc rewolucję, choć tego słowa – wszechobecnego w oficjalnej propagandzie – celowo unikano, i „organizację Polaków”, a więc powstanie narodowe, ruch ogólnonarodowy. Dane te wyraźnie potwierdzają, że Solidarność miała realizować cele dalej idące niż stawiane przed klasyczną organizacją związkową. Dostrzegali to też komuniści, chętnie posługujący się zarzutem prowadzenia „pozastatutowej działalności”, który wykorzystywali po wprowadzeniu stanu wojennego do represjonowania niepokornych działaczy.

Fragment tekstu pochodzi z „Biuletynu IPN” nr 7–8/2025 – Solidarność ma 45 lat

Polecamy materiały Instytutu Pamięci Narodowej:

• Encyklopedia Solidarności – tomy 1–5
• 45 lat „Solidarności” na Śląsku Opolskim – dodatek historyczny IPN do dziennika „Nowa Trybuna Opolska”
• Krzysztof Brzechczyn: Solidarność jako samoograniczające się powstanie
• Jarosław Neja: Nadrobić stracony czas
• Broszury IPN do pobrania: Opozycja demokratyczna i czas Solidarności

Gościem programu jest dr hab. Aleksander Stępkowski, sędzia Sądu Najwyższego i profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Rozmowę prowadzi red. Rafał Dudkiewicz.

Emisja 23 maja 2026 r., godz. 15.00 na kanale IPNtv.

* * *

Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak bardzo jesteśmy zakorzenieni w historii; nie dostrzegamy, że to, co wydarzyło się w niedawnej przeszłości, wciąż ma wpływ na nas i nasze otoczenie. Dla zrozumienia własnej tożsamości musimy wiedzieć – jako jednostki i wspólnota – skąd przychodzimy i jak jest nasza historia.

W ramach cyklu „Kulisy historii” szukamy odpowiedzi na pytanie, jak dzisiaj rzutuje na nas to, co stało się już przeszłością. Zajrzymy za kulisy wydarzeń, spróbujemy zrozumieć, jak działa machina historii i na ile decyzje jednostek zaważyły nad naszymi losami – pojedynczymi i zbiorowymi.

Wniosek o przyznanie nagrody powinien zawierać dane kandydata, opis zasług  uzasadniających przyznanie nagrody, dostępne wnioskodawcy kopie dokumentów poświadczających osiągnięcia kandydata. Do wniosku należy dołączyć zgodę kandydata na zgłoszenie (nie dotyczy kandydatów zgłaszanych pośmiertnie). Zarówno osoba prywatna jak i organizacja może zgłosić do nagrody samą siebie.

Opis zasług kandydata powinien liczyć maksymalnie do trzech stron i uwzględniać aktywności mające na celu pielęgnowanie pamięci historycznej o Polsce i Polakach poza granicami kraju oraz wspierające IPN w realizacji działalności w obszarach: edukacyjnym, naukowym i wydawniczym. Przykładem takiej działalności jest gromadzenie pamiątek związanych z polską historią, poszukiwanie, zbieranie i archiwizowanie dokumentów jej dotyczących, opieka nad cmentarzami, pomnikami, czy też projekty popularyzujące dzieje najnowsze Polski. Instytut Pamięci Narodowej, zgodnie z ustawą o IPN zajmuje się wydarzeniami z najnowszej historii Polski od 8 listopada 1917 r. do 31 lipca 1990 r., dlatego uhonorowani nagrodą „Ambasador Polskiej Historii” mogą być kandydaci zajmujący się w swojej działalności tym okresem.

Skan zgłoszenia należy nadesłać na adres: ambasador.historii@ipn.gov.pl, a pisemną wersję zgłoszenia należy nadać do 15 lipca 2026 r. włącznie (decyduje data stempla pocztowego) na adres:

Instytut Pamięci Narodowej
Biuro Edukacji Narodowej
ul. Janusza Kurtyki 1 
02-676 Warszawa

z dopiskiem „Ambasador Polskiej Historii”

Szczegółowe informacje na temat nagrody znajdują się w „Zasadach przyznawania nagrody” umieszczonych w poniższych załącznikach. Można również kontaktować się pisząc na adres: ambasador.historii@ipn.gov.pl. 

Pobierz dokumenty zgłoszeniowe

Informacja o ubiegłorocznej edycji nagrody

Rozmowę prowadzi Maciej Foks.

Premiera na IPNtv 25 maja 2026 r. o godz. 16:00.

***

Polecamy publikacje IPN:

„Zbrodnie niemieckie i sowieckie na Północnym Mazowszu w latach 1939-1945”, red. Krzysztof Sychowicz, Leszek Zygner, Mariusz Żuławnik

„Obozy i więzienia sowieckie na ziemiach polskich (1944–1945). Leksykon”, wstęp, oprac. i red. nauk. Dariusz Iwaneczko

„Ochrona grobów i cmentarzy wojennych z perspektywy prawa międzynarodowego i polskich regulacji prawnych”, red. Jolanta Mikołajczyk

Zachęcamy do pobrania:

Maria Wardzyńska, „Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce Intelligenzaktion”

Mariusz Żuławnik, „Polska prasa polityczno-informacyjna na Mazowszu Północnym w latach 1918–1939”

„Polska pod okupacją 1939–1945, tom 3”

„Biuletyn IPN” nr 5/2022 – Zbrodnie spod czerwonej gwiazdy

Podczas uroczystości „Bo choćby mi przyszło postradać me życie – tak wolę – niż żyć, a mieć w sercu ranę. Pamięci rtm. Witolda Pileckiego” w Powiatowym Muzeum Ziemi Głubczyckiej zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski wręczył dr Barbarze Piechaczek oraz Elżbiecie Słodkowskiej medale Reipublicae Memoriae Meritum. Medale przyznawane są za szczególne zasługi w działalności na rzecz upamiętniania historii Narodu Polskiego oraz wspieranie działalności Instytutu Pamięci Narodowej.

– Polska pamięć narodowa jest tym, co nas kształtuje. My jesteśmy dziećmi polskiej historii. Trudnej historii, szczególnie w wieku XIX i XX. Dlatego świadomi tej historii, my obywatele Państwa Polskiego, ze szczególną pieczołowitością podchodzimy do tego, aby pamięć nie zaginęła, była kultywowana i przekazywana z pokolenia na pokolenie

– mówił dr hab. Karol Polejowski.

W trakcie obchodów przypomniano postać rotmistrza Witolda Pileckiego – ochotnika do KL Auschwitz, żołnierza Polskiego Państwa Podziemnego, uczestnika Powstania Warszawskiego i ofiary komunistycznego terroru. Podkreślano jego niezłomną postawę, odpowiedzialność za Ojczyznę oraz bezwarunkowe oddanie prawdzie i wolności.

Uczestnicy wysłuchali również koncertu w wykonaniu Szkoły Chóralnej „Angelus Cantat” pod dyrekcją Tadeusza Eckerta działającej przy Liceum Ogólnokształcącym im. Adama Mickiewicza w Głubczycach. W programie znalazły się utwory inspirowane polską poezją i muzyką sakralną.

Ostatnim punktem spotkania była projekcja filmu dokumentalno-fabularyzowanego „Brzemię” w reżyserii Grzegorza Rosengartena i Piotra Owcarza, poświęconego pamięci rtm. Witolda Pileckiego. Film ukazuje postać Rotmistrza zarówno poprzez historię jego życia i działalności konspiracyjnej, jak i współczesne poszukiwanie śladów pamięci o nim w przestrzeni publicznej.

***

Rotmistrz Witold Pilecki

25 maja 1948 r. o godz. 21.30 komuniści zabili jednego z najdzielniejszych obrońców Niepodległej. Żołnierza Armii Krajowej, organizatora ruchu oporu w niemieckim obozie koncentracyjnym KL Auschwitz, uczestnika powstania warszawskiego.

Służbę Polsce rozpoczął w czasie wojny z bolszewikami w 1920 r. Walczył podczas kampanii wrześniowej 1939 r., a następnie w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego. W 1940 r., wykonując misję zleconą przez dowództwo ZWZ, dobrowolnie poddał się aresztowaniu i wywózce do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz, by zdobyć informacje o zbrodniach Niemców i zorganizować konspirację niepodległościową. Na skutek zagrożenia dekonspiracją podjął decyzję o ucieczce, którą udało mu się szczęśliwie przeprowadzić.

W 1944 r. walczył w powstaniu warszawskim, w zgrupowaniu Chrobry II. Od 1945 r. służył w 2. Korpusie Polskim we Włoszech, skąd – decyzją gen. Władysława Andersa – wrócił do Polski, by odtworzyć rozbite po działaniach wojennych struktury wywiadowcze, działające dla Rządu RP na Uchodźstwie. Został aresztowany w maju 1947 r., osadzony w areszcie śledczym przy ul. Rakowieckiej w Warszawie i poddany okrutnemu śledztwu. Mimo tortur do końca zachował żołnierską postawę. Pozostał wierny dewizie: Bóg, Honor, Ojczyzna.

Pokazowy proces przed komunistycznym sądem trwał dwa tygodnie. Rtm. Pilecki i jego podwładni zostali skazani za „szpiegostwo”. Orzeczono trzy kary śmierci i kilka długoletniego więzienia. Ostatecznie Tadeuszowi Płużańskiemu i Marii Szelągowskiej kary śmierci zamieniono na dożywotnie więzienie. Rtm. Pilecki został zamordowany strzałem w potylicę, wieczorem 25 maja 1948 r. Ciało złożono w nieoznaczonym miejscu na warszawskich Powązkach.

Przed II wojną światową Witold Pilecki gospodarował w rodzinnym majątku w Sukurczach. Organizował pomoc społeczną, kółka rolnicze i kursy przysposobienia wojskowego. Założył rodzinę. Rozwijał zdolności artystyczne: rysował, malował, pisał wiersze…

Do 1989 r. wszelkie informacje o dokonaniach i losie Witolda Pileckiego podlegały w PRL ścisłej cenzurze. W lipcu 2006 r. prezydent Lech Kaczyński, w uznaniu zasług Witolda Pileckiego i jego oddania sprawom ojczyzny, odznaczył go pośmiertnie Orderem Orła Białego. W 2013 r. został pośmiertnie awansowany na pułkownika.

Polecamy:

• Filip Musiał: Rtm. Witold Pilecki. Choćby przyszło postradać życie...
• Biogram: Rotmistrz Witold Pilecki
• Witold Pilecki – dostał się do Auschwitz, by zaalarmować o skali zbrodni
• Rotmistrz Witold Pilecki na portalu podziemiezbrojne.ipn.gov.pl
• Wystawa: Witold Pilecki
• Ostatnia droga rotmistrza Witolda Pileckiego
• Audycja: „Przystanek Historia”, odcinek 31. Śmierć rotmistrza Pileckiego
• Anna Zechenter: Piekło po niemiecku według Pileckiego
• Jarosław Wróblewski: Witold Pilecki mniej znany

***

Medalem Reipublicae Memoriae Meritum Instytut Pamięci Narodowej honoruje tych, którzy działają na rzecz trwałego upamiętniania wydarzeń i postaci z historii Narodu Polskiego w latach 1917–1990 oraz wspierają IPN w działalności edukacyjnej, naukowej i wydawniczej.

Medal przyznawany jest instytucjom, organizacjom lub osobom fizycznym, które:

• pracują na rzecz zachowania pamięci o: 
  a) ogromie ofiar, strat i szkód poniesionych przez Naród Polski w latach II wojny światowej i po jej zakończeniu,
  b) patriotycznych zmaganiach Narodu Polskiego z okupantami, nazizmem i komunizmem,
  c) czynach obywateli dokonywanych na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i w obronie wolności oraz godności ludzkiej
• angażują się w inicjatywy społeczne mające na celu trwałe upamiętnianie wydarzeń z historii Narodu Polskiego w latach 1917–1990 oraz wybitnych obywateli zasłużonych w walce o niepodległość Państwa Polskiego,
• wspierają IPN w działalności naukowej, edukacyjnej, wystawienniczej i wydawniczej dotyczącej szczególnie ważnych wydarzeń z historii najnowszej,
• prowadzą społeczną opiekę nad grobami i cmentarzami wojennymi w kraju i poza granicami.

Medal dzieli się na trzy stopnie: złoty, srebrny i brązowy.

Z inicjatywą nadania medalu mogą wystąpić członkowie komitetów ochrony pamięci walk i męczeństwa, organów jednostek samorządu terytorialnego oraz organizacji społecznych i zawodowych. Do zgłoszenia wystarczy przesłanie wypełnionego formularza do właściwego miejscowo oddziału IPN. Wnioskodawca podczas zbierania danych osobowych od kandydata zobowiązany jest do przekazania informacji o przetwarzaniu danych osobowych.

Zastępca prezesa IPN dr hab. Krzysztof Szwagrzyk odczytał list od zastępcy prezesa IPN dr hab. Karola Polejowskiego skierowany do uczestników wydarzenia.

– Zbrodnia ponarska zapisała się w polskiej pamięci jako jeden symboli męczeństwa polskich Kresów. Niemal 85 lat temu, w czerwcu 1941 roku, okupację sowiecką na Wileńszczyźnie zastąpił nowy, również zbrodniczy i wrogi mieszkańcom tej ziemi okupant. Bardzo szybko okazało się, że okupacja niemiecka jest lustrzanym odbiciem systemu sowieckiego

– przypomniał w liście dr hab. Karol Polejowski.

– Naszym obowiązkiem jest sprawić, aby pamięć o tym miejscu ludobójstwa Polaków była równa tej, która towarzyszy Palmirom, Wołyniowi, Piaśnicy, Katyniowi, Warszawskiej Woli i innym miejscom – symbolom polskiej martyrologii. Naszym obowiązkiem jest pamiętać i tę pamięć przekazać przyszłym pokoleniom Polaków

– zakończył.

***

Magdalena Semczyszyn: Ponary – miejsce kaźni

W latach 1941–1944 Niemcy przy udziale litewskich formacji kolaboracyjnych zamordowali w Ponarach około 100 tys. osób. Większość ofiar stanowili Żydzi z terenów Wileńszczyzny, ale też Polacy, Białorusini, Romowie, Tatarzy i Litwini oskarżani o działalność antyniemiecką oraz jeńcy Armii Czerwonej.

Ponary – podczas wojny ta mała, urokliwa miejscowość pod Wilnem (obecnie Paneriai, jedna z dzielnic miasta) ze względu na ustronne położenie, linię kolejową oraz ciągnącą tamtędy szosę Wilno-Grodno szybko znalazła się w zainteresowaniu okupantów. Najpierw Sowieci planowali tam budowę bazy paliw płynnych dla Armii Czerwonej. Rozpoczęte w 1941 r. prace budowlane doprowadziły do wykopania 7 olbrzymich dołów na zbiorniki paliwa. Kiedy Wileńszczyzna znalazła się pod okupacją niemiecką, nowe władze uznały to miejsce za teren odpowiedni do przeprowadzania na nim masowych egzekucji.

Wykopane doły nadawały się na masowe groby. Bliskość linii kolejowej i szosy pozwalały na sprawny transport osób przeznaczonych do zagłady. Pierwszych egzekucji na Ponarach dokonały na początku lipca 1941 r. niemieckie oddziały podległe Einsatzgruppen. Rozstrzelały one grupy Żydów i jeńców sowieckich. Następnie powołano specjalny oddział złożony z Litwinów i mający zajmować się egzekucjami pod nazwą Ypatingasis būrys. Oddział podlegał SD (Służba Bezpieczeństwa Reichsführera SS) i Sipo (Niemiecka Policja Bezpieczeństwa) i liczył kilkaset osób rekrutujących się w większości z „szaulisów” – przedwojennej paramilitarnej organizacji litewskiej.  Z czasem formacja zaczęła być określana przez mieszkańców Wileńszczyzny pogardliwą nazwą „strzelców ponarskich”.

Symbol Holocaustu na Wileńszczyźnie

Natychmiast po zajęciu Wileńszczyzny Niemcy przystąpili do eksterminacji ludności żydowskiej. Latem 1941 r. wymordowano 30 tys. z 70 tys. wileńskich Żydów. Resztę we wrześniu 1941 r. umieszczono w dwóch gettach utworzonych w śródmieściu Wilna. Mniejsze zlikwidowano do końca 1941 r. mordując około 11 tys. osób. Większe – tzw. getto nr 1, istniało jeszcze dwa lata i liczyło około 20 tys. Żydów. Do ostatecznej likwidacji getta doszło we wrześniu 1943 r. Próbę oporu podjęli Żydzi skupieni w Zjednoczonej Organizacji Partyzanckiej (FPO). Był to jednak tylko symboliczny sprzeciw. Niemcy rozstrzelali większość mieszkańców getta w Ponarach, część wywieźli do obozów na Łotwie i Estonii.

Polskie ofiary

Szacuje się, że Polacy stanowili około 20% wszystkich ofiar rozstrzelanych w Ponarach. Były wśród nich osoby skazane na śmierć decyzją niemieckich sądów, zatrzymane podczas łapanek ulicznych oraz zakładnicy dobierani spośród polskich elit na podstawie tzw. list proskrypcyjnych przygotowanych przez litewską policję Saugumę. W Ponarach rozstrzelano uczniów wileńskich gimnazjów, harcerzy, przedstawicieli inteligencji, księży, profesorów Uniwersytetu Stefana Batorego, żołnierzy AK. Zamordowano światowej sławy naukowców: profesora Kazimierza Pelczara, pioniera polskiej onkologii i profesora Mieczysława Gutkowskiego, wybitnego znawcę skarbowości i prawa skarbowego. Do ofiar należeli także adwokat Mieczysław Engiel, doc. Wanda Rewińska, geograf i zasłużona działaczka harcerska oraz ks. Romuald Świrowski – przedstawiciel Episkopatu w Radzie Wojewódzkiej ZWZ-AK. W marcu 1942 r.

Niemcy natrafili w Wilnie na trop członków młodzieżowego Związku Wolnych Polaków. W wyniku prowadzonego śledztwa aresztowano 90 osób – chłopców i dziewcząt, a następnie po brutalnych przesłuchaniach w dniach 5, 12 i 13 maja 1942 r. rozstrzelano większość z nich w Ponarach. Kolejne egzekucje członków tej organizacji miały miejsce we wrześniu 1942 r.  Wiosną 1942 r. ruszyły aresztowania w strukturach polskiego podziemia. W Ponarach rozstrzelano 20 osób związanych z komórką Legalizacji, a także m.in. kierującą grupą łączniczek przy Komendzie Okręgu Wilno AK Grażynę Tomkiewicz, kierownika komórki opieki społecznej przy Komendzie, Stanisława Węsławskiego, związanych z podziemnymi wydawnictwami i kolportażem Franciszka Turło, Zofię Dunin-Borkowską i Lucjana Krawca oraz żołnierzy AK: Jana Biedrzyckiego, Jana Wróblewskiego, Józefa Tobiasza i Jerzego Cebrowskiego. To tylko kilka wymienionych nazwisk, ofiar było o wiele więcej. Pochodziły nie tylko z Wilna, ale także z siatek konspiracyjnych z Jaszun, Trok i z terenów Okręgu Nowogródzkiego AK.

„Ludzka rzeźnia”

Początkowo duże grupy skazanych ustawiano nad istniejącymi dołami i rozstrzeliwano z ustawionej broni maszynowej. Nie gwarantowało to jednak śmierci wszystkich, bo zdarzało się, , że po jakimś czasie ranne osoby wydostawały się z dołów śmierci. „Ulepszono” więc sposób mordowania. Na miejsce kaźni przyprowadzano niewielkie, dziesięcioosobowe grupy skazańców. Musieli się rozebrać, a następnie pluton egzekucyjny rozstrzeliwał każdą z ofiar. Małe dzieci były trzymane przez matki na rękach. Ciała spadały do dołów. Poszczególne warstwy ciał posypywano następnie warstwą wapna, fosforu i ziemi.

Już jesienią 1943 roku Niemcy zaczęli zacierać ślady po zbrodni. Zarządzono wydobycie zwłok z dołów śmierci. Następnie specjalny oddział komando układał i palił wielowarstwowe stosy ludzkich szczątków. Między grudniem 1943 r. a 15 kwietnia 1944 r. wydobyto i spalono w ten sposób blisko 70 tys. ciał, następnie popiół mieszano z piaskiem, który wsypywano do przygotowanych w tym celu rowów. W rezultacie trudno dziś oszacować dokładną liczbę ofiar zgładzonych w ponarskich lasach. Ostatniej masowej egzekucji dokonano 3 i 4 lipca 1944 r. Zamordowano wówczas około 4 tys. osób.

Polecamy materiały Instytutu Pamięci Narodowej na temat zbrodni w Ponarach

• „Ponary należy trwale osadzić w pamięci świata” – rozmowa z dr hab. Moniką Tomkiewicz z Biura Badań Historycznych IPN, autorką książki „Zbrodnia ponarska 1941–1944”
• Monika Tomkiewicz, Zbrodnia w Ponarach 1941–1944, Warszawa 2008
• Kazimierz Sakowicz, Dziennik 1941–1943, przedmowa i opracowanie Maria Wardzyńska, Warszawa 2014
• Piotr Niwiński, Ponary – miejsce „ludzkiej rzeźni”
• Cykl dyskusyjny „Kresy”: Zbrodnia w Ponarach w latach 1941–1944 – Szczecin, 6 maja 2021
• Do pobrania: Katalog wystawy „Ofiary zbrodni w Ponarach pod Wilnem 1941–1944”

O tym i innych wątkach w rozmowie red. Krzysztofa Świątka z s. Magdaleną Abramow-Newerly.

Obejrzyj na kanale IPNtv:

***

„Historia toczy się dziś” to cykl rozmów, w którym poruszane są kluczowe tematy związane z historią, teraźniejszością oraz przyszłością. Prowadzący Krzysztof Świątek w każdej audycji rozmawia z zaproszonymi gośćmi – ekspertami, historykami oraz liderami opinii publicznej.

Kolejne odcinki cyklu „Historia toczy się dziś” w każdy piątek o godz. 9.15 na kanale IPNtv w serwisie YouTube.

Kadet Karol Hieronim Chodkiewicz (1904-1921)

Harcerz, absolwent lwowskiego gimnazjum, uczeń Korpusu Kadetów nr 1 w Łobzowie, a następnie we Lwowie, ochotnik w III Powstaniu Śląskim. W chwili śmierci 21 maja 1921 r. podczas walk o Górę św. Anny miał zaledwie 16 lat. Pośmiertnie został awansowany do stopnia kaprala i uhonorowany Orderem Virtuti Militari.

Dzień 21 maja, w którym poległ Karol Chodkiewicz, rozkazem ministra spraw wojskowych marszałka Józefa Piłsudskiego z 4 lipca 1930 r. został ustanowiony Świętem Korpusu Kadetów. W II Rzeczpospolitej było ono obchodzone jako Dzień Kadeta we wszystkich szkołach wojskowych w Polsce. Postać i czyny kadeta Karola Chodkiewicza i jego towarzyszy broni stanowiły dla adeptów szkół wojskowych wzór do naśladowania oraz inspirację do wzorowej służby. Do tradycji Dnia Kadeta, obchodzonego rokrocznie 21 maja, nawiązują także współcześni uczniowie klas mundurowych, którzy w rówieśniku sprzed ponad stu lat odnajdują wzór odwagi, bohaterstwa i umiłowania ojczyzny.

W spotkaniu udział wzięli:

• dr Tomasz Kozłowski z Biura Badań Historycznych IPN,
• dr hab. Patryk Pleskot z Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie.

Spotkanie poprowadził dr hab. Filip Musiał – dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, znany z niezwykle inspirujących rozmów o najważniejszych zagadnieniach historii Polski.

Badania zostały zrealizowane przez archeologów i historyków z Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN w ramach śledztwa prokuratorskiego Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Krakowie. Odnalezione szczątki przekazano do dalszych oględzin sądowo-lekarskich w krakowskim Zakładzie Medycyny Sądowej.

Projekcji towarzyszyła ekspozycja, autorstwa Piotra Życieńskiego, portretów osób skazanych i straconych w wyniku śledztw oraz procesów prowadzonych przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa. Wystawa stanowiła ważne dopełnienie filmu, przypominając o indywidualnych losach ofiar stalinowskich represji.

Po seansie odbyła się debata z udziałem sędziego Sądu Najwyższego Wiesława Kozielewicza i dr. Bartosza Kapuściaka (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL), prowadzona przez red. Rafała Dudkiewicza. Rozmowa stała się okazją do pogłębienia tematu i przedstawienia szerszego kontekstu kwestii poruszanych w filmie. Rozmówcy naświetlili losy ofiar systemu komunistycznego a także podkreślali znaczenie rozliczenia winnych i pamięci historycznej we współczesnej debacie publicznej.

Sędzia Wiesław Kozielewicz przedstawił genezę funkcjonowania sądów tajnych, rolę sędziów zaangażowanych w wydawanie wyroków i problem odpowiedzialności za tzw. zbrodnie sądowe okresu stalinowskiego. Zwrócił również uwagę na znaczenie dokumentów sądowych i materiałów archiwalnych w popularyzowaniu wiedzy o represjach komunistycznych.

Dr Bartosz Kapuściak przedstawił realia życia więźniów osadzonych przy ul. Rakowieckiej w Warszawie. Opowiedział o warunkach panujących w więzieniu, metodach przesłuchań i przebiegu egzekucji wykonywanych na osobach skazanych przez komunistyczne sądy.

Dziękujemy przedstawicielom Sądu Najwyższego oraz Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL za uświetnienie wydarzenia swoją obecnością oraz wszystkim przybyłym gościom za obecność i pamięć.

Dyskusja po pokazie filmu będzie wkrótce dostępna na kanale IPNtv.

– To właśnie dzięki Solidarności Rolników Indywidualnych ruch ten stał się ogólnonarodowy. Solidarność zeszła do poszczególnych gmin, do poszczególnych miejscowości, do wiosek. To miało ogromnie ważne znaczenie

– powiedział na początku konferencji dr Mateusz Szpytma.

– Gratuluję organizatorom wyboru tytułu, „żywili i bronili”. Jak wiadomo, jest to nawiązanie do sztandaru z czasów naczelnika Kościuszki, ale też używane później wielokrotnie hasło, które w latach 1980–1981 wróciło na sztandary właśnie Solidarności Rolników Indywidualnych. Symbolicznie wybrzmiało ono również 12 maja, dokładnie 45 lat temu, podczas rejestracji Solidarności Rolników Indywidualnych, gdy na sali sądowej pojawił się transparent rolników ze Zbąszynia z napisem: „Żywią i bronią – chłopom polskim Szczęść Boże”

– dodał zastępca prezesa IPN.

Wydarzenie poświęcone jest historii powstania i działalności rolniczej „Solidarności” oraz sytuacji polskiej wsi w okresie PRL i stanu wojennego. Uczestnicy rozmawiają o genezie niezależnego ruchu chłopskiego, współpracy środowisk opozycyjnych, wsparciu Kościoła oraz regionalnych doświadczeniach związanych z walką o prawa rolników. Program obejmuje także rozmowy o losach działaczy, lokalnych inicjatywach oraz wpływie rolniczej „Solidarności” na życie społeczne i przemiany lat 80. w Polsce.

W konferencji udział biorą pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej przewodniczący Kolegium IPN prof. dr hab. Wojciech Polak, dr Piotr Abryszeński i dr Arkadiusz Kazański z Oddziału IPN w Gdańsku, dr Tomasz Kozłowski i dr Szymon Brzeziński z Oddziału IPN w Warszawie, dr Grzegorz Waligóra i Łukasz Sołtysik z Oddziału IPN we Wrocławiu, dr hab. Elżbieta Wojcieszyk z Oddziału IPN w Poznaniu, ks. prof. dr hab. Józef Marecki oraz dr Wojciech Paduchowski z Oddziału IPN w Krakowie, dr hab. Mariusz Krzysztofiński i dr Artur Brożyniak z Oddziału IPN w Rzeszowie, dr Marzena Grosicka z Delegatury IPN w Kielcach, prof. dr hab. Mirosław Golon, dr Przemysław Wójtowicz oraz dr Krzysztof Osiński z Delegatury IPN w Bydgoszczy.

W skład Rady Naukowej Konferencji weszli członkowie Kolegium IPN – zastępca przewodniczącego prof. dr hab. Mieczysław Ryba i prof. dr hab. Jan Draus oraz dyrektor Oddziału IPN w Gdańsku dr Marek Szymaniak.

Spotkanie wpisuje się w obchody 45. rocznicy rejestracji Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”.

* * *

Powstanie „Solidarności” było jednym z najważniejszych wydarzeń końca XX w. na świecie. Od samego początku wspierali ją polscy rolnicy. Rejestrując NSZZ „Solidarność”, komuniści nie zgodzili się na rejestrację podobnego związku rolników. Jego statut został złożony w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie już 24 września 1980 r.

Wśród najważniejszych postulatów ludności wiejskiej znalazły się:

• prawo do swobodnego zrzeszania się w niezależnych związkach zawodowych
• poszanowanie przez komunistyczne władze prawa do własności ziemi
• swobodny obrót własnością ziemską
• zrównanie w prawach gospodarstw rolników indywidualnych z uprzywilejowanymi dotąd państwowymi gospodarstwami rolnymi (PGR)
• ujednolicenie praw socjalnych na wsi i w mieście
• reforma szkolnictwa wiejskiego
• poszanowanie wolności religijnej

29 grudnia 1980 r. w Ustrzykach Dolnych rozpoczął się chłopski protest, a 5 stycznia 1981 r. w Rzeszowie rozpoczęła się okupacja siedziby Wojewódzkiej Rady Związków Zawodowych. Na przełomie stycznia i lutego kilkanaście osób podjęło głodówkę w kościele św. Józefa w Świdnicy. Jednym z postulatów protestujących była rejestracja niezależnego związku zawodowego rolników. Co prawda 10 lutego komunistyczny Sąd Najwyższy odrzucił wniosek o rejestrację „Solidarności” rolników, jednak wkrótce (18/20 lutego) protesty doprowadziły do podpisania tzw. porozumień rzeszowsko-ustrzyckich. Były one ostatnim – po Gdańsku, Szczecinie, Jastrzębiu-Zdroju, Dąbrowie Górniczej – porozumieniem społecznym zawartym w latach 1980-81. W reakcji na stały sprzeciw reżimu w sprawie rejestracji związku zawodowego rolników w marcu w Poznaniu doszło do zjednoczenia istniejących już niezależnych organizacji chłopskich, które przyjęły wspólną nazwę NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Działania rolników były systematycznie wspierane przez NSZZ „Solidarność” oraz hierarchię kościelną. Prymas Stefan Wyszyński wielokrotnie spotykał się z liderami „chłopskimi” oraz osobiście interweniował u komunistycznych władz, popierając dążenia ludności wiejskiej.

W walce przeciwko powstaniu rolniczego związku zawodowego komunistyczna władza doprowadziła do słynnego kryzysu bydgoskiego. Jako protest wobec brutalnych działań reżimu 27 marca 1981 r. miał miejsce największy strajk w Polsce. Uczestniczyło w nim ok. 11 mln osób, a więc nawet więcej niż wynosiła liczba członków „Solidarności”. Dopiero ten zdecydowany protest wszystkich środowisk patriotycznych w całej Polsce oraz kontynuowanie strajku przez rolników aż do Wielkiego Piątku 17 kwietnia 1981 r. wymusiły rejestrację 12 maja 1981 r. Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Wielu specjalistów ocenia ten sukces także jako ostatnie społeczne dzieło prymasa Wyszyńskiego. Swojego oburzenia nie kryli natomiast komuniści moskiewscy. „Kania obiecał, że się nie poddacie, że nie zarejestrujecie »Solidarności wiejskiej«. [...] A jednak skapitulowano. W jakiej postawiliście nas sytuacji?” – huczał członek sowieckiego Politbiura Michaił Susłow.

Polska „Solidarność” była iskrą, która dała początek upadkowi sowieckiego imperium oraz uzależnionych państw komunistycznych na czterech kontynentach. Przebudowie uległ świat ukształtowany przez „zimną wojnę” po 1945 r. Efektem było wyzwolenie się wielu państw spod zależności i okupacji Związku Sowieckiego od Litwy, Łotwy i Estonii po Gruzję. Dzięki przełomowi zapoczątkowanemu przez „Solidarność” stało się także możliwe zjednoczenie Niemiec. Polska „Solidarność” to triumf pokojowej siły ducha nad materialistycznym komunistycznym imperium zła.

Polecamy materiały Instytutu Pamięci Narodowej poświęcone rolniczej „Solidarności”:

• Andrzej W. Kaczorowski: Rolnicy „okrągłego stołu”
• Mateusz Szpytma: Jan Antoł – gazda z pięćdziesiątego województwa
• Andrzej W. Kaczorowski: Prymas wobec rolniczej „Solidarności”
• Teka edukacyjna IPN: „O wieś polską wolną, niezależną, samorządną. Od PSL do NSZZ RI «Solidarność» (1944–1989)”
• Dodatek prasowy: Kuryer Kielecki. Solidarna wieś [PDF]
• Cykl wykładów „Bohaterowie Zielonej Solidarności”

Podczas panelu dyskusyjnego pt. „W »nowej« Polsce” zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski, w obszernym wykładzie, przybliżył historię 5. Wileńskiej Brygady Armii Krajowej. Przemówienia wygłosili również dr Mateusz Kubicki z gdańskiego Oddziału IPN i Instytutu Strat Wojennych, prof. Bogdan Chrzanowski z Muzeum Stutthof w Sztutowie i Uniwersytetu Gdańskiego oraz dr Waldemar Brenda z Delegatury IPN w Olsztynie.

Integralną częścią wydarzenia jest panel dyskusyjny poświęcony stanowi badań nad 5. Wileńską Brygadą Armii Krajowej.

* * *

Danuta Siedzikówna dołączyła do Brygady w czerwcu 1945 r. Doszło do tego w dramatycznych okolicznościach. Wówczas NKWD i Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa aresztowały wszystkich pracowników nadleśnictwa w Narewce pod zarzutem współpracy z podziemiem niepodległościowym. Gdy przewożono ich do Białegostoku, w pobliżu Hajnówki konwój zaatakowali żołnierze z patrolu podległego Stanisławowi Wołaciejowi „Konusowi”. Świadkiem tego wydarzenia była najmłodsza z sióstr Siedzikówien – Irena.

Nie mając nic do stracenia, Danuta po uwolnieniu z konwoju dołączyła do oddziału 5. Wileńskiej Brygady AK. Została sanitariuszką w oddziale „Konusa”, a potem w szwadronach por. Jana Mazura „Piasta” i por. Mariana Plucińskiego „Mścisława” w plutonie Zdzisława Badochy „Żelaznego”. W konspiracji Danuta Siedzikówna używała pseudonimu „Inka”, który nawiązywał do imienia jej przyjaciółki.

Po kilku miesiącach mjr Szendzielarz wydał rozkaz rozformowania zgrupowania. Ostatnia koncentracja wszystkich sił miała miejsce 7 września 1945 r. w gajówce Stoczek, leżącej na terenie gminy Poświątne. Tylko nieliczni żołnierze pozostali w lesie. Od lutego 1946 r. oddział ten przyjął nazwę 6. Wileńskiej Brygady AK. Dowodzili nim kolejno Lucjan Minkiewicz „Wiktor”, Władysław Łukasiuk „Młot”, Kazimierz Kamieński „Huzar”. Brygada ta była jednym z najdłużej działających oddziałów podziemia niepodległościowego.

„Inka” należała do tych członków Brygady, którzy we wrześniu 1945 r. wrócili do legalnego życia. Podjęła naukę w gimnazjum w Nierośnie w gminie Dąbrowa Białostocka. Później w jej dokumentach znalazł się zapis, iż ukończyła dwie klasy tej szkoły. Nie zdecydowała się na ujawnienie swoich związków z konspiracją przed organami władz komunistycznych po amnestii ogłoszonej przez Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w sierpniu 1945 r.

Obawiała się zdemaskowania przez UB i dlatego skorzystała z pomocy ojca chrzestnego, z zawodu leśniczego, Stefana Obuchowicza, który znalazł jej od stycznia 1946 r. pracę w nadleśnictwie Miłomłyn koło Ostródy. „Inka” legitymowała się podrobionym zaświadczeniem Zarządu Miejskiego w Białymstoku dla Danuty Iny Zalewskiej, urodzonej 3 września 1928 r. w Wołkowysku. W dokumencie zapisano, że jego właścicielka w końcowym okresie wojny przebywała na robotach przymusowych w Prusach, skąd wróciła do Polski po zajęciu tych terenów przez Armię Czerwoną.

Praca „Inki” w Miłomłynie nie trwała długo, już pod koniec lutego 1946 r. odnowiła ona kontakt z oddziałem, który tymczasem zaczął przerzucać swoje siły do województwa olsztyńskiego. Pojawił się też plan, aby zainicjować działania partyzanckie w województwie gdańskim, co było niezwykle śmiałym zamierzeniem, ponieważ członkowie oddziału nie znali tych terenów ani ludzi tam mieszkających. Oparcie dla konspiratorów mieli tworzyć repatrianci z Kresów Wschodnich, przybywający do północnej Polski od wiosny 1945 r. Liczono również na wykorzystanie portów morskich jako kanałów komunikacji z polskim wychodźstwem niepodległościowym.

W dużych miastach województwa gdańskiego w pierwszych latach po zakończeniu wojny trwała masowa wymiana ludności. Wysiedlano Niemców, ich miejsce zajmowali Polacy przybywający z innych regionów powojennej Polski i obszarów II Rzeczypospolitej przyłączonych do Związku Sowieckiego. Pojawienie się dziesiątków tysięcy osób na Pomorzu Gdańskim, Pomorzu Zachodnim, na Warmii i Mazurach stanowiło korzystną okoliczność dla tych, których musieli opuścić strony, gdzie byli znani, a co gorsza poszukiwani przez UB. Dzięki temu w Gdańsku i Sopocie oraz w miastach powiatowych mogli się osiedlić konspiratorzy, licząc na to, że nie zostaną rozpoznani. Niektórzy z nich zakończyli działalność niepodległościową i próbowali rozpocząć życie cywilne, inni kontynuowali walkę. W 1945 r. pojawili się na Pomorzu ludzie związani z 5. Wileńską Brygadą AK. Zakładali sieć lokali kontaktowych, które miały być oparciem dla oddziału.

Na terenach wiejskich Pomorza Gdańskiego zmiany ludnościowe nie przyjęły tak radykalnych rozmiarów, jak w miastach. Wprawdzie i stąd wysiedlano Niemców, gros ludności zarówno w czasie wojny, jak i po jej zakończeniu stanowili jednak Polacy. Problemem dla żołnierzy z Armii Krajowej było to, że wcześniej ich formacja nie miała masowego oparcia na tych ziemiach. Najważniejszą organizacją konspiracji antyniemieckiej na Pomorzu Nadwiślańskim była Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Pomorski”. To ona miała stosunkowo rozbudowaną strukturę organizacyjną, a w latach 1942–1945 także leśne grupy zbrojnej konspiracji. „Gryf Pomorski” zakończył jednak działalność w marcu 1945 r. Jego dowódcy uznali dalszą walkę za niemożliwą. Jeden z nich wezwał żołnierzy, aby włączyli się do odbudowy kraju.

Do walki z Sowietami i reżimem komunistycznym popychało ludzi na Pomorzu postępowanie żołnierzy Armii Czerwonej, NKWD i przedstawicieli rządu warszawskiego, w tym przede wszystkim funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego i działaczy PPR. Czerwonoarmiści zachowywali się jak zdobywcy na podbitym terenie. Zarówno w okresie walk frontowym, jak i przez wiele następnych miesięcy dopuszczali się przestępstw na ludności cywilnej, nie tylko mniejszości niemieckiej, lecz także dominujących liczebnie miejscowych Polakach. Gwałty, rabunki, a nawet zabójstwa były na porządku dziennym. Część przedstawicieli nowego reżimu, nieznających realiów okupacji niemieckiej na terenach wcielonych do III Rzeszy, traktowała Polaków wpisanych na Niemiecką Listę Narodowościową (Volksliste) jak znienawidzonych folksdojczów, renegatów, którzy na innych terenach jako osoby niemieckiego pochodzenia pomagały okupantom. W pierwszych raportach powiatowych komendantów UBP Kaszubów i Kociewiaków niejednokrotnie nazywano Niemcami, w innym znów miejscu – tubylcami. Z definicji traktowano ich jako grupy niezasługujące na zaufanie. Funkcjonariusze dopuszczali się nadużyć, nieraz zbrodni, przez co budzili nienawiść, a w każdym razie nie zjednywali sobie sympatii ludności.

Pierwszym etapem organizowania nowych struktur AK na Pomorzu było przeniesienie tu w październiku 1945 r. sztabu Wileńskiego Okręgu AK. Po kilku tygodniach na Wybrzeże trafił dowódca 5. Wileńskiej Brygady AK i jego pierwsi podkomendni. Gdy żołnierze mjr. Szendzielarza przybyli do województwa gdańskiego, byli tam jedynym oddziałem partyzanckim. Nie było ich wielu – od 40 do 60 osób. Aby się utrzymać, musieli zyskać zaufanie miejscowej ludności, przekonać ją, że działają na rzecz niepodległości kraju. Bez poparcia ludzi nie mogli liczyć na uzyskanie bezpiecznych kryjówek i informacji pomocnych w prowadzeniu walki i niezbędnych do uniknięcia obław organizowanych przez polską i sowiecką bezpiekę. Miejscowi byli początkowo nieufni w stosunku do partyzantów, ponieważ obawiali się prowokacji. Przez pół roku, gdy szwadrony mjr. „Łupaszki” działały na terenie południowych Kaszub, Kociewia i Powiśla, uzyskały stałe lub okresowe wsparcie około dwustu osób wywodzących się m.in. z grona rolników, pracowników służby leśnej i Polskich Kolei Państwowych.

„Inka” dołączyła ponownie do oddziału na początku marca 1946 r. Dostała przydział do szwadronu dowodzonego przez Zdzisława Badochę „Żelaznego”. Powierzono jej obowiązki sanitariuszki. Niekiedy wykonywała zadania łączniczki, a czasem także wywiadowcy. Olgierd Christa „Leszek” tak ją wspominał: „Była bardzo lubiana za skromność, a jednocześnie hart i pogodę ducha. Znosiła trudy z równą chłopcom wytrwałością, zwłaszcza psychiczną. Raz tylko w czasie powrotu znad Wisły prosiła, by ktoś przejął jedną z jej ciężkich toreb. Maszerowaliśmy wtedy prawie półbiegiem ze względu na odległe miejsce postoju, a ją właśnie gnębił brak formy”.

Szwadrony mjr. „Łupaszki” prowadziły niezwykle śmiałą działalność w województwie gdańskim. Od lutego 1946 r., wykorzystując rekwirowane samochody wojskowe, przemieszczały się między miejscowościami i powiatami, przeprowadzając akcje wymierzone w UB i NKWD. Podkomendni Zygmunta Szendzielarza rozbrajali posterunki Milicji Obywatelskiej, karząc tych funkcjonariuszy, o których wiedziano, że wysługując się reżimowi, działali na szkodę lokalnej ludności. Innym milicjantom nie czyniono krzywdy. Karano chłostą nadgorliwych członków PPR i donosicieli. Ludność informowano o prawdziwych celach obecności Sowietów w Polsce i charakterze reżimu komunistycznego. Środki na zakup żywności i innych produktów niezbędnych do codziennego życia zdobywano podczas akcji ekspropriacyjnych. Podkomendni „Łupaszki” działali w niewielkich grupach – szwadronach, liczących przeciętnie ok. dwudziestu żołnierzy. Szwadronami dowodzili młodzi dowódcy: Zdzisław Badocha „Żelazny”, Henryk Wieliczko „Lufa”, Olgierd Christa „Leszek” i Leon Smoleński „Zeus”. Wywiadem, organizacją zaplecza i propagandą (zwłaszcza w pierwszym okresie działalności) zajmował się patrol dowodzony przez Feliksa Salmanowicza „Zagończyka”.

W szeregach szwadronu „Żelaznego” Siedzikówna uczestniczyła m.in. w tzw. akcji pociągowej – przeprowadzonej na stacji Tlen w powiecie świeckim 4 maja 1946 r. Następnie oddział przeszedł na teren powiatu tucholskiego. Najbardziej spektakularna akcja miała miejsce 19 maja, kiedy szwadron jednego dnia rozbroił załogi siedmiu posterunków MO i jednej placówki UB w powiatach kościerskim i starogardzkim. 23 maja pod wsią Podjazdy w powiecie kościerskim doszło do starcia szwadronu z oddziałem MO. Zginął wtedy jeden milicjant i jeden ubowiec, trzech milicjantów zostało rannych. Jeden z nich oskarżył później Siedzikównę o to, że strzeliła do niego z pistoletu, a następnie zabrała część jego wyposażenia wojskowego. „Inka” nie zrobiła ani jednego, ani drugiego, choć na początku maja na rozkaz „Żelaznego” przydzielono jej pistolet Mauser, więc teoretycznie mogła strzelać.

10 czerwca wraz ze szwadronem brała udział w potyczce koło wsi Tulice w powiecie sztumskim. W trakcie walki został ranny „Żelazny”. Po złamaniu oporu milicjantów i UB, na rozkaz por. Olgierda Christy „Leszka”, partyzanci rozstrzelali dwóch funkcjonariuszy UB. Później zdarzenie to zostało wykorzystane przeciwko „Ince”, mimo iż udzieliła wtedy pomocy również jednemu z rannych funkcjonariuszy. Jedną z ostatnich akcji z jej udziałem jako sanitariuszki szwadronu „Żelaznego” była zasadzka na stacji kolejowej Bąk w powiecie czerskim 24 czerwca. Partyzanci zatrzymali tam pociąg relacji Gdynia–Katowice, w którym szukali Sowietów. Zatrzymali pięciu i zastrzelili ich. „Inka” dostała rozkaz pilnowania obsługi stacji, aby nie próbowała wysłać sygnału ostrzegawczego do milicji lub UB.

Niezwykle ważną funkcję pełniły w oddziale łączniczki przenoszące rozkazy, dzięki którym koordynowano działania poszczególnych szwadronów. Było to trudne zadanie dla osób nieznających wcześniej Pomorza Nadwiślańskiego. Kaszubi mówiący własnym językiem i Kociewiacy mający własny dialekt, z którymi kontaktowały się łączniczki z innych obszarów Polski, bez trudu orientowali się, że mają do czynienia z osobami przybyłymi z innych regionów Polski. „Inka” radziła sobie z tymi problemami, na rozkaz przełożonych docierała zawsze do wskazanych miejsc i ludzi.

Polecamy:

• portal IPN poświęcony Żołnierzom Wyklętym
• Śladami żołnierzy 5. Wileńskiej Brygady Armii Krajowej po Trójmieście

* * *

Program konferencji

21 maja 2026 r., 10.00–10.10 – otwarcie konferencji

• Panel nr 1: W „nowej“ Polsce
  • 10.10–10.30 – dr hab. Karol Polejowski (Instytut Pamięci Narodowej)
    „Ludowe“ Wojsko Polskie przeciw 5. Wileńskiej Brygadzie Armii Krajowej na Pomorzu
  • 10.30–10.50 – dr Mateusz Kubicki (Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku/Instytut Strat Wojennych)
    „Pomorze znalazło się na samym dnie okupacyjnego piekła.“ Okupacja niemiecka 1939–1945 – na jakie ziemie trafili partyzanci z Wileńszczyzny?
  • 10.50–11.10 – prof. Bogdan Chrzanowski (Muzeum Stutthof w Sztutowie/Uniwersytet Gdański)
    Delegatura Rządu i podziemie poakowskie po 1945 roku na Pomorzu
  • 11.10-11.30 – dr Waldemar Brenda (Instytut Pamięci Narodowej Delegatura w Olsztynie)
    W nowej rzeczywistości. Ekspatrianci z ziem północno-wschodnich II Rzeczypospolitej na Pomorzu, Warmii i Mazurach w latach 1945–1949
  • 11.30–11.50 – dyskusja
  • 11.50–12.10 – przerwa kawowa
• Panel nr 2: Działalność 5. Wileńskiej Brygady Armii Krajowej na Pomorzu
  • 12.10–12.30 – dr Kazimierz Krajewski (badacz niezależny)
    5. Wileńska Brygada Armii Krajowej na Białostocczyźnie i Podlasiu
  • 12.30–12.50 – dr Tomasz Łabuszewski (Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Warszawie)
    „Łupaszko” na Pomorzu w 1946 roku
  • 12.50–13.10 – Michał Ostapiuk (Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku/Muzeum Żołnierzy Wyklętych w Ostrołęce)
    Działalność konspiracyjna byłych żołnierzy 3. Wileńskiej Brygady AK na Pomorzu w 1946 roku
  • 13.10–13.30 – prof. Piotr Niwiński (Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku/Uniwersytet Gdański)
    Działalność patroli dywersujnych 5. Wileńskiej Brygady AK
  • 13.30–13.50 – ks. dr hab. Jarosław Wąsowicz SDB (Archiwum Salezjańskiej Inspektorii Pilskiej)
    Danuta Siedzikówna „Inka“. Symbol Żołnierza Wyklętego
  • 13.50–14.10 – dyskusja
  • 14.10–15.00 – przerwa
• 15.00–17.00 – panel dyskusyjny „Stan badań nad 5. Wileńską Brygadą Armii Krajowej“ (dr hab. Tomasz Balbus, dr Kazimierz Krajewski, dr Tomasz Łabuszewski, prof. Piotr Niwiński, prowadzenie dr Daniel Czerwiński)

22 maja 2026 r.

• Panel nr 3: Ludzie konspiracji
  • 10.00–10.20 – dr hab. Tomasz Balbus prof. DSW (Instytut Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu/Dolnośląska Szkoła Wyższa)
    Aresztowanie i śmierć ppor. Antoniego Wodyńskiego „Odyńca” (1924–1948)
  • 10.20–10.40 – Adam Hlebowicz (Instytut Pamięci Narodowej)
    Księża Aleksander Grabowski i Jan Paweł Laska – kapelani V i VI Brygad Wileńskich AK
  • 10.20–10.40 – dr Alicja Paczoska-Hauke (Instytut Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy)
    Straceni za współpracę z „Łupaszką”: Bolesław Pałubicki „Zawisza” i Antoni Godziewski „Wola”
  • 10.40–11.00 – dr Irena Kozimala (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
    Konspiratorzy wileńscy straceni i zmarli w więzieniu na Rakowieckiej w Warszawie
  • 11.00–11.20 – dyskusja
  • 11.20–11.40 – przerwa kawowa
• Panel nr 4: Poszukiwania i pamięć
  • 11.40–12.00 – Anna Dymek (Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku)
    Poszukiwania nieznanych miejsc pochówków partyzantów 5. Wileńskiej Brygady AK oraz członków innych pomorskich organizacji niepodległościowych
  • 12.00–12.20 – Anna Kołakowska (Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku)
    Pomniki i tablice upamiętniające 5. Wileńską Brygadę Armii Krajowej na terenie województwa pomorskiego i jego obrzeżach
  • 12.20–12.40 – Jacek Pawłowicz (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
    Muzeum a pamięć o Łupaszce
  • 12.40–13.00 – dyskusja
  • 13.00–14.00 – przerwa
• Panel nr 5: Varia
  • 14.00–14.20 – dr Daniel Czerwiński (Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku/Instytut Strat Wojennych)
    „Z pracy operacyjnej wywiązuje się bardzo dobrze”. Jan Wołkow i Wydział III WUBP w Gdańsku
  • 14.20–14.40 – Maciej Nowak-Kreyer (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
    Żandarmeria 6. Brygady Wileńskiej AK w latach 1946–1948
  • 14.40–15.00 – Krzysztof Dziadziuszko (badacz niezależny)
    Polska Organizacja Podziemna „Wolność” – historia i pamięć
  • 15.00 – 15.20 – dyskusja i zamknięcie konferencji

Organizatorzy: Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku oraz Centrum Aktywności Studenckiej i Doktoranckiej Uniwersytetu Gdańskiego.

Uczestnicy debaty:

• dr Roman Gieroń – Instytut Pamięci Narodowej
• dr hab. Grzegorz Berendt – Uniwersytet Gdański
• dr hab. Sebastian Piątkowski – Instytut Pamięci Narodowej

Moderacja:

• dr Tomasz Domański – redaktor naczelny, Instytut Pamięci Narodowej

Premiera 21 maja 2026 r. o godz. 18.00 na kanale IPNtv

***

Już kilka lat przed wybuchem II wojny światowej Polacy zamieszkujący Związek Sowiecki poznali gorzki smak represji. 28 kwietnia 1936 r. Rada Komisarzy Ludowych przyjęła rezolucję nr 776-120 o przesiedleniu Polaków. W ramach ludobójczej polityki Sowietów tysiące polskich rodzin przesiedlono z terenów Ukraińskiej SRS aż do Kazachstanu. Ofiarą polityki przesiedleńczej padli Polacy mieszkający przy granicy sowieckiej Ukrainy z Polską. 

Akcję deportacyjną przeprowadzono w dwóch etapach. Pierwszy przypadł na przełom maja i czerwca 1936 roku – przesiedlono wówczas 5567 rodzin (przeszło 27 000 osób). Drugi etap akcji zorganizowano na jesieni. We wrześniu i październiku wysiedlono 9433 rodzin, czyli blisko 43 000 ludzi.

Ofiarą deportacji padli nie tylko Polacy, ale też zamieszkujący te tereny Niemcy. Szacuje się, że pośród 70 000 tysięcy przesiedlonych wówczas ludzi blisko 76 procent stanowili nasi rodacy.

Związek Sowiecki uczynił z deportacji masowe i zinstytucjonalizowane narzędzie represji. Terror przesiedleń, niedola i śmierć wisiały nad obywatelami ZSRS ponad trzy dekady. W latach 1920-56 przeprowadzono około 130 akcji deportacyjnych, które objęły przeszło 12 milionów ludzi.

Polecamy:

• Publikacja: Gdyby przedmioty umiały mówić… Ocalone w artefaktach losy Polaków deportowanych do Kazachstanu
• Spotkanie: Wywiezieni za to, że byli Polakami

• prof. Wojciech Roszkowski – ekonomista, historyk i nauczyciel akademicki, profesor nauk humanistycznych, Kawaler Orderu Orła Białego, autor wprowadzonego w 2022 roku do podstawy programowej szkół ponadpodstawowych podręcznika do historii
  i teraźniejszości, „1945–1979. Historia i teraźniejszość”, b. współpracownik PPN;
• Czesław Bielecki – architekt, publicysta i b. polityk, doktor nauk technicznych, działacz opozycji antykomunistycznej w PRL, w latach 1997–2001 poseł na Sejm III, Kawaler Orderu Orła Białego, b. współpracownik PPN, prowadzi  firmę architektoniczną „Dom i Miasto”. Twórca projektu architektonicznego Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 w Ossowie.
• Zbigniew Gluza – dziennikarz, redaktor i wydawca, twórca „Ośrodek Karta”, działacz opozycji w okresie PRL, pomysłodawca i autor książki biograficznej o dr Zdzisławie Najderze pt. „Wywrotowiec”.

Spotkanie poprowadził Piotr Woyciechowski.

Zapis transmisji na kanale IPNtv.

• Godz. 14.00 – Witold Bagieński,  Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945-1961. Tom 1-2

• Godz. 15.00 – Waldemar Grabowski, Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945. Maj 1943 - lipiec 1944. Tom III, cz. 1-2

• Godz. 16.00 – Krzysztof Kaczmarski, ks. Stanisław Bełch. Dzienniczek (1942-1943)

***

Cykl „Książki pełne historii” to spotkania z autorami i redaktorami publikacji Wydawnictwa IPN. Redaktor Rafał Dudkiewicz rozmawia o książkach i historii, w imieniu czytelników zadaje pytania, docieka i dyskutuje. Każde spotkanie to okazja do posłuchania i bliższego kontaktu z twórcami lub redaktorami nowości wydawniczych wydanych nakładem Wydawnictwa IPN.

Jesienią 1947 roku obydwoje zostali osadzeni w mokotowskim więzieniu przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie. Powodem były podejrzenia o udział w konspiracji i szpiegostwo.

Ich cele dzieliła cienka ściana. Nawiązali ze sobą kontakt właśnie przez nią, wystukując alfabetem Morse’a różne wiadomości. Zaczęło się od prostych pytań – „kim jesteś, za co siedzisz?”. Kiedy okazało się, że Jerzemu grozi kara śmierci, Wiesława postanowiła za wszelką cenę podtrzymać go na duchu. Pomiędzy wezwaniami na przesłuchania i torturami (oprawcami byli m.in. Humer i Różański), opowiadała Jerzemu krzepiące historie i streszczała książki. Najwięcej czasu poświęciła „Tristanowi i Izoldzie”. Po kilku miesiącach, wciąż porozumiewając się alfabetem Morse’a, Jerzy oświadczył się Wiesi, a ona zgodziła się zostać jego żoną. Zanim jednak mogli się spotkać, minęło niemal 6 lat. Po raz pierwszy „na żywo” zobaczyli się podczas swojego ślubu w zakładzie karnym w Grudziądzu. Kilka tygodni po ślubie Wiesława, na mocy amnestii, opuściła więzienie.

Państwo Śmiechowscy przeżyli wspólnie 55 lat.

Mokotowskie więzienie było miejscem niewyobrażalnego bestialstwa ze strony  oprawców, na siłę instalujących w Polsce komunistyczny ład. Z powodów ideologicznych próbowali oni za wszelką cenę upokarzać i pozbawiać godności więźniów politycznych. Stosując różnego rodzaju tortury fizyczne i psychiczne, zmuszali do składania fałszywych zeznań, współpracy z władzą oraz wydawania koleżanek i kolegów, którzy po zakończeniu II wojny światowej nie złożyli broni, bo nie zgadzali się na narzucony porządek. W latach największego terroru – 1945-1956 – w więzieniu wykonano ponad 300 wyroków śmierci. Kilka tysięcy osób zmarło z powodu wycieńczenia lub zakatowania podczas przesłuchań.

Ludzkie dramaty, które rozgrywały się przy ul. Rakowieckiej, były też źródłem niezliczonej ilości pięknych gestów. I o takiej właśnie postawie opowiada sztuka „Przez ścianę” – historia heroicznej walki o drugiego człowieka. Walki podjętej w warunkach upodlenia. To rzecz o miłości, która potrafi wszystko znieść. O miłości, która jest prawdziwie cierpliwa. To opowieść o pięknych ludziach, którzy nie pozwolili zdeptać swojej godności.

Twórcy i artyści:

• Magdalena Krylik – w roli Małej
• Ksawery Szlenkier – w roli Ju
• Leszek Zduń – reżyser
• Rafał Odrobina – muzyka
• Aleksandra Reda – scenografia

Bezpłatne wejściówki można rezerwować pod adresem: wydarzeniakulturalne@ipn.gov.pl

Stoisko Wydawnictwa IPN nr 2D/19

Dni i godziny otwarcia Targów:

28.05.2026 r. | 10:00 – 18:00

29.05.2026 r. | 10:00 – 19:00

30.05.2026 r. | 10:00 – 19:00

31.05.2026 r. | 10:00 – 17:00

Odwiedź nasze stoisko i zobacz jak powstają komiksy!

30 maja 2026 r. o godz. 13.00–15.00  

Na stoisku obecny będzie Hubert Ronek, rysownik serii komiksów „Wojenna odyseja Antka Srebrnego 1939–1946” i „Aga, Adam i Hamlet na tropie tajemnic”.

W spotkaniu wzięli udział nauczyciele i uczniowie ze szkół:

• Zespół Szkół Gastronomicznych im. prof. Eugeniusza Pijanowskiego;
• XII LO im. Henryka Sienkiewicza;
• Zespół Szkół nr 40 im. Stefana Starzyńskiego;
• LXX Liceum Ogólnokształcące im. Aleksandra Kamińskiego;
• Szkoła Podstawowa nr 312 im. Ewy Szelburg-Zarembiny.

W dalszej części zajęć omówiona została historia amerykańskiego Sokolstwa, ze szczególnym uwzględnieniem wkładu tej organizacji polonijnej w odzyskanie przez Polskę niepodległości.

Wspólnie z nauczycielami i metodykiem z Mazowieckiego Samorządowego Centrum Doskonalenia Nauczycieli rozmawialiśmy o edukacyjnym potencjale prezentowanych na ekspozycji dokumentów i możliwości wykorzystania wystawy w nauczaniu historii. 

Przyjdź i poznaj gry planszowe Instytutu Pamięci Narodowej!

* * *

Poprzez gry, ale i dobrą zabawę zdobywamy doświadczenie przygotowujące do zupełnie poważnych i czasem trudnych. Zdobywamy umiejętność podejmowania decyzji pod presją czasu i przeciwnika. Uczymy się rywalizacji, ale i współdziałania w grupie. Nabieramy pewności siebie. Sprawdź swoje umiejętności w grach Instytutu Pamięci Narodowej. Wykaż się logicznym myśleniem, dobrą pamięcią lub podejmowaniem dobrych strategicznie decyzji. 

Odcinek spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem włoskiej publiczności, a reżyser Tomasz Łysiak odebrał liczne głosy uznania za sposób ukazania dramatycznych wydarzeń związanych z bitwą o Monte Cassino.

Po pokazie odbyła się rozmowa z udziałem reżysera oraz dyrektora Biura Edukacji Narodowej IPN dr. Adama Pleskaczyńskiego, dotycząca realizacji filmu, współpracy między Instytutem Pamięci Narodowej a miastem Cassino oraz roli lokalnej społeczności w procesie powstawania serialu.

Podkreślono również znaczenie działań Biura Edukacji Narodowej oraz Instytutu Pamięci Narodowej w pielęgnowaniu pamięci o bohaterskich czynach żołnierzy 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa.

Wydarzenie poprowadził Marcin Wikło.

O znaczeniu zwycięstwa pod Monte Cassino mówił Prezydent RP Karol Nawrocki:

– Alianci od stycznia 1944 roku w kilku kolejnych uderzeniach nie mogli sobie poradzić z obroną przez Niemców wzgórza na Monte Cassino, ale próbowali nadal. To zadanie ostatecznego zdobycia, w tej braterskiej, solidarnej walce dobra z niemieckim złem przypadło żołnierzom 2. Korpusu Polskiego Generała Władysława Andersa. Wydawało się to strategicznie niemożliwe, bo to wzgórze pod względem wojskowym było teoretycznie nie do zdobycia. Z samego rana, 18 maja 1944 roku, Patrol 12. Pułku Ułanów Podolskich zawiesił na tym wzgórzu biało-czerwoną flagę. Świat wolności i dobra pokonał zło, a alianci przełamali linię Gustawa i mogli ruszyć na Rzym, aby nieść wolność.

Podczas obchodów mjr Władysław Antoni Dąbrowski – żołnierz 2. Korpusu Polskiego, który przeszedł cały szlak bojowy armii gen. Władysława Andersa – został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Prezydent RP i Małżonka wspólnie z przedstawicielami weteranów złożyli wieniec przed zniczem przy krzyżu Virtuti Militari. Para Prezydencka oddała także hołd przy grobie gen. Władysława Andersa, składając wiązankę kwiatów.

W obchodach uczestniczyli kombatanci, rodziny żołnierzy 2. Korpusu Polskiego, przedstawiciele władz państwowych, parlamentu, Wojska Polskiego i polskiej dyplomacji. Obecni byli również reprezentanci włoskich władz regionalnych i samorządowych oraz harcerze z Polski i środowisk polonijnych.

***

Włochy w wojnie

Od 1922 r. Włochy były rządzone przez faszystowski rząd Mussoliniego, który zdobył władzę w wyniku zamachu stanu. W drugiej połowie lat trzydziestych Mussolini wyraźnie dążył do dominacji w Afryce Północnej i w basenie Morza Śródziemnego, podpisywał przy tym liczne umowy z III Rzeszą o współpracy i przymierzu. W 1940 r. mimo sporej przewagi liczebnej włoski atak na południową Francję czy Grecję nie przyniósł sukcesów. Klęska w Afryce Północnej oraz inwazja aliantów na Sycylię doprowadziły do upadku dyktatury Mussoliniego. Większość terytorium kraju została zajęta przez wojska niemieckie.

13 października 1943 r. nowy rząd Królestwa Włoch wypowiedział wojnę III Rzeszy i Japonii, stając się w ten sposób członkiem koalicji antyfaszystowskiej.

Lawina

Inwazja aliantów na Włochy rozpoczęła się 10 lipca 1943 r. lądowaniem na Sycylii.

Desant państw sprzymierzonych na Półwysep Apeniński odbył się we wrześniu tego samego roku w trzech miejscach: w okolicach miasta Salerno (na południe od Neapolu), od strony morza w pobliżu miasta Tarent oraz w Kalabrii w rejonie Reggio di Calabria.

W operacji o kryptonimie Avalanche (Lawina) bezpośrednio brały udział polskie okręty: ORP „Piorun”, ORP „Ślązak”, ORP „Krakowiak” i podwodny ORP „Dzik” oraz statki MS „Batory”, MS „Sobieski”, SS „Kościuszko”, SS „Narvik” transportujące żołnierzy, uzbrojenie i sprzęt. Transporty 2. Korpusu Polskiego razem z brytyjskimi oddziałami przybywały do Włoch z Egiptu od końca grudnia 1943 r. do początku maja 1944 r. i lądowały w Tarencie i Neapolu.

Droga do Rzymu jest zamknięta

Wzdłuż rzek: Garigliano, Rapido, Sangro na długości 130 km rozciągała się niemiecka linia obrony zwana linią Gustawa. Wzgórze Cassino wznosi się nad doliną rzeki Liri, między Rzymem i Neapolem. Strategiczne położenie przy ważnym trakcie sprawiało, że wybudowany na nim klasztor benedyktynów Niemcy włączyli w swój system obronny. Alianci od stycznia 1944 r. próbowali zdobyć wzgórze, każde kolejne natarcie kończyło się niepowodzeniem. Desant pod Anzio (za niemiecką liną obrony) też nie przyniósł spodziewanych rezultatów.

15 lutego 1944 r. klasztor na Monte Cassino został zbombardowany, a Niemcy wykorzystali ruiny do dalszej obrony. Na początku maja 1944 r. rozpoczęło się czwarte natarcie na wzgórze. Główną siłę stanowił 2. Korpus Polski.

Decydujące uderzenie

Niemieckie pozycje pod Monte Cassino składały się z dwóch pierścieni obronnych połączonych na kształt cyfry osiem. Atak sił alianckich rozpoczął się 12 maja 1944 r. Żołnierze szli do nocnego ataku w zaminowanym, niemal nieosłoniętym terenie, pełnym zasieków i przeszkód, pod niemieckim ostrzałem prowadzonym z bunkrów, stanowisk artylerii i moździerzy, których nie był w stanie zniszczyć godzinny ostrzał ponad 1000 dział alianckich. Dopiero drugi atak przyniósł przełom i zdobyto oraz utrzymano wzgórza „Widmo”, Colle San Angelo (593), „Monte Castellone” i „Massa Albaneta”. 17 maja, pod koniec dnia, Polacy przełamali północny skraj pierścienia obronnego. Zdobywano bunkier po bunkrze i odpierano kontrataki niemieckie.

Dzięki skoordynowanym działaniom wszystkich sił alianckich pod Cassino Niemcy, obawiając się okrążenia, w klasztorze zaczęli odwrót. Nad ranem 18 maja patrol 12, Pułku Ułanów Podolskich pod dowództwem ppor. Kazimierza Gurbiela wkroczył do ruin klasztoru.

Piedimonte San Germano

Po przełamaniu obrony niemieckiej na linii Gustawa w rejonie Monte Cassino oddziały polskie przystąpiły do ataku w okolicy miejscowości Piedimonte San Germano, położonej na północny zachód od wzgórza klasztornego. Miejscowość stanowiła część dodatkowej obrony niemieckiej zwanej liną Hitlera – od Monte Cairo przez Piedimonte, Pontecorvo, San Olivia do Terracina.

Polacy wykonali w dniach 20–22 maja 1944 r. trzy uderzenia na pozycje niemieckie. Nie zdołano jednak przełamać linii wroga, osiągnięto jedynie lokalne sukcesy. W nocy z 24 na 25 maja zagrożeni oskrzydleniem Niemcy rozpoczęli odwrót. Opuszczone Piedimonte san Germano zostało zajęte przez wojska polskie rankiem 25 maja.

Linia Gotów

Po bitwie pod Monte Cassino i wkroczeniu aliantów do Rzymu wojska sprzymierzone skierowały się na północ Włoch, gdzie Niemcy zbudowali linię fortyfikacyjną osłaniającą dolinę rzeki Pad. Na długości 320 km i głębokość 30 km (od Pesaro nad Morzem Adriatyckim do Massy nad Morzem Liguryjskim) rozlokowano schrony bojowe dla artylerii i karabinów maszynowych, pola minowe i zasieki.

Zadaniem 2. Korpusu Polskiego było zdobycie Ankony. Port pozwoliłby Aliantom  skrócić linie zaopatrzeniowe dla wojsk walczących w północnych Włoszech.

2. Korpus Polski od 15 czerwca 1944 r. rozpoczął działania nad Adriatykiem. Dywizje niemieckie stawiały opór na kolejnych pozycjach, wykorzystując przepływające rzeki. Na początku lipca 1944 r. Polacy zdobyli Loreto, Recanati, Osimo, Castelfidardo i wzgórze San Pietro oraz podeszli pod Ankonę.

***

Projekt „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”

W 2022 roku, w związku z 80. rocznicą rozpoczęcia wędrówki ewakuowanej z ZSRS armii gen. Andersa, Instytut Pamięci Narodowej zainaugurował międzynarodowy projekt edukacyjno-memoratywny „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”, który ma na celu upamiętnienie wysiłku zbrojnego Polskich Sił Zbrojnych podczas II wojny światowej oraz losów ludności cywilnej ewakuowanej z ZSRS wraz z armią gen. Andersa.

Projekt obejmuje swym zasięgiem ponad 50 państw na całym świecie i jest przykładem polityki historycznej skierowanej do trudnego, wymagającego odbiorcy. Odbiorcy, który nie wie nic albo niewiele o historii Polski. Często też posiada jej bardzo przekłamany, zdeformowany przez różne środki przekazu obraz.

W ramach projektu powstała wystawa „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności” Od tego czasu była pokazywana w wielu krajach na 5 kontynentach w ponad 50 zagranicznych lokalizacjach od Republiki Południowej Afryki, Zimbabwe i Stanów Zjednoczonych po Iran. 

Podczas II wojny światowej polscy żołnierze walczyli na wszystkich jej frontach w obronie godności i wolności oraz w imię solidarności z innymi zniewolonymi narodami. Chcemy przypomnieć bohaterskie czyny naszych lotników w Bitwie o Anglię, zapomnianych polskich żołnierzy spod Tobruku, Narwiku czy Monte Cassino.

Przez tytułowe „szlaki nadziei” należy rozumieć zbiorowe peregrynacje obywateli polskich w latach II wojny światowej – o charakterze zarówno wojskowym, jak i cywilnym – którym przyświecała myśl o przywróceniu wolności Polsce i światu zniewolonym przez III Rzeszę i jej sojuszników, związane z działalnością legalnych władz Rzeczypospolitej.

► Więcej o projekcie edukacyjno-memoratywnym „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”

Polecamy:

• Notacja ze Stosławem Kowalskim, majorem Wojska Polskiego, uczestnikiem bitwy o Monte Cassino
• Teodor Gąsiorowski: „Karpaty” pod Monte Cassino 
• Teodor Gąsiorowski: ...oto dziś dzień krwi i chwały... Bitwa o masyw Monte Cassino
• Tomasz Stempowski: Monte Cassino, Senio, Bolonia... O 3. Dywizji Strzelców Karpackich
• „Przez Orient na Monte Cassino – losy polskich uchodźców wojennych” – dyskusja
• IPNtv Białystok: Generał Władysław Anders. Bitwa o Monte Cassino
• Walki o Monte Cassino – fotografie z Archiwum IPN
• Blok artykułów o gen. Władysławie Andersie na portalu Przystanekhistoria.pl
• Antek Srebrny - Bitwa pod Monte Cassino 1944 r.
• Produkcja „Czego nie wiedziałeś o Monte Cassino”
• Dyskusja: Wolność krzyżami się mierzy – historia krzyża pamiątkowego Monte Cassino
• Dyskusja: Bohaterowie spod Monte Cassino na rozstajach historii. Losy żołnierzy 2 Korpusu
• Dyskusja: 2 Korpus Polski i bitwa o Monte Cassino
• Dyskusja: Przez Orient na Monte Cassino – losy polskich uchodźców wojennych
• Otwarcie drogi na Rzym przez Armię Andersa. Jan Józef Kasprzyk gościem Historia toczy się dziś 
• Cykl „Co by było, gdyby zwierzęta mówiły – Miś Wojtek”
• Publikacja: Działania 2. Korpusu Polskiego w kampanii włoskiej 1944–1945
• Publikacja: Droga na Monte Cassino 1941–1944 w fotografii Ignacego Jaworowskiego / The way to Monte Cassino 1941–1944 in photographs by Ignacy Jaworowski
• Komiks: Wojenna odyseja Antka Srebrnego 1939–1944. Zeszyt 4. Bitwa pod Monte Cassino 1944 r.
• Publikacja: Wciąż szukamy Ojczyzny zgubionej w wrześniowych chmurach... Wojennym szlakiem majora Władysława Drelicharza (1913–1944)
• Publikacja: Monte Cassino 1944. Bitwa Dziesięciu Armii 
• „Biuletyn IPN” nr 5/2024 – Monte Cassino
• Publikacja: Generał broni Władysław Anders 1892–1970. Czyny i pamięć

Po nabożeństwie uczestnicy złożyli wieńce na grobie błogosławionego księdza kardynała Stefana Wyszyńskiego, a następnie przemaszerowali przed Grób Nieznanego Żołnierza, gdzie złożyli kwiaty i oddali hołd bohaterom walk o wolną Polskę.

W uroczystościach udział wzięli działacze i członkowie NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”, działacze opozycji antykomunistycznej, przedstawiciele Sejmu i duchowieństwa oraz mieszkańcy Warszawy.

Wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego.

* * *

Powstanie „Solidarności” było jednym z najważniejszych wydarzeń końca XX w. na świecie. Od samego początku wspierali ją polscy rolnicy. Rejestrując NSZZ „Solidarność”, komuniści nie zgodzili się na rejestrację podobnego związku rolników. Jego statut został złożony w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie już 24 września 1980 r.

Wśród najważniejszych postulatów ludności wiejskiej znalazły się:

• prawo do swobodnego zrzeszania się w niezależnych związkach zawodowych
• poszanowanie przez komunistyczne władze prawa do własności ziemi
• swobodny obrót własnością ziemską
• zrównanie w prawach gospodarstw rolników indywidualnych z uprzywilejowanymi dotąd państwowymi gospodarstwami rolnymi (PGR)
• ujednolicenie praw socjalnych na wsi i w mieście
• reforma szkolnictwa wiejskiego
• poszanowanie wolności religijnej

29 grudnia 1980 r. w Ustrzykach Dolnych rozpoczął się chłopski protest, a 5 stycznia 1981 r. w Rzeszowie rozpoczęła się okupacja siedziby Wojewódzkiej Rady Związków Zawodowych. Na przełomie stycznia i lutego kilkanaście osób podjęło głodówkę w kościele św. Józefa w Świdnicy. Jednym z postulatów protestujących była rejestracja niezależnego związku zawodowego rolników. Co prawda 10 lutego komunistyczny Sąd Najwyższy odrzucił wniosek o rejestrację „Solidarności” rolników, jednak wkrótce (18/20 lutego) protesty doprowadziły do podpisania tzw. porozumień rzeszowsko-ustrzyckich. Były one ostatnim – po Gdańsku, Szczecinie, Jastrzębiu-Zdroju, Dąbrowie Górniczej – porozumieniem społecznym zawartym w latach 1980-81. W reakcji na stały sprzeciw reżimu w sprawie rejestracji związku zawodowego rolników w marcu w Poznaniu doszło do zjednoczenia istniejących już niezależnych organizacji chłopskich, które przyjęły wspólną nazwę NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Działania rolników były systematycznie wspierane przez NSZZ „Solidarność” oraz hierarchię kościelną. Prymas Stefan Wyszyński wielokrotnie spotykał się z liderami „chłopskimi” oraz osobiście interweniował u komunistycznych władz, popierając dążenia ludności wiejskiej.

W walce przeciwko powstaniu rolniczego związku zawodowego komunistyczna władza doprowadziła do słynnego kryzysu bydgoskiego. Jako protest wobec brutalnych działań reżimu 27 marca 1981 r. miał miejsce największy strajk w Polsce. Uczestniczyło w nim ok. 11 mln osób, a więc nawet więcej niż wynosiła liczba członków „Solidarności”. Dopiero ten zdecydowany protest wszystkich środowisk patriotycznych w całej Polsce wymusił rejestrację 12 maja 1981 r. Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Wielu specjalistów ocenia ten sukces także jako ostatnie społeczne dzieło prymasa Wyszyńskiego. Swojego oburzenia nie kryli natomiast komuniści moskiewscy. „Kania obiecał, że się nie poddacie, że nie zarejestrujecie »Solidarności wiejskiej«. [...] A jednak skapitulowano. W jakiej postawiliście nas sytuacji?” – huczał członek sowieckiego Politbiura Michaił Susłow.

Polska „Solidarność” była iskrą, która dała początek upadkowi sowieckiego imperium oraz uzależnionych państw komunistycznych na czterech kontynentach. Przebudowie uległ świat ukształtowany przez „zimną wojnę” po 1945 r. Efektem było wyzwolenie się wielu państw spod zależności i okupacji Związku Sowieckiego od Litwy, Łotwy i Estonii po Gruzję. Dzięki przełomowi zapoczątkowanemu przez „Solidarność” stało się także możliwe zjednoczenie Niemiec. Polska „Solidarność” to triumf pokojowej siły ducha nad materialistycznym komunistycznym imperium zła.

Polecamy materiały Instytutu Pamięci Narodowej poświęcone rolniczej „Solidarności”:

• Andrzej W. Kaczorowski: Rolnicy „okrągłego stołu”
• Mateusz Szpytma: Jan Antoł – gazda z pięćdziesiątego województwa
• Andrzej W. Kaczorowski: Prymas wobec rolniczej „Solidarności”
• Teka edukacyjna IPN: „O wieś polską wolną, niezależną, samorządną. Od PSL do NSZZ RI «Solidarność» (1944–1989)”
• Dodatek prasowy: Kuryer Kielecki. Solidarna wieś [PDF]
• Cykl wykładów „Bohaterowie Zielonej Solidarności”

Na pytania red. Krzysztofa Świątka odpowiada prof. dr hab. Włodzimierz Suleja – historyk z Biura Badań Historycznych, pracownik Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, autor m.in. książki „Józef Piłsudski;(wyd. II 2004)”.

Obejrzyj na kanale IPNtv

* * *

„Historia toczy się dziś” to cykl rozmów, w którym poruszane są kluczowe tematy związane z historią, teraźniejszością oraz przyszłością. Prowadzący Krzysztof Świątek w każdej audycji rozmawia z zaproszonymi gośćmi – ekspertami, historykami oraz liderami opinii publicznej.

Kolejne odcinki cyklu „Historia toczy się dziś” w każdy piątek o godz. 9.15 na kanale IPNtv w serwisie YouTube.

– Dziś Rzeczpospolita przypomina, że partyzanci to bohaterowie niepodległej Polski – powiedział w swoim wystąpiniu dr hab. Filip Musiał, dyrektor krakowskiego oddziału IPN. – Możemy powiedzieć, że Władysław Tarkowski wraca do swoich. Będzie złożony w kwaterze, w której leżą ludzie, którzy wraz z nim walczyli z sowieckim zniewoleniem i którzy tak jak on oddali życie za niepodległość Polski..

Władysław Tarkowski ps. „Wilczur” (1925-1948)

Urodził się 16 stycznia 1925 r. w Niegoszowicach (pow. chrzanowski). Po wybuchu wojny zajmował się sortowaniem listów na poczcie w Krakowie. W 1943 r., po śmierci ojca, objął rodzinne gospodarstwo w Niegoszowicach. Jego droga do podziemia niepodległościowego nie była oczywista. Pochodził z powiatu, gdzie ugrupowania komunistyczne miały pewne zaplecze społeczne. Możliwe, że początkowo uwierzył w głoszone przez nie hasła. Najpierw zgłosił się do PPR, a w poszukiwaniu pracy trafił na Pomorze Zachodnie. Tam zadeklarował gotowość współpracy z Urzędem Bezpieczeństwa – we wrześniu 1945 r. został wartownikiem w PUBP Białogard. Jednak w styczniu 1946 r. porzucił służbę i zaczął się ukrywać na Podhalu.

Latem 1946 r., po weryfikacji i okresie próbnym, został przyjęty do oddziałów Zgrupowania Partyzanckiego „Błyskawica” dowodzonego przez Józefa Kurasia „Ognia”. Otrzymał ps. „Wilczur”. Przydzielony był najpierw do 2. kompanii, a następnie do 1. kompanii operującej w rejonie Krościenka nad Dunajcem. Uczestniczył w różnego rodzaju działaniach zgrupowania, w tym w akcjach zaopatrzeniowych i likwidacyjnych. Po ogłoszeniu przez komunistów tzw. amnestii, ujawnił się w kwietniu 1947 r. w Nowym Targu. Jednak wiosną 1948 r. powrócił do partyzantki niepodległościowej. Dołączył do oddziału partyzanckiego „Wiarusy”, działającego w powiatach nowotarskim i limanowskim.  

W wyniku zasadzki zorganizowanej przez funkcjonariuszy UB i MO w Ostrowsku koło Nowego Targu, nocą z 11 na 12 czerwca 1948 r. doszło do starcia, w wyniku którego Władysław Tarkowski został siedmiokrotnie postrzelony. Zmarł 12 czerwca 1948 r.

Szczątki Władysława Tarkowskiego zostały odnalezione w czerwcu 2024 r. podczas prac ekshumacyjnych prowadzonych przez Instytut Pamięci Narodowej na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Karol Polejowski przybliżył historię Żołnierza Niezłomnego oraz podkreślił:

– Dzisiaj Władysław Czarnecki „Luśnia” wraca tu, gdzie jego miejsce. Na ziemię Szczuczyńską. Wraca jako godny żołnierz Wojska Polskiego. To właśnie nasza misja – odnaleźć wszystkich tych, którzy zginęli z rąk niemieckich, sowieckich i rodzimych komunistycznych oprawców.

Główna część uroczystości odbyła się na Placu 1000-lecia przy Zespole Szkolno-Przedszkolnym. Tablicę upamiętniającą „Luśnię”, zamieszczoną na budynku szkoły odsłonił zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski, burmistrz Szczuczyna Marcin Wileński oraz wiceprzewodniczący Rady Młodzieży przy Prezydencie RP Piotr Wasilewski, reprezentujący sekretarza stanu w Kancelarii Prezydenta RP Adama Andruszkiewicza. Podczas wydarzenia wygłoszony został Apel Pamięci, zwieńczony salwą honorową, po której delegacje oddały hołd bohaterowi, składając kwiaty pod memoriałem.

W uroczystości zorganizowanej dzięki współpracy oddziału IPN w Białymstoku oraz Urzędu Miejskiego w Szczuczynie wzięli udział m.in. rodzina Władysława Czarneckiego, przedstawiciele władz samorządowych, służb mundurowych, organizacji kombatanckich, oświatowych i kulturowych, młodzież oraz licznie zebrani mieszkańcy Szczuczyna. Obecna była również Kompania Honorowa 2. Brygady Zmotoryzowanej Legionów.

Wydarzenie odbyło się pod patronatem Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

* * *

Władysław Czarnecki urodził się 15 maja 1921 r. w Szczuczynie, jako syn Piotra i Franciszki Ekstowicz.

W okresie II wojny światowej, pod okupacją niemiecką działał w Narodowych Siłach Zbrojnych. Kontynuował walkę z narzuconym systemem komunistycznym w strukturach Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Od sierpnia 1945 r. pełnił funkcję szefa wywiadu Komendy Powiatowej NZW w Grajewie. Ujawnił się 14 kwietnia 1947 r. w Grajewie. Pragnął ułożyć sobie normalne życie. Podjął pracę ekspedytora poczty wewnętrznej w Dolnośląskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego. Nie uchroniło go to przed zemstą ,,władzy ludowej”. Został aresztowany 19 października 1948 r. przez funkcjonariuszy PUBP w Wałbrzychu. Padł ofiarą brutalnego śledztwa. 28 maja 1949 r., wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego we Wrocławiu skazano go na karę śmierci. Wyrok wykonano 14 lipca 1949 r. na terenie Więzienia nr 1 we Wrocławiu.

Szczątki Bohatera zostały odnalezione w kwietniu 2012 r. w czasie prac poszukiwawczych prowadzonych przez IPN na terenie Cmentarza Osobowickiego we Wrocławiu. 24 lipca 2025 r. rodzina Władysława Czarneckiego otrzymała notę identyfikacyjną.

Uroczystości rozpoczęła Msza święta w intencji ks. Zygmunta Kaczyńskiego. Następnie zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma przypomniał postawę duchownego i podkreślił jego zasługi:

– Dzięki temu, że był ministrem w rządzie RP na uchodźstwie przyczynił się do powstawania nie tylko szkół powszechnych, ale także katedr na najważniejszych angielskich uniwersytetach – z Oxfordem na czele. Bardzo się starał, by literatura piękna była dostępna wśród emigrantów. Trwała wojna, walka, potrzebna była broń, potrzebne było wspieranie polskiego podziemia, a on widział przyszłość, widział, że potrzebne jest młode pokolenie – że trzeba je ukształtować przez literaturę piękną, przez polską kulturę, przez naszą historię.

Upamiętnienie księdza Kaczyńskiego sfinansowane przez Instytut Pamięci Narodowej odsłonili zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma oraz dyrektor Muzeum Żołnierz Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL Adrianna Garnik.

Ostatnim punktem uroczystości był panel dyskusyjny przygotowany przez Biuro Badań Historycznych IPN pt. „Kapłan, redaktor, polityk i więzień komunistyczny. Ks. Zygmunt Kaczyński i jego losy (1894–1953)”. W debacie wzięli udział: prof. Jan Żaryn (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego), prof. Paweł Skibiński (Uniwersytet Warszawski) oraz dr hab. Rafał Łatka, prof. UKSW (Instytut Pamięci Narodowej).

13 maja 2026 r., w rocznicę śmierci ks. Kaczyńskiego, dyrektor Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN Adam Siwek, proboszcz parafii św. Karola Boromeusza ks. Jacek Laskowski oraz proboszcz parafii Wszystkich Świętych ks. dr Piotr Waleńdzik złożyli kwiaty na grobie duchownego na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.

* * *

Ksiądz Zygmunt Kaczyński (1894–1953) był księdzem rzymskokatolickim, prałatem, wybitnym działaczem społecznym, publicystą i politykiem. W II Rzeczypospolitej działał w chrześcijańskich związkach zawodowych, współtworzył Stronnictwo Pracy, dwukrotnie uzyskiwał mandat poselski. Kierował Katolicką Agencją Prasową i „Tygodnikiem Warszawskim”. Podczas II wojny światowej uczestniczył w obronie Warszawy, działał w konspiracji, a następnie na emigracji – jako minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w rządzie Stanisława Mikołajczyka. Po powrocie do kraju w 1945 roku został proboszczem parafii Wszystkich Świętych w Warszawie, gdzie energicznie włączył się w odbudowę życia religijnego i materialnego stolicy. Za swoją działalność publicystyczną i społeczną był prześladowany przez władze komunistyczne. Aresztowany w 1948 i 1949 roku, a w 1951 roku skazany na 10 lat więzienia. Zmarł 13 maja 1953 roku w więzieniu mokotowskim w Warszawie. W 1958 roku został pośmiertnie zrehabilitowany. Jego postać pozostaje symbolem wierności Kościołowi i niepodległej Polsce w czasach totalitaryzmu.

Polecamy materiały IPN:

• Jan Żaryn, Ksiądz prałat Zygmunt Kaczyński (1894–1953)

• 14.00 –  Władysław Bułhak, W masce i bez maski. Wywiad polski na wychodźstwie w czasie II wojny światowej
• 15.00 –  Leon Popek, Tomasz Potkaj, Kres. Historie dzieci ocalonych z pogromów
• 16.00 – Zbigniew K. Wójcik, W kleszczach totalitaryzmów. Łukasz Ciepliński (1913-1951). Tom I. Prawość i męstwo

Edycja specjalna – spotkania z autorami publikacji nagrodzonych w konkursie Sygnety Wydawnictwa IPN na Najlepszą Książkę roku 2025!

 – W osobie rotmistrza Witolda Pileckiego skondensowało się wszystko to, co w Polsce najwspanialsze i najpiękniejsze. Wychowany w duchu patriotycznym, był człowiekiem wszechstronnie utalentowanym. Uznał jednak, że poświęci swoje życie Polsce. I poświęcił to życie do końca

– przypomniał dr hab. Karol Polejowski.

– Niezłomny oficer Wojska Polskiego, kochający swą Ojczyznę, w całości oddany rodzinie i Bogu. Dziś wspominamy i czcimy wybitnego Polaka XX wieku, któremu przyszło żyć w tragicznych czasach II wojny światowej i początku sowieckiej, nieludzkiej okupacji

– dodał zastępca prezesa IPN.

Pamięć rotmistrza uczcili dyrektor Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL Adrianna Garnik, przedstawiciele Wojska Polskiego, społecznicy oraz mieszkańcy Warszawy.

Na koniec uroczystości zebrani złożyli wieńce pod pomnikiem Witolda Pileckiego w al. Wojska Polskiego. Upamiętnienie znajduje się w pobliżu miejsca, w którym rotmistrz w 1940 r. dołączył do łapanki, żeby znaleźć się wśród osób wiezionych do KL Auschwitz.

W Kościele św. Stanisława Kostki została odprawiona msza w intencji bohatera. Podczas liturgii Instytut Pamięci Narodowej reprezentował zastępca dyrektora Biura Prezesa Adam Stefan Lewandowski.

***

Jarosław Szarek: Witold Pilecki – jeden z najodważniejszych ludzi na świecie

Jeszcze ćwierć wieku temu nazwisko Witolda Pileckiego nie było znane nawet większości Polaków. Dzisiaj jest on w Polsce bohaterem, którego imieniem nazywane są ulice. Młodzież często wybiera go na patrona szkół czy drużyn harcerskich. Rocznica jego śmierci obchodzona jest niemal jak święto państwowe. Trzydzieści lat po upadku dyktatury komunistycznej w Polsce i zakończeniu dominacji sowieckiej w Europie Środkowej Pilecki stał się symbolem polskiego heroizmu i patriotyzmu.

Człowiek – który jako żołnierz polskiej armii podziemnej podjął się specjalnej misji, polegającej na przeniknięciu do niemieckiego obozu w Auschwitz, by poznać prawdę o losie tysięcy osób przetrzymywanych za drutami kolczastymi – powiedział po latach o komunistycznych torturach: „Oświęcim przy nich to była igraszka”. Wypowiedziała te słowa osoba, która poznała nie tylko piekło niemieckiego obozu koncentracyjnego, ale też krwawą rzeczywistość dwóch wielkich wojen stoczonych przez Polaków: w latach 1919–1921 z bolszewikami i we wrześniu 1939 r. z niemieckim agresorem.

Witold Pilecki urodził się na początku XX wieku – 13 maja 1901 r. Był to czas, kiedy Polski nie było na mapie świata. Pod koniec XVIII wieku ziemie państwa polsko-litewskiego (obejmującego także obszar dzisiejszej Białorusi i Ukrainy) zagarnęli i podzielili między siebie trzej sąsiedzi: Rosja, Austria i Prusy. Cały XIX wiek to seria podejmowanych przez kolejne pokolenia zrywów zbrojnych, w których uczestniczyli przodkowie Witolda Pileckiego.

Jednak dopiero sytuacja, w której ciemiężyciele Polski stanęli w 1914 r. przeciwko sobie w Wielkiej Wojnie zmieniła niekorzystną sytuację geopolityczną, co wykorzystali Polacy, sięgając po niepodległość po 123 latach niewoli.

Młodość Witolda Pileckiego to okres odbudowywania polskiej państwowości. Na samym początku Polacy musieli stoczyć walkę o niemal każdy fragment swojej granicy. Pilecki jako osiemnastolatek walczył o Wilno. Następnie w 1920 r. wraz z setkami tysięcy zdeterminowanych żołnierzy brał udział w powstrzymaniu wojsk bolszewickich w ich marszu na zachód, który miał skończyć się dopiero nad Atlantykiem. Obrona Warszawy, znana w Polsce jako Cud nad Wisłą, nie tylko uratowała młode państwo, ale też pokrzyżowała plany Lenina dostarczenia zarzewia czerwonej ideologii aż do Berlina i Paryża. Gdy nastał upragniony pokój, młody Witold zrezygnował z kariery wojskowej i zajął się rodzinnym majątkiem. Założył rodzinę. Nic nie zapowiadało tragedii, która miała nastąpić.

We wrześniu 1939 roku agresywni sąsiedzi, Niemcy i Rosja, po raz kolejny zapragnęli podzielić między siebie polskie ziemie. Porozumienie Hitlera i Stalina i ich wspólna napaść na Polskę (efekt paktu Ribbentrop-Mołotow) rozpoczęły II wojnę światową. Pilecki wyruszył na front i znów stanął do obrony swojej ojczyzny. Trzydzieści pięć dni krwawej walki nie uratowało jednak kraju. Polacy nie pogodzili się z utratą niepodległości – utworzyli państwo podziemne – fenomen w skali świata. Mimo wszechobecnego terroru niemieckiego gestapo i rosyjskiego NKWD działały struktury polskiej konspiracji. Oczywiście wśród setek tysięcy członków ruchu oporu znalazł się Witold Pilecki.

We wrześniu 1940 r. podjął się wykonania niezwykłej misji. Zgłosił się na ochotnika jako ten, który dobrowolnie da się schwytać w czasie łapanki przeprowadzanej przez Niemców w Warszawie. W ten sposób trafił do niemieckiego obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Jego zadaniem było rozpoznanie obozowych warunków. Już miesiąc później przesłał swoim przełożonym raport. Jako numer obozowy 4859 pozostawał za drutami dwa lata i siedem miesięcy. W tym czasie zorganizował w obozie konspiracyjny Związek Organizacji Wojskowej skupiający ponad sto osób we wszystkich komandach. Skrupulatnie dokumentował ponurą rzeczywistość obozową, jednak zagrożony aresztowaniem i egzekucją zdecydował się na brawurową ucieczkę.

1 sierpnia 1944 r. w terroryzowanej przez Niemców od blisko pięciu lat Warszawie wybuchło powstanie. Na wiadomość o polskim zrywie Stalin powstrzymał… napierającą na zachód Armię Czerwoną. Wojska sowieckie stanęły na warszawskim brzegu Wisły i przez 62 dni nierównej walki na ulicach polskiej stolicy bezczynnie przyglądały się dramatowi, który rozgrywał się po drugiej stronie rzeki. Efekt? 200 tysięcy zabitych, ponad pół miliona wypędzonych, miasto zburzone w 50 procentach, zbezczeszczone i zrównane z ziemią świątynie, doszczętnie zniszczone śródmieście. Warszawa. Wśród bohaterskich powstańców, którzy stanęli na barykadach, był też oczywiście Witold Pilecki, który po zakończonych walkach trafił do niemieckiego obozu jenieckiego.

Po zakończeniu wojny przybył do Polski, gdzie rozpoczęła się sowiecka okupacja. Zbudował w kraju siatkę konspiratorów, dzięki której przekazywał legalnym polskim władzom w Londynie informacje o postępującej komunizacji i terrorze komunistycznym w Polsce. Został jednak aresztowany i po torturach skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano 25 maja 1948 r. strzałem w tył głowy. Rodzina Witolda dowiedziała się o tym dopiero czterdzieści lat później. Pochowany został w bezimiennym grobie w niewiadomym miejscu.

Postać Witolda Pileckiego stała się symbolem. Polacy w jego losach widzą prawdziwą historię swojej ojczyzny, ujętą w jednym życiorysie. Dramatyczne wybory, chwała i cierpienie. Bohaterstwo skazane na zapomnienie, dziś odkrywane ponownie. To wszystko jest powodem ogromnej fascynacji tą wyjątkową postacią. Ale jest też dowodem na słuszność głęboko zakorzenionego w polskiej duszy przekonania: Prawda zawsze zwycięża.

Autor: dr Jarosław Szarek

Polecamy:

• Artykuły o Witoldzie Pileckim na portalu przystanekhistoria.pl
• Biogram IPN: Rotmistrz Witold Pilecki
• Rotmistrz Witold Pilecki
• Ostatnia droga rotmistrza Witolda Pileckiego
• Wystawa IPN: Witold Pilecki
• Konspiracyjna tożsamość Witolda Pileckiego w KL Auschwitz
• Publikacja: Rotmistrz Witold Pilecki 1901-1948 / Rotamaster Witold Pilecki 1901–1948

Podczas uroczystego otwarcia zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski podkreślił:

– Otwieramy nowy etap w działalności warszawskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej. Oddziału, który jest niezwykle zasłużony, jeśli chodzi o badanie i dokumentowanie najnowszej historii Warszawy i okolic. Niedaleko stąd mamy też Izbę Pamięci Strzelecka 8 – znakomitą placówkę, z jednej strony o charakterze muzealnym, z drugiej strony edukacyjnym, która pozwala przybliżyć koszmar rządów komunistycznych i tego, co działo się na warszawskiej Pradze po roku 1944.

Warszawski oddział IPN jest jednym z największych ośrodków varsavianistycznych w kraju. Prowadzi szeroką działalność badawczą i popularyzatorską, realizując projekty takie jak: „Warszawa nie?pokonana”, „Mazowsze i Podlasie w ogniu” czy „Dopalanie Kresów”. Efektem tych działań są publikacje naukowe, albumy, broszury, konferencje i wystawy. Aktywnie działa w przestrzeni publicznej – prowadząc m.in. spacery historyczne, warsztaty, rekonstrukcje, uroczystości rocznicowe, koncerty patriotyczne i działania edukacyjne skierowane do uczniów, nauczycieli, studentów i seniorów. 

W wydarzeniu wzięli udział m.in. dyrektor generalny IPN Wiesława Misior, dyrektor Biura Prezesa IPN dr Marek Jedynak, dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu prok. Andrzej Pozorski, dyrektor Biura Badań Historycznych dr Sebastian Pilarski, dyrektor Biura Edukacji Narodowej dr Adam Pleskaczyński, dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk, dyrektor Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN Adam Siwek, poprzedni dyrektor warszawskiego oddziału IPN prof. Jerzy Eisler, uczniowie jednej z praskich szkół, zaangażowanej w projekty Instytutu, samorządowcy, społecznicy, przedstawiciele urzędów, duchowieństwa i mediów, a także burmistrzowie Pragi Północ, Południe oraz okolicznych gmin. 

Podczas uroczystości zaprezentowaliśmy materiały poświęcone historii warszawskiej Pragi, w tym multimedialną mapę miejsc związanych z konspiracją niepodległościową i represjami komunistycznymi, wideo-opowieść narracyjną „Praskie ślady”, która przedstawia wybrane wątki z dziejów Pragi w XX wieku, a także stronę internetową Izby Pamięci Strzelecka 8, stanowiącą cyfrowe kompendium wiedzy o tym miejscu oraz innych mu podobnych – zarówno w Warszawie, jak i w całej Polsce.

Szczególne miejsce w strukturze oddziału zajmuje Izba Pamięci Strzelecka 8 – zlokalizowana w dawnym areszcie NKWD i UB na warszawskiej Pradze. To unikatowa przestrzeń, w której prowadzone są zajęcia edukacyjne i wydarzenia upamiętniające ofiary systemu komunistycznego.

W uroczystości udział wzięli zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski, doradca Prezydenta RP Jan Józef Kasprzyk, mieszkańcy Warszawy, społecznicy, weterani walk o niepodległość Polski, członkowie opozycji antykomunistycznej oraz przedstawiciele Wojska Polskiego.

Organizatorami wydarzenia byli Instytut Pamięci Narodowej, we współpracy z Kancelarią Prezydenta RP oraz Dowództwem Garnizonu Warszawa.

***

Roksana Szczypta-Szczęch: Co się stanie, gdy mnie zabraknie... Śmierć Piłsudskiego

12 maja 1935 r. o godz. 20.45 w Belwederze zmarł Józef Piłsudski – jeden z Ojców Niepodległej, odrodzonej w 1918 r. po 123 latach zaborów i nieobecności na mapach świata.

U współczesnych budził skrajne emocje, od uwielbienia po niechęć. Miał zarówno oddanych zwolenników, jak i zaciętych przeciwników. Ani jednym, ani drugim nie szczędził słów krytyki.

Dostrzegał zagrożenia

„[…] jakiejś nocy mjr [Roman] Michałowski […], adiutant Piłsudskiego, który był wtedy attaché wojskowym w Bukareszcie, był na nocnym dyżurze […]. Nagle Michałowski usłyszał głos [i] przypuszczając, że ktoś wszedł do Marszałka, co było niedopuszczalne, zajrzał do pokoju. To była noc, 2 czy 3 po północy. Marszałek swoim zwyczajem stawiał pasjanse i mówił do siebie. I nagle spojrzał na Michałowskiego z rozpaczą w oczach i z miejsca zapytał: »Czego chcecie, chłopcze?«. Ten się coś wytłumaczył: »Myślałem, że czegoś Marszałek potrzebuje…« A Marszałek nagle: »Czy wy zdajecie sobie sprawę z niebezpieczeństwa grożącego Polsce od wewnątrz i od zewnątrz? Co się stanie, gdy mnie zabraknie? […] Jeśli Polacy, wszyscy Polacy, nie wezmą się do roboty w obronie interesów kraju, a mnie zabraknie, to za dziesięć lat Polski nie będzie«”

– wspominał Wacław Jędrzejewicz wydarzenie z udziałem Marszałka i Michałowskiego z 1931 r.

Piłsudski, nie inaczej niż główne osobistości ówczesnej sceny politycznej, dostrzegał rozliczne zagrożenia dla niepodległości kraju. Różnica polegała na tym, że był skuteczny i wbrew zasadom obowiązującym w dyplomacji – nazbyt bezpośredni. Był bardziej żołnierzem niż politykiem, choć nosił w sobie cechy obydwu tych profesji. Stanowiło to ogromną zaletę, ale i nie lada wyzwanie dla oponentów politycznych oraz współpracowników Piłsudskiego. Wystarczy wspomnieć jego walkę w tzw. okresie Sulejówka o ustawę o naczelnych władzach wojskowych, mającą nadać szczególne kompetencje przyszłemu naczelnemu wodzowi.

„[…] ku rozpaczy swej rodziny i przyjaciół – używał najbardziej drażliwych epitetów w stosunku do najwyższych czynników wojska. Z wyjątkiem prezydenta [Stanisława] Wojciechowskiego generałowie [Stanisław] Szeptycki i [Władysław] Sikorski nasłuchali się i naczytali w jego pismach najgorszych obelg, którymi sypał Piłsudski wbrew prośbom otoczenia. Dla polityków bliskich Piłsudskiemu, jak [Walery] Sławek, jak [Kazimierz] Świtalski, były to bardzo trudne momenty, starali się, ażeby z[a]łagodzić jakoś sytuację i doprowadzić do możliwych kompromisów. Piłsudski o to nie dbał i tę akcję swoją prowadził dalej […]”.

Dar przewidywania

Troska o Rzeczpospolitą odgrywała u Piłsudskiego rolę nadrzędną.

„Odczuwał dotkliwie wszelką formę zależności czy lekceważenia Polski przez obcych lub poniżania jej majestatu przez swoich. Zwalczał też namiętnie wszelkimi sposobami, z uporem i wytrwałością każdego, o którym wyrobił sobie przekonanie, że świadomie czy nieświadomie depcze polską, państwową rację stanu”

– pisał Eugeniusz Kwiatkowski, wicepremier i minister skarbu w II RP.

Miał szczególny dar przewidywania i oceny sytuacji, który pozwalał mu wysuwać daleko idące wnioski co do przyszłości. Kiedy więc 26 stycznia 1934 r. została podpisana polsko-niemiecka deklaracja o nieagresji, mająca obowiązywać przez 10 lat, Marszałek prorokował:

„Dobre stosunki Polski z Niemcami mogą trwać jeszcze cztery-pięć lat. Za więcej nie ręczą”.

Nie pomylił się ani w 1931 r., ani w 1934 r. Dokładnie 1 września 1939 r. Niemcy zaatakowali Polskę.

Polecamy:

• Marek Gałęzowski: „Niby heros homerycki”. Reakcje na śmierć Józefa Piłsudskiego
• Mariusz Żuławnik: Odszedł Wódz Narodu Józef Piłsudski
• Anna Kuśmierek: Śmierć Marszałka
• Irena Siwińska: Pogrzeb Józefa Piłsudskiego
• Sebastian Piątkowski: Ostatnia droga serca marszałka Piłsudskiego
• Marek Gałęzowski: Ostatnie lata niepodległości

IPN w Warszawie – 16 maja 

• od godz. 18.00 do 00.30 – Centralny Przystanek Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego przy ul. Marszałkowskiej 107 w Warszawie;
• od godz. 18.00 do 00.30 – siedziba Centrum Edukacyjnego IPN im. Janusza Kurtyki przy Marszałkowskiej 21/25 (przy Trasie Łazienkowskiej i Metrze Politechnika);
• od godz. 16.00 do 23.00 – Izba Pamięci, ​​ul. Strzelecka 8;
• od godz. 18.00 do 22.00 – ul. Szwedzka 22 – po raz pierwszy zapraszamy do zwiedzenia wystaw w nowej siedzibie Oddziału IPN w Warszawie;

IPN w Białymstoku – 16 maja

• od godziny 17.00 do 00.00 – siedziba Oddziału IPN w Białymstoku, ul. Warsztatowa 1A;

IPN w Bydgoszczy – Europejska Noc Muzeów – 16 maja

• od godziny 18.00 do 23.00 – siedziba Delegatury IPN w Bydgoszczy przy ul. Wincentyny Teskowej 1;

IPN w Gdańsku – 16 maja

• od godziny 18.00 do 22.00 – siedziba Oddziału IPN w Gdańsku przy al. Grunwaldzkiej 216;

IPN w Katowicach – 16 maja

• od godziny 18.00 do 23.00 – siedziba Oddziału IPN w Katowicach przy ul. Józefowskiej 102;
• pokaz filmu „Kryptonim Warta. 7 Dywizja Piechoty 1939”, w godz. 17.00-19.00 oraz 20.00-22.00 – Przystanek Historia Centrum Edukacyjne IPN im. gen. Janusza Gąsiorowskiego w Częstochowie (al. NMP 52);

IPN w Kielcach – 16 maja

• od godziny 17.00 do 23.30 – siedziba Delegatury IPN w Kielcach przy al. Na Stadion 1;

IPN w Koszalinie – 22 maja

• od godz. 15.00 do 19.00 – Europejska Noc Sądów w Sądzie Rejonowym przy ul. Andersa 34 w Koszalinie – stoisko IPN (z książkami, komiksami, grami planszowymi itp.), prezentacja działań dotyczących prac ekshumacyjnych na terenie kompleksu obozowego w Treblince, ujawnionych tam artefaktów, zdjęcia z miejsca ekshumacji;

• od godziny 14.00 do 19.00 – Przystanek Historia – wystawa pt. „Symbole Kurkowych Bractw Rzeczypospolitej Polskiej”, strefa dla dzieci z grami planszowymi i multimedialnymi VR pt. „Lotnicy” oraz „Gra Szyfrów”;

IPN w Krakowie – 15 maja

• od godziny 17.00 do 23.00 – siedziba Oddziału IPN w Krakowie przy ul. Stefana Czarnieckiego 3;

IPN w Łodzi – 16 maja

• od godziny 18.00 do 00.00 do siedziby Oddziału IPN w Łodzi przy ul. E. Orzeszkowej 31/35 oraz Przystanku Historia im. ppłk. Wacława Lipińskiego przy al. marsz. Józefa Piłsudskiego 5;

IPN w Opolu – 16 maja

• od godziny 18.00 do 20.30 – siedziba Instytutu Śląskiego w Opolu przy ul. Piastowskiej 17;

IPN w Radomiu – 16 maja

• od godziny 18.00 do 23.00 – siedziba Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Radomiu przy ul. 25 czerwca 68;

IPN w Rzeszowie – 16 maja

• od godziny 19.00 do 00.00 – siedziba Oddziału IPN w Rzeszowie przy ul. Słowackiego 18 oraz w budynku przy ul. Fryderyka Szopena 23;

IPN w Szczecinie – 16 maja

• od godziny 18.00 do 23.30 – w siedzibie Przystanku Historia przy pl. Brama Portowa 1 (biurowiec „Posejdon”);

IPN we Wrocławiu – 16 maja

• od godziny 18.00 do 22.00 – siedziba Oddziału IPN we Wrocławiu przy ul. Sołtysowickiej 21 A.

Kolejnym punktem obchodów było odsłonięcie tablicy pamiątkowej poświęconej ofiarom przewrotu majowego 1926 roku na budynku Dowództwa Garnizonu Warszawa przy Placu marsz. Józefa Piłsudskiego.

Zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma złożył również wieńce pod pomnikiem Wincentego Witosa na Placu Trzech Krzyży oraz na grobie Macieja Rataja w Palmirach.

W ramach uroczystości w Sejmie RP odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa „Państwo prawa czy rządy siły? Przewrót majowy 1926 roku w setną rocznicę i jego znaczenie dla myślenia o demokracji w Polsce”. Konferencja zorganizowana była przez wicemarszałka Sejmu Piotra Zgorzelskiego oraz Instytut im. Wincentego Witosa; Wydział Politologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej; Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie.

***

Na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski wraz z dyrektor Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL Adrianną Garnik złożyli wieńce oraz znicze pod tablicą poświęconą pamięci żołnierzy poległych podczas przewrotu majowego.

***

Z aktywnego życia publicznego Józef Piłsudski zaczął się stopniowo wycofywać po objęciu urzędu prezydenta przez Stanisława Wojciechowskiego. Aby jeszcze mocniej podkreślić swój rozbrat ze sceną polityczną, przeprowadził się ze służbowego mieszkania w stolicy do podarowanej przez podkomendnych willi w Sulejówku.

Marszałek zachowywał jeszcze stanowisko przewodniczącego Ścisłej Rady Wojennej, aczkolwiek jedynym powodem, powstrzymującym go przed złożeniem dymisji i z tej funkcji, była konieczność zachowania przez niego statusu osoby publicznej w związku ze spodziewanym przyjazdem rumuńskiej pary królewskiej.

Po spełnieniu wymogów protokolarnych, 2 lipca 1923 r., Marszałek przesłał swą rezygnację na ręce Prezydenta. Od tego momentu stawał się, z własnego wyboru, osobą prywatną. Nie oznaczało to jednak, że przestał interesować się losami kraju...

Ten zaś borykał się z wieloma, typowymi zwłaszcza dla młodych demokracji, problemami:

Jego słabością była wielka liczba stronnictw reprezentowanych w parlamencie, praktycznie uniemożliwiająca utworzenie stałej większości, co potencjalnie groziło paraliżem centralnej instytucji władzy.

Znacznie skomplikowała się też sytuacja Polski na arenie międzynarodowej. Już w kwietniu 1922 roku, podczas konferencji w Genui, gdzie ustalano relacje między Ententą a Rosją, w Rapallo zostało zawarte porozumienie między Niemcami a ZSRS. Zbliżenie dwóch największych wrogów zawsze oznaczało ogromne zagrożenie dla Polski.

Dodatkowym powodem do niepokojów stał się układ z Locarno, podpisany w październiku 1925 roku. Gwarantował on status quo granic zachodnich Niemiec – wschodnie pozostawały sprawą otwartą. Było to ostentacyjne zezwolenie na swobodną politykę Niemców wobec Polski.

Największym problemem polskiej demokracji była jednak bieda i związana z nią konieczność szukania oszczędności: zbrojny zamach poprzedziły niefortunne próby równoważenia budżetu przez oszczędności na wynagrodzeniach urzędniczych oraz gażach oficerskich.

Z drugiej strony... Pomiędzy jesienią 1922 a majem 1926 r. parlament oraz wyłaniane przezeń kolejne rządy uporały się z najtrudniejszymi problemami wymagającymi rozwiązania:

Uszczelniono granicę wschodnią

Zaprowadzono system szkolny oparty na zasadzie asymilacji państwowej

Ustabilizowano walutę

Wytrzymano konfrontację polityczno-gospodarczą z Niemcami (wojna celna),

Zapoczątkowano budowę portu w Gdyni...

Ostry kryzys zapowiadał już wywiad, jaki 9 maja przeprowadzony został, z przygotowującym się do objęcia stanowiska premiera, Wincentym Witosem. Ten wręcz „zachęcał” Piłsudskiego, by po władzę „pójść do Belwederu”:

„Mówią, że Piłsudski ma za sobą wojsko, jeśli tak, to niech bierze władzę siłą”.

Na bezpośrednią akcję Piłsudski zdecydował się dopiero 12 maja 1926 roku. Nie ruszył jednak, z nielicznymi zresztą oddziałami, na Warszawę, lecz osobiście, w godzinach przedpołudniowych, udał się samochodem do Prezydenta. Wojciechowskiego w Belwederze nie zastał.

Piłsudski ruszył z Rembertowa na Warszawę o godz. 13. Odkryty powóz, którym jechał, eskortowany był przez ułanów z 7 pułku i batalion piechoty. Na Pradze mógł liczyć na wsparcie ze strony 36 pp, dowodzonego przez Kazimierza Sawickiego. Inne wzywane przez zwolenników Marszałka oddziały dopiero zmierzały w stronę stolicy.

Siły Piłsudskiego zatrzymały się po osiągnięciu Pragi. Po drugiej stronie Wisły stały już oddziały wierne rządowi. Jeśli można było mieć złudzenia co do porozumienia, to rozwiała je rozmowa Marszałka z Prezydentem, którą odbyli ma Moście Poniatowskiego około godziny 17.

Pozostawała tylko walka lub kapitulacja...

Starcia zbrojne przeciągnęły się do 15 maja. Piłsudski dysponował wciąż rosnącą przewagą, bowiem oddziały mające iść na pomoc siłom rządowym bądź odmawiały posłuszeństwa (lwowski DOK), bądź ich marsz był opóźniany, zwłaszcza przez kolejarzy.

Chociaż początkowo dowódcom wojsk rządowych wydawało się, że przewaga jest po ich stronie, choć dysponowali lotnictwem, to jednak 15 maja, po ewakuowaniu się do Wilanowa, Prezydent i rząd zdecydowali się ustąpić.

Walki zostały wstrzymane, mimo że odsiecz ze strony oddziałów wielkopolskich i DOK Kraków znajdowała się nieopodal. Polityków i niektórych wojskowych powstrzymało widmo krwawej, niszczącej Polskę, wojny domowej, którą mogliby wykorzystać niechętni nam sąsiedzi.

Wydarzenia z maja 1926 roku zapisały się w naszej historii jako przewrót majowy lub zamach majowy. Straciło w nich życie 379 osób, w tym 164 cywili.

22 maja, w rozkazie do żołnierzy, Józef Piłsudski napisał:

„(…) W jedną ziemię wsiąkła krew nasza, ziemię jednym i drugim jednakowo drogą, przez obie strony jednakowo umiłowaną. Niechaj krew ta gorąca, najcenniejsza w Polsce krew żołnierza, pod stopami naszymi będzie nowym posiewem braterstwa (…)”.

Tekst opracowano na podstawie publikacji:
Włodzimierz Suleja – Majowy przypadek
Krzysztof Kawalec – Przewrót majowy 1926 r. – z perspektywy stulecia
Całość dostępna w Biuletynie IPN nr 5/2026

Polecamy:

• Włodzimierz Suleja: Przewrót majowy – co się wydarzyło w Warszawie w dniach 12–15 maja 1926 r.
• Krzysztof Kawalec: Majowa lekcja
• Włodzimierz Suleja: Zamach majowy
• Adam Stefan Lewandowski: Przewrót majowy
• Debata historyczna – Zamach majowy 1926 r.
• Publikacja: Przewrót majowy 1926 roku w oczach Kremla
• Infografiki „Przewrót majowy 1926”

- bliskie są Ci wartości, za które życie oddała „Inka”,

- masz pomysł na mural inspirowany historią jej życia,

- posiadasz doświadczenie w realizacji podobnych przedsięwzięć.

Miejsce: ściana przy ul. Ks. J. Poniatowskiego 9 we Wrocławiu (700x1200 cm),

temat: Danuta Siedzikówna, ps. „Inka”,

nagroda konkursowa: 10 000 zł,

wartość umowy na wykonanie: do 30 000 zł.

Termin i miejsce nadsyłania zgłoszeń: do 31 lipca 2026 r. na adres: Liceum Ogólnokształcące nr 1 im. Danuty Siedzikówny INKI we Wrocławiu, ul. Ks. J. Poniatowskiego 9, 50-326 Wrocław (z dopiskiem „Konkurs na mural”).

Prosimy o szczegółowe zapoznanie się z regulaminem oraz wszystkimi załącznikami!

Organizatorzy:

Oddział IPN we Wrocławiu

Liceum Ogólnokształcące nr 1 im. Danuty Siedzikówny INKI we Wrocławiu

Upamiętnienie zostało odsłonięte w 2021 roku na budynku „Dom Chłopa” przy placu Powstańców Warszawy, podczas oficjalnych obchodów 40. rocznicy rejestracji Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”. W 2021 roku IPN stworzył w całej Polsce „zielony szlak” wystaw: „Tu rodziła się Solidarność Rolników”. Ekspozycje składały się z części ogólnopolskiej oraz regionalnych i ukazywały walkę środowiska chłopskiego z władzą komunistyczną w latach 1980–1981 o rejestrację rolniczych związków zawodowych. 

17 maja 2026 r. w Warszawie odbędą się uroczystości centralne.

***

Powstanie „Solidarności” było jednym z najważniejszych wydarzeń końca XX w. na świecie. Od samego początku wspierali ją polscy rolnicy. Rejestrując NSZZ „Solidarność”, komuniści nie zgodzili się na rejestrację podobnego związku rolników. Jego statut został złożony w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie już 24 września 1980 r.

Wśród najważniejszych postulatów ludności wiejskiej znalazły się:

• prawo do swobodnego zrzeszania się w niezależnych związkach zawodowych
• poszanowanie przez komunistyczne władze prawa do własności ziemi
• swobodny obrót własnością ziemską
• zrównanie w prawach gospodarstw rolników indywidualnych z uprzywilejowanymi dotąd państwowymi gospodarstwami rolnymi (PGR)
• ujednolicenie praw socjalnych na wsi i w mieście
• reforma szkolnictwa wiejskiego
• poszanowanie wolności religijnej

29 grudnia 1980 r. w Ustrzykach Dolnych rozpoczął się chłopski protest, a 5 stycznia 1981 r. w Rzeszowie rozpoczęła się okupacja siedziby Wojewódzkiej Rady Związków Zawodowych. Na przełomie stycznia i lutego kilkanaście osób podjęło głodówkę w kościele św. Józefa w Świdnicy. Jednym z postulatów protestujących była rejestracja niezależnego związku zawodowego rolników. Co prawda 10 lutego komunistyczny Sąd Najwyższy odrzucił wniosek o rejestrację „Solidarności” rolników, jednak wkrótce (18/20 lutego) protesty doprowadziły do podpisania tzw. porozumień rzeszowsko-ustrzyckich. Były one ostatnim – po Gdańsku, Szczecinie, Jastrzębiu-Zdroju, Dąbrowie Górniczej – porozumieniem społecznym zawartym w latach 1980-81. W reakcji na stały sprzeciw reżimu w sprawie rejestracji związku zawodowego rolników w marcu w Poznaniu doszło do zjednoczenia istniejących już niezależnych organizacji chłopskich, które przyjęły wspólną nazwę NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Działania rolników były systematycznie wspierane przez NSZZ „Solidarność” oraz hierarchię kościelną. Prymas Stefan Wyszyński wielokrotnie spotykał się z liderami „chłopskimi” oraz osobiście interweniował u komunistycznych władz, popierając dążenia ludności wiejskiej.

W walce przeciwko powstaniu rolniczego związku zawodowego komunistyczna władza doprowadziła do słynnego kryzysu bydgoskiego. Jako protest wobec brutalnych działań reżimu 27 marca 1981 r. miał miejsce największy strajk w Polsce. Uczestniczyło w nim ok. 11 mln osób, a więc nawet więcej niż wynosiła liczba członków „Solidarności”. Dopiero ten zdecydowany protest wszystkich środowisk patriotycznych w całej Polsce wymusił rejestrację 12 maja 1981 r. Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Wielu specjalistów ocenia ten sukces także jako ostatnie społeczne dzieło prymasa Wyszyńskiego. Swojego oburzenia nie kryli natomiast komuniści moskiewscy. „Kania obiecał, że się nie poddacie, że nie zarejestrujecie »Solidarności wiejskiej«. [...] A jednak skapitulowano. W jakiej postawiliście nas sytuacji?” – huczał członek sowieckiego Politbiura Michaił Susłow.

Polska „Solidarność” była iskrą, która dała początek upadkowi sowieckiego imperium oraz uzależnionych państw komunistycznych na czterech kontynentach. Przebudowie uległ świat ukształtowany przez „zimną wojnę” po 1945 r. Efektem było wyzwolenie się wielu państw spod zależności i okupacji Związku Sowieckiego od Litwy, Łotwy i Estonii po Gruzję. Dzięki przełomowi zapoczątkowanemu przez „Solidarność” stało się także możliwe zjednoczenie Niemiec. Polska „Solidarność” to triumf pokojowej siły ducha nad materialistycznym komunistycznym imperium zła.

Polecamy materiały Instytutu Pamięci Narodowej poświęcone rolniczej „Solidarności”:

• Andrzej W. Kaczorowski: Rolnicy „okrągłego stołu”
• Mateusz Szpytma: Jan Antoł – gazda z pięćdziesiątego województwa
• Andrzej W. Kaczorowski: Prymas wobec rolniczej „Solidarności”
• Teka edukacyjna IPN: „O wieś polską wolną, niezależną, samorządną. Od PSL do NSZZ RI «Solidarność» (1944–1989)”
• Dodatek prasowy: Kuryer Kielecki. Solidarna wieś [PDF]
• Cykl wykładów „Bohaterowie Zielonej Solidarności”

***

Płk Stanisław Kasznica i kpt. Lech Neyman – ostatni przywódcy Narodowych Sił Zbrojnych – zostali straceni 12 maja 1948 r. w warszawskim więzieniu na ul. Rakowieckiej.

Obaj wywodzili się z Wielkopolski. Pierwszy z nich był absolwentem Gimnazjum im. Marcinkowskiego, drugi – Gimnazjum im. św. Marii Magdaleny. Ukończyli studia na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego. W okresie studenckim rozpoczęli działalność polityczną w strukturach Obozu Narodowego, oraz byli członkami Korporacji Akademickiej „Helionia” działającej na Uniwersytecie Poznańskim. Od 1934 r. działali w Poznaniu w strukturach Obozu Narodowo-Radykalnego (ONR). Uczestniczyli w kampanii wrześniowej 1939 r. – Stanisław Kasznica został odznaczony został krzyżem Virtuti Militari V kl., Lech Neyman został ciężko ranny pod Legionowem. W strukturach konspiracyjnych należeli do Grupy „Szańca” wywodzącej się ze struktur przedwojennego ONR. Po utworzeniu NSZ działali w strukturach Służby Cywilnej Narodu, która zajmowała się m.in. tworzeniem podziemnych struktur administracyjnych w okupowanym kraju, oraz propagowaniem powrotu do Polski Ziem Zachodnich. W tym czasie Neyman opublikował konspiracyjne broszury propagujące idee powrotu Ziem Zachodnich – „Szaniec Bolesławów”, „Likwidacja niemczyzny na ziemiach zachodnich”. Od września 1944 r. zostali wojskowymi komendantami NSZ – Lech Neyman w Krakowie, Stanisław Kasznica w Częstochowie. Po zajęciu Wielkopolski przez armię sowiecką rozpoczęli organizowanie struktur konspiracyjnych na terenie Wielkopolski i Pomorza. Utworzyli organizację pn. Armia Polska w Kraju Zachód skupiającą członków AK, NSZ, ONR i studentów. Komendantem wojskowym ww. struktury został Stanisław Kasznica, szefem struktury politycznej o nazwie Obóz Narodowy – Lech Neyman. Rozbudowę struktur konspiracyjnych przerwały aresztowania działaczy AP w lipcu 1945 r. W sierpniu 1945 r. Kasznica został mianowany Komendantem NSZ. Stanisław Kasznica i Lech Neyman zostali aresztowani 15 lutego 1947 r. przez funkcjonariuszy UB. Torturowani w śledztwie, sądzeni w dniach 11 lutego do 2 marca 1948 r. przez Wojskowy Sad Rejonowy w Warszawie i skazani na karę śmierci.

Szczątki Stanisława Kasznicy i Lecha Neymana zostały odnalezione w 2012 roku podczas prac poszukiwawczych na terenie Kwatery na Łączce prowadzonych przez badaczy Instytutu Pamięci Narodowej działających pod kierunkiem prof. Krzysztofa Szwagrzyka. 20 lutego 2013 r. Instytut Pamięci Narodowej poinformował o zidentyfikowaniu Stanisława Kasznicy, w 2018 r. – Lecha Neymana.

27 września 2015 r. Stanisław Kasznica został uroczyście pochowany w Panteonie – Mauzoleum Wyklętych – Niezłomnych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, 22 września 2019 r. spoczął tam Lech Neyman.

Postanowieniem prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego dnia 20 sierpnia 2009 r. Stanisław Kasznica i Lech Neyman otrzymali pośmiertnie Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej.

***

7 maja 2026 roku w Kamesznicy, w powiecie żywieckim, odbyły się uroczystości pogrzebowe żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych, odnalezionych i zidentyfikowanych przez Instytut Pamięci Narodowej. Cmentarz żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych w Kamesznicy jest nekropolią i zarazem jedynym tego rodzaju miejscem pamięci w całości poświęconym żołnierzom zgrupowania kpt. Henryka Flamego „Bartka”. Jego budowa jest efektem działalności Instytutu Pamięci Narodowej, którego Biuro Poszukiwań i Identyfikacji doprowadziło ono do odnalezienia szczątków znaczącej części ofiar komunistycznej operacji „Lawina” z września 1946 r. Prowadzone przez IPN prace poszukiwawcze i ekshumacyjne na terenie byłego poniemieckiego majątku Scharfenberg, niedaleko wsi Malerzowice Wielkie (gm. Łambinowice) oraz Starego Grodkowa (gm. Daleszyce) doprowadziły do odnalezienia szczątków żołnierzy podziemia niepodległościowego – ofiar masowej zbrodni komunistycznego aparatu represji.

Polecamy:

• Jolanta Mysiakowska: Stanisław Kasznica
• Obóz narodowy w obliczu dwóch totalitaryzmów, pod red. Rafała Sierchuły, Warszawa 2010
• Stanisław Wincenty Kasznica, Druga wojna światowa. Wspomnienia spisane na podstawie codziennych notatek, wstęp i opracowanie Marta Szczesiak-Ślusarek, Warszawa–Poznań 2013
• Rafał Sierchuła, Historia człowieka myślącego. Lech Karol Neyman (1908–1948). Biografia polityczna, Warszawa 2013
• Arkadiusz Cisek: Szaniec Bolesławów
• Biogram Ppłk NSZ Stanisław Kasznica „Przepona”
• Ulotka ppłk NSZ Stanisław Kasznica ps. „Wąsowski”
• Historia poszukiwań na powązkowskiej „Łączce”
• Pogrzeb na „Łączce”. Bohaterowie godnie pochowani – Warszawa, 27 września 2015
• Zapomniane Historie opowiedziane na nowo: Stanisław Kasznica

W odcinku dr Krzysztof Rak przybliża biografię Karla Jaspersa, jego działalność naukową oraz dramatyczne doświadczenia życia pod rządami nazistów. Jakie represje spotkały filozofa w czasach reżimu? W jaki sposób jego poglądy i sytuacja rodzinna wpływały na relacje z władzami III Rzeszy? Czy Jaspers uważał, że można mówić o zbiorowej winie Niemców za zbrodnie popełnione podczas wojny?

Dlaczego publikacja książki Karla Jaspersa wywołała tak silne emocje? Czy niemieckie społeczeństwo było gotowe na rozliczenie własnej przeszłości? Jak elity polityczne i intelektualne reagowały na pytania o odpowiedzialność za nazizm oraz zbrodnie dokonane w Europie?

Gościem odcinka jest dr Krzysztof Rak z Instytutu Zachodniego.
Rozmowę prowadzi red. Rafał Dudkiewicz.

Emisja 9 maja 2026 r., godz. 15.00 na kanale IPNtv.

* * *

Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak bardzo jesteśmy zakorzenieni w historii; nie dostrzegamy, że to, co wydarzyło się w niedawnej przeszłości, wciąż ma wpływ na nas i nasze otoczenie. Dla zrozumienia własnej tożsamości musimy wiedzieć – jako jednostki i wspólnota – skąd przychodzimy i jak jest nasza historia.

W ramach cyklu „Kulisy historii” szukamy odpowiedzi na pytanie, jak dzisiaj rzutuje na nas to, co stało się już przeszłością. Zajrzymy za kulisy wydarzeń, spróbujemy zrozumieć, jak działa machina historii i na ile decyzje jednostek zaważyły nad naszymi losami – pojedynczymi i zbiorowymi.

Czy istniało „pogotowie seksualne” MSW? Na jakim szczeblu podejmowano decyzję o werbunku dyplomaty? Którą agentkę można uznać za najskuteczniejszą? Jakie strategie w obliczu szantażu przyjmowali dyplomaci? Czy starano się pozyskać członków ich rodzin? Jakie były sukcesy i niepowodzenia MSW? Co wniosło do opisywanej w książce tematyki odtajnienie zbioru zastrzeżonego w IPN?

Między innymi na te pytania odpowiada Rafał Olbert z Oddziałowego Archiwum IPN we Wrocławiu, autor książki „Szpiegostwo seksualne w PRL. Wykorzystywanie materiałów kompromitujących do prób werbunku dyplomatów zagranicznych przez SB”.

Rozmowę prowadzi Maciej Foks.

Publikacja dostępna również w formie ebooka.

Premiera na IPNtv 11 maja 2026 r. o godz. 16:00

***

Polecamy publikacje IPN:

Filip Musiał, Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970–1989), Kraków–Warszawa 2024

Tadeusz Ruzikowski, W służbie bezpieczeństwa stolicy. Służba Bezpieczeństwa Komendy MO m.st. Warszawy i Komendy Stołecznej MO w latach 1956–1975, Warszawa 2020

Zachęcamy do pobrania:

Tomasz Kozłowski, Koniec imperium MSW. Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989–1990, Warszawa 2019

– Pan Kapitan to człowiek wielu cnót, wielu zalet. O nim można mówić, że był bohaterem już za swojego życia i był człowiekiem niezłomnym. Ale w oczach komunistów był jednym z konspiratorów wileńskich, który musiał zostać aresztowany i musiał zostać skazany na śmierć. Ten wyrok zapadł, zanim jeszcze cokolwiek w śledztwie i na procesie powiedział

– przypomniał dr hab. Krzysztof Szwagrzyk.

– To miejsce tragicznej śmierci Gracjana. Był człowiekiem do końca niezłomnym, niedającym się żadnym torturom ani represjom, aby obciążyć swoją formację, swoich podwładnych, swoich współtowarzyszy. Gracjan Fróg nie zgodził się na to. Dlatego musiał umrzeć. Choć miał wystąpić w procesie pokazowym, został skrycie osądzony, kłamstwem oczerniony, zabity tutaj, potajemnie wywieziony do dołu śmierci, z którego pamięć o nim miała nigdy do nas nie powrócić

– mówiła dyrektor Muzeum ŻWiWP PRL Adrianna Garnik.

Symboliczny grób kapitana Gracjana Fróga znajduje się na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie w Kwaterze na Łączce.

– Powtarzam to po raz kolejny i będę to czynił, że będziemy mogli wszystkim Państwu, przede wszystkim rodzinie Pana Kapitana i żołnierzom, których jednostki jest patronem, przekazać kiedyś informacje o identyfikacji Pana Kapitana. Tak się musi stać, nie może być inaczej. A w przyszłości będzie ten dzień, który będzie świętem nie tylko brygady, ale całej Polski, kiedy pochowamy go z honorami, na które swoją postawą, walką, bohaterstwem, niezłomnością po stokroć zasłużył

– dodał na zakończenie zastępca prezesa IPN dr hab. Krzysztof Szwagrzyk.

Podczas uroczystości pod tablicą upamiętniającą „Szczerbca” znajdującą się na terenie Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL złożono kwiaty. 

W wydarzeniu wzięła udział rodzina bohatera, przedstawiciele Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL oraz Wojska Polskiego.

Organizatorem była 4. Warmińsko-Mazurska Brygada Obrony Terytorialnej, nosząca imię kpt. „Fróga”. 

* * *

Gracjan Klaudiusz Fróg przed wybuchem II wojny światowej służył w Wojsku Polskim. Po klęsce armii polskiej w 1939 r. włączył się w prace wileńskiej konspiracji niepodległościowej. We wrześniu 1943 r. objął dowodzenie oddziałem partyzanckim, który z biegiem czasu został rozwinięty do stanu partyzanckiej brygady (3. Wileńska Brygada AK). Oddział „Szczerbca” należał do najlepszych oddziałów partyzanckich Okręgu AK Wilno. W lipcu 1944 r. kpt. Fróg został uwięziony przez Sowietów. W marcu 1946 r. zbiegł z obozu w Diagilewie i dodarł do Łodzi, gdzie zamieszkał z żoną i synem. Został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa w 1948 r. Po długim i brutalnym śledztwie został skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano 11 maja 1951 r. w więzieniu mokotowskim.

Przeczytaj więcej:

• Michał Ostapiuk: Komendant „Szczerbiec” Gracjan Fróg (1911– 1951)
• Michał Ostapiuk, Kapitan Gracjan Fróg „Szczerbiec” 1911–1951, Białystok–Olsztyn 2021

Drugi krąg obejmuje „Czerwoną mapę Warszawy”, czyli gęstą sieć komunistycznego aparatu represji, który w 1944–1945 oplótł stolicę Polski i z „miasta niepokonanego” uczynił główny ośrodek zbrodni komunistycznych w skali ogólnopolskiej.

Trzeci krąg stanowi ogólnopolska mapa miejsc zbrodni komunistycznych, m.in. w dawnych siedzibach PUBP i WUBP, więzieniach, punktach przyjęć jeńców, aresztach, obozach NKWD, MBP. Mapa będzie stale uzupełniana, a jej autorzy wciąż czekają na nowe zgłoszenia i informacje.

Na stronie dokumentujemy losy więźniów aresztu przy ul. Strzeleckiej 8, a także ich katów. „Czerwona mapa Warszawy” obejmuje w sumie 157 obiektów, w tym 28 budynków zajętych przez Sowietów, 45 miejsc represji komunistycznych spod znaku NKWD i UBP, 62 przypadki uwłaszczenia się MBP na prywatnych nieruchomościach ocalałych z pożogi wojennej, 22 komisariaty Milicji Obywatelskiej. Z kolei ogólnopolska mapa represji zawiera 616 obiektów.

Autorzy strony Strzelecka 8 chcą, by była ona żywym forum wymiany informacji. Do jej śledzenia zapraszamy wszystkich zainteresowanych najnowszą historią Polski, a zwłaszcza rodziny ofiar.

Zapraszamy również do zwiedzania Izby Pamięci „Strzelecka 8” na warszawskiej Pradze. Otwarta w 2019 r. placówka wyróżnia się wyjątkowym materialnym świadectwem przeszłości: w piwnicach kamienicy zachowały się bowiem nienaruszone cele dawnego aresztu, a na ścianach wciąż widoczne są inskrypcje pozostawione przez uwięzionych. Historia w tym miejscu została dosłownie wyryta w murze.

Na parterze prezentowana jest stała ekspozycja Oddziału IPN w Warszawie „Czerwona mapa Warszawy” ukazująca mechanizmy zniewolenia po 1944 r. i skalę zbrodni dokonanych w Polsce przez komunistów. Zapraszamy do jej odwiedzenia w godzinach pracy Izby Pamięci „Strzelecka 8”. Dla gości zagranicznych dostępne są audioprzewodniki w językach angielskim, niemieckim i hiszpańskim.

https://strzelecka8.ipn.gov.pl/

Wystawa prezentowana jest w Centralnym Przystanku Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego przy ul. Marszałkowskiej 107 w Warszawie od 7 do 20 maja 2026 roku. Zwiedzający mogą zapoznać się z materiałami ukazującymi napiętą sytuację polityczną i społeczną Polski połowy lat dwudziestych, a także z przebiegiem walk, które rozegrały się w stolicy między 12 a 15 maja 1926 roku.

Ekspozycja przypomina, że zamach przeprowadzony przez Józefa Piłsudskiego oraz wspierające go oddziały wojskowe doprowadził do obalenia legalnych władz wyłonionych na podstawie konstytucji marcowej z 1921 roku. W następstwie kilkudniowych walk rozpoczął się okres rządów sanacyjnych, opartych na stopniowym ograniczaniu roli parlamentu i wzmacnianiu władzy wykonawczej.

Autorzy wystawy starają się nie tylko przedstawić fakty historyczne, lecz także skłonić odbiorców do refleksji nad ceną politycznych konfliktów i konsekwencjami użycia siły w sporach o władzę. Dzięki archiwalnym fotografiom, dokumentom oraz komentarzom historycznym zwiedzający mogą lepiej zrozumieć atmosferę tamtych dni i dramat wyborów, przed jakimi stanęli zarówno politycy, jak i zwykli obywatele.

Wystawę można oglądać bezpłatnie od poniedziałku do soboty w godzinach 10:00 - 18:00. Ekspozycja będzie dostępna dla zwiedzających do 20 maja 2026 roku.

Autorem wystawy jest Karol Kasprzak. Recenzję naukową przygotował dr hab. Maciej Zakrzewski, redakcję i korektę – dr Marta Snarska, natomiast za koncepcję oraz opracowanie graficzne odpowiada Rafał Pękalski.

• Autor: Karol Kasprzak
• Recenzja naukowa: dr hab. Maciej Zakrzewski
• Redakcja i korekta: dr Marta Snarska
• Koncepcja i opracowanie graficzne: Rafał Pękalski

Wśród naszych gości znaleźli się:

• Anna Niedbała – laureatka XVIII edycji Konkursu im. Władysława Pobóg-Malinowskiego na Najlepszy Debiut Historyczny Roku w zakresie historii najnowszej, wyróżniona za pracę „Wizja pojęć – Państwo, Naród, Patriotyzm – w myśli społeczno-politycznej wybranych wybitnych działaczy harcerstwa w latach 1910–1939”,
• Prof. Marek Barański, który tym razem wystąpił nie jako historyk, lecz jako wieloletni harcerz i instruktor 1. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej,
• Mateusz Obrębski, harcerz 169. drużyny ZHR.

Rozmawialiśmy o początkach ruchu harcerskiego w Polsce, o wyzwaniach związanych z prowadzeniem drużyn w czasach PRL-u, a także o współczesnych próbach i odpowiedzialności, z jakimi mierzą się dziś młodzi ludzie.

To było spotkanie pełne wspomnień, refleksji i inspirujących rozmów, pokazujące, że choć czasy się zmieniają, wartości harcerskie, czyli służba, wspólnota, odpowiedzialność i rozwój, pozostają aktualne niezależnie od pokolenia.

Przy polskim pomniku odbyła się ceremonia z udziałem przedstawicieli władz państwowych, Instytutu Pamięci Narodowej oraz Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. W jej trakcie głos zabrał dr hab. Karol Polejowski.

– Noszone przez nich granitowe głazy, także na tych „Schodach Śmierci”, które są świadectwem potwornego okrucieństwa, stały się dla przyszłych pokoleń fundamentem narodowej pamięci. My dzisiaj jako Polacy na tym fundamencie budujemy naszą przyszłość

– zaznaczył zastępca prezesa IPN. Przemówienie dr. hab. Karola Polejowskiego osnute było wokół motywu zaczerpniętego z wiersza Włodzimierza Wnuka – poety, który przeżył piekło Gusen. Utwór zaczyna się słowami – Jesteśmy jak żywe kamienie, a kończy strofą, która napawa nadzieją na wieczną pamięć: 

I na nas jak na opoce
powstanie gmach wspaniały,
jak jasny piorun w pomroce,
jak pomnik wiecznej chwały

Po uroczystości sprawowano Mszę św. w intencji Polaków pomordowanych w niemieckich obozach zagłady. 

Centralne uroczystości rocznicowe odbyły się przy Memoriale w KL Mauthausen. Delegacje z wielu państw oddały hołd ofiarom byłego niemieckiego obozu koncentracyjnego. 

W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele rodzin polskich ofiar, delegacje państwowe i społeczne, młodzież oraz harcerze. Polska delegacja wraz z przedstawicielami Instytutu Pamięci Narodowej złożyła kwiaty pod głównym pomnikiem upamiętniającym ofiary KL Mauthausen, znajdującym się na terenie byłego placu apelowego obozu.

***

Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN przeprowadziło prace remontowo-konserwacyjne pomnika Polskich Ofiar niemieckich zbrodni, zamordowanych w zespole obozów koncentracyjnych Mauthausen.

KL Mauthausen został założony w sierpniu 1938 r. Wtedy do tego miejsca, w okolicach kamieniołomów Wiener Graben, przybyli pierwsi więźniowie z KL Dachau. To właśnie z uwagi na bliskość wspomnianego kamieniołomu SS postanowiła zlokalizować w tym miejscu obóz, który przeszedł do historii jako jeden, obok KL Gusen, z najcięższych miejsc eksterminacji obywateli 28 narodowości, w tym głównie z Polski. Głównym zadaniem więźniów było wydobywanie kamienia, a był to jeden z najlepszych granitów w Europie.

Poprzez katorżniczą pracę osiągano także wymiar polityczny. Była to eksterminacja więźniów. KL Mauthausen obok bliźniaczego KL Gusen należały do obozów III kategorii. Zesłanie do tego miejsca było nieorzeczoną karą śmierci. „Aspołeczny” więzień polityczny (tak Niemcy nazywali m.in. najwybitniejszych przedstawicieli polskiej inteligencji), który tam trafiał, w zamyśle SS nie rokował na „resocjalizację” i miał przeżyć zaledwie trzy miesiące. To była okrutna statystyka, która zbierała śmiertelne żniwo. Od momentu powstania obozu do jego wyzwolenia w maju 1945 r., przez cały system KL Mauthausen-Gusen, który liczył ok. 100 podobozów, przeszło 190 000 osób, z czego 90 000 zmarło lub zostało zamordowanych. Najliczniejszą grupę wśród ofiar stanowili Polacy.

U podnóża KL Mauthausen znajduje się miasteczko, od którego obóz przyjął swoją nazwę. Malownicza miejscowość od momentu wybudowania obozu w 1938 r. już na zawsze będzie kojarzyć się z tym okrutnym miejscem. Na miejscowym rynku znajduje się charakterystyczna rzeźba naturalnej wielkości sarenki, wykonana z pochodzącego z okolicznych kamieniołomów granitu. Z rzeźbą tą wiąże się wyjątkowa historia z polskim akcentem.

Sarenkę wykonał Stanisław Krzekotowski (1921-1996), polski więzień niemieckich obozów koncentracyjnych zlokalizowanych na terenie Niemiec i dzisiejszej Austrii. Utalentowany artystycznie i pochodzący z Poznania Stanisław Krzekotowski, był mistrzem kamieniarskim, który 20 kwietnia 1940 r. został przez niemieckie władze okupacyjne aresztowany i osadzony w obozie koncentracyjnym Fort VII w Poznaniu na terenie okupowanej Polski (KL Posen). Z Poznania przeniesiono go do KL Dachau (Niemcy), a w dalszej kolejności do obozów koncentracyjnych: Mauthausen i Gusen (Austria), gdzie pracował niewolniczo w tamtejszych kamieniołomach.

Polecamy:

• Anna Przybyll: KL Gusen w pamięci historycznej Austrii
• Tomasz Cieślak: Karl Chmielewski „Diabeł z Gusen” – pierwszy komendant KL Gusen
• Tomasz Cieślak: Tajemnica śmierci komendanta KL Mauthausen Franza Ziereisa
• Tomasz Cieślak: „Schody śmierci” w KL Mauthausen
• Tomasz Cieślak: Wyzwolenie KL Gusen I i II przez wojska amerykańskie 5 maja 1945 r.
• Anna Jagodzińska: Szansa przetrwania. Historia różańców z Gusen
• Tomasz Cieślak: Obóz koncentracyjny Gusen w Górnej Austrii. Struktura i funkcjonowanie
• Stefan Białek: Habent sua fata documenta. Skorowidz więźniów bloku 13. komanda zewnętrznego Linz III, filii obozu koncentracyjnego Mauthausen
• Eksterminacja polskiego duchowieństwa w niemieckich obozach koncentracyjnych Dachau i Mauthausen-Gusen 1939–1945, red. Andrzej Gąsiorowski, Anna Jagodzińska
• Dyskusja online „Historia w obrazie: Więzień Mauthausen-Gusen” – Poznań, 15 czerwca 2021
• Gusen: niemiecki obóz koncentracyjny – cykl Kulisy historii odc. 103

W programie:

• kulisy działalności zgrupowania „Bartka”
• mechanizm komunistycznej prowokacji i infiltracji
• przebieg operacji „Lawina” i likwidacja oddziałów NSZ
• świadectwa i relacje ocalałych
• powojenne losy kapitana Flamego
• współczesne działania IPN – ekshumacje, identyfikacja ofiar i przywracanie pamięci.

To również historia przywracania godności i pamięci żołnierzom NSZ.

Gość programu: Paweł Żołądek (Delegatura Instytutu Pamięci Narodowej w Kielcach).

Prowadzący: Paweł Lekki (Biuro Rzecznika Prasowego IPN).

Pamięć o tych wydarzeniach to obowiązek wobec historii i tych, którzy oddali życie za wolną Polskę.

– To jest dzień Waszego zwycięstwa. Dzień, w którym Rzeczpospolita pieczętuje to wszystko, czego dokonaliście dla Polski w czasie swojego życia. W czasach „Solidarności”, gdy narażaliście zdrowie i życie dla Polski. [...] Dziękujemy za to wszystko, co uczyniliście. Droga do zwycięstwa jest niekiedy bardzo trudna, okupiona ofiarami. [...] Dzisiaj Polska Wam dziękuje, prosi też o to, abyście nie spoczęli, abyście nadal interesowali się tym, co w Polsce się dzieje, abyście wpływali na młode pokolenie

– mówił dr Mateusz Szpytma, zwracając się zasłużonych działaczy opozycji antykomunistycznej.

Odznaczeni, którzy wyrazili zgodę na publikację danych:

• Mieczysław BIERNAT
• Lesław Antoni CHRUŚCIK
• Zofia Maria FUGIEL
• Henryk Zbigniew KIWAK
• Robert Wiesław KLIMA
• Marek KLIMOWICZ
• Dorota Maria KOSIEK
• Ryszard Antoni LEGUTKO
• Zdzisław Stanisław MUSIAŁ
• Zbigniew Wiesław STAWARZ
• Kazimierz Adam WIATR
• Marek Krzysztof WÓJCIK

Odznaczeni pośmiertnie:

• Franciszek TOMASZKOWICZ
• Andrzej Bogdan ZGÓRSKI

W imieniu uhonorowanych działaczy niepodległościowych głos zabrał prof. Ryszard Legutko oraz prof. Kazimierz Wiatr, senator RP. Wydarzenie poprowadził dr hab. Filip Musiał, dyrektor Oddziału IPN w Krakowie.

Na zakończenie wystąpił duet: Jacek Wróbel oraz Marek Pawełek, którzy zaprezentowali program artystyczny, wykonując pieśni bardów „Solidarności”.

Krzyże Wolności i Solidarności wzorowane na przedwojennych Krzyżach i Medalach Niepodległości, nadaje Prezydent Rzeczpospolitej. Odznaczenia otrzymali działacze opozycji antykomunistycznej z lat 1956-1989 za zasługi w działalności na rzecz niepodległości i suwerenności Polski oraz respektowania praw człowieka w PRL.

Na pytania red. Krzysztofa Świątka odpowiada Bronisław Wildstein, działacz opozycji w okresie PRL, pisarz, dziennikarz, publicysta, Kawaler Orderu Orła Białego oraz członek Kolegium IPN:

• Czy 50 lat po śmierci Stanisława Pyjasa można powiedzieć, że został zamordowany na zlecenie Służby Bezpieczeństwa?
• Kim byli działacze Studenckiego Komitetu Solidarności?
• Czy świadkowie tego zdarzenia mogli czuć się bezpieczni?

Obejrzyj na IPNtv

* * *

„Historia toczy się dziś” to cykl rozmów, w którym poruszane są kluczowe tematy związane z historią, teraźniejszością oraz przyszłością. Prowadzący Krzysztof Świątek w każdej audycji rozmawia z zaproszonymi gośćmi – ekspertami, historykami oraz liderami opinii publicznej.

Kolejne odcinki cyklu „Historia toczy się dziś” w każdy piątek o godz. 9.15 na kanale IPNtv w serwisie YouTube.

Delegacja IPN na czele z dr. hab. Karolem Polejowskim złożyła kwiaty w sztolni wydrążonej przez więźniów KL Ebensee. Zachowane do dziś sztolnie są niemym świadectwem cierpienia tysięcy więźniów tego obozu, w tym wielu Polaków. Po złożeniu kwiatów członkowie delegacji udali się na cmentarz w Ebensee, który znajduje się na terenie byłego obozu, by wziąć udział w głównych uroczystościach jego wyzwolenia. Pochowanych jest na nim prawie 3500 więźniów. 

– Dzisiaj przyjeżdżam także do tego miejsca nie tylko jako reprezentant Narodu Polskiego, który tyle wycierpiał w okresie II wojny światowej, ale także jako kierujący Instytutem Pamięci Narodowej, centralnej instytucji archiwalnej, naukowej i edukacyjnej zajmującej się historią XX wieku w Polsce, by złożyć wszystkim tu zamęczonym, pomordowanym i zmarłym hołd pamięci. Pamięć o tym miejscu wciąż trwa, bo żyje w sercach rodzin pomordowanych. Jest częścią naszej narodowej „Sztafety pokoleń”, dzięki której jesteśmy dzisiaj tutaj z Państwem, wołając o prawdę.

– powiedział zastępca prezesa IPN, zwracając się do zebranych. 

Następnie delegacja Instytutu oddała hołd pomordowanym, składając kwiaty pod Lungitz – Camp Gusen III Memorial.

Zastępca prezesa IPN odwiedził również Miejsce Pamięci Bergkristall – podziemny kompleks fabryk zbrojeniowych III Rzeszy zbudowany przez więźniów KL Gusen II. U wejścia do Bergkristall delegacja Instytutu spotkała się z reprezentacją Związku Harcerstwa Polskiego. Harcerzom towarzyszył Pan Piotr Kawa, stusześciolatek, były więzień niemieckiego obozu w kompleksie Mauthausen-Gusen.

– Wasza obecność tutaj to zwycięstwo tych, którzy zostali pomordowani. Wasza obecność tutaj to świadectwo tego, że pamiętacie o tych, którzy byli przed Wami. Wasza obecność tutaj to pewność, że pamięć o ofiarach nigdy nie zaginie. Za to składam Wam serdeczne podziękowanie

– powiedział prezes Polejowski, kierując słowa do harcerzy. 

Dzisiejszą część obchodów 81. rocznicy wyzwolenia więźniów obozów koncentracyjnych systemu Mauthausen-Gusen zwieńczyły uroczystości w Miejscu Pamięci KL Gusen. W wydarzeniu brał udział Andreas Babler, austriacki wicekanclerz.

***

KL Ebensee

Obóz koncentracyjny Ebensee został utworzony przez Niemców na terenie Górnej Austrii jako jeden z kilkudziesięciu podobozów macierzystego KL Mauthausen. Pierwsi więźniowie trafili do niego 18 listopada 1943 r. w celu wydrążenia w okolicznych górach ogromnych hal fabrycznych (sztolni) do prowadzenia w nich przez niemieckich naukowców prac badawczych w celu skonstruowania rakiety interkontynentalnej A9/A10. Ostatecznie Niemcy przeznaczyli gotowe już sztolnie dla produkcji paliwa silnikowego oraz do wytwarzania części do silników czołgów z St. Valentin i samochodów ciężarowych (zakłady Steyr-Daimler-Puch AG).

Więźniowie obozu byli rejestrowani w obozie głównym KL Mauthausen i transportowani do KL Ebensee. Warunki klimatyczne w tym rejonie były bardzo surowe. W okresie od 18 listopada 1943 r. do 6 maja 1945 r. SS skierowała do niego 27278 mężczyzn. W obozie przebywali więźniowie ponad 20 różnych narodowości. Byli to głównie: Polacy, Rosjanie, Węgrzy, Francuzi, Niemcy, Włosi, Jugosławianie, Grecy i Czesi. Było też również wielu Żydów.

Warunki panujące w obozie były bardzo trudne, gorsze niż w macierzystym KL Mauthausen. W ostatnim okresie funkcjonowania dochodziło do aktów kanibalizmu, a niewolnicza, nieustanna praca przy drążeniu sztolni, dziesiątkowała szeregi więźniów. Najgorzej traktowani mieli być więźniowie żydowscy, potem polscy. Obóz Ebensee został wyzwolony 6 maja 1945 r. przez wojska amerykańskie. W KL Ebensee życie straciło 8200 więźniów. Z tej liczby według niepotwierdzonych danych miało zginąć około 2500 Polaków, najwięcej ze wszystkich narodowości w nim osadzonych. W 1949 r. została rozpoczęta budowa znajdującego się obecnie na terenie obozu osiedla mieszkaniowego.

***

„Gusen – przedsionek piekła”

W ten oto sposób Jerzy Osuchowski zatytułował swoją książkę wspomnieniową o przeżyciach obozowych w Gusen. Był więźniem tego obozu. Dla niego, podobnie jak dla wielu tysięcy Polaków którzy zostali tam osadzeni przez Niemców w okresie II wojny światowej, zlokalizowany w Górnej Austrii KL Gusen, stał się przedsionkiem piekła. W zamyśle czołowych funkcjonariuszy i ideologów SS na czele z Heinrichem Himmlerem, Oswaldem Pohlem oraz Reinhardem Heydrichem kamieniołomy, w których pracować mieli przymusowo więźniowie, oprócz niewątpliwie generowania zysku ekonomicznego dla SS, miały również spełniać nie mniej ważną rolę – polityczną i eksterminacyjną. Nieprzypadkowo, powstający od 1939 r. KL Gusen, sami SS–mani nazywali Vernichtungslager für die polnische Inteligenz (obóz wyniszczenia dla polskiej inteligencji). Dzisiaj nie pozostał po nim już praktycznie żaden ślad, ale dawna infrastruktura obozowa przeszła w prywatne ręce i dzisiaj odgrywa już zupełnie inną rolę niż 75 lat temu, dlatego warto odtworzyć historię tego jednego z najbardziej opresyjnych miejsc odosobnienia w okresie II wojny światowej.

Objęty jako jeden z dwóch obozów obok Mauthausen, trzecią, najwyższą kategorią represyjności, obóz w Gusen miał poprzez ciężką, katorżniczą pracę w pobliskich kamieniołomach, wyniszczyć jak największą liczbę więźniów politycznych z Polski, a później również z 27 pozostałych krajów okupowanych przez III Rzeszę. Zesłanie do niego traktowane było jako swoista kara śmierci. Więzień, według wytycznych SS, miał tam przeżyć zaledwie trzy miesiące. Łącznie w okresie II wojny światowej przez obóz Gusen i jego filie: Gusen II i III przeszło 70 000 więźniów 28 narodowości, z których w latach 1940–1945 prawie 40 000 zamordowano. Większość ofiar stanowili Polacy. Zginęło ich 27 000 z 35 000 tam osadzonych, co daje wstrząsającą statystykę ok. 80% zgonów. Mimo, że w obozie i podobozach Gusen utracił życie tak wysoki procent osadzonych, wola ich przeżycia była jeszcze większa…

Kamieniołomy w systemie eksterminacyjnym III Rzeszy

Nazwa obozu – Gusen wywodziła się od eksploatowanego od dawna w tym miejscu kamieniołomu o tej samej nazwie. Lokalizację KL Mauthausen i jego filii w Gusen wybrał osobiście sam Himmler, który wracając z uroczystości w Wiedniu związanych z aneksją Austrii w marcu 1938 r., wizytował pobliskie kamieniołomy Wiener Graben koło miasteczka Mauthausen oraz oddalone od niego o 5 km kamieniołomy Gusen i Kastenhofen. Położenie wszystkich trzech kamieniołomów było idealne pod kątem założenia tam w przyszłości obozów koncentracyjnych. Zadecydowała o tym bliska odległość od miasta Linz (20 km) oraz mało zurbanizowana okolica gwarantująca SS potrzebną podczas takich zbrodniczych przedsięwzięć „dyskrecję”. Okolica otoczona była jedynie pastwiskami, mokradłami i nieużytkami. Same kamieniołomy były niezwykle atrakcyjne także z uwagi na wydobywany tam jeden z najlepszej jakości granit w Europie, m.in. użyto go już w XIX w. do budowy kamiennego mostu na Dunaju w Budapeszcie.

Pierwsze działki w Gusen pod budowę zakładu wydobywającego granit SS kupiło już w maju 1938 r. Zainwestowano w to przedsięwzięcie bardzo duże pieniądze. Był to jeden z powodów, dla którego pierwszy obóz powstał w Mauthausen, a budowę KL Gusen ze względu na koszty przesunięto w czasie. W omawianym okresie (połowa 1938 r.) KL Mauthausen jeszcze nie istniał. Za eksploatację kamieniołomów odpowiedzialna była należąca do SS nowoutworzona firma DEST (Deutsche Erd-und Steinwerke – Niemieckie Zakłady Robót Ziemnych i Kamieniarskich), która wykorzystywała niewolniczą pracę więźniów, czerpiąc z tego ogromne zyski.

KL Gusen – infrastruktura obozowa

Po zbudowaniu obozu koncentracyjnego w Mauthausen i uruchomieniu tamtejszego kamieniołomu Wiener Graben, Niemcy pod koniec grudnia 1939 r. skierowali około 400 tamtejszych więźniów do pracy w oddalonym o 5 km kamieniołomie Kastenhofen. Jednocześnie nieopodal w wiosce Gusen rozpoczęli budowę nowego obozu koncentracyjnego. Miała to być filia KL Mauthausen. Miejsce to było praktycznie niezamieszkane, mało znane okolicznej ludności, położone nad rzeką o tej samej nazwie i dodatkowo otoczone pastwiskami i nieużytkami. Było zatem idealne z punktu widzenia SS do założenia tam nowego obozu koncentracyjnego. Więźniowie codziennie pokonywali pieszo trasę między Mauthausen a Gusen, wracając na noc do swoich baraków w obozie macierzystym. Pracowali zimą, na otwartym powietrzu, przy padającym śniegu i deszczu, dlatego śmiertelność wśród nich była bardzo wysoka. Z nastaniem wiosny w komandzie budującym Gusen tzw. Barackenbau Gusen pracowało już ponad 800 więźniów, głównie Polaków, którzy zajęli dwa pierwsze wybudowane baraki. Większość z nich przybyła z KL Buchenwald. Do wyzwolenia obozu w 1945 r. praktycznie nikt z tej grupy nie przeżył. Wybudowali oni ogrodzenie z drutu kolczastego i pobliskie koszary dla SS–manów.

Otwarcie obozu KL Gusen nastąpiło 25 maja 1940 r. Po jego północnej stronie znajdowały się tereny odkrywkowe dolnego kamieniołomu Kastenhofen (Unterbruch), nieco dalej na północ zlokalizowany był górny kamieniołom o tej samej nazwie (Oberbruch). Po stronie wschodniej wznosił się natomiast kamieniołom Gusen. Na północ od Kastenhofen był trzeci kamieniołom – Pierbauer, ale jego eksploatacja przez Niemców nie została w pełni rozpoczęta. Oznacza to, że KL Gusen otoczony był od północy i wschodu przez wysokie ściany pobliskich kamieniołomów.

Początkowo zabudowania obozowe były w całości wykonane z drewna. Jedynie podmurówki pod baraki wylano z betonu. Obóz otoczony był płotem zakończonym drutem kolczastym oraz drewnianym ogrodzeniem. Postawiono również cztery wieże strażnicze, także w całości drewniane. Sytuacja zmieniła się latem 1940 r. Rozpoczęto wówczas stawianie trzymetrowego, kamiennego muru. Do jego budowy wykorzystano granitowe kamienie wydobywane w okolicznych kamieniołomach. Mur wzmocniono trzema również kamiennymi wieżami strażniczymi od strony północnej oraz dwiema od strony południowej. Po wybudowaniu kamiennego muru pozostawiono także ogrodzenie z drutu kolczastego. Było ono pod napięciem 600 V, uniemożliwiając jakąkolwiek ucieczkę. Między murem a ogrodzeniem przemieszczali się stale strażnicy. Trzymetrowej wysokości kamienny mur zapewniał skuteczną osłonę przed światem zewnętrznym. Dla więźniów natomiast był utratą złudzeń co do możliwości wydostania się z tego miejsca.

Centrum politycznej władzy w obozie był murowany i wzorowany na podobnym obiekcie w KL Dachau budynek Jourhausu. Powstał on pod koniec 1941 r. Była to komendantura obozu i symbol władzy SS. Jednocześnie budynek ten stanowił główną bramę wejściową do obozu. Jednymi z pierwszych budynków zbudowanych w Gusen były koszary SS. Były one drewniane. Ukończono je już na początku 1940 r. jako pomieszczenia wartownicze dla SS, bo to właśnie funkcjonariusze tej formacji w pierwszym okresie funkcjonowania obozu pełnili rolę wartowników. Z czasem to się zmieniło i rolę tę przejęli m.in. żołnierze Wehrmachtu, dla których dwa lata po założeniu obozu Gusen, za kamiennymi murami w kierunku wschodnim, wybudowano dwa niskie murowane baraki administracyjne. Między tymi obiektami znajdowało się wybudowane z drewna kasyno, ulubione miejsce spędzania przez nich wolnego czasu. Teren przeznaczony dla służby wartowniczej był szczelnie oddzielony od samego obozu. To były dwa zupełnie obce sobie światy. W jednym tętniło „życie towarzyskie”, w drugim umierali ludzie. W pierwszym okresie funkcjonowania obozu Gusen służbę pełniło w nim 600 wartowników, głównie wywodzących się z SS. W momencie zakończenia wojny w maju 1945 r. liczba ta przekroczyła prawie 3000 strażników, skupionych w 13 komandach wartowniczych.

Rozbudowa KL Gusen

Gusen w krótkim czasie stał się większym obozem niż macierzysty Mauthausen, dlatego często mówi się o systemie obozów Mauthausen-Gusen. W 1941 r. zakończono prace nad przygotowaniem odkrywek dla dolnego i górnego kamieniołomu Kastenhofen. Ziemia z jego odkrywki powoli wypełniała przestrzeń między granitowymi ścianami a obozem. To właśnie w tym miejscu zbudowano w szybkim tempie kilkanaście hal kamieniarskich, magazynów, sieć wewnętrznej kolejki wąskotorowej, warsztaty i całą pozostałą infrastrukturę tego potężnego kompleksu. Szczyt potęgi kamieniołomu w Gusen datuje się na 1942 r. Był on wówczas jednym z największych tego typu projektów w Europie. To w tym właśnie czasie skoncentrowano się na budowie także jednego z największych na świecie młynów do kruszenia kamienia drogowego (Steinbrecher) oraz na budowie linii kolejowej prowadzącej z kamieniołomu do pobliskiego miasteczka St. Georgen, gdzie mieściła się centrala ekonomiczna firmy DEST. Połączono także kolejką wąskotorową kamieniołomy w Gusen z miasteczkiem Mauthausen.

Na przełomie 1942/1943 r. podjęto decyzję o włączeniu obozów koncentracyjnych do pracy na rzecz zwiększenia potencjału militarnego III Rzeszy. Nie było to początkowo na rękę Himmlerowi, a także Franzowi Ziereisowi, komendantowi KL Mauthausen, ale w szybkim tempie SS dostosowała podległe sobie obozy do realizacji tego zadania. Podczas wizytacji Gusen 29 marca 1943 r. przez Alberta Speera, ministra uzbrojenia i amunicji Rzeszy, zapadła ostateczna decyzja o zatrudnieniu więźniów Gusen w przemyśle zbrojeniowym. Jednocześnie Speer wstrzymał budowę portu na Dunaju, którym miał być transportowany w przyszłości kamień z Gusen. W tym samym jeszcze roku zakłady kamieniarskie w Gusen przemianowano na hale produkcyjne dla powstałego w 1934 r. austriackiego koncernu. Tego samego roku podjęto decyzję o budowie w zachodnim masywie Kastenhofen sztolni przeznaczonych dla zakładów tej firmy. Był to system ośmiu podziemnych sztolni, który otrzymał kryptonim „Kellerbau”.

Zmiana profilu funkcjonowania KL Gusen

Dzięki zmianie profilu produkcji na zbrojeniową i wynajęcie przez SS więźniów potężnemu austriackiemu koncernowi, „poprawiła” się także sytuacja samych więźniów. W latach 1941–1943 wyburzono trzy bloki drewniane, a w ich miejsce wybudowane dwa budynki murowaneo numerach 6 i 7. W drewnianych barakach mieszkali więźniowie pracujący w kamieniołomach, natomiast przywilej mieszkania w murowanych budynkach przypadł przymusowym pracownikom firm zbrojeniowych takich jak Steyr-Daimler-Puch AG, a także od 1944 r. Messerschmitt AG. Głównym powodem polepszenia się statusu tych więźniów była chęć zwiększenia ich wydajności pracy, a nie polepszenie ich warunków bytowania. Leżało to przede wszystkim w interesie wspomnianych zakładów zbrojeniowych. W 1944 r. w samym tylko Steyrkommando pracowało już 6200 więźniów Gusen, produkując głównie części do najbardziej popularnych modeli broni wykorzystywanych przez Wehrmacht, m.in. MP 40.

Oprócz infrastruktury przemysłowej, równolegle rozbudowywano także sam obóz. Był on zbudowany w kształcie prostokąta o wymiarach 360 na 150 metrów. Część południowo-wschodnia była przeznaczona na plac apelowy. Na jego północnym skraju wybudowano kuchnie i magazyny. Na pozostałym obszarze zlokalizowano 32 baraki zwane blokami. 24 z nich pełniły rolę mieszkalną, a w pozostałych ulokowano magazyny. Cały obóz obejmował 5,4 ha. Począwszy od 1941 r. w każdym bloku na trzyosobowych piętrowych łóżkach spało od 500 do 600 więźniów. Do południowej strony obozu przylegały baraki koszar SS.

Początkowo w Gusen nie było krematorium, ale przezornie Niemcy zostawili na nie miejsce między blokami 19 i 20 oraz 27 i 28. Podobnie było ze szpitalem, zwanym rewirem, którego nie ujęto w planach budowy obozu. Sytuacja uległa jednak zmianie wraz z ogromną ilością zgonów oraz szerzących się chorób, głównie tyfusu. W krótkim czasie powstało także krematorium oraz ciągle powiększany rewir, który ostatecznie stanowił osobną część obozu obejmującą bloki od 27 do 31. Smutną konstatacją jest fakt, że 90% więźniów Gusen zmarło właśnie w rewirze.

Od listopada 1941 r. do wiosny 1943 r. istniał w ramach KL Gusen osobny obóz. Był on przeznaczony wyłącznie dla jeńców radzieckich. Zorganizowano go w ośmiu oddzielnych barakach otoczonych drutem kolczastym. Miał swój samorząd, rewir i administrację. Było to straszne miejsce. Niemcy zamierzali początkowo wszystkich przebywających w nim więźniów radzieckich po prostu zagłodzić na śmierć, a gdy to się nie udało, zaczęto ich systematycznie mordować przez gazowanie. To właśnie z powodu przejściowego istnienia w tym miejscu obozu dla jeńców radzieckich, Stalin nakazał po zakończeniu wojny wymazać Gusen i pamięć o tym miejscu z mapy Europy. Systematyczne niszczenie ocalonej infrastruktury obozowej rozpoczęło się przez Sowietów już w 1947 r.

Ostatni etap funkcjonowania KL Gusen

Pod koniec II wojny światowej sytuacja w Gusen była bardzo dynamiczna, ponieważ w pełnym wymiarze uzależniona była od prowadzonej przez III Rzeszę polityki militarnej i gospodarczej. Drążenie sztolni i budowa w litej skale podziemnej fabryki zbrojeniowej o kryptonimie „Kellerbau” nadal pozwalały na wydobywanie tak potrzebnego Niemcom granitu, a jednocześnie drążone przez trzy więźniarskie komanda, początkowo na trzy zmiany, kilkusetmetrowe tunele, mogły pomieścić hale produkcyjne firmy Steyr-Daimler-Puch AG. Sztolnie były szerokie na prawie 8 m i wysokie na 5 m. Stanisław Dobosiewicz wspomina, że „o rozmiarach prac (w „Kellerbau” – przyp. autora), które w ciągu niespełna jednego roku wykonali więźniowie, świadczyła powierzchnia i pojemność podziemnych wyrobisk. Wykuto w skałach łącznie 7845,1 m2 powierzchni użytkowej i 29 401,7m3 przestrzeni (…) Masa kamienna, głównie granitowa, którą trzeba było usunąć ze sztolni, ważyła około 50 000 t. Załadowano ją rękami, wywieziono na małych wózkach pchanych przez więźniów.” Wszystkie te podziemne prace w kamieniołomie Kastenhofen wykonali w 1944 r. więźniowie Gusen.

Praca przy drążeniu sztolni była bardzo niebezpieczna. Podczas jej wykonywania zginęło wielu więźniów. Nie mniej wymagająca od pracy w kamieniołomach była również podziemna produkcja zbrojeniowa w halach „Kellerbau”. Dzięki zmianie profilu funkcjonowania produkcji kamieniarskiej na zbrojeniową, Niemcy i Austriacy nadal maksymalnie wykorzystywali niewolniczą pracę więźniów osadzonych w Gusen. Nie przeszkodziło to w ich dalszej eksterminacji, ponieważ obóz Gusen nadal był uważany za obóz wyniszczenia polskiej inteligencji trzeciej kategorii. To także na ostatni okres funkcjonowania Gusen przypada największa ilość zgonów więźniów.

Budowa KL Gusen II

W 1944 r. kierownictwo DEST rozpoczęło współpracę z drugą firmą zbrojeniową. Wybór padł na niemiecki koncern Messerschmitt AG, a bezpośrednim powodem podjęcia tej decyzji był aliancki nalot dokonany w nocy z 17/18 sierpnia 1943 r. na niemiecki ośrodek pracujący nad bronią rakietową w Peenemünde. Na potrzeby komand dla tej fabryki zmniejszono plac apelowy i dobudowano nowe cztery bloki A, B, C, i D. Wkrótce, z powodu zwiększającego się w szybkim tempie zapotrzebowania na dodatkowych więźniów w tej fabryce, zaadoptowano wybudowany dwa lata wcześniej kilometr na zachód od obozu Gusen kompleks baraków i magazynów odzieżowych Waffen SS. W szybkim tempie otoczono je płotem oraz zbudowano niezbędną infrastrukturę obozową. W ten sposób powstał obóz Gusen II, w którym w niezwykle prymitywnych warunkach osadzonych było zimą 1944/45 r. nawet 17 000 więźniów, w tym wielu Powstańców Warszawskich.

Przetrzymywani w nim więźniowie drążyli w masywie górskim niedaleko miejscowości St. Georgen kolejne sztolnie, budując pod ziemią jedną z największych fabryk zbrojeniowych III Rzeszy oznaczoną kryptonimem „Bergkristall”. Niemcy wykorzystując niewolniczą pracę więźniów Gusen II, produkowali w niej kadłuby i części do najnowocześniejszego samolotu armii niemieckiej – odrzutowego Messerschmitta 262 oraz rakiet V-2. Wraz z budową Gusen II wstrzymaniu uległy wszelkie prace nad rozbudową Gusen I. Tym samym obóz, jak i cała infrastruktura okolicznych kamieniołomów, przetrwały w tym stanie do momentu wyzwolenia obozu przez wojska amerykańskie 5 maja 1945 r.

KL Gusen współcześnie

Po zakończeniu II wojny światowej przez trzy miesiące okolice Mauthausen i Gusen zajęte były przez wojska amerykańskie. Po tym okresie do Gusen wkroczyli Sowieci, którzy ponownie zaczęli eksploatować pobliskie kamieniołomy zakładając firmę „Granitwerke Gusen”. Stan ten trwał do 1947 r. W tym czasie zniszczono większość drewnianej zabudowy tego obozu koncentracyjnego. Sytuacja zmieniła się jesienią 1955 r., kiedy wojska sowieckie na zawsze opuściły Republikę Austrii. Sowieci odsprzedali tereny po KL Gusen rządowi austriackiemu, który kontynuując wymazywanie KL Gusen z pamięci zbiorowej, podzielił teren zdewastowanego już byłego obozu na działki budowlane i postanowiły wystawić je na sprzedaż, co ciekawe, za bardzo niską cenę. Jest to sytuacja bez precedensu, ponieważ wcześniej w tym miejscu nie było żadnej zabudowy mieszkaniowej! Dzięki tej decyzji, dzisiaj na terenie byłego obozu KL Gusen I oraz Gusen II, który spłonął w 1945 r., znajduje się obecnie osiedle mieszkaniowe.

O martyrologii przetrzymywanych tam więźniów przypomina dzisiaj kilka samotnych obiektów, które zostały niejako po wojnie „sprywatyzowane”. Są to dawny budynek Jourhausu, obecnie prywatna willa, pełniące funkcje handlowe dwa murowane bloki 6 i 7, nieużytkowane od kilku lat dwa budynki administracyjne dla wartowników oraz pozostałości kruszarki, która grozi zawaleniem. Ocalał także mały murowany budynek obozowego domu publicznego, który również pełni funkcje mieszkalne. Jedynym widocznym dzisiaj znakiem funkcjonowania w tym miejscu obozu koncentracyjnego Gusen jest utworzone niedawno Miejsce Pamięci, którym jest niewielki Memorial Gusen, zlokalizowany w miejscu dawnego obozowego krematorium.

Tomasz Cieślak, Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej

Bibliografia:

Dobosiewicz S., Mauthausen-Gusen. Obóz zagłady, Warszawa 1977.

Dürr C., Lechner R., Wolfinger S., Konzentrationslager Gusen 1939−1945. Spuren - Fragmente - Rekonstruktionen. Broschürezur Ausstellungim Besucherzentrum Gusen. Bundesministerium für Inneres, Wien 2006.

Haunschmied R. A., Mills J.-R., Witzany-Durda S., St. Georgen - Gusen - Mauthausen. Concentration Camp Mauthausen Reconsidered, 2008.

Iwanowski S., Mauthausen-Gusen. Szlakiem pamięci, Wiedeń 2015.

Osuchowski J., Gusen – przedsionek piekła, Warszawa 1961 r.

Wlazłowski Z., Przez kamieniołom i kolczasty drut, Kraków 1974 r.

Strony internetowe:

www.gusen.org

www.mauthausen-memorial.org

Polecamy:

• Anna Przybyll: KL Gusen w pamięci historycznej Austrii
• Tomasz Cieślak: Karl Chmielewski „Diabeł z Gusen” – pierwszy komendant KL Gusen
• Tomasz Cieślak: Tajemnica śmierci komendanta KL Mauthausen Franza Ziereisa
• Tomasz Cieślak: „Schody śmierci” w KL Mauthausen
• Tomasz Cieślak: Wyzwolenie KL Gusen I i II przez wojska amerykańskie 5 maja 1945 r.
• Anna Jagodzińska: Szansa przetrwania. Historia różańców z Gusen
• Tomasz Cieślak: Obóz koncentracyjny Gusen w Górnej Austrii. Struktura i funkcjonowanie
• Stefan Białek: Habent sua fata documenta. Skorowidz więźniów bloku 13. komanda zewnętrznego Linz III, filii obozu koncentracyjnego Mauthausen
• Eksterminacja polskiego duchowieństwa w niemieckich obozach koncentracyjnych Dachau i Mauthausen-Gusen 1939–1945, red. Andrzej Gąsiorowski, Anna Jagodzińska
• Dyskusja online „Historia w obrazie: Więzień Mauthausen-Gusen” – Poznań, 15 czerwca 2021
• Gusen: niemiecki obóz koncentracyjny – cykl Kulisy historii odc. 103

To doskonała okazja to poznania życia i działalności jednego z największych bohaterów naszej historii.

Zapraszamy do księgarń stacjonarnych IPN w całej Polsce i na zakupy online.

* * *

Album o rotmistrzu Witoldzie Pileckim w nowej odsłonie graficznej, jest ilustracyjną prezentacją dokonań Witolda Pileckiego. Zawiera m.in. niepublikowane dotychczas zdjęcia z rodzinnej kolekcji rotmistrza. Publikacja prezentuje życie Witolda Pileckiego, począwszy od jego przodków, najmłodszych lat, aż po okrutny mord, dokonany 25 maja 1948 r.

Szczegóły: https://straty.pl

Porozumienie podpisali Maria Więsek, członek Zarządu Głównego Stowarzyszenia, a zarazem prezes Oddziału Wojewódzkiego Stowarzyszenia w Krakowie oraz dyrektor krakowskiego oddziału IPN dr hab. Filip Musiał. W spotkaniu w naszej siedzibie wziął także udział mec. Zenon Borek, sekretarz Zarządu Oddziału Wojewódzkiego Stowarzyszenia w Krakowie oraz pracownicy Oddziałowego Archiwum IPN: Iwona Dziuba, która koordynuje realizację programu „Straty osobowe” w oddziale oraz naczelnik Rafał Dyrcz.

Zapraszamy na kuratorskie oprowadzenie po wystawie 16 maja o godzinie 18.00.

Ekspozycję przygotowano w oparciu o ważący prawie 4 tony zbiór archiwaliów i muzealiów przekazanych do Archiwum IPN przez Polish Falcons of America. Ta założona w 1887 r. w Chicago organizacja wzorce czerpała z działającego na ziemiach polskich Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Zajmowała się nie tylko krzewieniem kultury fizycznej, lecz także pracą na rzecz niepodległej Ojczyzny: od walki zbrojnej, poprzez pomoc finansową, aż po lobbing. Sokolstwo Polskie w Ameryce na przestrzeni lat odpowiadało na największe wyzwania i potrzeby Ojczyzny: formowanie Błękitnej Armii i odzyskanie przez Polskę niepodległości, wojna polsko-bolszewicka, wsparcie materialne kraju podczas obu wojen światowych.

Wystawa jest zarówno ekspozycją planszową, jak i przestrzenną, a całość uzupełniają projekcje filmowe, w tym fabularyzowany dokument z rekrutacji do Armii Polskiej we Francji przeprowadzonej na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. Najważniejszą część wystawy stanowi ponad 300 oryginalnych eksponatów, wśród których znajdują się m.in.: mundur Agnieszki Wisły, sanitariuszki Polskiego Białego Krzyża, list Heleny Paderewskiej z 1920 r., „Memoriał do cywilizowanych narodów świata w sprawie Polski” przekazany przez Sokolstwo prezydentowi Woodrowowi Wilsonowi w 1915 r., fotografie obrazujące zjazdy i zloty, kursy militarne, sztandary i odznaczenia sokole.

Dla tych, którzy lubią „krzepić ramię” przygotowaliśmy również niespodziankę!

Ekspozycja będzie dostępna dla zwiedzających od 18 maja do 30 czerwca, od poniedziałku do piątku, w godzinach 9.00-17.00.

Podczas dyskusji pt. „»Odpowiednie dać rzeczy słowo«. O terminologii” zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski podkreślił:

– Narody i państwa europejskie przyjmowały różną drogę do budowania świadomości narodowej, którą później uznawały za podwaliny swojego istnienia. Ukraina, jako kraj niepodległy, ma prawo do tworzenia własnej mitologii narodowej. Tak samo Polska ma do tego prawo. W dyskusji między naszymi narodami chodzi jednak o to, aby spotkać się w tych rozmowach i ustalić pewne rzeczy, które po pierwsze nie będą nas różnić. W XX wieku takich rzeczy jest, wbrew pozorom, całkiem sporo. Najlepsza droga do pojednania polsko-ukraińskiego to zgoda na poszukiwania i ekshumacje.

Dr hab. Karol Polejowski przypomniał, że 2 maja we Lwowie wychwalano i czczono pamięć zbrodniarzy, którzy odpowiadają za pacyfikacyjne akcje związane z mordowaniem polskiej ludności, między innymi w Hucie Pieniackiej. 

– Wspaniałym gestem byłoby, gdyby Kongres tego typu gloryfikowanie zbrodniarzy potępił. Przypominam, że decyzją Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze wszystkie formacje SS zostały uznane za zbrodnicze

– zaapelował.

W panelu dyskusyjnym uczestniczyli także prof. Natalija Starczenko, dr Jewhen Mahda oraz dr Łukasz Adamski.

***

Trzeciego dnia Kongresu (8 maja) w dyskusji „Prezentacje postępów prac ekshumacji ofiar wojen i represji na terytorium Ukrainy i Rzeczypospolitej Polskiej” wziął udział zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Krzysztof Szwagrzyk. W spotkaniu uczestniczyli również dr Światosław Szeremeta oraz dr Łukasz Adamski – dyrektor Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego.

– Dla nas, Polaków, to oczywiste – Rzeź Wołyńska, bo takiego określenia używamy – jest czymś niezwykle ważnym, jest trwałym i mocnym elementem naszej zbiorowej pamięci. Tak było, tak jest i tak pozostanie. Nie da się z pominięciem kwestii ekshumacji mówić o wzajemnym zrozumieniu i współpracy z Ukrainą

– podkreślił zastępca prezesa IPN.

– Chciałbym, żebyśmy o sprawach poszukiwań, badań medycznych, identyfikacji genetycznych i pochówków mogli rozmawiać, nie posługując się szczytnymi hasłami pod nazwą „przełom”. Tylko żebyśmy mogli te prace rzeczywiście realizować. Rzeczywiście to znaczy, żeby to nie było najpierw zapowiadane przez polityków i przez media, wszystko jedno jakich poglądów, tylko żebyśmy mogli to wykonywać jako urzędnicy państwa polskiego. W tej sprawie polityki powinno być jak najmniej.  

– zaznaczył dr hab. Krzysztof Szwagrzyk i dodał:

– Doceniam działania, które są podejmowane po stronie ukraińskiej, po polskiej również. Chciałbym jednak, żeby miały one inny, znacznie szerszy wymiar niż dotychczas.

Kongres trwa do 8 maja 2026 r. Wśród prelegentów znaleźli się m.in. prof. dr hab. Grzegorz Motyka z Kolegium IPN – panel „II wojna światowa i jej skutki. Fakty, interpretacje, konteksty totalitaryzmu, szacunki” oraz prof. dr hab. Mirosław Szumiło z Biura Badań Historycznych IPN – panel „Historia akademicka, podręczniki szkolne i pamięć zbiorowa”. 

Wydarzenie zorganizowali: Centrum Mieroszewskiego oraz Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej.

• Leon Babiński, Warszawa wieku mego, wstęp i redakcja naukowa  Janusz Faryś, Henryk Walczak
• Leon Babiński, W służbie Najjaśniejszej Rzeczypospolitej. Wspomnienia t. 2, wstęp i red. nauk. Janusz Faryś, Henryk Walczak
• Leon Babiński, Szlacheckie gniazdo. Pamiętnika część trzecia – wspomnienia, wstęp i redakcja Janusz Faryś, Henryk Walczak

Gala rozdania nagród odbędzie się 12 maja 2026 r.

* * *

Tom 1.

Umiłowanie rodzinnego, stołecznego miasta przebija z wielu wspomnień. Szczególnie widoczne jest u Leona Babińskiego, uczonego, dyplomaty, varsavianisty, który pozostawił trzy tomy wspomnień. W tomie, I w pełni poświęconym Warszawie, z pietyzmem, podbudowanym fenomenalną pamięcią, odtworzył centrum miasta z początków XX wieku, z pewnymi odniesieniami do czasów międzywojennych. Opisał kolejne kamienice i pałace oraz ich mieszkańców. Przybliżył czytelnikowi znane i mniej znane rody warszawskie, ich pochodzenie, koligacje, wykształcenie, zainteresowania kulturalne, majątek.    

Tom 2.

Przed wybuchem Wielkiej Wojny Babiński był aplikantem adwokackim i „kandydatem do posad sądowych”. Wojna zburzyła spokojny, zaprogramowany tryb życia, stanowiła dla milionów tragedię. Babiński musiał odnaleźć się w tej nowej rzeczywistości. Leon Babiński studiował prawo w Paryżu i Moskwie. W latach 1913–1918 pracował w wyuczonym zawodzie, od 1917 roku współtworzył polskie sądownictwo na stosunkowo ważnym stanowisku sekretarza Sądu Najwyższego. 1 stycznia 1919 roku podjął służbę w dyplomacji i pozostał w niej całe dwudziestolecie. Cały ten czas pracował także naukowo. W charakterze docenta, następnie profesora, wykładał w Szkole Głównej Handlowej, Szkole Nauk Politycznych oraz incydentalnie na innych uczelniach warszawskich. Założył rodzinę, w 1927 roku ożenił się z lwowianką Marią z Rutowskich (1899–1969), córką byłego wiceprezydenta i przejściowo prezydenta Lwowa.

Tom 3.

Niniejszy tom trzeci, zamykający wspomnienia Leona Babińskiego, poświęcony jest Smarżowej – majątkowi wniesionemu w posagu przez Marię z Rutowskich Babińską. Autor z wyjątkową wrażliwością i historyczną precyzją odtwarza świat podkarpackiego ziemiaństwa. Ukazuje właścicieli okolicznych dworów, ich koligacje rodzinne, poziom wykształcenia, stan majątkowy oraz życie towarzyskie. Nie pomija przy tym ani duchowieństwa, ani wyróżniających się rodzin chłopskich, które współtworzą barwny obraz lokalnej społeczności.

Wspomnienia Babińskiego przywracają pamięć o części powiatu jasielskiego i jego mieszkańcach w czasach wojny, a także o bogatym życiu kulturalnym i tradycjach, które przetrwały mimo okupacyjnych trudów. To poruszająca opowieść łącząca osobiste doświadczenie z dziejową refleksją.

W debacie udział wzięli:

• prof. dr hab. Krzysztof Kawalec (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych, IPN we Wrocławiu)
• prof. dr hab. Grzegorz Nowik (Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku);
• prof. dr hab. Włodzimierz Suleja (Biuro Badań Historycznych, IPN w Warszawie).

Moderatorem był redaktor Rafał Dudkiewicz.

Przed rozpoczęciem uroczystości zastępcy prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski oraz dr hab. Krzysztof Szwagrzyk wręczyli rodzinie Jana Zawady notę potwierdzającą identyfikację jego tożsamości.

Główna część uroczystości rozpoczęła się Mszą Świętą przed ołtarzem polowym w Kamesznicy. Biskup polowy Wiesław Lechowicz w swoim kazaniu podkreślił przede wszystkim znaczenie miłości do ojczyzny, łącząc słowa Ewangelii „Wytrwajcie w miłości mojej” z postawą żołnierzy NSZ. Zaznaczył, że patriotyzm i gotowość do poświęcenia życia za Polskę były dla nich wyrazem miłości bliźniego i wierności własnemu narodowi.

Podczas wydarzenia głos zabrał Prezydent RP Karol Nawrocki:

– To symboliczny powrót sprawiedliwości i powrót naszych wielkich bohaterów. Za ten powrót chciałem z głębi serca podziękować przede wszystkim Instytutowi Pamięci Narodowej za tak ważną dla Polski misję poszukiwania, identyfikowania i chowania naszych narodowych bohaterów.

Zwrócił się również do rodzin żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych:

– To w Waszych rodzinach, waszych sercach, waszych umysłach przetrwała przez dekady pamięć. Dziękuję Wam za to, że dotrwaliśmy czasów, kiedy powstał Instytut Pamięci Narodowej i kiedy instytucjonalnie państwo polskie mogło się zająć tym, co przez dekady było waszą rodzinną traumą, bólem i na co czekaliście.

Podczas uroczystości Prezydent Karol Nawrocki przekazał 25 flag rodzinom zidentyfikowanych żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych. Flagi z trumien żołnierzy, których tożsamości dotąd nie udało się ustalić, zostały przekazane Instytutowi Pamięci Narodowej.

Następnie Wojskowa Asysta Honorowa sformowała kondukt żałobny, który przeszedł na nowy Cmentarz Wojenny Żołnierzy NSZ. Do grobów zostały złożone szczątki prawie 60 żołnierzy. Zebrani złożyli wieńce oraz zapalili znicze.

Budowa miejsca spoczynku żołnierzy z oddziału „Bartka” na cmentarzu w Kamesznicy symbolicznie rozpoczęła się w październiku 2022 r., gdy ówczesny prezes Instytutu Pamięci Narodowej Karol Nawrocki odsłonił tablicę – kamień węgielny przyszłej nekropolii.

W wydarzeniu uczestniczyły rodziny ofiar, przedstawiciele Kancelarii Prezydenta, władz państwowych, samorządowych, środowisk kombatanckich i patriotycznych, Instytutu Pamięci Narodowej, Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL.

Żołnierze pochowani na Cmentarzu Wojennym Żołnierzy NSZ:

• Jan Wojtas
• Julian Wojciuch
• Jakub Walczak
• Karol Talik
• Franciszek Talik
• Antoni Sojka
• Karol Rojczyk
• Bolesław Palarz
• Franciszek Pajestka
• Michał Pajestka
• Józef Olszar
• Alojzy Ogrocki
• Tadeusz Obtułowicz
• Władysław Nowotarski
• Józef Maślanka
• Karol Maślanka
• Stanisław Łajczak
• Jakub Łaciak
• Ernest Kozubek
• Franciszek Konior
• Mieczysław Inglot
• Antoni Gwiżdż
• Jan Dróżdż
• Antoni Byrdy
• Alojzy Talik
• Eugeniusz Kania
• Jan Zawada

Zapis uroczystości na kanale IPNtv

Wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego.

***

Kamesznica – pierwszy cmentarz wojenny żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych

Cmentarz żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych w Kamesznicy jest nekropolią i zarazem jedynym tego rodzaju miejscem pamięci w całości poświęconym żołnierzom zgrupowania kpt. Henryka Flamego „Bartka”. Jego budowa jest efektem działalności Instytutu Pamięci Narodowej, którego Biuro Poszukiwań i Identyfikacji doprowadziło ono do odnalezienia szczątków znaczącej części ofiar komunistycznej operacji „Lawina” z września 1946 r. Prowadzone przez IPN prace poszukiwawcze i ekshumacyjne na terenie byłego poniemieckiego majątku Scharfenberg, niedaleko wsi Malerzowice Wielkie (gm. Łambinowice) oraz Starego Grodkowa (gm. Daleszyce) doprowadziły do odnalezienia szczątków żołnierzy podziemia niepodległościowego – ofiar masowej zbrodni komunistycznego aparatu represji.

Dopiero wtedy – po analizach i przeprowadzonych identyfikacjach poszczególnych ofiar – Instytut Pamięci Narodowej mógł wyznaczyć ostateczne miejsce pod budowę kwatery wojennej – pomyślanej jako nekropolia, gdzie doczesne szczątki partyzantów znajdą miejsce wiecznego spoczynku. Wprawdzie to Opolszczyzna była miejscem wymordowania żołnierzy, uznano jednak, że wybrane przez UB miejsca zbrodni i tamtejsze doły śmierci niekoniecznie są miejscem wiecznego spoczynku pomordowanych. Poza tym wszystkich zamordowanych i poległych chciano połączyć w jednym wspólnym miejscu pamięci. Uznano, że oficjalną kwaterę wojenną tych żołnierzy trzeba zlokalizować bliżej ich miejscowości rodzinnych – tam, gdzie mieszkali, gdzie walczyli zarówno przeciw Niemcom, jak i przeciw NKWD, UB i innym formacjom komunistycznym.

Po przeanalizowaniu licznych wariantów lokalizacji cmentarza, m.in. w Bielsku-Białej, Czechowicach-Dziedzicach, Węgierskiej Górce, wybór padł na Kamesznicę (gm. Milówka). Dzięki wzorowej współpracy z miejscowymi władzami samorządowymi, starostwem żywieckim i wojewodą śląskim udało się za pośrednictwem Skarbu Państwa pozyskać działkę na potrzeby budowy cmentarza wojennego w sąsiedztwie cmentarza komunalnego przy ul. Beskidzkiej.

Położona na obrzeżach miejscowości łąka opada łagodnie w kierunku północno-wschodnim, z widokiem na masyw Baraniej Góry. To symboliczne. Masyw ten, gdzie były zlokalizowane obozowiska partyzantów i siedziba sztabu „Bartka”, oddalony jest od nowej kwatery wojennej około 5,5 km w linii prostej. Założenia koncepcyjne i ideowe przyszłego cmentarza zostały opracowane w BUWiM. Wykorzystano ukształtowanie terenu, aby stworzyć schodkowy układ nekropolii z grobami indywidualnymi rozmieszczonymi na trzech poziomach, ze schodami na osi założenia prowadzącymi do dominującego pomnika w formie pięciometrowej kamiennej ściany z wykutym wewnątrz motywem łacińskiego krzyża.

Autorem projektu architektonicznego i dokumentacji technicznej cmentarza jest mgr inż. arch. Piotr Kudelski. Kwatera składa się z pomnika centralnego oraz 100 grobów rozmieszczonych w rzędach na trzech tarasach opadających w kierunku wsi Kamesznica. Na pomniku umieszczone zostały odlane z brązu symbole: orzeł Wojska Polskiego, Krzyż Narodowych Sił Zbrojnych oraz ryngraf z Matką Bożą. U stóp pomnika znajduje się kapelusz górali żywieckich, położony na róży wiatrów wskazującej na Baranią Górę, której szczyt można zobaczyć przez prześwit w pomniku w formie krzyża.

Projekt cmentarza został zaprezentowany w Kamesznicy 26 października 2022 r. W wydarzeniu wzięli udział: prezes Instytutu Pamięci Narodowej dr Karol Nawrocki, wicewojewoda śląski Jan Chrząszcz, starosta żywiecki Andrzej Kalata i wójt gminy Milówka Robert Piętka. Uczestniczyli także przedstawiciele zaangażowanej w upamiętnienie społeczności lokalnej.

Prace budowlane zakończono we wrześniu 2025 r. Po spełnieniu wymaganych procedur możliwe stało się zaplanowanie na wiosnę 2026 r. ceremonii pogrzebowej i uroczystego poświęcenia cmentarza. Intencją Instytutu było, aby miejsce spoczynku wszystkich odnalezionych żołnierzy ze zgrupowania „Bartka” stało się zarazem miejscem symbolicznej pamięci o całym zgrupowaniu. Stąd na cmentarzu zlokalizowano także symboliczny grób ich dowódcy kpt. Henryka Flamego, a także symboliczne mogiły wszystkich żołnierzy, których szczątki zostały zidentyfikowane, ale zgodnie z wolą rodzin spoczęły na cmentarzach w ich rodzinnych miejscowościach. Jednocześnie nekropolia jest miejscem spoczynku bądź upamiętnienia żołnierzy „Bartka” zamordowanych w więzieniach komunistycznych.

Część grobów wybudowano także dla tych żołnierzy zgrupowania ofiar operacji „Lawina”, których miejsca pochówku dotychczas nie odnaleziono. Instytut Pamięci Narodowej nie traci nadziei, że w przyszłości uda się jeszcze odnaleźć następnych żołnierzy zgrupowania „Bartka”, którzy stali się ofiarami zbrodni komunistycznych.

***

Henryk Flame ps. Bartek (1918–1947) urodził się we Frysztacie na Zaolziu. Ukończył m.in. Bielską Szkołę Przemysłową, po czym w 1936 r. ochotniczo wstąpił do Wojska Polskiego służąc w 2. Pułku Lotniczym w Krakowie, gdzie odbył kurs mechanika samolotowego oraz pilotażu. Umiejętności te umożliwiły mu szkolenie w Szkole Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich w Bydgoszczy. W 1939 r. walczył jako pilot w obronie Warszawy w 123 eskadrze myśliwskiej przydzielonej do Brygady Pościgowej, następnie na Lubelszczyźnie.

Po agresji sowieckiej na Polskę przedostał się na Węgry. Internowany, zbiegł z obozu, ale został ujęty i osadzony w obozie jenieckim w Austrii włączonej do III Rzeszy. Zwolniony dzięki staraniom rodziny. Po powrocie do Czechowic włączył się w działalność konspiracyjną w szeregach ZWZ-AK. Pracował na kolei. W 1943 r. poszukiwany przez Niemców utworzył niewielki oddział partyzancki podporządkowany dywersji Okręgu Śląskiego Armii Krajowej. Jesienią 1944 r. podporządkował się dowództwu Narodowych Sił Zbrojnych.

Po przejściu frontu, w lutym 1945 r. współtworzył wraz ze swoimi ludźmi pierwsze struktury Milicji Obywatelskiej w Czechowicach, z funkcją podoficera broni. W maju 1945 r. zagrożony aresztowaniem przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego wrócił do lasu, skupiając wokół siebie dawnych i nowych żołnierzy z intencją walki o niepodległą Polskę. Od lata 1945 r. do jesieni 1946 r. pod jego dowództwem walczyło kilkuset partyzantów, łączników i wywiadowców podzielonych grupy bojowe. Jego oddział stał się znaczącą siłą zbrojną i solą w oku „władzy ludowej”. Przeprowadzili na terenie powiatów bielskiego, cieszyńskiego i żywieckiego blisko 340 akcji zbrojnych.

Najbardziej spektakularnym wyczynem było opanowanie Wisły w dniu Święta 3 Maja w 1946 r. i przeprowadzenie ulicami miejscowości defilady w umundurowaniu i pod bronią. W wyniku nieustających represji, obław i działalności agentów bezpieki „Bartek” podjął we wrześniu 1946 r. próbę przerzutu swoich ludzi na Zachód, do amerykańskiej strefy okupacyjnej. Później okazało się, że działania te przygotowali agenci komunistycznego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. W rezultacie operacji bezpieki na Śląsku Opolskim, funkcjonariusze UBP zamordowali ponad 100 partyzantów. Sam Henryk Flame zdołał im wówczas uciec w Gliwicach. Na przełomie 1946/1947 „Bartek” ukrywał się w Beskidzie Śląskim z kilkuosobowym oddziałem. W marcu 1947 r. ujawnił się w ramach amnestii. Podjął pracę jako ślusarz. W grudniu 1947 r. został zamordowany przez milicjanta w Zabrzegu. Pochowany został na cmentarzu przy parafii św. Katarzyny w Czechowicach.

Polecamy:

• Maciej Korkuć, „Poświęcić swe siły, majątek, a nawet życie…” Henryk Flame „Bartek” i jego żołnierze, Warszawa 2026
• Zgrupowanie NSZ Henryka Flamego „Bartka” (1945–1947)
• Dariusz Węgrzyn: Operacja „Lawina”
• Podcast: Likwidacja zgrupowania Henryka Flamego „Bartka” w 1946 roku
• Narodowe Siły Zbrojne (1942–1946)
• Antoni Biegun „Sztubak”. Małopolscy Bohaterowie Powojennego Podziemia
• Odsłonięcie pomnika żołnierzy z oddziału NSZ kpt. Henryka Flamego ps. „Bartek” – Stary Grodków, 5 czerwca 2019

* * *

W 2026 roku przypada 35. rocznica uzyskania niepodległości przez Mołdawię. Mimo to wiedza na temat deportacji stalinowskich czy Wielkiego Głodu wśród obywateli kraju jest nadal niewystarczająca. W związku z tym władze Mołdawii planują utworzenie instytucji na wzór polskiego Instytutu Pamięci Narodowej, która zajmowałaby się pielęgnowaniem i ochroną pamięci narodowej.

Na te pytania odpowiedział ppłk dr Marek Świerczek były funkcjonariusz UOP i ABW, analityk, autor niemal 60 artykułów naukowych oraz czterech monografii poświęconych historii rosyjskich i sowieckich służb specjalnych.

Rozmowę prowadził red. Rafał Dudkiewicz.

Obejrzyj rozmowę na kanale IPNtv.

* * *

Cykl spotkań „Oblicza historii” przybliża złożoność współczesnej historii, a także jej sprzeczne elementy wpływające na bieg zdarzeń. Przyjrzymy się instytucjom i ludziom, którzy kształtowali przeszłość. W naszym zainteresowaniu pozostaną instytucje takie jak wywiad i kontrwywiad, które z zasady działają niejawnie, a metody pracy operacyjnej mają charakter konspiracyjny, partie polityczne, które kształtowały rzeczywistość minioną, a także idee, które świadczyły o zmianach natury cywilizacyjnej. Opowiemy o ludziach, którzy owe idee tworzyli i politykach praktycznie kształtujących świat.

Aparat bezpieczeństwa nie był jednak monolitem – stanowił pole wewnętrznych rozgrywek, intryg i frakcyjnych walk, które odzwierciedlały konflikty toczące się na najwyższych szczeblach władzy. Dochodziło tam do poważnych napięć, starć i politycznych wstrząsów.

O tych nieznanych kulisach rozmawiamy z dr. Witoldem Bagieńskim – autorem pionierskiej monografii poświęconej wywiadowi PRL, pracownikiem Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Rozmowę prowadzi red. Rafał Dudkiewicz.

Emisja 2 maja 2026 r., godz. 15.00 na kanale IPNtv.

* * *

Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak bardzo jesteśmy zakorzenieni w historii; nie dostrzegamy, że to, co wydarzyło się w niedawnej przeszłości, wciąż ma wpływ na nas i nasze otoczenie. Dla zrozumienia własnej tożsamości musimy wiedzieć – jako jednostki i wspólnota – skąd przychodzimy i jak jest nasza historia.

W ramach cyklu „Kulisy historii” szukamy odpowiedzi na pytanie, jak dzisiaj rzutuje na nas to, co stało się już przeszłością. Zajrzymy za kulisy wydarzeń, spróbujemy zrozumieć, jak działa machina historii i na ile decyzje jednostek zaważyły nad naszymi losami – pojedynczymi i zbiorowymi.

Analizujemy losy zabytków po 1945 roku, rolę kluczowych postaci odpowiedzialnych za odbudowę oraz przyczyny niszczenia ocalałych kamienic. Poruszamy również temat Pałacu Kultury i Nauki – oddzielając fakty od mitów związanych z jego powstaniem i przyglądając się współczesnej debacie o jego przyszłości.

Na pytania red. Krzysztofa Świątka odpowiada Janusz Sujecki, varsavianista.

* * *

„Historia toczy się dziś” to cykl rozmów, w którym poruszane są kluczowe tematy związane z historią, teraźniejszością oraz przyszłością. Prowadzący Krzysztof Świątek w każdej audycji rozmawia z zaproszonymi gośćmi – ekspertami, historykami oraz liderami opinii publicznej.

Kolejne odcinki cyklu „Historia toczy się dziś” w każdy piątek o godz. 9.15 na kanale IPNtv w serwisie YouTube.

Główne obchody rozpoczęły się o godz. 12.00 na dziedzińcu Pałacu Prezydenckiego, podczs których Prezydent Karol Nawrocki wręczył oficerom Wojska Polskiego nominacje generalskie i admiralskie oraz obdarował flagami uczniów ze szkół z Oddziałami Przygotowania Wojskowego. 

 – Stajemy dzisiaj w obliczu symbolu flagi Rzeczypospolitej, która jest najważniejszym punktem odniesienia dla naszej misji, dla naszej działalności, dla naszej codziennej pracy – powiedział prezydent RP.  

Dzień 2 maja jest też świętem Polonii i Polaków za Granicą, które obchodzimy od 2002 roku. Prezydent Karol Nawrocki wręczył odznaczenia państwowe działaczom polonijnym.

Prezydent RP powołał Radę do spraw Polonii i Polaków za Granicą – nowe gremium doradcze, będące przestrzenią do stałego dialogu w zakresie wspierania Polaków mieszkających za granicą, wzmacniania więzi narodowych oraz promocji Polski na świecie. Wśród powołanych do Rady znaleźli się m.in. Ambasador RP we Włoszech Anna Maria Anders i Konsul honorowy RP w Rosario Bartłomiej Moszoro, którzy od lat współpracują z Instytutem Pamięci Narodowej na rzecz propagowania polskiej historii.

* * *

Historycznie polskie barwy narodowe wywodzą się z barw herbu Królestwa Polskiego i herbu Wielkiego Księstwa Litewskiego. W symbolice polskiej flagi biel pochodzi od bieli orła, będącego godłem Polski i bieli Pogoni – rycerza galopującego na koniu – godła Litwy. Oba godła znajdują się na czerwonych tłach tarcz herbowych. Na naszej fladze biel znalazła się u góry, ponieważ w polskiej heraldyce ważniejszy jest kolor godła niż tła. Na terenie Polski flaga państwowa ma zawsze pierwszeństwo przed wszystkimi innymi flagami. Zgodnie z konstytucją barwy narodowe podlegają ochronie prawnej.

W wydarzeniu wzięli udział m.in. dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk, dyrektor krakowskiego Oddziału IPN dr hab. Filip Musiał, naczelnik Delegatury IPN w Kielcach dr Robert Piwko oraz przedstawiciele władz samorządowych i środowisk „Solidarności”. 

Podczas uroczystości zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Krzysztof Szwagrzyk w imieniu Prezydenta RP wręczył byłym działaczom opozycji antykomunistycznej Krzyże Wolności i Solidarności:

– Odznaczenie wręczane jest w uroczystych okolicznościach, w pięknym miejscu. Odbywa się to według określonej procedury, przy hymnie Rzeczypospolitej, z oficjalnymi przemówieniami. Ale zdarzają się uroczystości, gdy odznaczenia wręczane są w zupełnie innych warunkach. Gdzieś w zaciszu szpitalnej sali, czasem w maleńkim domu na skraju wsi, której próżno szukać na mapach. W każdych jednak warunkach, w każdych okolicznościach, ceremonii towarzyszy wypowiedzenie wobec osoby odznaczonej określonej formuły: w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej wręczam Pani, wręczam Panu Krzyż Wolności i Solidarności. Często pada wówczas odpowiedź, która nie jest przyjęta w żadnej procedurze. Słyszymy – Bóg zapłać! Chwała Ojczyźnie!, a słowom tym towarzyszą łzy.

Odznaczeni:

• Stanisław Marcin Kusiński
• Krzysztof Wojciech Mika
• Leszek Antoni Kotfis

Podczas gali została zaprezentowana wystawa w foyer Sceny Kameralnej Filharmonii Świętokrzyskiej. Ekspozycja pokazuje dzieje Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Do historii tej organizacji nawiązywał także wykład dr Marzeny Grosickiej z Delegatury IPN w Kielcach, zatytułowany „Wkład świętokrzyskiej »Solidarności« w demokratyczne zmiany w Polsce”.

* * *

Krzyż Wolności i Solidarności został ustanowiony przez Sejm 5 sierpnia 2010 r. Po raz pierwszy przyznano go w czerwcu 2011 r. przy okazji obchodów 35. rocznicy protestów społecznych w Radomiu. Krzyż nadawany jest przez Prezydenta RP, na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, działaczom opozycji wobec dyktatury komunistycznej, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowanie praw człowieka w PRL. Źródłem uchwalenia Krzyża Wolności i Solidarności jest Krzyż Niepodległości z II RP. 

Wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego.

* * *

Marzena Grosicka: NSZZ „Solidarność” z perspektywy małego zakładu pracy

Wielomilionowy związek tworzyły załogi wielkich stoczni, ale także niewielkich zakładów pracy, które równie mocno zaangażowały się w proces demokratyzacji życia społecznego.

Jeden z pierwszych Komitetów Założycielskich NSZZ „Solidarność” w woj. kieleckim powstał w niewielkim Biurze Studiów i Projektów Przemysłowych Urządzeń Elektrycznych Elektroprojekt. Zakład ten istniejący w Kielcach od 1970 r. zatrudniał kilkadziesiąt osób. W całej Polsce znajdowało się 10 oddziałów Elektroprojektu, a centrala mieściła się w Warszawie.

Tworzenie struktur „Solidarności”

Bogumiła Ruzikowska, pracująca w kieleckim Biurze od 1978 r. wspomina ten czas następująco:

Marian Jaworski, również pracownik zakładu, dodaje:

W materiałach Służby Bezpieczeństwa znajduje się informacja, że 3 września 1980 r. na terenie kieleckiego Elektroprojektu wystąpił:

Według notatek sporządzonych przez funkcjonariuszy Bogumiła Ruzikowska „nakłaniała pracowników do powołania Wolnych Związków Zawodowych”. Rozmawiała osobiście z poszczególnymi osobami i proponowała wstąpienie do związków. Wśród obecnych tego dnia w pracy 61 pracowników tylko pięć osób nie wyraziło na to zgody.

4 września przez radiowęzeł kieleckiego Elektorprojektu nadany został komunikat o mającym nastąpić tego dnia zebraniu wszystkich pracowników. Celem spotkania miało być wybranie tymczasowego komitetu organizacyjnego nowych związków. Podczas spotkania wszyscy pracownicy opowiedzieli się za utworzeniem niezależnych związków i wybrali reprezentację. Przewodniczącym komitetu organizacyjnego został Włodzimierz Haberko, zaś członkami Bogumiła Ruzikowska, Marian Jaworski, Zdzisław Sochocki i Zdzisław Bucki.

Działalność związkowa rozwijała się bardzo szybko. W 1981 r. istniała już wielomilionowa „Solidarność” z zarejestrowanym statutem. Zaczęto wcielać go w życie, przeprowadzając wolne i powszechne wybory do wszystkich struktur związku, począwszy od komisji zakładowych poprzez zarządy regionów, aż po Komisję Krajową „S”.

I Walny Zjazd Delegatów

Wybory delegatów na I Walny Zjazd Delegatów Regionu Świętokrzyskiego NSZZ „Solidarność” odbywały się według demokratycznych procedur. Jeden delegat miał reprezentować 500 członków związku. Niewielkie zakłady pracy musiały więc wspólnie wybierać przedstawicieli. Z uwagi na fakt, że w Elektroprojekcie do „Solidarności” zapisanych było około 80 osób, jednego delegata musiało wybierać kilka niewielkich zakładów pracy, tak aby w sumie był on przedstawicielem 500 osób. Delegatem reprezentującym m.in. Elektorprojekt został Marian Jaworski.

I WZD odbył się w dwóch turach – 20, 22 i 26 czerwca, oraz 4-5 lipca 1981 r. Uczestniczyło w nim 499 delegatów z całego regionu. W trakcie zjazdu odbyły się m.in. wybory nowego zarządu regionu. Jako kandydat na przewodniczącego zgłoszony został także Jaworski. Reprezentant niewielkiego zakładu, nieznany w regionie, nie miał jednak wielkich szans na zwycięstwo. W wyborach startowało 14 osób, część z nich zasiadała już w strukturach regionalnej „Solidarności” i pełniła ważne funkcje. Demokratyczne zasady wybierania władz związkowych dawały jednak równe szanse wszystkim kandydatom. Każdy z nich mógł zaprezentować się w 10-minutowej wypowiedzi, później delegaci zadawali pytania. Wypowiedź Jaworskiego tak się spodobała delegatom, że znalazł się w drugiej turze wyborów, które ostatecznie wygrał.

Objęcie stanowiska przewodniczącego zarządu regionu przez osobę z tak małego zakładu pracy, nienależącą dotychczas do struktur regionalnych było zaskoczeniem dla wszystkich. Obserwacja prowadzona była nieustannie, a poczynania przewodniczącego analizowane na bieżąco. W przygotowanym przez SB wykazie delegatów na I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność” pojawiają się zdecydowanie ostrzejsze oceny Jaworskiego:

W zarządzie regionu, w charakterze pracownika administracyjnego zatrudniona została również Bogumiła Ruzikowska.

Czytaj artykuł Marzeny Grosickiej NSZZ „Solidarność” z perspektywy małego zakładu pracy na portalu przystanekhistoria.pl

Polecamy materiały Instytutu Pamięci Narodowej:

• NSZZ „Solidarność” – publikacje bezpłatne
• Encyklopedia Solidarności – tomy 1–5
• „Biuletyn IPN” nr 7–8/25 ˜– Solidarność ma 45 lat
• Broszury IPN do pobrania: Opozycja demokratyczna i czas Solidarności

Jesienią 1947 roku obydwoje zostali osadzeni w mokotowskim więzieniu przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie. Powodem były podejrzenia o udział w konspiracji i szpiegostwo. 

Ich cele dzieliła cienka ściana. Nawiązali ze sobą kontakt właśnie przez nią, wystukując alfabetem Morse’a różne wiadomości. Zaczęło się od prostych pytań – „kim jesteś, za co siedzisz?”. Kiedy okazało się, że Jerzemu grozi kara śmierci, Wiesława postanowiła za wszelką cenę podtrzymać go na duchu. Pomiędzy wezwaniami na przesłuchania i torturami (oprawcami byli m.in. Humer i Różański), opowiadała Jerzemu krzepiące historie i streszczała książki. Najwięcej czasu poświęciła „Tristanowi i Izoldzie”. Po kilku miesiącach, wciąż porozumiewając się alfabetem Morse’a, Jerzy oświadczył się Wiesi, a ona zgodziła się zostać jego żoną. Zanim jednak mogli się spotkać, minęło niemal 6 lat. Po raz pierwszy „na żywo” zobaczyli się podczas swojego ślubu w zakładzie karnym w Grudziądzu. Kilka tygodni po ślubie Wiesława, na mocy amnestii, opuściła więzienie.

Państwo Śmiechowscy przeżyli wspólnie 55 lat.

Mokotowskie więzienie było miejscem niewyobrażalnego bestialstwa ze strony  oprawców, na siłę instalujących w Polsce komunistyczny ład. Z powodów ideologicznych próbowali oni za wszelką cenę upokarzać i pozbawiać godności więźniów politycznych. Stosując różnego rodzaju tortury fizyczne i psychiczne, zmuszali do składania fałszywych zeznań, współpracy z władzą oraz wydawania koleżanek i kolegów, którzy po zakończeniu II wojny światowej nie złożyli broni, bo nie zgadzali się na narzucony porządek. W latach największego terroru – 1945-1956 – w więzieniu wykonano ponad 300 wyroków śmierci. Kilka tysięcy osób zmarło z powodu wycieńczenia lub zakatowania podczas przesłuchań.

Ludzkie dramaty, które rozgrywały się przy ul. Rakowieckiej, były też źródłem niezliczonej ilości pięknych gestów. I o takiej właśnie postawie opowiada sztuka Przez ścianę – historia heroicznej walki o drugiego człowieka. Walki podjętej w warunkach upodlenia. To rzecz o miłości, która potrafi wszystko znieść. O miłości, która jest prawdziwie cierpliwa. To opowieść o pięknych ludziach, którzy nie pozwolili zdeptać swojej godności.

Twórcy i artyści:

• Magdalena Krylik – w roli Małej
• Ksawery Szlenkier – w roli Ju
• Leszek Zduń – reżyser
• Rafał Odrobina – muzyka
• Aleksandra Reda – scenografia

Pokazy:

• 24 maja 2026 r., godz. 19.00, Tomaszów Mazowiecki, Powiatowe Centrum Animacji Społecznej, u. Farbiarska 20/24, bezpłatne wejściówki do odbioru w sekretariacie PCAS.
• 26 maja 2026 r., godz. 19.00, Rzeszów, sala widowiskowa Instytutu Teologiczno-Pastoralnego im. św. Józefa Sebastiana Pelczara, ul. Witolda 11A, bezpłatne wejściówki do odbioru w sekretariacie Instytutu Teologiczno-Pastoralnego w godz. 9.00-13.00 lub rezerwacja online: wydarzeniakulturalne@ipn.gov.pl
• 28 maja 2026 r., godz. 18.00, Otwock, Teatr Miejski im. Stefana Jaracza, ul. Armii Krajowej 4, bezpłatne wejściówki do odbioru w kasie teatru.
• 29 maja 2026 r., godz. 18.00, Pułtusk, Sala Maneż, Hotel Zamek Pułtusk. Dom Polonii, ul. Szkolna 11, bezpłatne wejściówki do odbioru w recepcji hotelowej na parterze lub rezerwacja pod adresem: wydarzeniakulturalne@ipn.gov.pl

– Od samego urodzenia nasiąkał polskością. Tradycja, która za nim stała, pokolenia, które były przed nim stanowiły wzorzec, który w jego duszy zmaterializował się w postaci niezłomnego Polaka. Nie było w nim zdolności do kompromisu między niewolą, a wolnością. Nawet w murach mokotowskiego więzienia i za drutami niemieckiego obozu Auschwitz był osobą wewnętrznie wolną

– mówił na rozpoczęciu wydarzenia dr hab. Karol Polejowski.

– IPN wciąż szuka doczesnych szczątków Witolda Pileckiego. To nasza misja i gwarantuję Państwu, że tę misję będziemy realizować, aż do momentu, gdy znajdziemy Rotmistrza, oddamy go rodzinie i pochowamy w uświęconej ziemi, którą tak ukochał.

***

Monodram, skonstruowany jako przesłuchanie rotmistrza, stanowi sceniczną opowieść o życiu i działalności Witolda Pileckiego – od momentu jego dobrowolnego pojmania w Warszawie, poprzez heroiczne działania w Auschwitz, aż po tragiczną śmierć w 1948 roku.

Scenariusz został oparty na autentycznych źródłach: pamiętnikach rotmistrza, jego korespondencji oraz protokołach z przesłuchań przed komunistycznym sądem.

„Melduję Tobie, Polsko. Rotmistrz Pilecki” to nie tylko dokument teatralny, ale przede wszystkim przejmująca opowieść o niezwykłym człowieku. Na scenie Przemysław Tejkowski kreuje postać, która mierzy się z pytaniami o naturę zła – zarówno tego zapisanego w historii, jak i tkwiącego w człowieku. To przedstawienie, które bezkompromisowo ukazuje ból, rozpacz i upokorzenie, a jednocześnie siłę ducha i niezłomność.

Wystąpił: Przemysław Tejkowski
Scenariusz i reżyseria: Sławomir Gaudyn
Muzyka: Jacek Chrobak

Wydarzenie zostało objęte patronatem Kancelarii Prezydenta RP. 

• godz. 13.00 – „Zbrodnie wojenne Wehrmachtu na żołnierzach Wojska Polskiego popełnione w trakcie kampanii polskiej 1939 r.”, t. 1: „Geneza zbrodni. Zbrodnie na polu walki”
  
  autor: dr Tomasz Sudoł
  moderacja: Paweł Sztama
• godz. 14.00 – „Zbrodnia (nie)osądzona. Losy żandarmów niemieckich z posterunku w Łańcucie biorących udział w zbrodni na rodzinie Ulmów i ukrywanych przez nich Żydach”
  
  autor: dr Wojciech Hanus  
  moderacja: Paweł Sztama
• godz. 15.00 – „Niepokorny. Profesor Zbigniew Wójcik – patriota, strażnik pamięci Piłsudskiego, historyk”
  
  autor: dr Mariusz Kolmasiak
  moderacja: Paweł Sztama

W IX edycji projektu udział wzięły 54 zespoły projektowe z całej Polski skupiające 289 uczniów. 24 drużyny to reprezentanci szkół podstawowych, 28 ze szkół średnich i 2 zespoły z organizacji pozaszkolnych.

Spośród wszystkich nagranych filmów jury wyłoniło 15 zwycięskich filmów.

Zapraszamy do obejrzenia wszystkich etiud finałowych.

Projekt odbył się pod Honorowym Patronatem Prezydenta RP Karola Nawrockiego.

Etiudy filmowe zostały zaprezentowane w następującej kolejności:

Kategoria szkoła podstawowa:

• „Stara sosna na Majdanie” – Szkoła Podstawowa nr 47 im. Jana Klemensa Branickiego w Białymstoku

• „Bo pamięć to jest skład… S. Balcer” – Szkoła Podstawowa nr 23 Bydgoszczy

• „Na tropie” – Katolicka Szkoła Podstawowa w Pruszczu Gdańskim

• „Pod warstwą ziemi” – Szkoła Podstawowa nr 24 w Zabrzu

• „Ostatnia Msza Opoki” – Szkoła Podstawowa im. Rodziny Wyleżyńskich w Wielgolesie

Kategoria szkoła ponadpodstawowa:

• „Odzyskana tożsamość” – Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. M. Abakanowicz w Gdyni

• „Chcemy ich tylko pochować” – Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. M. Abakanowicz w Gdyni

• „M. Michalczyk – żołnierz dwóch wojen” – II Liceum Ogólnokształcące w Zawierciu

• „Noc św. Heleny” – Zespół Szkół Zawodowych nr 2 w Mińsku Mazowieckim

• „Obozowe dzieciństwo” – Technikum Elektroniczne nr 3 im. AK „Żywiciel” w Warszawie

• „»Nil« – złamana obietnica” – Liceum Ogólnokształcące im. T. Zana w Pruszkowie

• „Projekt Łączka 2025/2026” – Liceum Ogólnokształcące nr 38 im. S. Kostki Potockiego w Warszawie

Kategoria organizacje pozaszkolne:

• „Odzyskane imię” – Harcerze z 10. Białostockiej Drużyny Historyczno-Rekonstrukcyjnej „Szczyt” im. 10 Pułku Ułanów Litewskich

• „W imię Boga i Polski. Ks. W. Gurgacz SJ” – Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy w Krakowie

• „Wyklęci” – Klub Historyczny Grupa Bojowa „Hubal” w Miliczu

Wybór tej przestrzeni nie jest przypadkowy. Praga to dzielnica o bogatej historii związanej z walką o niepodległość Polski, zarówno w okresie okupacji niemieckiej, jak i w latach powojennych represji komunistycznych.

Nowa siedziba wzmacnia potencjał Oddziału IPN w Warszawie w zakresie działalności edukacyjnej, badawczej oraz upamiętniania historii najnowszej.

W uroczystości udział wezmą m.in. zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski oraz dyrektor Oddziału IPN w Warszawie dr Tomasz Łabuszewski.

Podczas wydarzenia zaprezentujemy materiały poświęcone historii warszawskiej Pragi, w tym multimedialną mapę miejsc związanych z konspiracją niepodległościową i represjami komunistycznymi, wideo-opowieść narracyjną „Praskie ślady”, która przedstawia wybrane wątki z dziejów Pragi w XX wieku, a także stronę internetową Izby Pamięci Strzelecka 8, stanowiącą cyfrowe kompendium wiedzy o tym miejscu oraz innych mu podobnych – zarówno w Warszawie, jak i w całej Polsce.

Zapraszamy!

Upamiętnienie jest efektem współpracy Gminy Chojna oraz Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie. Celem przedsięwzięcia nie było jedynie stworzenie kolejnego miejsca pamięci, lecz rozpoczęcie procesu przywracania wiedzy o mało znanym fragmencie historii regionu. Pomnik ma być początkiem opowieści, a nie jej zamknięciem.

Prezydent RP Karol Nawrocki w liście odczytanym przez ministra Jana Kasprzyka, doradcę prezydenta RP, podkreślił:

– Bardzo dziękuję pomysłodawcom i realizatorom tej cennej inicjatywy. Twórcom monumentu w sposób szczególny dziękuję za uwiecznienie na nim twarzy dwóch więźniarek znanych z imienia i nazwiska (…) Jest sprawą wielkiej wagi, aby najtragiczniejsze epizody naszej historii zyskały głęboko ludzkie oblicze, aby nie sprowadzić ich do bezdusznych zestawień faktów i anonimowych statystyk. Jako wspólnota narodowa powinniśmy uczynić wszystko, aby zachować od zapomnienia rodaków, którzy doznali prześladowań jedynie dlatego, że byli Polakami.

Zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma, zwrócił uwagę na tragedię i cierpienie rodzin ofiar obozów koncentracyjnych:

– Mógłbym mówić o systemie niemieckich obozów koncentracyjnych, o liczbach, o skali terroru jaki miał miejsce w Ravensbrück i w jego podobozach. To byłoby ważne i o tym mówił dziś w liście Prezydent RP. Ale ja chciałbym popatrzeć na to miejsce przez pryzmat rodziny. Wyobraźcie sobie, że dzisiaj ktoś porywa, aresztuje wasze matki, ktoś zabiera z domu wasze siostry, wasze żony, wasze dorastające córki. Porywa i wywozi w nieznane. Wyobraźcie sobie waszą bezsilność. Nic nie możecie zrobić, w niczym nie możecie im pomóc. Pozostaje jedynie modlitwa. Był czas, gdy zsyłano tu Polki jedynie za to, że były harcerkami, że nauczały w konspiracyjnych szkołach. Zsyłano za to, że były uczestniczkami Powstania Warszawskiego. Większość z nich zginęła.

Na koniec podkreślił:

– Nie zapomnimy o tych wszystkich, którzy tu ginęli. Będziemy działać dotąd, dokąd ustalimy ostatnie nazwisko, bo to jesteśmy winni tym wszystkim więźniarkom, które były tutaj mordowane, które tutaj cierpiały.

Uroczystość poprzedziła Msza św. w kościele Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w intencji ofiar obozu koncentracyjnego Ravensbrück. 

W ramach obchodów w miejscowym ratuszu odbył się pokaz filmu dokumentalnego „Dziewczynka ze zdjęcia”, opowiadającego historię Jadwigi Chomickiej oraz kulisy śledztwa prowadzonego przez prokuratora Marka Rabiegę, dotyczącego funkcjonowania chojeńskiego podobozu. Sercem tej opowieści jest Jadwiga Chomicka, 13-letnia dziewczynka z Warszawy. Jej tragiczny los, uwięziony w archiwalnym zdjęciu, staje się symbolem niewyobrażalnego cierpienia Polek, wywiezionych do piekła obozów. Film, podobnie jak pomnik, ukazuje skalę białych plam nie tylko w lokalnej historii i potrzebę ich konsekwentnego wypełniania.

W wydarzeniu wzięli udział prokurator Andrzej Pozorski, zastępca prokuratora generalnego, dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ksiądz arcybiskup Wiesław Śmigiel, arcybiskup metropolita szczecińsko-kamieński, marszałek Marcin Łapeciński, członek Zarządu Województwa Zachodniopomorskiego, Sylwio Moriec, burmistrz miasta Szwed, dyrektor Oddziału IPN w Szczecinie Krzysztof Męciński, burmistrz gminy Chojna Barbara Rawecka, przedstawiciele władz państwowych i samorządowych, służb mundurowych, organizacji społecznych, duchowieństwa, mediów.

30 kwietnia do byłego niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Ravensbrück udała się grupa młodzieży ze szkół ponadpodstawowych w Szczecinie i Wolinie oraz grupa wychowanków Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w Trzebieży wraz z opiekunami (50 osób). Edukatorzy Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN ze Szczecina oprowadzili młodzież po terenie byłego obozu oraz po wystawie stałej. Opowiedzieli o losach polskich kobiet więzionych w obozie w latach 1939-1945, niewolniczej pracy Polek na rzecz gospodarki III Rzeszy, zbrodniczych eksperymentach pseudomedycznych i ogólnych warunkach obozowych. Podkreślili także solidarność więźniarek, ich wolę przetrwania i organizację oporu przeciwko oprawcom.

Pomnik „Pamięci ofiar obozu koncentracyjnego Ravensbrück, więźniarek podobozu Königsberg in der Neumark 1944-1945”

Monument przedstawia dwie kobiece postacie. Choć ich wizerunki nawiązują do konkretnych osób – Jadwigi Chomickiej i Wiesławy Sołtys – mają one przede wszystkim symbolizować wszystkie więźniarki chojeńskiego podobozu. Polki, ale także kobiety innych narodowości, zmuszone do pracy ponad siły, pozbawione elementarnych praw, sprowadzone do numerów ewidencyjnych i przydziałów. Sylwetki zostały ukazane w sposób surowy, pozbawiony patosu, osadzony w prawdzie obozowego doświadczenia.

Szczególnym elementem pomnika jest miska – przedmiot pozornie banalny, który w realiach obozowych decydował o biologicznym przetrwaniu. Jej obecność ma przypominać o codziennej walce więźniarek, toczonej nie tylko z wycieńczeniem i głodem, ale także z permanentnym zagrożeniem utraty jedynej rzeczy umożliwiającej otrzymanie posiłku.

„Każda z nas miała miskę aluminiową, z uchem. Nosiło się ją przywiązaną do paska, bo niebezpiecznie było zostawić ją gdziekolwiek – mogła zginąć. A jak się nie miało miski, to się nie dostawało przydziału żywności” – wspominała Anna Jelinowska, była więźniarka niemieckiego obozu. Zachowane relacje świadków nadają dziś monumentowi szczególny wymiar – nie tylko symboliczny, ale i materialny.

KL Ravensbrück

Pierwszy transport trafił do KL Ravensbrück 15 maja 1939 r., i liczył 867 więźniarek. Szacuje się, że przez KL Ravensbrück przewinęło się około 40 tys. Polek. Oprócz nich w obozie przebywały również kobiety z innych państw. Rosjanek było 18 tys., Francuzek – 8 tys., Holenderek – 1 tys. Do obozu trafiły również Brytyjki, Niemki, Żydówki, Romki. Ogółem gehenny życia w tym obozie doświadczyło około 130 tys. kobiet.

Położony 80 km od Berlina, niedaleko od miejscowości Fürstenberg obóz miał 42 podobozy, trzy z nich znajdowały się na terenie dzisiejszego województwa zachodniopomorskiego: Königsberg in der Neumark (Chojna), Kallies (Kalisz Pomorski) i Klützow (dzielnica Stargardu).

Wkroczenie Armii Czerwonej do obozu nastąpiło 30 kwietnia 1945 r. Zanim do tego doszło, część więźniarek została z KL Ravens­brück ewakuowana dzięki pomocy Szwedzkiego Czerwonego Krzyża. Całą akcją kierował hrabia Folke Bernadotte. Była to największa akcja humanitarna przeprowadzona na terytorium Trzeciej Rzeszy podczas trwającej jeszcze wówczas wojny.

Powodem utworzenia filii Ravensbrück w ówczesnym Königsberg in der Neumark (Chojna), była konieczność skierowania niewolniczej siły roboczej do prac związanych z utrzymaniem i rozbudową znajdującego się tu lotniska Luftwaffe. Pierwszym udokumentowanym transportem 8 października 1944 r., skierowano do Chojny uczestniczki Powstania Warszawskiego. Oprócz Polek, stanowiących około 60% więźniarek, drugą najliczniejszą grupę stanowiły Francuzki oraz bardzo nieliczne przedstawicielki innych narodowości. Na podstawie niepełnej, częściowo zniszczonej przez Niemców dokumentacji, liczbę więźniarek podobozu szacuje się na od ok. 1500 do nawet 2000 kobiet. Sformowane w specjalnych komandach były kierowane do prac przy utrzymaniu lotniska, karczowaniu lasów i rozładunku wagonów na bocznicy kolejowej.

Projekt IPN „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności” to międzynarodowa inicjatywa edukacyjno-wystawiennicza mająca na celu upamiętnienie losów Polaków – żołnierzy i cywilów – którzy wraz z Armią Andersa podjęli dramatyczną podróż z „ziemi nieludzkiej” przez Bliski Wschód aż do Włoch, niosąc nadzieję na odzyskanie wolności. Projekt został zainicjowany w 2021 roku przez ówczesnego prezesa Instytutu – obecnego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej – dr. Karola Nawrockiego.

List do uczestników wydarzenia skierował zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Karol Polejowski. Zaznaczył w nim, że wystawa podkreśla nie tylko wysiłek wojskowy, ale także doświadczenia tysięcy cywilów – w tym kobiet i dzieci – dla których ta odyseja była drogą do ocalenia. Jest to opowieść o determinacji, solidarności i niezachwianej wierze w wolną ojczyznę. List odczytał Piotr Pastuszak z Biura Współpracy Międzynarodowej IPN. 

Wykład na temat roli Sił Zbrojnych RP w wyzwoleniu Włoch wygłosił Sławomir Bardski z Biura Współpracy Międzynarodowej IPN. Podkreślił, że polska „Odyseja Wolności” była nie tylko częścią historii, ale także żywym świadectwem naszej tożsamości i dialogu między narodami. Rola II Korpusu Polskiego w wyzwoleniu Włoch była znacząca nie tylko pod względem militarnym, ale także głęboko moralnym i duchowym.

W wydarzeniu wzięli również udział Toni Mattarelli, przewodniczący Rady Regionalnej), przedstawiciele Instytutu Badań nad Antyfaszyzmem i Współczesnymi Włochami w Apulii: profesor Vito Antonio Leuzzi – prezes i Anna Gervasio – dyrektor, oraz Uniwersytetu w Bari: Raffaelle Pellegrino i Rosario Milano oraz dr Aneta Banasik – Włosko-Polskie Stowarzyszenie w Apulii.

Program i opis atrakcji

• Koncertem „Polska międzywojnia” 

Autorami wybranych na ten wieczór utworów byli Marian Hemar i Feliks Konarski – niezrównani tekściarze i poeci okresu międzywojennego. W ich piosenkach jest wszystko – rozdzierająca tęsknota za Polską, buńczuczne poczucie humoru, rodzące się na szlaku miłości i niepohamowana rządza walki z okupantem.

Wystąpili Kuba Kornacki – aktor teatralny i filmowy, autor i reżyser spektakli historycznych, współpracujący z IPN już od kilku lat oraz Anna Rocławska-Musiałczyk – wybitna pianistka, kompozytorka i aranżerka, laureatka wielu konkursów kompozytorskich, założycielka oktetu wokalnego Art’n’Voices, koncertującego w Polsce i w całej Europie.

Repertuar:

„Słowo musi być święte”, muz., sł. – Marian Hemar

„Ten wąsik”, muz. Leo Daniderff., sł. Marian Hemar

„Pamiętaj o tym wnuku”, muz. Eldo di Lazzaro, sł. Marian Hemar

„Panna Dzięgielewska”, muz. i sł. Feliks Konarski

„Wigilia w Egipcie”, muz. Jakub Kornacki, sł. Feliks Konarski

„Słoneczna Italia”, muz. i sł. Feliks Konarski

„Siniorino, rzeknij słówko”, muz. i sł. Feliks Konarski

„Czerwone maki”, muz. Alfred Shutz, sł. Feliks Konarski

„Racja stanu”, sł. Marian Hemar

„Rozmowa z żołnierzem”, muz. Agnieszka Zimna, sł. Marian Hemar

• Księgarnia

W księgarni można było spotkać autorów Najlepszych Książek 2025 r. 

Najlepsza Książka Roku na podstawie głosowania internautów
dr Mariusz Kolmasiak – Niepokorny. Profesor Zbigniew Wójcik – patriota, strażnik pamięci Piłsudskiego, historyk

Kategoria „Biografie”  Nagroda
dr Wojciech Hanus – Zbrodnia (nie)osądzona. Losy żandarmów niemieckich biorących udział w mordzie na rodzinie Ulmów i ukrywanych przez nich Żydach

Kategoria „Biografie” Wyróżnienie
dr Zbigniew K. Wójcik – W kleszczach totalitaryzmów. Łukasz Ciepliński (1913-1951). Tom I. Prawość i męstwo

Kategoria „Pamiętniki, relacje, wspomnienia” Nagroda
Tomasz Potkaj – Kres. Historie dzieci ocalonych z pogromów

Kategoria „Wydawnictwa albumowe” Nagroda
dr hab. Mariusz Patelski – Oto żołnierz – Polak. Generał broni Tadeusz Jordan-Rozwadowski 1866–1928

Kategoria „Monografie” Nagroda
dr Tomasz Sudoł – Zbrodnie wojenne Wehrmachtu na żołnierzach Wojska Polskiego popełnione od września do grudnia 1939 roku, tom 1: Geneza zbrodni. Zbrodnie na polu walki

• Całe wydarzenie dostępne były:
  • Wystawa zewnętrzna „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności” oraz na holu na pierwszym piętrze:
  • Ekspozycja „Archiwum Pełne Pamięci” – oryginalne eksponaty z zasobów Archiwum IPN.
  • Stanowisko zabezpieczania i konserwacji dokumentów, w którym zaprezentowane były sposoby bezpiecznego przechowywania dokumentów i ich podstawowych napraw.
  • Stanowisko archeologiczne Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN – na stoisku przybliżone zostały efekty prac poszukiwawczych przeprowadzonych w kwaterze „Ł” Cmentarza Wojskowego na Powązkach w Warszawie. Można było poznać sylwetki odnalezionych i zidentyfikowanych ofiar oraz działania, jakie podejmuje IPN, aby odnaleźć i godnie pochować ofiary reżimów totalitarnych.
  • Prezentacja zasobów grup rekonstrukcyjnych współpracujących z IPN: Stowarzyszenia Grupa Historyczna „Zgrupowanie Radosław” i Towarzystwa Historycznego „Rok 1920”. Odbył się pokaz ekwipunku żołnierza polskiego, sprzętu marynarskiego z okresu II wojny światowej i pamiątek z Powstania Warszawskiego.
  • Wystawa „Dni, które zmieniły Polskę. Zamach majowy 1926” – ekspozycję przygotowało Biuro Edukacji Narodowej IPN w setną rocznicę zamachu majowego.
  • Strefa Nowych Technologii – rozmowa z awatarem Misia Wojtka oraz prezentacja na goglach VR „Lotników” i „Świadectwa poMOCY” (etiudę będzie można oglądać w pozycji siedzącej).
  • Ekspozycja „Podziemna drukarnia”

Na ekspozycji zaprezentowane były urządzenia poligraficzne, wydawnictwa drugiego obiegu, druki ulotne oraz przypinki. Świadkowie historii oraz osoby zaangażowane w druk opowiadali, jak pracowała „podziemna drukarnia”. Uzupełnieniem ekspozycji były skrzynie multimedialne z projektem „Szybowcowa”, hologram oraz prezentacja multimedialna na ekranie LED.

Ekspozycji towarzyszył pokaz etiudy „Solidarność narodziny wolności: Lubelski lipiec’80” zabierającej nas w podróż do lat ’80 XX w., kiedy to niezadowolenie społeczne w związku z decyzjami rządzących krajem komunistów, doprowadziło do stworzenia faktycznej przeciw nim opozycji polityczno-społecznej. W tej serii filmów przygotowanych przez Biuro Badań Historycznych IPN we współpracy z Centralnym Przystankiem Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego naukowcy przybliżają wydarzenia, jakie miały miejsce w latach 1980–1981 w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

• Kino dla najmłodszych – na ekranie „Małpka Betty” opowiadała o losach okrętu ORP Błyskawica. 
• Najmłodszych odwiedzających przywitali również rysownicy naszych komiksów. Hubert Ronek jest twórcą serii komiksowej o Antku Srebrnym, a Krzysztof Wyrzykowski to autor-rysownik serii „W imieniu Polski Walczącej”. 

Podczas spotkania zaprezentowaliśmy film pt. „NIEPODLEGŁY – opowieść o Januszu Krupskim”, w reż. Arkadiusza Gołębiewskiego i Pawła Nowackiego.

Tuż po nim odbyła się dyskusja, w której udział wzięli:

• Piotr Jegliński – historyk, wydawca, założyciel Editions Spotkania w Paryżu i Warszawie,
• Wit K. Wojtowicz – kurier, drukarz, redaktor, historyk sztuki, były dyrektor Muzeum Zamek w Łańcucie,
• Wojciech Butkiewicz – kurier, drukarz, redaktor, romanista, sekretarz redakcji „Biuletynu IPN”,
• Paweł Nowacki – kurier, drukarz, redaktor, dokumentalista, producent filmowy i telewizyjny („Warto Rozmawiać” w TVP),
• Justyna Błażejowska – historyk IPN, autorka książki „Papierowa rewolucja”.

Spotkanie poprowadził Tomasz Morawski (IPN), działacz opozycji niepodległościowej.

Wkrótce opublikujemy zapis spotkania na kanale IPNtv.

• prof. dr hab. Tomasz Pudłocki – Uniwersytet Jagielloński
• dr hab. Mariusz Krzysztofiński – Instytut Pamięci Narodowej
• dr Marcin Schirmer – Polskie Towarzystwo Ziemiańskie

Moderacja: dr Łukasz Chrobak – Instytut Pamięci Narodowej

Obejrzyj na kanale IPNtv

* * *

Arystokraci i ziemianie stanowili elitę narodu polskiego, nawet jeśli ich znaczenie słabło w wyniku przemian społeczno-gospodarczych zachodzących w Europie w XIX w. Posiadane przez nich zaplecze ekonomiczne, kontakty międzynarodowe, a także tradycje udziału w życiu publicznym miały ogromne znaczenie dla powrotu Rzeczypospolitej Polskiej na mapę polityczną świata. Celem publikacji jest przedstawienie zaangażowania tych wyższych grup społecznych w procesie odzyskiwania niepodległości i odbudowy struktur państwa polskiego (do 1921 r.). Okazją do podjęcia badań w tym zakresie stała się setna rocznica odrodzenia polskiej państwowości i utworzenia II RP.

Mural został namalowany na budynku Biblioteki Publicznej w Markowej. Uroczyste odsłonięcie upamiętnienia, sfinansowanego przez Instytut Pamięci Narodowej, poprzedziła Msza św. w miejscowym kościele pw. św. Doroty.

Zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr Mateusz Szpytma podkreślił, że:

– W trakcie Zbrodni Katyńskiej zamordowano prawie 22 tysiące oficerów, policjantów. To byli ludzie o silnej woli. To byli ludzie kochający Polskę, którzy sprawiali, że ich społeczności były lepsze. 

Gdy zobaczymy, jak wielkie straty poniosła Markowa w trakcie II wojny światowej, to możemy sobie wyobrazić, jak wielkie straty poniosła cała Rzeczpospolita. I my dzisiaj, jako państwo, które wreszcie może mówić prawdę o Zbrodni Katyńskiej, wypełniamy ten obowiązek wielkiej wdzięczności dla tych osób. Chciałbym w imieniu Instytutu Pamięci Narodowej zapewnić, że będziemy pokazywać naszych bohaterów w Markowej i w innych miejscach naszej ojczyzny. 

W uroczystości wzięli udział: wójt Gminy Markowa Aleksander Cwynar i mieszkańcy wsi.

***

Władysław Ciekot

Patriota oddany „małej” i „wielkiej” ojczyźnie. Latami poświęcał się na rzecz innych, czym zaskarbił sobie sympatię i szacunek. Kapitan Władysław Ciekot – żołnierz, lekarz i społecznik – zginął od strzału w tył głowy w Lesie Katyńskim.

Urodził się w 1907 r. w Czuryłach pod Siedlcami. Działał społecznie już od szkolnej ławki, jako uczeń siedleckiego gimnazjum im. Bolesława Prusa. W wieku zaledwie 17 lat założył w Chodowie – gdzie wówczas mieszkał – koło Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej.

Dzięki stypendium z Ministerstwa Spraw Wojskowych mógł ukończyć medycynę na Uniwersytecie Warszawskim. Wiązało się to z odpracowaniem w wojsku wielu lat. W 1935 r. został młodszym lekarzem w 45. pułku piechoty Strzelców Konnych w Równem, a już rok później pełnił obowiązki naczelnego lekarza tej jednostki.

Od 1937 r. służył jako lekarz w 21. Pułku Ułanów w Równem. Zrezygnował z dalszej kariery wojskowej i udał się na dwuletni urlop, by za zgodą przełożonych objąć stanowisko lekarza w pierwszej w Polsce Spółdzielni Zdrowia w Markowej! Był blisko związany z Ignacym Solarzem – inicjatorem powstania Wiejskiego Uniwersytetu Ludowego w sąsiedniej Gaci.

Całkowicie poświęcił się pracy społecznej. Oprócz codziennej, sumiennej praktyki w gabinecie lekarskim, zainicjował prozdrowotną akcję społeczną wśród mieszkańców Gminy Markowa. Jak pisano w ówczesnej prasie: „w każdą prawie niedzielę wyjeżdża z pogawędkami w teren (…) pogadankami o różnej treści, a więc: propaganda Spółdzielni, higiena obejścia i osobista, co to są choroby zakaźne i jak się przed nimi bronić, o gruźlicy, chorobie serca, reumatyzmie itp.”.

Wiosną 1939 roku, w związku z mobilizacją, powszechnie lubiany i poważany lekarz z Markowej udał się do macierzystego pułku w Równem. Prawdopodobnie w tamtejszym szpitalu garnizonowym został aresztowany przez Sowietów, a następnie przewieziony do obozu w Kozielsku. Zginął w Katyniu po 16 kwietnia 1940 r. Osierocił córkę, Annę Krystynę. Przy zwłokach zamordowanego znaleziono m.in. dowód osobisty i listy od żony Anny (Hanny).

Choć nazwisko Ciekota umieszczono na liście zidentyfikowanych ofiar Zbrodni Katyńskiej, opublikowanej w „Gońcu Krakowskim”, jego żona jeszcze długo żyła nadzieją na spotkanie z ukochanym. Gdy w 1972 r. pojawiła się możliwość odwiedzin u zięcia pracującego w Mongolii, wdowa po „Doktorze z Markowej” zamieniła samolot na pociąg – w nadziei, że może ujrzy męża na którejś ze stacji kolejowych…

W 2007 r. bohater został pośmiertnie mianowany na stopień majora.

Antoni Fleszar

Bohater zaprawiony w bojach o niepodległość. „Ojczyzna wzywa” – odrzekł we wrześniu 1939 roku major Antoni Fleszar, wyruszając na swą kolejną wojnę. Osiem miesięcy później zginął z rąk sowieckich oprawców.

Urodził się w 1897 r. w Markowej na Podkarpaciu. Naukę pobierał w Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza w Łańcucie. Zdążył ukończyć jedynie cztery klasy, ponieważ w 1915 r. powołano go do armii austro-węgierskiej. Walczył m.in. w Tyrolu, Karyntii i Gorycji. Wtedy właśnie – w czasie I wojny światowej – zmienił lub zmieniono mu nazwisko z Flejszar na Fleszar (nowym posługiwał się aż do śmierci).

W 1918 r., zanim jeszcze Polska wróciła na mapę, przeszedł do konspiracji w szeregach Polskiej Organizacji Wojskowej.

Już po odzyskaniu niepodległości – jako żołnierz 1. pułku piechoty Legionów – wyruszył na front. W szeregach tego pułku służył wówczas m.in. ppor. Emil August Fieldorf – późniejsza legenda podziemia niepodległościowego, niezłomny bohater zamordowany przez komunistów.

Uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej. W boju wielokrotnie wykazał się – czytamy w jednym z wniosków o odznaczenie bohatera – „wielką odwagą i szybką orientacją”. W czasie walk o Białystok dokonał śmiałego wyczynu, wdzierając się wraz z plutonem „do pociągu panc[ernego] i K[arabinów] M[aszynowych] nieprzyjaciela, [zadaje] straty bolsz[ewikom] i zmusza obsługę tychże do ucieczki, tegoż dnia idzie do kontrataku w ulice miasta, śmiałym uderzeniem wyrzuca niep[rzyjaciela] poza obręb miasta”. Za męstwo otrzymał czterokrotnie Krzyż Walecznych.

W odrodzonej Polsce stacjonował m.in. w Grodnie, Wilnie, Rzeszowie i Jarosławiu – tam też był dowódcą Dywizyjnego Kursu Podchorążych Rezerwy 24. Dywizji Piechoty.

Zaraz po wybuchu wojny pojawił się w rodzinnej miejscowości – jak się okazało – po raz ostatni. Namawiano go do pozostania w Markowej, odpowiedział jednak: „Ja tego zrobić nie mogę. Ojczyzna wzywa”.

We wrześniu 1939 r. walczył m.in. nad Dunajcem w okolicy Wojnicza, pod Birczą, w lasach Janowskich i pod Lwowem. 22 września 1939 r. 24 DP skapitulowała przed armią sowiecką: szeregowców i podoficerów zwolniono, a oficerowie zostali uwięzieni w obozach jenieckich.

Major Fleszar został wywieziony do Starobielska, skąd napisał kilka listów do rodziny. Zaledwie dwa z nich dotarły do adresatów. W pierwszym z nich, z 29 listopada 1939 roku, zwracał się do ciężarnej żony: „Marysieńko ufaj, że wszystko będzie dobrze, nie martw się i bądź cierpliwą, myślami jestem stale przy Tobie”.

Córka Antoniego i Marii Fleszarów – Teresa – przyszła na świat w styczniu 1940 r. Bohater z Markowej nigdy nie zobaczył swojej pociechy. Wiosną 1940 r. zginął z rąk funkcjonariuszy NKWD w Charkowie. Jego ciało wrzucono do bezimiennego dołu śmierci w Piatichatkach.

W 2007 r. bohater został pośmiertnie awansowany do stopnia podpułkownika.

Polecamy artykuł dr. Mateusza Szpytmy: „Pars pro toto”. Katyńczycy z Markowej – major Antoni Fleszar i kapitan Władysław Ciekot

Franciszek Michnar

Walczył o niepodległość, a po jej odzyskaniu z oddaniem służył w odrodzonej armii. Wzięty do sowieckiej niewoli, zamordowany wiosną 1940 roku. Dla takich jak kapitan Franciszek Michnar kaci z NKWD nie mieli litości…

Urodził się w 1892 r. w Markowej na Podkarpaciu. Po ukończeniu szkoły powszechnej uczęszczał do gimnazjum w Rzeszowie, gdzie należał do tajnej organizacji młodzieżowej.

Walczył w I wojnie światowej w szeregach armii austro-węgierskiej. W 1919 r. wstąpił do odrodzonego Wojska Polskiego. Brał udział w wojnach z Ukraińcami i bolszewikami.

Po odzyskaniu niepodległości służył w 23. pułku piechoty, a następnie 27. pułku artylerii lekkiej we Włodzimierzu Wołyńskim jako oficer gospodarczy. Odpowiadał za finanse jednostki – obsługę budżetu, rozliczenia i wypłatę żołdu. Ceniony przez przełożonych za fachowość i sumienność.

Pracował – czytamy w jednej z opinii – „z wielką korzyścią dla Skarbu Państwa i gospodarki pułkowej”. W jednej z charakterystyk napisano: „Umysł jasny i trzeźwy, orientacja szybka, pamięć doskonała, znajomość przepisów gruntowna, bardzo duża umiejętność organizowania pracy, planowość, systematyczność i konsekwencja”. Prywatnie społecznik i miłośnik tenisa.

Pomimo sporej odległości, dzielącej Włodzimierz Wołyński i Markową, kpt. Michnar nie tracił kontaktu z rodzinną wsią. Dowodem na to m.in. jest gwóźdź z jego nazwiskiem na sztandarze Ochotniczej Straży Pożarnej w Markowej, umieszczony tam podczas jego poświęcenia w 1932 r.

Po 17 września 1939 r. dostał się do sowieckiej niewoli. Został zamordowany w kwietniu lub maju 1940 r. Miejsce jego pochówku nie jest znane. Najprawdopodobniej został pogrzebany w Bykowni koło Kijowa, gdzie na polskim cmentarzu wojennym znajduje się poświęcona mu tabliczka epitafijna.

Jury Centralne, powołane zgodnie z regulaminem konkursu, dokonało oceny prac nadesłanych z Oddziałów i Delegatur Instytutu Pamięci Narodowej.

Do oceny zakwalifikowano 33 prace konkursowe, które spełniały wymogi formalne określone w regulaminie konkursu.

Po przeprowadzeniu oceny merytorycznej i wizualnej, zgodnie z § 5 ust. 4 pkt 2 regulaminu, Jury Centralne wyłoniło 10 najlepszych prac:

1. miejsce Szkoła Podstawowa nr 3 im. 10 Pułku Strzelców Konnych w Łańcucie

2. miejsce Zespół Szkół Gastronomiczno-Spożywczych w Olsztynie

3. miejsce VII Liceum Ogólnokształcące w Gliwicach

4. miejsce XXXVIII Liceum Ogólnokształcące im. S. Kostki Potockiego w Warszawie

5. miejsce Szkoła Podstawowa nr 3 im. Władysława Broniewskiego w Jędrzejowie

6. miejsce Szkoła Podstawowa nr 3 z Oddziałami Integracyjnymi im. Tadeusza Kościuszki w Pułtusku

7. miejsce Powiatowy Zespół Szkół w Sierakowicach

8. miejsce Szkoła Podstawowa nr 10 w Puławach im. Adama Mickiewicza

9. miejsce IV Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Rzeszowie

10. miejsce Zespół Szkół Przemysłu Spożywczego w Kielcach im. Danuty Siedzikówny „Inki”

Nagrodą dla 10 najlepszych zespołów jest udział w wyjeździe edukacyjnym do Włoch „Śladami 2 Korpusu Polskiego we Włoszech” w dniach 16-21 maja 2026 r.

Zwycięzcom serdecznie gratulujemy.

Decyzje Jury Centralnego w procedurze konkursowej nie podlegają zaskarżeniu, odwołaniu i są ostateczne (§ 5 ust. 12 pkt regulaminu).

Więcej o konkursie.

Podczas wizyty w Watykanie zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski oraz ambasador RP przy Stolicy Apostolskiej Adam Kwiatkowski wzięli udział w Mszy świętej w Bazylice św. Piotra. Po nabożeństwie złożono kwiaty przy grobie św. Jana Pawła II.

Zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski odwiedził także Radio Watykańskie i spotkał się z Prefektem Dykasterii ds. Komunikacji dr. Paolo Ruffinim, Dyrektorem Programowym Radia Watykańskiego Andreą Torniellim, ks. Pawłem Rytel-Andrianikiem, dyrektorem polskiej sekcji Radia Watykańskiego. Spotkanie miało na celu podsumowanie dotychczasowej współpracy i określenie wspólnych celów na przyszłość szczególnie w kontekście organizacji konferencji międzynarodowej w październiku 2026 r.

Delegacja IPN uczestniczyła w spotkaniu z Anną Smolińską, dyrektor z Sobotniej Szkoły Kultury i Języka Polskiego w Lago Patria i prezes Stowarzyszenia „Instytut dla Polonii” oraz wiceprezes Stowarzyszenia Agnieszką Folcik. W spotkaniu brała udział także Joanna Chojnacka z Polskiej Katolickiej Szkoły Podstawowej im. Św. Jana Pawła II przy Kościele i Hospicjum św. Stanisława Bp. i Mn w Rzymie. Rozmowy z udziałem dyrektora Biura Badań Historycznych IPN dr. Sebastiana Pilarskiego, zastępcy dyrektora Biura Współpracy Międzynarodowej IPN dr. Mateusza Marka oraz ks. dr. Adama Szpotańskiego z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN we Wrocławiu dotyczyły wsparcia Polonii we Włoszech oraz współpracy międzynarodowej między instytucjami.

Niezwykle ważnym punktem delegacji było spotkanie z ks. Tomaszem Jaroszem, administratorem Kościoła i Hospicjum św. Stanisława Bp. i Mn. W Rzymie. Wspólna rozmowa miał charakter podsumowujący dotychczasową serie wydarzeń pt. „Wieczór z historią” oraz działania edukacyjnych. Jednocześnie w czasie spotkania ustalono plan działań w najbliższych miesiącach.

– Witamy Andrzeja Poczobuta w Jego Ojczyźnie. Nie waham się powiedzieć, że to bohater i człowiek niezłomny, który dla polskości, dla przywiązania do historycznej prawdy, dla prawdy o żołnierzach Armii Krajowej, dla walki o prawa człowieka, o demokrację w reżimie Łukaszenki był gotowy pójść do więzienia. Nie uciekł. Wrócił jako zwycięzca. Jako ten, który pokazuje, że często cierpienie, którego doświadczył, ma głęboki sens i buduje także siłę wspólnoty narodowej – powiedział Prezydent RP Karol Nawrocki. 

Centralne obchody odbyły się w samo południe na Placu Zamkowym i zgromadziły przedstawicieli władz państwowych, samorządowych, kombatantów, służb mundurowych oraz obywateli miasta. 

W swoim przemówieniu Prezydent Karol Nawrocki zaznaczył, że :

– Najważniejsze w Konstytucji 3 Maja było to, że była gotowa do tworzenia nowoczesnej Polski przyszłości, opartej o trójpodział władzy, opartej o obywatelstwo i prawa obywatelskie dla mieszczan. Że ta konstytucja pochylała się nad ludem rolniczym, jak to w niej nazywano, była to konstytucja najbardziej nowoczesna na tamte czasy.

* * *

Uchwalona 3 maja 1791 roku przez Sejm Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Konstytucja była pierwszą w Europie i drugą na świecie spisaną ustawą zasadniczą, która stała się dokumentem tworzącym tożsamość suwerennego narodu. Regulowała system prawny państwa, wprowadzając ustrój monarchii konstytucyjnej. Na jej podstawie przyjęto trójpodział władzy: prawodawcza, wykonawcza i sądownicza. Zniesiono liberum veto, konfederację i wolną elekcję. Choć obowiązywała zaledwie przez 14 miesięcy, to była próbą unowocześnienia ustroju Polski i ratowania jej suwerenności. Święto 3 Maja zostało przywrócone w II Rzeczypospolitej Polskiej w 1919 r. Podczas II wojny światowej zostało zdelegalizowane przez okupantów niemieckich i sowieckich. Zakazane było również w PRL. Wyjątkiem był 1981 r., czas „karnawału Solidarności”, kiedy to obchody 190. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja odbyły się legalnie, choć pod czujnym okiem SB. Od 1990 r. 3 Maja ponownie jest oficjalnym świętem narodowym Polaków.

Polecamy:

• Michał Zarychta: 3 maja 1916 r. w Warszawie
• Robert Buliński: Symbol narodowej wolności
• Filip Musiał: Wokół symboli narodowych i Święta Trzeciego Maja
• Ryszard Śmietanka-Kruszelnicki: Święto 3 maja w czasach Polski „ludowej”
• Opowiadamy Polskę światu: Konstytucja polskiej wolności
• Jarosław Szarek: Tradycja 3 maja należy do polskiej duszy

Podczas wernisażu zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski przybliżył historię 2 Korpusu Polskiego, którego żołnierze  wyzwalali liczne włoskie miasta spod niemieckiej okupacji. Podkreślił również, że zachowanie prawdy o przeszłości i upowszechnianie wiedzy historycznej jest naszym wspólnym obowiązkiem:

– Państwa obecność stanowi żywe świadectwo pamięci. Jest także wezwaniem dla wszystkich pokoleń, obecnych i przyszłych, aby koszmar wojny światowej nigdy nie wydarzył się ponownie. Wystawa, którą dziś Państwo zobaczą, dotyka właśnie tego tematu.

List od Ambasador RP we Włoszech Anny Marii Anders odczytał dyrektor Biura Badań Historycznych IPN dr Sebastian Pilarski:

– Życzę Państwu twórczego i refleksyjnego zetknięcia się z historią, która prezentowana jest w wystawie, a która opowiada historię bohaterstwa i miłości do Polski mojego śp. Ojca gen. Władysława Andersa oraz wszystkich żołnierzy 2. Korpusu.  

San Marino znajduje się w połowie drogi między Ankoną a Bolonią, o które Polacy toczyli ciężkie walki w 1944 i 1945 r. Republika pozostawała podczas II wojny światowej neutralna, ale nie ominęły jej działania wojenne. Bitwa o San Marino rozegrała się w dniach 17–20 września 1944 roku, w której siły alianckie (głównie brytyjskie i indyjskie) wyparły niemieckie oddziały okupujące republikę. Działania te były częścią ofensywy prowadzonej przez aliantów, mającej na celu zepchnięcie wroga na Linie Gotów. 

Żołnierze 2. Korpusu Polskiego pod dowództwem gen. Władysława Andersa brali udział w walkach w regionie Marche, bezpośrednio sąsiadującym z San Marino. Marche znajduje się w środkowych Włoszech. Ciągnie się na południowy wschód od San Marino nad Adriatykiem na długości 160 km. Walki o Monte della Crescia (tzw. „Góra Stalowa”) miały kluczowe znaczenie podczas bitwy o Ankonę (lipiec 1944 r.), będąc najsilniejszym punktem oporu niemieckiej 71. i 278. Dywizji Piechoty. Wzgórze to zostało zdobyte przez 2. Korpus Polski, co otworzyło drogę do wyzwolenia Ankony i dalszych działań pod San Marino.

Wyzwolenie Forli (ok. 70 km od San Marino na północny wschód) w regionie Emilia-Romania nastąpiło w listopadzie 1944 roku przy znaczącym udziale 2. Korpusu Polskiego. Pamięć w tym włoskim mieście jest bardzo żywa. W 2025 r. w kościele San Merciurale, gdzie znajduje się tablica upamiętniająca wyzwolenie miasta, gościła wystawa „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”.

W wydarzeniu uczestniczyli m.in. minister edukacji San Marino Teodoro Lonfernini, konsul honorowa RP Chiara Maria Consorti, a także dyrektor Biura Badań Historycznych IPN dr Sebastian Pilarski oraz zastępca dyrektora Biura Współpracy Międzynarodowej IPN dr Mateusz Marek. 

* * *

Wystawa „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”

W 80. rocznicę rozpoczęcia wędrówki armii gen. Andersa ewakuowanej z ZSRS Instytut Pamięci Narodowej przygotował międzynarodowy projekt „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”, który upamiętnia wysiłek zbrojny Polskich Sił Zbrojnych podczas II wojny światowej oraz losy ludności cywilnej ewakuowanej z ZSRS wraz z armią gen. Andersa. Zainagurowano go w Warszawie w marcu 2022 roku.

W ramach projektu powstała wystawa „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności” Od tego czasu była pokazywana w wielu krajach na 5 kontynentach w ponad 50 zagranicznych lokalizacjach od Republiki Południowej Afryki, Zimbabwe i Stanów Zjednoczonych po Iran. 

Obejrzyj spot

Więcej o projekcie na portalu IPN szlakinadziei.ipn.gov.pl

Włochy w wojnie

Od 1922 r. Włochy były rządzone przez faszystowski rząd Benita Mussoliniego, który zdobył władzę w wyniku zamachu stanu. W drugiej połowie lat trzydziestych Mussolini wyraźnie dążył do dominacji w Afryce Północnej i w basenie Morza Śródziemnego, podpisywał przy tym liczne umowy z III Rzeszą o współpracy i przymierzu. W 1940 r. mimo sporej przewagi liczebnej włoski atak na południową Francję czy Grecję nie przyniósł sukcesów. Klęska w Afryce Północnej oraz inwazja aliantów na Sycylię doprowadziły do upadku dyktatury Mussoliniego. Większość terytorium kraju została zajęta przez wojska niemieckie. 13 października 1943 r. nowy rząd Królestwa Włoch wypowiedział wojnę III Rzeszy i Japonii, stając się w ten sposób członkiem koalicji antyfaszystowskiej.

Lawina

Inwazja aliantów na Włochy rozpoczęła się 10 lipca 1943 r. lądowaniem na Sycylii.

Desant państw sprzymierzonych na Półwysep Apeniński odbył się we wrześniu tego samego roku w trzech miejscach: w okolicach miasta Salerno (na południe od Neapolu), od strony morza w pobliżu miasta Tarent oraz w Kalabrii w rejonie Reggio di Calabria.

W operacji o kryptonimie Avalanche (Lawina) bezpośrednio brały udział polskie okręty: ORP „Piorun”, ORP „Ślązak”, ORP „Krakowiak” i podwodny ORP „Dzik” oraz statki MS „Batory”, MS „Sobieski”, SS „Kościuszko”, SS „Narvik” transportujące żołnierzy, uzbrojenie i sprzęt.

Transporty 2. Korpusu Polskiego razem z brytyjskimi oddziałami przybywały do Włoch z Egiptu od końca grudnia 1943 r. do początku maja 1944 r. i lądowały w Tarencie i Neapolu.

Brindisi

Z lotniska Campo Cassale w ramach operacji specjalnych startowały samoloty bombowe (Handley Page Halifax i Consolidated B-24 Liberator) zaopatrujące powstanie warszawskie, a także oddziały Armii Krajowej w broń, amunicję i środki opatrunkowe. Po przekształceniu dywizjonu 301. w 1586. Eskadrę Specjalnego Przeznaczenia jednostka stacjonowała we Włoszech do kwietnia 1945 r. Od 4 sierpnia do 14 września 1944 r. wykonała 97 lotów ze zrzutami dla walczącej Warszawy, straciła 16 samolotów, 112 lotników poległo. Zaledwie dwie załogi bohaterskiej eskadry przeżyły tamten czas.

W Ostuni koło Brindisi gen. Leopold Okulicki stworzył bazę szkoleniową dla ochotników zwerbowanych na Bliskim Wchodzie  – tam cichociemni przygotowywali się do lotów do Polski. Specjalnie wyszkoleni do tajnych misji oficerowie wspierali na okupowanym terenie żołnierzy Armii Krajowej. Z Brindisi 21 maja 1944 r. w ramach operacji Weller 29 wyleciał jako cichociemny płk. Leopold Okulicki – ostatni dowódca Armii Krajowej.

Droga do Rzymu jest zamknięta

Wzdłuż rzek: Garigliano, Rapido, Sangro na długości 130 km rozciągała się niemiecka linia obrony zwana linią Gustawa. Wzgórze Cassino wznosi się nad doliną rzeki Liri, między Rzymem i Neapolem. Strategiczne położenie przy ważnym trakcie sprawiało, że wybudowany na nim klasztor benedyktynów Niemcy włączyli w swój system obronny. Alianci od stycznia 1944 r. próbowali zdobyć wzgórze, każde kolejne natarcie kończyło się niepowodzeniem. Desant pod Anzio (za niemiecką liną obrony) też nie przyniósł spodziewanych rezultatów.

15 lutego 1944 r. klasztor na Monte Cassino został zbombardowany, a Niemcy wykorzystali ruiny do dalszej obrony. Na początku maja 1944 r. rozpoczęło się czwarte natarcie na wzgórze. Główną siłę stanowił 2. Korpus Polski.

Decydujące uderzenie

Niemieckie pozycje pod Monte Cassino składały się z dwóch pierścieni obronnych połączonych na kształt cyfry osiem. Atak sił alianckich rozpoczął się 12 maja 1944 r. Żołnierze szli do nocnego ataku w zaminowanym, niemal nieosłoniętym terenie, pełnym zasieków i przeszkód, pod niemieckim ostrzałem prowadzonym z bunkrów, stanowisk artylerii i moździerzy, których nie był w stanie zniszczyć godzinny ostrzał ponad 1000 dział alianckich. Dopiero drugi atak przyniósł przełom i zdobyto oraz utrzymano wzgórza „Widmo”, Colle San Angelo (593), „Monte Castellone” i „Massa Albaneta”. 17 maja, pod koniec dnia, Polacy przełamali północny skraj pierścienia obronnego. Zdobywano bunkier po bunkrze i odpierano kontrataki niemieckie.

Dzięki skoordynowanym działaniom wszystkich sił alianckich pod Cassino Niemcy, obawiając się okrążenia, w klasztorze zaczęli odwrót. Nad ranem 18 maja patrol 12, Pułku Ułanów Podolskich pod dowództwem ppor. Kazimierza Gurbiela wkroczył do ruin klasztoru.

Duch

Bolesław Bronisław Duch (ur. 15 listopada 1896 r. w Borszczowie) – generał dywizji Wojska Polskiego. Całe swoje życie związał z wojskiem i służbą dla Polski. W młodości kierował się harcerskimi wartościami – jak honor, prawda i oddanie dla ojczyzny. W wieku 18 lat wstąpił do Legionów Polskich. Rosyjska wojna domowa 1918 r. rzuciła go na daleką Północ, w okolicach Murmańska walczył z bolszewikami w szeregach oddziałów polskich . Został ewakuowany i przez Edynburg powrócił do Polski. Wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej i w Bitwie Warszawskiej 1920 r.

We wrześniu 1939 r. dowodził dywizją piechoty w składzie Armii „Lublin”. Uniknął niewoli i przedostał się do Francji. Jego brat Ludwik był komisarzem Policji Państwowej w II Rzeczypospolitej. W 1940 r. został zamordowany przez NKWD w lesie katyńskim. Wobec rozmów francusko-niemieckich o kapitulacji gen. Duch wydał rozkaz o rozwiązaniu 1. Dywizji Grenadierów i przedzieraniu się małymi grupami do Wielkiej Brytanii.

Na polecenie Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego w 1941 r. wyruszył do Kanady z misją organizacji ośrodków rekrutacyjnych do Wojska Polskiego. W lipcu 1943 r. został skierowany do Palestyny, gdzie objął dowództwo 3. Dywizji Strzelców Karpackich, którą dowodził aż do zakończenia walk i rozformowania 2. Korpusu Polskiego w 1947 r.

Po wojnie został w Londynie, gdzie zmarł 9 października 1980 r. Urna z jego prochami została pochowana na polskim cmentarzu wojennym pod Monte Cassino.

Domek Doktora

W czasie bitwy o Monte Cassino, Batalionowy Punkt Opatrunkowy 3. Dywizji Strzelców Karpackich wysunięty na pierwszą linię stanowisk u podnóża Góry Ofiarnej (wzgórze 593) mieścił się w niepozornym domku położonym na grzbiecie tzw. Głowy Węża w bliskiej styczności wzgórza 593, mającego kluczowe znaczenia dla powiązanego systemu obrony niemieckiej w masywie górskim Monte Cassino – Monte Cairo. Przez dwa tygodnie boju 3. Dywizji Strzelców Karpackich kamienne mury domku widziały wiele. Zapisał się w nich ból rannych i walczących o życie żołnierzy polskich.

Piedimonte San Germano

Po przełamaniu obrony niemieckiej na linii Gustawa w rejonie Monte Cassino oddziały polskie przystąpiły do ataku w okolicy miejscowości Piedimonte San Germano, położonej na północny zachód od wzgórza klasztornego. Miejscowość stanowiła część dodatkowej obrony niemieckiej zwanej liną Hitlera – od Monte Cairo przez Piedimonte, Pontecorvo, San Olivia do Terracina.

Polacy wykonali w dniach 20–22 maja 1944 r. trzy uderzenia na pozycje niemieckie. Nie zdołano jednak przełamać linii wroga, osiągnięto jedynie lokalne sukcesy. W nocy z 24 na 25 maja zagrożeni oskrzydleniem Niemcy rozpoczęli odwrót. Opuszczone Piedimonte san Germano zostało zajęte przez wojska polskie rankiem 25 maja.

Linia Gotów

Po bitwie pod Monte Cassino i wkroczeniu aliantów do Rzymu wojska sprzymierzone skierowały się na północ Włoch, gdzie Niemcy zbudowali linię fortyfikacyjną osłaniającą dolinę rzeki Pad. Na długości 320 km i głębokość 30 km (od Pesaro nad Morzem Adriatyckim do Massy nad Morzem Liguryjskim) rozlokowano schrony bojowe dla artylerii i karabinów maszynowych, pola minowe i zasieki.

Zadaniem 2. Korpusu Polskiego było zdobycie Ankony. Port pozwoliłby Aliantom  skrócić linie zaopatrzeniowe dla wojsk walczących w północnych Włoszech.

2. Korpus Polski od 15 czerwca 1944 r. rozpoczął działania nad Adriatykiem. Dywizje niemieckie stawiały opór na kolejnych pozycjach, wykorzystując przepływające rzeki. Na początku lipca 1944 r. Polacy zdobyli Loreto, Recanati, Osimo, Castelfidardo i wzgórze San Pietro oraz podeszli pod Ankonę.

Ankona

17 lipca 1944 r. o 6.00 rano ruszyło natarcie na Ankonę – poprzedzone było atakami artyleryjskimi. Na przedpolach miasta gen. Władysław Anders postanowił wykonać główne uderzenie siłami 5. Kresowej Dywizji Piechoty, której powierzono zadanie opanowania wzgórz w rejonie Paterniano – Monte della Crescia – Monte Tarto. W pasie nadmorskim jednostki wroga miała wiązać walką 3. Dywizja Strzelców Karpackich. Z rejonu Offagna Niemcy wyprowadzali kontrataki. Uderzenia nieprzyjaciela odparto i opanowano miejscowość. Oddziałom polskiej piechoty udało się obejść pozycje niemieckie i wyjść na tyły wroga. 18 lipca Polacy wkroczyli do miasta.

Poległych i zmarłych wskutek odniesionych ran polskich żołnierz pochowano na cmentarzu w Loreto.

Loreto

Podczas walk o Ankonę lotnictwo niemieckie prowadziło nocami bombardowania głównie terenu nadmorskiego. 6 lipca 1944 r. jedna z bomb uszkodziła kopułę bazyliki Santa Casa di Loreto, ale nie przebiła się do środka kościoła. Wybuchł pożar. Bazylikę ugasili żołnierze 3. Dywizji Strzelców Karpackich. W czasie akcji żaden z polskich żołnierzy nie zginął i nie został ranny. U stóp bazyliki znajduje się polski cmentarz, na którym pochowano żołnierzy 2. Korpusu Polskiego.

„Miał dwadzieścia lat. Do dziś łudziłem się, że to nieprawda.

Nikogo tak w życiu nie kochałem, jak jego”

– generał Leopold Okulicki o śmierci swojego jedynego syna Zbigniewa, grudzień 1944 r.

„Oddali ducha Bogu, ciała ziemi włoskiej, a serca Polsce”

– inskrypcja na polskim cmentarzu w Loreto.

Via Emilia

Celem działań w Apeninie Emiliańskim było wsparcie z trudem przedzierających się z Rimini w kierunku na Bolonię wojsk sprzymierzonych. Walki toczyły się w ciężkim, niemal bezdrożnym terenie górskim, w niesprzyjających warunkach atmosferycznych. Jedyną drogą na Nizinie Padańskiej nadającą się do ruchu pojazdów mechanicznych, pociętą jednak rzekami i kanałami, była Via Emilia.

5. Kresowa Dywizja Piechoty prowadziła działania w rejonie Piero di Bagno i atakowała w kierunku północnym. Jej 5. Wileńska Brygada Piechoty zdobyła Santa Sofia, a 6. Lwowska Brygada Piechoty opanowała Predappio i Monte Grosso w prowincji Forlì-Cesena. Pod koniec listopada do pierwszego rzutu weszła 3. Dywizja Strzelców Karpackich. Jej brygady zdobyły szereg miejscowości na zachód od Brisighella i na południowym brzegu rzeki Senio. Na tej rubieży front zatrzymał się do wiosny 1945 r.

Bitwa o Bolonię

9 kwietnia 1945 r 3. Dywizja Strzelców Karpackich rozpoczęła forsowanie rzeki Senio. Sukcesy oddziałów polskich i brytyjskich walczących w ramach 8. Armii od wschodu i amerykańskiej 5 Armii od południa zmusiły Niemców do odwrotu. 2. Korpus przeszedł do działań pościgowych. Na kierunku pomocniczym działało zgrupowanie „Rud” pod dowództwem gen. Klemensa Rudnickiego. W składzie tej jednostki walczyła 3. Brygada Strzelców Karpackich i 4. Wołyńska Brygada Piechoty. Prowadząc pościg szosą nr 9, zgrupowanie odcięło niemieckie pozycje rozmieszczone w górach i 17 kwietnia zdobyło Castel San Pietro. 20 kwietnia oddziały korpusu sforsowały rzeki Gaiana i Idice. 21 kwietnia o 6.05 9. Batalion Strzelców Karpackich wkroczył jako pierwszy do Bolonii i zawiesił nad miastem polską flagę.

Świerk i Lew

Nie słowami, bo usta milczały;

Odpowiedź naszą pisaliśmy krwią

I jak huragan skruszyliśmy skały,

I powinność spełniliśmy swą!

Dzisiaj nie ma między nami już różnicy,

Dziś złączyła nas przelana wspólnie krew.

Leży rotmistrz spod Tobruku,

Obok kapral z Buzułuku,

Leżą ramię przy ramieniu Świerk i Lew.

Zbigniew Krukowski, Marsz 2. Korpusu

Symbolem polskiej 3. Dywizji Strzelców Karpackich, której żołnierze walczyli na Monte Cassino i pod Tobrukiem był świerk; lew to symbol 6. Lwowskiej Dywizji Piechoty tworzonej w 1941 r. w ZSRS. 2. Korpus Polski ponownie złączył Polaków, których los po 1939 r. rzucił w różne strony. Prowadziła ich nadzieja na odzyskanie swojego domu i wolności dla ojczyzny.

„Ataman”

Aleksander Ihnatowicz-Świat (ur. 13 maja 1903 w Nowogrodzie Wielkim) – inżynier, major Wojska Polskiego i Armii Brytyjskiej, instruktor broni na kursach walki konspiracyjnej dla spadochroniarzy Akcji Kontynentalnej i Cichociemnych, czterokrotnie wykonywał skoki bojowe za linią wroga, co stanowi rekord wśród polskich spadochroniarzy z okresu II wojny światowej. 19 września 1939 r. przekroczył granicę polsko-węgierską na Przełęczy Tatarskiej i został internowany. Po ucieczce z obozu jenieckiego przedostał się do Francji, a potem do Wielkiej Brytanii.

Podczas kursów dywersyjno-strzeleckich nazywano go „atamanem” z uwagi na jego doskonałe umiejętności strzeleckie i znajomość różnych rodzajów broni. Jako spadochroniarz brał udział w misjach w Jugosławii i w północnych Włoszech. Zrzucony w 1944 r. w rejonie Zlatiboru w Serbii, zdobył 2 egzemplarze nowatorskiego niemieckiego karabinu maszynowego FG42 opracowanego dla spadochroniarzy. We Włoszech szkolił grupy partyzanckie w zakresie posługiwania się bronią i materiałami wybuchowymi. W dolinie Aosty wysadził wraz z pirotechnikiem 7 czołgów tygrys.

Za zgodą polskiego Ministerstwa Obrony wstąpił do brytyjskiej armii, gdzie przygotowywał zespoły alianckich agentów do zdobywania uzbrojenia niemieckiego i szkolił włoskich komandosów.

Po wojnie pracował jako starszy specjalista w brytyjskim Ministerstwie Zaopatrzenia – Zakładzie Projektowania Uzbrojenia. Później pełnił służbę jako inspektor broni (Inspector of Weapons under C.I.A as British Serving Officer) w Rawalpindi (obecnie Pakistan). Zmarł 28 lutego 1991 r. w Londynie.

Pożegnanie z Italią

Po zakończeniu wojny 2. Korpus Polski początkowo został rozmieszczony pomiędzy Bolonią, Rimini a Imolą, jednak wkrótce oddziały i jednostki były na terenie całego Półwyspu Apenińskiego. Żołnierzy, którzy zadeklarowali powrót do kraju, skierowano do obozów repatriacyjnych w Cervinara i Paolisi koło Neapolu (około 5,5 tys. żołnierzy) i w San Domenico (około 800). Obozy pozostawały pod opieką władz brytyjskich, które organizowały transporty do Polski, które kierowano koleją przez Mediolan, Brenner, Pilzno, Pragę do Zebrzydowic lub drogą morską z Neapolu do Gdańska.

Powracających do kraju, rządzonego przez komunistów, czekały represje i inwigilacja. Nie traktowano ich jak bohaterów, a jako wrogów nowego komunistycznego systemu.

Podczas rozmowy z zastępcą prezesa IPN dr. hab. Karolem Polejowskim, w której uczestniczyli także: Marzena Kruk, dyrektor Archiwum IPN, dr Sebastian Pilarski, dyrektor Biura Badań Historycznych, i Katarzyna Dryńska, dyrektor Biura Współpracy Międzynarodowej, omówiono kierunki współpracy pomiędzy Instytutem Pamięci Narodowej a Instytutem Badania Reżimów Totalitarnych i Archiwum Służby Bezpieczeństwa w zakresie zabezpieczania i digitalizacji zasobu oraz badań naukowych dotyczących funkcjonowania aparatu represji.

Planowano wspólne konferencje, robocze otwarcie nowych pól współpracy. Omówiono m.in kwestię włączenia się partnerów z Czech do projektu Soviet Block Security, który ma na celu opublikowanie dokumentów z wielostronnych spotkań państw Układu Warszawskiego.

29 kwietnia goście zwiedzili Centralny Przystanek Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Warszawie, gdzie dowiedzieli się, jak nowe technologie wykorzystywane są w edukacji historycznej. 

Następnie, w siedzibie Archiwum IPN, zapoznali się z możliwościami, jakie w zakresie zarządzania zasobem archiwalnym oferuje system Cyfrowe Archiwum. Podczas spotkania rozmawiano o cyfryzacji dokumentów i zastosowaniu najnowszych rozwiązań technicznych w opisaniu zbiorów archiwalnych. Pracownicy Archiwum Służby Bezpieczeństwa zaprezentowali stosowany u siebie system cyfrowego udostępniania dokumentacji. Nawiązano również do współpracy Archiwum IPN i czeskiego Archiwum Służby Bezpieczeństwa w ramach Europejskiej Sieci Instytucji Archiwalnych Zajmujących się Aktami Tajnych Służb.

Wizytę zakończyły odwiedziny w magazynie akt po wojskowych służbach specjalnych PRL, magazynie materiałów audiowizualnych i pracowni digitalizacji, gdzie goście zobaczyli, jak w praktyce wykorzystywane są nowoczesne skanery, w tym skaner do digitalizacji obiektów trójwymiarowych.

Planowane są wspólne warsztaty w zakresie cyfryzacji zbiorów i tworzenia systemów do zarządzania dokumentacją.

Przez kilka miesięcy prowadzone były spotkania ze specjalistami z różnych dziedzin nauki m.in. archeologami, genetykami, antropologami czy archiwistami. Uczestnicy poznawali metody wykorzystywane w trakcie poszukiwań miejsc pochówków i brali udział w warsztatach edukacyjnych. Po zakończonym cyklu całorocznych spotkań przybliżających specyfikę pracy Biura Poszukiwań i Identyfikacji, zadaniem uczestniów jest przygotowanie krótkiej, 2-minutowej etiudy filmowej.

W liście odczytanym przez doradcę Sławomira Mazurka, Prezydent RP Karol Nawrocki podkreślił, że z uznaniem wita inicjatywy, które skłaniają młodych nie tylko do poznawania naszych dziejów najnowszych, lecz także do ich głębokiego rozumienia, osobistego przeżywania i dzielenia się historyczną pasją z rówieśnikami. Wśród tych przedsięwzięć szczególne miejsce zajmuje projekt edukacyjny „Łączka i inne miejsca poszukiwań”.

˜– Kamień odrzucony przez budujących – tych, którzy chcieli oprzeć przyszłość Polski na zbrodni i kłamstwie – stał się kamieniem węgielnym wolnej i dumnej Rzeczypospolitej oddającej cześć swoim najlepszym synom i córkom. To zobowiązanie nie należy wyłącznie do przeszłości – my także musimy je przyjąć.

– dodał Prezydent RP.

Dr hab. Karol Polejowski, zastępca prezesa IPN przypomniał, że w Instytucie Pamięci Narodowej wierzymy mocno w to, że pamięć, którą nosimy w sobie, kultywujemy, jest tym elementem, który nas konstytuuje. Pamięć jest najważniejsza i czyni nas tym, kim jesteśmy.

– „Łączka i inne miejsca poszukiwań” to projekt edukacyjny. Historii uczycie się z podręczników, ale ten projekt pozwala wam ją poznać w praktyce. Pojawić się w miejscu, gdzie historia się działa, gdzie możecie na co dzień obcować z historią. Bo te miejsca, gdzie spoczywają nasi bohaterowie, w tak bestialski sposób pomordowani przez komunistycznych zdrajców, kolaborantów, zasługują na to, by przywołać je z niepamięci.

– zaznaczył.

Dr hab. Krzysztof Szwagrzyk, zastępca prezesa IPN i dyrektor Biura Poszukiwań i Identyfikacji zwrócił się do młodzieży:

– Chciałbym w sposób szczególny podziękować wszystkim uczestnikom projektu, a także ich opiekunom za okazaną pomoc. Życzę Wam, abyście, tak jak teraz, szli przez życie z wysoko podniesioną głową, dumni ze swojej historii i z tego, że jesteście Polakami.

W uroczystej gali wzięli udział m.in. dyrektor generalny IPN Wiesława Misior, dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk, rzecznik prasowy IPN, dyrektor Biura Rzecznika Prasowego dr Rafał Kościański, dyrektor Biura Prezesa dr Marek Jedynak, dyrektor Biura Badań Historycznych dr Sebastian Pilarski, dyrektor Biura Edukacji Narodowej dr Adam Pleskaczyński, dyrektor Centralnego Przystanku Historia Anna Putkiewicz, dyrektor Wydawnictwa IPN dr Natalia Cichocka, dyrektor Biura Współpracy Międzynarodowej Katarzyna Dryńska i zastępca dyrektora Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL Jacek Pawłowicz.

Obejrzyj reportaż na kanale IPNtv

* * *

W tegorocznej edycji projektu udział wzięły udział 54 zespoły projektowe z całej Polski skupiające 289 uczniów. 24 drużyny to reprezentanci szkół podstawowych, 28 ze szkół średnich i 2 zespoły z organizacji pozaszkolnych.

Spośród wszystkich nagranych filmów jury wyłoniło 15 zwycięskich filmów. Ukazane zostały sylwetki postaci takich jak ks. Władysław Gurgacz, ks. Rudolf Marszałek czy sprawa niemieckiego obozu dla młodzieży w Łodzi, czy lokalne upamiętnienia bohaterów. Uczniowie starali się ukazać sens i misję pracy Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN.

Do finału IX edycji projektu „Łączka i inne miejsca poszukiwań” zakwalifikowały się zespoły z następujących szkół:

• „Odzyskana tożsamość” – Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. M. Abakanowicz w Gdyni
• „Pod warstwą ziemi” – Szkoła Podstawowa nr 24 w Zabrzu
• „Odzyskane imię” – Harcerze z 10. Białostockiej Drużyny Historyczno-Rekonstrukcyjnej „Szczyt” im. 10 Pułku Ułanów Litewskich
• „Chcemy ich tylko pochować” – Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. M. Abakanowicz w Gdyni
• „Ostatnia Msza Opoki” – Szkoła Podstawowa im. Rodziny Wyleżyńskich w Wielgolesie
• „W imię Boga i Polski. Ks. W. Gurgacz SJ” – Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy w Krakowie
• „Wyklęci” – Klub Historyczny Grupa Bojowa „Hubal” w Miliczu
• „Projekt Łączka 2025/2026” – Liceum Ogólnokształcące nr 38 im. S. Kostki Potockiego w Warszawie
• „Na tropie” – Katolicka Szkoła Podstawowa w Pruszczu Gdańskim
• „Noc św. Heleny” – Zespół Szkół Zawodowych nr 2 w Mińsku Mazowieckim
• „M. Michalczyk – żołnierz dwóch wojen” – II Liceum Ogólnokształcące w Zawierciu
• „Obozowe dzieciństwo” – Technikum Elektroniczne nr 3 im. AK „Żywiciel” w Warszawie
• „Stara sosna na Majdanie” – Szkoła Podstawowa nr 47 im. Jana Klemensa Branickiego w Białymstoku
• „Bo pamięć to jest skład… S. Balcer” – Szkoła Podstawowa nr 23 Bydgoszczy
• „»Nil« – złamana obietnica” – Liceum Ogólnokształcące im. T. Zana w Pruszkowie

Projekt „Łączka i inne miejsca poszukiwań” został przygotowany przez trzy biura Instytutu Pamięci Narodowej: Biuro Poszukiwań i Identyfikacji, Centralny Przystanek Historia oraz Biuro Edukacji Narodowej. Prowadzony jest we współpracy z oddziałami IPN na terenie całej Polski. Zajęcia organizują oddziały i delegatury IPN.

Gala finałowa została zorganizowana przez Centralny Przystanek Historia, przy wsparciu Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN.

Prace konkursowe laureatów są dostępne do obejrzenia na kanale IPNtv w serwisie YouTube.

Projekt objęty jest honorowym patronatem Prezydenta RP Karola Nawrockiego.

W wydarzeniu wzięli udział m.in. Dominik Kolorz, przewodniczący Regionu Śląsko-Dąbrowskiego NSZZ „Solidarność”, dr Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach, Renata Dziechciarz, naczelnik Oddziałowego Archiwum IPN w Katowicach oraz przedstawiciele władz samorządowych i środowisk „Solidarności”. 

Spotkanie rozpoczęło się od odczytania przez doradcę Prezydenta RP Tomasza Heryszka listu Prezydenta RP Karola Nawrockiego skierowanego do uczestników wydarzenia. Prezydent podkreślił:

– Wyjątkowej wiary i determinacji, wielkiej odwagi i poświęcenia wymagał bunt przeciwko powojennej rzeczywistości w naszym kraju. Ten mroczny czas to przecież okupacja armię globalnego mocarstwa totalitarnego oraz niedemokratyczne, nieudolne rządy moskiewskich namiestników, gorliwie uczestniczących w kolonialnym wyzysku Polaków.

Podczas uroczystości zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Krzysztof Szwagrzyk w imieniu Prezydenta RP wręczył byłym działaczom opozycji antykomunistycznej Krzyże Wolności i Solidarności:

– Poprzez odznaczenie państwowe, przyznane przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, mówimy: Pamiętamy o Waszych postawach i będziemy pamiętać. Serdecznie Państwu dziękuję w imieniu wszystkich pracowników Instytutu Pamięci Narodowej, za Wasze patriotyczne postawy i życzę wielu lat w zdrowiu w wolnej Polsce, tej Polsce, o która tak pięknie walczyliście.

Odznaczeni:

• Edward Biedrzycki
• Wiesław Biernat
• Ks. Ireneusz Stanisław Bruski
• Beata Maria Dymsza
• Joanna Maria Gepfert
• Marek Mirosław Grządziel
• Jan Franciszek Howah
• Stanisław Iwan
• Ryszard Feliks Lach
• Bronisław Ryszard Pieczul
• Aleksander Andrzej Wendel
• Zbigniew Wilk
• Sylwester Marek Zdrojewski
• Marek Żelazny

pośmiertnie:

• Mieczysław Orzechowski
• Zygmunt Skoneczny

Zwieńczeniem uroczystości, zorganizowanej przez katowicki Oddział IPN oraz Region Śląsko-Dąbrowski NSZZ „Solidarność”, był koncert zespołu Vołosi oraz wykład dr. Jarosława Neji, pracownika OBBH Katowice, pt. 45 lat Śląsko-Dąbrowskiej Solidarności. Region buntu i jego bohaterowie. Goście mogli również zwiedzić dwie wystawy – przygotowaną przez Oddział IPN w Katowicach i Śląskie Centrum Wolności i Solidarności im. Dziewięciu z Wujka w 2021 r. pt. „Stan wojenny” oraz przygotowaną przez IPN w 2020 r. ekspozycję plenerową pt. „Tu rodziła się Solidarność”.

* * *

Krzyż Wolności i Solidarności został ustanowiony przez Sejm 5 sierpnia 2010 r. Po raz pierwszy przyznano go w czerwcu 2011 r. przy okazji obchodów 35. rocznicy protestów społecznych w Radomiu. Krzyż nadawany jest przez Prezydenta RP, na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, działaczom opozycji wobec dyktatury komunistycznej, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowanie praw człowieka w PRL. Źródłem uchwalenia Krzyża Wolności i Solidarności jest Krzyż Niepodległości z II RP. 

Wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego.

* * *

Porozumienie zawarte 31 sierpnia 1980 r. przez Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Gdańsku z Komisją Rządową po fali strajków przewidywało m.in. stworzenie niezależnych od władz związków zawodowych. 11 września gdańskie ustalenia zostały potwierdzone i uszczegółowione w ramach umowy zawartej w Hucie „Katowice” w Dąbrowie Górniczej pomiędzy Międzyzakładowym Komitetem Robotniczym a Komisją Rządową. Porozumienie to, nazwane od miejsca jego zawarcia katowickim, gwarantowało tworzenie i funkcjonowanie struktur nowych związków na terenie całego kraju. 17 września 1980 r. w Gdańsku przedstawiciele Międzyzakładowych Komitetów Założycielskich i Międzyzakładowych Komisji Robotniczych powołali Komisję Porozumiewawczą oraz Komitet Założycielski Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. 24 września delegacja związkowa złożyła w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie wniosek o rejestrację NSZZ „Solidarność”. Miesiąc później, 24 października, SW zarejestrował nowy związek, jednak samowolnie dokonał zmian w przedłożonym statucie: wykreślił m.in. zapisy dotyczące prawa do strajku. W odpowiedzi działacze oprotestowali tę decyzję i zapowiedzieli odwołanie do Sądu Najwyższego. Ten 10 listopada 1980 r. uchylił poprawki Sądu Wojewódzkiego i wpisał NSZZ „Solidarność” do rejestru związków zawodowych. Konfliktowi związanemu z rejestracją towarzyszyły rozmowy związkowców ze stroną rządową i ogłoszenie gotowości strajkowej; ostatecznie przedstawiciele „Solidarności” zgodzili się na dołączenie do Statutu aneksu, w którym m.in. uznawano kierowniczą rolę PZPR w państwie.

Wspomniane powyżej porozumienie z 11 września 1980 r. zamykało etap protestów i strajków trwających w województwie katowickim od 21 sierpnia, kiedy strajk wybuchł w Fabryce Zmechanizowanych Obudów Ścianowych FAZOS w Tarnowskich Górach (protest z 1 sierpnia w Zakładach Tworzyw Sztucznych Erg w Bieruniu Starym został szybko wygaszony). Tydzień później (w nocy z 28 na 29 sierpnia) do strajku przystąpiły jastrzębskie kopalnie „Manifest Lipcowy” i „Borynia”, a wieczorem 29 sierpnia – pierwsze wydziały Huty Katowice. 2 września strajkowało 50 zakładów, z czego połowę stanowiły kopalnie; do 5 września strajkowało 49 kopalni w województwie. W sumie do początku października pracę przerwały na czas od kilku godzin do kilku dni 272 zakłady, a w protestach wzięło udział około 310 tysięcy osób. Owocem tego wysiłku były dwa ważne porozumienia, podpisane przez strajkujących w Jastrzębiu-Zdroju i Dąbrowie Górniczej, a także zalążki przyszłych lokalnych organizacji związkowych.

Porozumienie jastrzębskie zostało podpisane w KWK „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu-Zdroju 3 września 1980 r. przez przedstawicieli Komisji Rządowej i Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Potwierdzono w nim ustalenia z Gdańska, a dodatkowo zniesiono czterobrygadowy system pracy w górnictwie i wprowadzono wolne soboty i niedziele od początku 1981 r. Pozostałe punkty porozumienia dotyczyły kwestii regionalnych – m.in. obniżenia wieku emerytalnego w górnictwie czy rozszerzenia katalogu chorób zawodowych.

Porozumienie katowickie zostało podpisane w Hucie Katowice w Dąbrowie Górniczej 11 września 1980 r. przez przedstawicieli Komisji Rządowej i Międzyzakładowego Komitetu Robotniczego. Najważniejszym jego punktem było zobowiązanie władz do umożliwienia tworzenia struktur nowych związków zawodowych i ich działania na terenie całego kraju. Władze zagwarantowały też stronie związkowej prawo do udziału w pracach nad nowym kodeksem pracy i nad ustawami o związkach zawodowych i samorządzie robotniczym oraz zwolnienie z obowiązków pracowniczych osób pełniących funkcje związkowe z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.

Równolegle do protestów robotniczych i żądania powołania niezależnych związków zawodowych swoje postulaty w sprawie założenia niezależnej organizacji przedstawili studenci. W sierpniu i wrześniu 1980 r. na wielu uczelniach powstały Tymczasowe Komitety Założycielskie, których delegaci spotkali się w dniach 18–19 października na Politechnice Warszawskiej. Podczas tego zjazdu powołano Niezależne Zrzeszenie Studentów i zaraz po jego zakończeniu złożono do Sądu Wojewódzkiego w Warszawie wniosek o rejestrację tej studenckiej organizacji. Doszło do niej dopiero 17 lutego 1981 r., po długiej obstrukcji władz państwowych i strajkach studentów, rozpoczętych jeszcze w grudniu 1980 r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego. Do czasu rejestracji NZS do strajku włączyło się 29 z 86 ośrodków akademickich i ponad 30 tysięcy studentów. W kwietniu 1981 r. w Krakowie odbył się I Zjazd NZS, podczas którego delegaci wybrali władze krajowe i ustalili najważniejsze kierunki działalności organizacji: akcje samokształceniowe, aktywność wydawnicza (około 260 tytułów), prowadzenie biblioteki niezależnych wydawnictw, walka o uwolnienie więźniów politycznych. W stanie wojennym internowano kilkuset działaczy NZS, sama organizacja została rozwiązana, a wielu jej członków przeszło do działalności konspiracyjnej. Ponownej rejestracji NZS dokonano 22 września 1989 r.

Encyklopedia Solidarności - encysol.pl

Polecamy materiały Instytutu Pamięci Narodowej:

• NSZZ „Solidarność” – publikacje bezpłatne
• Encyklopedia Solidarności – tomy 1–5
• „Biuletyn IPN” nr 7–8/25 ˜– Solidarność ma 45 lat
• Broszury IPN do pobrania: Opozycja demokratyczna i czas Solidarności

Z czego głośno śmiał się Józef Piłsudski? Czy przed Gettem warszawskim kręciła się karuzela? Kto był najbardziej nielubianym historykiem Andrzeja Garlickiego i dlaczego Zbigniew Wójcik nie przyjął nagrody od Ministra Kultury i Sztuki?

Na te i wiele innych pytań, dotyczących życia i twórczości profesora Zbigniewa Wójcika odpowie dr Mariusz Kolmasiak, autora książki Niepokorny. Profesor Zbigniew Wójcik – patriota, strażnik pamięci Piłsudskiego, historyk.  Zapraszamy do posłuchania rozmowy, którą prowadzi dr Tomasz Szturo.

Zachęcamy do zakupu książki oraz e-booka.

Premiera na Spotify i Youtube 27 kwietnia 2026 r. o godz. 16.00.

Dr Dorota Lewsza uczestniczyła również w obchodach poświęconych pamięci św. Jana Pawła II w Rzymie. Pośród wielu wydarzeń kulturalnych i naukowych na szczególną uwagę zasługiwał spektakl w reżyserii Jarosława Kiliana Jan Paweł II. Tryptyk Rzymski: Medytacje w Bazylice Najświętszej Marii Panny na Zatybrzu. Przedstawiciele wielu urzędów i instytucji państwowych oraz samorządowych wspólnie uczcili pamięć żołnierzy poległych na Monte Cassino. 

* * *

Przygotowany przez Archiwum IPN dwutomowy album „Z »nieludzkiej ziemi« do krainy maharadżów. Polscy uchodźcy z ZSRS w Indiach 1942–1948” przypomina historię około 6 tysięcy polskich uchodźców, ewakuowanych z ZSRS po 1941 r., którzy w oczekiwaniu na powrót do Polski spędzili kilka lat w osiedlach w Indiach. Wśród nich największą grupę stanowiły dzieci i młodzież – często sieroty lub półsieroty. 

W bogato ilustrowanej publikacji znajdziemy nie tylko opis tragicznych losów Polaków zesłanych na Sybir i do Kazachstanu, ale także obraz codziennego życia uchodźców w polskich osiedlach w Indiach. W aneksie przedstawiono wybrane sylwetki znanych Polaków, którzy w latach 1942–1948 przebywali w Indiach.

Publikacja powstała przede wszystkim w oparciu o kolekcję londyńskiego Koła Polaków z Indii z lat 1942–1948, przekazaną do zasobu IPN w 2019 r. w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci.  

Uroczystości pogrzebowe rozpoczęła uroczysta Msza św. w kościele pw. św. Wojciecha Biskupa i Męczennika w Woli Raniżowskiej. Przewodniczył jej ks. dr Wojciech Kania, przedstawiciel bp. Krzysztofa Nitkiewicza. 

W wygłoszonej homilii powiedział:

– Dziś uczestniczymy w ceremonii pogrzebowej trzech nieznanych partyzantów, ale czy tak naprawdę nieznanych? Przecież ich los wpisany jest w los naszego narodu, ich droga splata się z drogą tysięcy podobnych im ludzi, których imion często nie zapisano w księgach, ale których czyny zostały zapisane w ludzkich sercach. Ich krew wsiąkła w tę ziemię, po której chodzimy. Ich odwaga, tak jak i innych, stała się fundamentem naszej wolności. To nie są obcy, to są nasi. Zostali tutaj i oddali wszystko!

Dr hab. Dariusz Iwaneczko, dyrektor Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie, podkreślił, że przywracanie pamięci o bohaterach to misja IPN.

– W tym przypadku nie udało się przywrócić imion tych osób, których szczątki podjęto podczas prac ekshumacyjnych. Mieli od 24 do 40 lat. Nie przetrwały ich nazwiska, ale przetrwała ludzka pamięć, to ona zawiodła ich tutaj właśnie dzisiaj. 

Podczas ceremonii list od wojewody podkarpackiego Teresy Kubas-Hul odczytał Dariusz Tracz, pełnomocnik do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Głos zabrał także wójt Gminy Raniżów Władysław Grądziel.

Kondukt pogrzebowy przeszedł na cmentarz parafialny, gdzie odbył się pochówek doczesnych szczątków poległych partyzantów. Na miejsce wiecznego spoczynku odprowadziła ich asysta wojskowa 21 Batalionu Dowodzenia z Rzeszowa i pocztów sztandarowych. W ostatnim pożegnaniu partyzantów wzięli udział przedstawiciele duchowieństwa, władz wojewódzkich i samorządowych, grupy rekonstrukcyjnej Stowarzyszenia Odra-Niemen Podkarpacia, delegacji służb mundurowych oraz społeczności parafii w Woli Raniżowskiej, Gminy Raniżów i powiatu kolbuszowskiego. W pogrzebie uczestniczył ppor. Franciszek Batory, kombatant i „Świadek Historii” IPN. Spoczęli wspólnie z jednej mogile. Oddano salwę honorową, na koniec na mogile złożono wieńce i zapalono znicze. 

Poszukiwania

Od 29 maja do 2 czerwca 2023 r. zespół Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN przeprowadziło prace poszukiwawcze na terenie Nowego Nartu (pow. niżański, woj. podkarpackie). Ich celem była weryfikacja domniemanego pochówku partyzanckiego.

Według informacji pochodzących od starszych mieszkańców okolicznych miejscowości, w lesie między Nowym Nartem a Stecami (przys. Woli Raniżowskiej, pow. kolbuszowski, woj. podkarpackie), znajdował się grób polskich partyzantów, którzy zginęli podczas okupacji niemieckiej. Prawdopodobnie na skutek denuncjacji Niemcy dowiedzieli się o miejscu ich obozowania i przeprowadzili obławę. Partyzanci zostali całkowicie zaskoczeni. W trakcie zasadzki przebywali w wykonanej przez siebie ziemiance. Dalszy przebieg tych tragicznych wydarzeń nie jest dokładnie znany. Można przypuszczać, że doszło do walki, w wyniku której partyzanci ponieśli śmierć na miejscu. Wiadomo jedynie, że spoczęli we wspólnej mogile niedaleko ziemianki. Prawdopodobnie za ich pochówek odpowiadali pracownicy leśni lub inne osoby wyznaczone do tego zadania przez Niemców.

Nie udało się ustalić przynależności organizacyjnych poległych partyzantów. Po rozmowach przeprowadzonych ze świadkiem (kobieta napotkana przez nich wówczas w lesie) można potwierdzić, że osoby te rozmawiały w języku polskim, stąd wniosek, że byli Polakami. Nie ustalono z jakimi wydarzeniami historycznymi  w regionie można powiązać ich zbrodnię.

Powodem było zwrócenie się wnioskodawcy do Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa w celu przeprowadzenia kwerendy i ustalenia, do kogo należą szczątki ofiar spoczywających we wspólnym grobie.

Prace rozpoczęto od demontażu upamiętnienia i zabezpieczenia jego elementów. Po odsłonięciu wyznaczonej powierzchni gruntu, na głębokości ok. 1 m odkryto szczątki należące do 3 osób. Na podstawie wstępnej analizy antropologicznej stwierdzono, że najprawdopodobniej byli to mężczyźni między 26 a 40 rokiem życia. Jeden z nich miał wyraźnie widoczne rany postrzałowe nóg. Warto zaznaczyć, że ze względu na trudne warunki środowiskowe, m.in. obecność licznych cieków wodnych, szczątki były w złym stanie zachowania, co jedocześnie utrudniało ich podjęcie oraz przebadanie. Zachowały się tylko strzępy ubrań, nie było żadnych artefaktów.

Oprócz miejsca pochówku przebadano również pozostałości ziemianki. Z oględzin wynika, że była prostą, ale jednocześnie bardzo dopracowaną konstrukcją. Posiadała szalunek oraz drewnianą podłogę. Jej istotnym elementem był piec wykonany z cegieł. Ślady wskazują na to, że została spalona. Podczas prowadzonych prac odnaleziono nieliczne artefakty. Były to m.in. pojedyncze fragmenty amunicji oraz metalowego wyposażenia ziemianki.

Choć procesy polityczne okresu Polski Rzeczpospolitej Ludowej są dobrze udokumentowane, coraz wyraźniej widać, że również prawo karne stanowiło narzędzie opresji. Liczne wyroki za tzw. „przestępstwa pospolite” pokazują, że system penitencjarny często służył penalizowaniu działań obywateli pozostających poza kontrolą państwa, a nie wyłącznie zwalczaniu przestępczości.

Gościem red. Rafała Dudkiewicza jest dr Grzegorz Wołk z Biura Badań Historycznych IPN.

Emisja 25 kwietnia 2026 r., godz. 15.00 na kanale IPNtv.

* * *

Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak bardzo jesteśmy zakorzenieni w historii; nie dostrzegamy, że to, co wydarzyło się w niedawnej przeszłości, wciąż ma wpływ na nas i nasze otoczenie. Dla zrozumienia własnej tożsamości musimy wiedzieć – jako jednostki i wspólnota – skąd przychodzimy i jak jest nasza historia.

W ramach cyklu „Kulisy historii” szukamy odpowiedzi na pytanie, jak dzisiaj rzutuje na nas to, co stało się już przeszłością. Zajrzymy za kulisy wydarzeń, spróbujemy zrozumieć, jak działa machina historii i na ile decyzje jednostek zaważyły nad naszymi losami – pojedynczymi i zbiorowymi.

Na pytania red. Krzysztofa Świątka odpowiada Adam Hlebowicz z Biura Edukacji Narodowej IPN.

Obejrzyj na kanale IPNtv:

* * *

„Historia toczy się dziś” to cykl rozmów, w którym poruszane są kluczowe tematy związane z historią, teraźniejszością oraz przyszłością. Prowadzący Krzysztof Świątek w każdej audycji rozmawia z zaproszonymi gośćmi – ekspertami, historykami oraz liderami opinii publicznej.

Kolejne odcinki cyklu „Historia toczy się dziś” w każdy piątek o godz. 9.15 na kanale IPNtv w serwisie YouTube.

Zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski zaznaczył, że dzieje ppłk. Michała Kwaliaszwilego uczą, że o wolność i niepodległość należy bić się zawsze, pozostawać wiernym złożonej przysiędze Bogu i Ojczyźnie oraz nie należy składać broni i walkę kontynuować.

– Michał Kwaliaszwili jest też symbolem walki z rosyjskim imperializmem. Polacy i Gruzini już w wieku XIX wspólnie walczyli przeciwko Rosji. Tę walkę wspólnie kontynuowaliśmy w wieku XX.

Sylwetkę bohatera przybliżył Tadeusz Jeziorowski, Prezes Honorowy Towarzystwa b. Żołnierzy i Przyjaciół 15. Pułku Ułanów Poznańskich, emerytowany kurator Wielkopolskiego Muzeum Wojskowego. W imieniu rodziny głos zabrała wnuczka – Manana Topolewska.

Po odsłonięciu tablicy zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski oddał hołd ppłk. Michałowi Kwaliaszwiliemu, składając kwiaty na jego grobie.

Tablica, której pomysłodawcą był Tadeusz Jeziorowski, została w całości sfinansowana przez Instytut Pamięci Narodowej. Znajduje się na murach kościoła pw. Opatrzności Bożej. Organizatorami wydarzenia byli: Instytut Pamięci Narodowej, Towarzystwo byłych Żołnierzy i Przyjaciół 15. Pułku Ułanów Poznańskich oraz Parafia pw. Opatrzności Bożej.

* * *

Michał Kwaliaszwili – urodzony 6 lipca 1902 r. w Gori obrońca Demokratycznej Republiki Gruzji przed Armią Czerwoną, po upadku ojczyzny znalazł schronienie w Polsce, gdzie kontynuował służbę wojskową, służąc na kontrakcie w Wojsku Polskim. Był rotmistrzem 15. Pułku Ułanów Poznańskich. W Poznaniu założył rodzinę, a w wolnych chwilach z powodzeniem grał w drużynie polo.

Losy Michała Kwaliaszwiliego to historia odwagi i niezłomności – bronił przybranej Ojczyzny w 1939 r., był konspiratorem Związku Walki Zbrojnej i więźniem Gestapo. W 1945 r. został aresztowany przez NKWD i wywieziony do sowieckich łagrów. Po powrocie do Poznania w 1956 r. pracował w Wielkopolskim Muzeum Wojskowym.

Więcej:

• Instytut Pamięci Narodowej o historii Polski i Gruzji
• Paweł Libera: Polska i Gruzja w 1920 roku

Ostatni dzień zmagań był szczególnie intensywny. Każda rozgrywka miała znaczenie, a uczestnicy – jak zgodnie podkreślali obserwatorzy – walczyli do końca, nie odpuszczając ani na moment. Emocje towarzyszyły zarówno graczom, jak i kibicującym im opiekunom oraz organizatorom. Radość zwycięstwa mieszała się z napięciem i ogromnym zaangażowaniem, które od pierwszego dnia było znakiem rozpoznawczym tegorocznego finału.

Zwieńczeniem wydarzenia była uroczysta ceremonia wręczenia nagród, podczas której uhonorowano laureatów tegorocznej edycji. Nagrody wręczył dyrektor Biura Edukacji Narodowej IPN, dr Adam Pleskaczyński. Najlepsi uczestnicy odebrali wyróżnienia, jednak brawa należą się wszystkim finalistom – za determinację, pasję i wysoki poziom rywalizacji.

Laureaci Ligi Planszówek IPN 2026

Bitwa Warszawska

• Miejsce 1: Oskar Śron z Zespołu Szkół Technicznych im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Grodzisku Wielkopolskim (eliminacje: Poznań) pod opieką Izabeli Jarnut-Kluczyńskiej.
• Miejsce 2: Szymon Siedlecki z II LO im. Marii Konopnickiej w Inowrocławiu (eliminacje: Bydgoszcz) pod opieką Katarzyny Sopolińskiej.
• Miejsce 3: Bartosz Rudzki z VI Liceum Ogólnokształcącego w Sosnowcu (eliminacje: Katowice) pod opieką Witolda Madeja.

Gwiaździsta Eskadra

• Miejsce 1: Drużyna z VI Liceum Ogólnokształcącego w Sosnowcu (eliminacje: Katowice) w składzie Olaf Bojanowski, Oliwia Głowacz, Jakub Laprus pod opieką Witolda Madeja.
• Miejsce 2: Drużyna z Zespołu Szkół Mechanicznych w Elblągu (eliminacje: Gdańsk) w składzie Paweł Cholewa, Denis Suchacki, Fabian Żmijewski pod opieką Agaty Pietrewicz.
• Miejsce 3: Drużyna z I Liceum Ogólnokształcącego im. Oskara Kolberga w Kościanie (eliminacje: Poznań) w składzie: Natalia Brygier, Kaja Kaczmarek, Maja Suchora pod opieką Hanny Kaczmarek.

Miś Wojtek

• Miejsce 1: Drużyna ze Szkoły Podstawowej nr 2 w Siechnicach (eliminacje: Wrocław) w składzie Antoni Teichert, Szymon Teichert pod opieką Marleny Teichert.
• Miejsce 2: Drużyna z PSP Zalesice (eliminacje: Radom) w składzie: Oskar Podgórski, Julian Szczepiński pod opieką Tomasza Różyckiego.
• Miejsce 3: Drużyna ze Szkolnego Klubu Gier Planszowych w SP nr 6 w Ropczycach (eliminacje: Rzeszów) w składzie: Weronika Gawrońska, Karol Grabiec pod opieką Agnieszki Skiby.

ORP Orzeł

• Miejsce 1: Michał Wyrwicz z Technikum Informatycznego SCI w Szczecinie (eliminacje: Szczecin) pod opieką Renaty Ratuszniak.
• Miejsce 2: Maciej Diaczek z Zespołu Szkół im. Zjednoczonej Europy w Oławie (eliminacje: Wrocław) pod opieką Sylwii Ptak.
• Miejsce 3: Aleksander Kucharski z Zespołu Szkół Mechanicznych w Elblągu (eliminacje: Gdańsk) pod opieką Iwony Lizak.

ZnajZnak Monte Cassino

• Miejsce 1: Drużyna ze Szkoły Podstawowej w Kobiórze (eliminacje: Katowice) w składzie: Agata Olak, Marta Pękała pod opieką Wojciecha Pastora.
• Miejsce 2: Drużyna ze Szkoły Podstawowej Towarzystwa Salezjańskiego im. Św. Dominika Savio w Koninie (eliminacje: Poznań) w składzie: Natalia Grabowska, Maja Kasprzak pod opieką Joanny Wejman.
• Miejsce 3: Drużyna z 2. Wielopoziomowej Drużyny Harcerskiej „Wiercipięty” im. Adama Mickiewicza (eliminacje: Wrocław) w składzie Zofia Golańska, Maria Sobiecka pod opieką Justyny Piotrowskiej.

Obejrzyj reportaż:

* * *

Liga Planszówek IPN to ogólnopolski projekt edukacyjny organizowany przez Biuro Edukacji Narodowej Instytutu Pamięci Narodowej. Skierowany jest do dzieci i młodzieży – uczniów szkół podstawowych i średnich, harcerzy oraz miłośników gier planszowych. Rozgrywki poprzedzają eliminacje regionalne organizowane przez oddziały IPN w całym kraju. Celem Ligi jest popularyzacja historii Polski w nowoczesnej, angażującej formie – poprzez gry edukacyjne opracowane przez IPN, które łączą naukę z emocjonującą rywalizacją.

• Więcej informacji o projekcie

• Jak trafił do ruchu komunistycznego?
• Co sprawiło, że szybko awansował w wojsku?
• Jaką rolę odegrał w marcu 1968 i grudniu 1970 r.?
• Dlaczego Moskwa postawiła na niego w 1981 r.?
• Dlaczego wprowadził stan wojenny?
• Co chciał osiągnąć w 1989 r.?
• Jak budował swój wizerunek w III RP?

Na te pytania odpowiedzieli:

• dr Maciej Korkuć (Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie),
• dr Piotr Gontarczyk (Biuro Badań Historycznych).

Spotkanie poprowadził dr hab. Filip Musiał – dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, znany z niezwykle inspirujących rozmów o najważniejszych zagadnieniach historii Polski.

Do uczestników uroczystości listy skierowali Prezydent RP Karol Nawrocki i Wicepremier RP, minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz.

19 kwietnia obchodzimy Święto Dowództwa Garnizonu Warszawa. Data ta upamiętnia wydarzenie z 19 kwietnia 1794 r., kiedy to po zajęciu Warszawy przez powstańców kościuszkowskich gen. Stanisław Mokronowski został mianowany pierwszym komendantem Miasta Wolnego Warszawy.

• każda książka oraz komiks w cenie 10 zł,
• albumy i wydania zbiorcze komiksów za jedyne 30 zł.

Zapraszamy do księgarń stacjonarnych IPN i na zakupy online.

Szczątki strażnika finansowego L. Svobody zostały odnalezione na cmentarzu komunalnym w Głubczycach, w województwie opolskim. Prace poszukiwawczo-ekshumacyjne były prowadzone przez Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN we współpracy ze stroną czeską w dniach 18-21 sierpnia 2025 roku.

W wyniku prac odnaleziono szczątki dwóch mężczyzn w pełnym umundurowaniu odpowiadającemu formacji poszukiwanych funkcjonariuszy SOS. Dokumentacja medyczna ofiar, w której posiadaniu była strona czeska, pozwoliła na potwierdzenie, iż odnalezione szczątki należą do żandarma Viléma Lehera i strażnika finansowego Ludvíka Svobody.

W uroczystości wzięli udział członkowie rodziny ofiary, przedstawiciele Urzędu Celnego w Brnie, Ministerstwa Obrony Republiki Czeskiej, władze administracyjne, lokalna społeczność.

Z ramienia Urzędu Celnego w Brnie obecny był dyrektor płk inż. František Widholm, a z Departamentu Weteranów Ministerstwa Obrony Republiki Czeskiej - płk Robert Speychal oraz jego zastępca dr Pavel Kugler.

Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN reprezentowały zastępca naczelnika w Wydziale Kresowym Irmina Szmalec oraz antropolog dr Justyna Karkus.

Fot. Ministerstwo Obrony Republiki Czeskiej.

W dalszej części uroczystości nastąpiło przekazanie szkole nowego sztandaru, który dla społeczności szkolnej jest symbolem dumy, więzi i tożsamości, a także Małej Ojczyzny, jaką jest szkoła i jej najbliższe środowisko.

Zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski podkreślił, że pamięć o Polakach wywiezionych na Sybir stanowi fundament tożsamości narodowej, jest formą szacunku dla obywateli polskich, którzy padli ofiarą sowieckich represji – zginęli z głodu, zimna, chorób lub pracy ponad siły.

– Bez pamięci tracimy swoją tożsamość. Zapominając o przeszłości, nie wiemy, kim jesteśmy. Upamiętniając polskich bohaterów, ofiary zbrodniczego systemu komunistycznego, robimy to też dla Was, abyście w swoim dorosłym życiu pamiętali o nich i tę pamięć przekazali kolejnym pokoleniom

– powiedział zastępca prezesa IPN, zwracając się do młodzieży.

W uroczystości wzięli udział m.in. zastępca prezydenta Białegostoku Tomasz Klim, prezes białostockiego Oddziału Związku Sybiraków Jolanta Hryniewicka, Agnieszka Krokos-Janczyło, Podlaski Kurator Oświaty, dyrektor Szkoły Podstawowej Nr 4 im. Sybiraków w Białymstoku Izabela Agnieszka Grzybowska oraz dyrektor Biura Prezesa IPN dr Marek Jedynak i dyrektor białostockiego Oddziału IPN dr hab. Krzysztof Sychowicz. 

Wydarzenie odbyło się w ramach obchodów 70-lecia szkoły. Tablicę ufundował białostocki Oddział IPN.

* * *

Magdalena Dzienis-Todorczuk, Marcin Markiewicz: Wagony szły na Wschód . Rzecz o sowieckich deportacjach z lat 1940–1941

Dla mieszkańców wschodnich terenów Polski okres okupacji „pierwszego Sowieta” kojarzy się przede wszystkim z masowymi deportacjami w głąb Związku Sowieckiego. Ta brutalna forma zbiorowych represji ze strony bolszewickiego okupanta dotknęła setki tysięcy polskich obywateli.

W wyniku agresji sowieckiej na Polskę 17 września 1939 roku wschodnie obszary Rzeczypospolitej znalazły się w granicach Związku Sowieckiego (tzw. Zachodnia Ukraina i Zachodnia Białoruś). Dla mieszkających tam Polaków oznaczało to zmierzenie się z nową władzą, która wszelkimi sposobami dążyła do wynarodowienia i zrusyfikowania obywateli polskich. Metody, jakimi posługiwali się Sowieci, były bardzo różnorodne: sowietyzacja oświaty, propagowanie wychowania laickiego, przymusowa paszportyzacja, która odebrała Polakom ich dotychczasowe obywatelstwo. Towarzyszyły temu terror i aresztowania. Fizyczna eliminacja tych, którzy wbrew wszystkiemu nie chcieli zapomnieć, że są Polakami, była istotnym elementem sowietyzacji zagarniętych ziem.

Cztery deportacje z lat 1940–1941 nie były zatem celem samym w sobie, lecz miały doprowadzić do zniszczenia śladów polskiej państwowości na zajętych obszarach oraz ich unifikacji ze Związkiem Sowieckim. Wywózki objęły przede wszystkim polską elitę, która była częścią społeczeństwa najbardziej świadomą swej narodowości i przynależności państwowej. Deportowanych traktowano jako „element kontrrewolucyjny”, destabilizujący sowiecki ład na zajętych terenach. Usunięcie intelektualnej i kulturalnej elity było więc podstawowym warunkiem skutecznej sowietyzacji i pełnej aneksji Kresów.

Tragedia w czterech aktach

Pierwsza wywózka rozpoczęła się w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku. Sowieci przygotowywali się do niej bardzo starannie. Podczas jednej z narad poprzedzających akcję stwierdzono, że będzie to „ogromna, odpowiedzialna praca wymagająca wielkiej uwagi i poważnego podejścia oraz bezwzględnej mobilizacji sił i możliwości”. Jej celem stali się osadnicy cywilni i wojskowi oraz pracownicy służby ochrony lasów i ich rodziny – w sumie ok. 140 tys. osób. Rozmieszczono ich w 115 osiedlach w 21 republikach, krajach i obwodach Związku Sowieckiego – głównie tam, gdzie przeważał przemysł leśny (obwody: archangielski, swierdłowski, południowe i zachodnie rejony Komijskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej oraz Kraj Krasnojarski). Niespełna miesiąc później, 5 marca 1940 roku, Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) nakazało wymordowanie 14 854 polskich oficerów i policjantów z obozów jenieckich w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie oraz ponad 7 tys. osadzonych w więzieniach na Białorusi i Ukrainie.

Druga deportacja, rozpoczęta 13 kwietnia 1940 roku, objęła urzędników państwowych, policjantów, nauczycieli, działaczy politycznych i przedstawicieli ziemiaństwa. Szacuje się, że wywieziono wówczas ok. 61 tys. ludzi. Szczególnie dramatyczne były losy bliskich internowanych oficerów, jak w przypadku rodziny Chodorowskich z Knyszyna w województwie białostockim. Podporucznik rezerwy, dr Józef Chodorowski, służył w kadrze zapasowej 3. Szpitala Okręgowego w Grodnie, do sowieckiej niewoli dostał się w Baranowiczach. Taki sam los spotkał jego starszego brata Bronisława (także podporucznika Wojska Polskiego), który do wybuchu wojny pracował jako weterynarz w Święcianach. Obaj w odstępie kilku dni zginęli w Katyniu. W kwietniu 1940 roku ich rodzice zostali deportowani do Kazachstanu – na zesłanie jechali w czasie, gdy mordowano ich synów. W 1946 roku do kraju powróciła jedynie schorowana matka.

Trzecia akcja deportacyjna z 29 czerwca 1940 roku objęła głównie tzw. bieżeńców, czyli uciekinierów spod okupacji niemieckiej, wśród których dwie trzecie stanowili Żydzi. Ofiarami tej wywózki stało się wielu przedstawicieli inteligencji, m.in. lekarze i ludzie nauki, a liczba wywiezionych to ok. 80 tys. Trafili na Syberię, w większości do obwodów: archangielskiego, swierdłowskiego, nowosybirskiego, do republik Komi, Maryjskiej, Jakuckiej i Kraju Ałtajskiego. Ta wywózka nieco różniła się od poprzednich: deportowanych przez kilka dni zwożono w miejsca formowania transportów i zapewniano ich, że wrócą na ziemie okupowane przez III Rzeszę.

Ostatnia, czwarta deportacja zaczęła się 20 czerwca 1941 roku – w przeddzień wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. Akcja była wymierzona w rodziny i osoby związane z deportowanymi wcześniej grupami ludności. Deportacja ta objęła również republiki nadbałtyckie i Mołdawię. Łącznie wywieziono 90 tys. ludzi, z czego ponad 22 tys. z tzw. Zachodniej Białorusi. Zesłańcy trafili do Kraju Krasnojarskiego, Ałtajskiego, obwodu nowosybirskiego i Kazachstanu. Trudno jest oszacować liczbę osób wywiezionych podczas ostatniej deportacji: badacze podają, że mogło ich być od 31 do 52 tys.

Czytaj artykuł Magdaleny Dzienis-Todorczuk i Marcina Markiewicza Wagony szły na Wschód . Rzecz o sowieckich deportacjach z lat 1940–1941 na portalu przystanekhistoria.pl

Więcej:

• Teodor Gąsiorowski: Sowieckie deportacje Polaków z Kresów Wschodnich
• Tomasz Panfil: W białym piekle. Deportacje Polaków w 1940 roku
• Ewa Kowalska: Powrócić na Ojczyzny łono. Słów kilka o deportowanych rodzinach ofiar Katynia
• Katarzyna Michalak: Światło na stepie
• Marek Klecel: Poetka w łagrach. Beata Obertyńska (1898–1980)
• Arkadiusz Cisek: „Urodziłam się w Jezupolu, koło Stanisławowa…”. Sowieckie deportacje Kresów oczami Dziecka
• „Z bólem żegnaliśmy Polskę...\". Wspomnienia S. Marii Teresy Jasionowicz o pierwszej masowej deportacji Polaków pod okupacją: Wypędzenie, Załadunek, Transport, Głód i wszy.
• Sztuka przetrwania. Deportacje sowieckie z powiatu bielskiego 1940–1941. Relacje zesłańców, koncepcja, redakcja, wstęp Wojciech Konończuk, Warszawa 2019
• Teka edukacyjna Agresja sowiecka na Polskę i okupacja wschodnich terenów Rzeczypospolitej (1939–1941)
• „Skazani na Sybir” – film dokumentalny w reżyserii Zbigniewa Gajzlera
• Infografiki – Deportacje obywateli polskich w głąb ZSRS w latach 1940-1941

W liście odczytanym podczas uroczystości Prezydent RP Karol Nawrocki zwrócił uwagę na historyczną rolę mieszkańców Podlasia w wydarzeniach Sierpnia 1980 roku:

„Pokojowa rewolucja godności i solidarności dotarła również tutaj, do małej ojczyzny dobrych gospodarzy i mężnych żołnierzy – od pokoleń chlubiących się swoją wiernością wartościom chrześcijańskim i patriotycznym. Po pierwszych krótkotrwałych, zakończonych sukcesem strajkach z 28 sierpnia w Białostockiej Fabryce Przyrządów i Uchwytów oraz 29 sierpnia w Białostockiej Hucie Szkła 4 września 1980 roku do akcji protestacyjnej przyłączyły się załogi większości zakładów pracy w stolicy Podlasia. Obok licznych postulatów odnoszących się do sytuacji w poszczególnych przedsiębiorstwach głównym wspólnym żądaniem strajkujących było zagwarantowanie przez władze państwowe, że porozumienia gdańskie obejmą wszystkich pracowników w Polsce – także w ówczesnym województwie białostockim”.

Rezultatem tych wolnościowych dążeń było powstanie „Solidarności”.

„Związek zawodowy zaczął się przeobrażać w ogólnonarodowy ruch, który ostatecznie doprowadził do upadku systemu komunistycznego w Polsce i Europie”

– podsumował Prezydent RP w liście odczytanym przez ministra Adama Andruszkiewicza, zastępcę Szefa Kancelarii Prezydenta RP.

Dziękując odznaczonym za walkę o wolność, zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski podkreślił:

– Decyzja o tym, aby zaangażować się w działalność opozycyjną wobec reżimu komunistycznego, wymagała odwagi i bohaterstwa. Wszyscy, którzy się tego podjęli, byli ze sobą solidarni. Wiedzieli, że od tego, czy zachowają się „jak trzeba” – cytując słowa jednej z bohaterek podziemia niepodległościowego, Danuty Siedzikówny „Inki” – będzie zależeć zdrowie, a może nawet życie, swoje i najbliższych. Dlatego Krzyż Wolności i Solidarności przyznawany jest tylko tym, którzy postąpili tak, jak należało. Nigdy nie stracili ideałów i za nie walczyli

Jak dodał, Polacy to naród obdarzony „genem wolności”, którego nie jest w stanie wykorzenić ani zdusić żaden okupant czy zaborca.

– Damy i Kawalerowie Krzyża Wolności i Solidarności stoją w jednym szeregu z wieloma wcześniejszymi pokoleniami tych, którzy walczyli o wolną i niepodległą Polskę. Od końca XVIII wieku każde pokolenie Polaków chwytało za broń walcząc o wolną Ojczyznę. Państwo jesteście tymi, którzy jako ostatni w tym długim ciągu pokoleń tę walkę musieli podjąć. Dzięki Wam żyjemy w wolnej, niepodległej Polsce. Wszyscy jesteśmy Wam winni szacunek i pamięć

– mówił dr hab. Karol Polejowski, zwracając się do zasłużonych działaczy opozycji w PRL.

Krzyżem Wolności i Solidarności zostali odznaczeni: 

• Bronisław Błahuszewski
• Ryszard Gocłowski
• Józef Oksiński
• Leszek Wiesław Rasiński
  
  pośmiertnie:
• Lech Chwatko
• Stanisław Waldemar Czarnecki

Podczas spotkania zaprezentowany został zwiastun filmu w reżyserii Tomasza Łysiaka „Którzy ogień podsycą…”, który opowiada o idei i historii odznaczenia Krzyż Wolności i Solidarności, osobach nim uhonorowanych oraz wartościach jakie symbolizuje. Odbył się również koncert okolicznościowy pt. „Pieśni Solidarności” w wykonaniu zespołu wokalno-aktorskiego Sonanto. Przygotowany specjalnie na tę uroczystość repertuar inspirowany był wartościami wolności, solidarności i godności. Była to wyjątkowa muzyczna opowieść o „Solidarności” – jej początkach, codziennym opozycyjnym życiu, dramacie stanu wojennego oraz ostatecznym zwycięstwie w walce z reżimem. W programie znalazły się pieśni związane z tym wielkim ruchem społecznym, a także te które po latach stały się symbolami „Solidarności” i tego okresu historii Polski.

Tuż przed uroczystością zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski, dyrektor Biura Prezesa dr Marek Jedynak, dyrektor Oddziału IPN w Białymstoku dr hab. Krzysztof Sychowicz oraz przewodniczący NSZZ „Solidarność” Regionu Podlaskiego Józef Mozolewski złożyli kwiaty pod pomnikiem błogosławionego ks. Jerzego Popiełuszki – kapłana i patrona „Solidarności” oraz symbolu walki o wolność, prawdę i godność człowieka w czasach PRL.

* * *

Krzyż Wolności i Solidarności został ustanowiony przez Sejm 5 sierpnia 2010 r. Po raz pierwszy przyznano go w czerwcu 2011 r. przy okazji obchodów 35. rocznicy protestów społecznych w Radomiu. Krzyż nadawany jest przez Prezydenta RP, na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, działaczom opozycji wobec dyktatury komunistycznej, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowanie praw człowieka w PRL w latach 1956-1989. Źródłem uchwalenia Krzyża Wolności i Solidarności jest Krzyż Niepodległości z II RP. 

Wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego.

* * *

Dorota Koczwańska-Kalita: „Solidarność” była czymś większym niż związek zawodowy

„Solidarności” nie da się powtórzyć, ale świadomość, że inny świat jest możliwy pozwala zachować nadzieję, bo czymże jak nie źródłem wielkiej społecznej nadziei, entuzjazmu i chęci angażowania się w rozmaite sprawy publiczne milionów Polaków była „Panna S”.

Była dziełem narodu, który poczuł wielką wspólnotową więź, do którego dotarło po latach zniewolenia, że od niego może wiele zależeć. Droga do tego historycznego momentu była trudna. Ciężkie warunki materialne, zakłamanie życia publicznego i komunizmu w ogóle rodziły protesty, które czasami eksplodowały, chociażby podczas Poznańskiego Czerwca 1956, Marca 1968, Grudnia 1970, czy wydarzeń w Radomiu i Ursusie w 1976 r. To tylko tragiczne symbole rodzącego się buntu. Poczucie wspólnoty, obudzone po wyborze i pierwszej pielgrzymce Jana Pawła II, marzenie o wolności i sprawiedliwości, o poszanowaniu godności człowieka, a z czasem i niepodległości dało siłę temu społecznemu ruchowi.

Widziałem początek strajku …

15 sierpnia 1980 z Krakowa do Stoczni Gdańskiej dotarł Bronisław Wildstein aktywnie działający w Studenckim Komitecie Solidarności. Tak to później zrelacjonował:

„Widziałem początek strajku, gdy stoczniowcy zażądali przywrócenia do pracy Anny Walentynowicz oraz podwyżki płac. Pamiętam, jak na salę obrad wchodzili przedstawiciele dyrekcji, papierosy w ustach, ręce w kieszeniach, a za nimi personalny w ciemnych okularach [...] Całkowicie pewni siebie, lekceważący robotników, nieco zagubionych w brudnych kombinezonach. «Jest decyzja sądu pracy w sprawie Walentynowicz i nie ma o czym mówić. Możemy jedynie porozmawiać o pensjach» – butnie przemówili do strajkujących. Na to Wałęsa wstał i zdecydowanie odpowiedział: «Co to znaczy nie ma o czym mówić? Teraz to my jesteśmy sądem pracy». Wtedy jeden z dyrektorów stwierdził: «Wy chcecie strajkować, ale większość ma już dosyć. Chcą wracać do pracy, tylko pojedynczy robotnicy są za strajkiem». Odpowiedzią na to był niesamowity ryk stoczniowców zgromadzonych na zewnątrz, którzy słuchali obrad przez radiowęzeł . I to był moment przełomowy. Ludzie poczuli swą siłę”.

Rozpadanie się zakłamanego systemu

Rozpoczął się proces upadku zakłamanej ideologii i niewydolnego ekonomicznie oraz niszczącego człowieka systemu komunistycznego, który tylko pozornie dbał o człowieka. Faktycznie absurdalnie nad nim panował poprzez wszechobecną nomenklaturę partyjną aż do krańcowej bezsilności. Ten marsz do wolności został przerwany 13 grudnia 1981 r. przez ekipę Wojciecha Jaruzelskiego. Zmieniło się oblicze związku, zmieniło się oblicze kraju i ludzi.

Od początku wielomilionowy ruch solidarnościowy miał swoich przeciwników. Aparat komunistyczny z potężnym aparatem represji bronił skutecznie swoich interesów poprzez zastraszanie członków związku, próby ich kompromitowania, werbowanie tajnych współpracowników. Przez cały okres szesnastu miesięcy komunistyczna propaganda wmawiała ludziom, że „Solidarność” jest zagrożeniem dla bytu narodu. Bezustannie sączono jad nienawiści do tworzącego się ruchu, używając do tego celu różnorodnych prowokacji. Wszystko to paraliżowało społeczną energię i dławiło ambicje Polaków.

Zwolennicy ugody i wrogowie kompromisu

Ruch „Solidarności” od początku był wielonurtowy. Jednym z jego przejawów był podział na zwolenników ugody i ustępstw wobec komunistów oraz stronników twardego i bezkompromisowego postępowania wobec reżimu. Wyrazistego oblicza nabrał w czasie szesnastu miesięcy „solidarnościowego karnawału”, gdy te związkowe różnice próbowała rozgrywać władza, chcąc podzielić „Solidarność” na ekstremistów i radykałów oraz zdrowy ruch związkowy. Osłabiony ruch solidarnościowy jednak dotrwał w podziemiu do upadku komunizmu i ocalił niezdezintegrowane środowiska na czas odbudowy niepodległości.

4 czerwca 1989 r. nie było można mieć już wątpliwości, czego chce społeczeństwo. Większość głosujących opowiedziała się przeciwko dyktaturze komunistycznej. Klęska reżimu była faktem, którego nie spodziewała się „Solidarność”. Sens umów zawartych przy okrągłym stole został przez społeczeństwo podważony. Historia jednak potoczyła się innym torem.

Fenomen wciąż nie zbadany

I choć minęło już tyle lat, historia „Solidarności” jest jeszcze ciągle zbyt mało znana. Powinniśmy badać polski fenomen zwycięskiego marszu do wolności, powinniśmy szukać odpowiedzi na wiele pytań. Te szesnaście miesięcy, które upłynęły od sierpnia 1980 r. do wprowadzenia stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. całkowicie zmieniło Polskę, przeorało świadomość wielu środowisk niekryjących się ze swym antykomunizmem. Zbyt mało wiemy o społecznym zasięgu oddziaływania „Solidarności” w latach 1980-1981 i późniejszej konspiracji, o organizacyjnej kondycji ruchu w latach 1988-1989, o ideowych tendencjach w środowiskach solidarnościowych, o szczegółach fenomenu obywatelskiej „rozproszonej konspiracji” lat osiemdziesiątych, wreszcie o mechanizmach walki o przywództwo wewnątrz „Solidarności” na jej poszczególnych szczeblach organizacyjnych.

Coraz szersza wiedza o „Solidarności” jako wielkim ruchu społecznym o charakterze niezależnego związku zawodowego, który stworzył warunki dla rzeczywistego odrodzenia narodowego pozwoli młodym pokoleniom, żyjącym w wolnym kraju zrozumieć cenę i smak tej wolności. Pozwoli poczuć dumę z historycznego jej znaczenia. Rewolucja i konspiracja solidarnościowa lat 1980-1989 odegrała bowiem nie tylko w dziejach najnowszych narodu polskiego bardzo ważną rolę. W skali historycznej miała wymiar światowy, zapoczątkowała bowiem proces rozpadu systemu komunistycznego. „Solidarność” była czymś większym niż związek zawodowy.

Czytaj artykuł Doroty Koczwańskiej-Kality „Solidarność” była czymś większym niż związek zawodowy na portalu przystanekhistoria.pl

Polecamy materiały Instytutu Pamięci Narodowej:

• Encyklopedia Solidarności
• Wystawa elementarna Przełom. Sierpień 1980 i „Solidarność”
• Wystawa elementarna Stan wojenny 1981–1983
• Stan wojenny 1981–1983. Materiały edukacyjne do wystawy
• Wystawa elementarna Koniec PRL – rok 1989
• Dodatek do prasy: Uderzenie w nadzieję i marzenia
• NSZZ „Solidarność” 1980-1989, tom 5: Polska środkowo-wschodnia, pod red. Łukasza Kamińskiego i Grzegorza Waligóry
• Broszury IPN do pobrania: Opozycja demokratyczna i czas Solidarności
• NSZZ „Solidarność” – publikacje bezpłatne

Władze użyły siły do pacyfikacji tłumów. Najtragiczniejsze wydarzenia miały miejsce w Krakowie (walki uliczne, strzały do tłumu, liczne aresztowania studentów).

Następstwem tych protestów były masowe aresztowania i represje, które dotknęły głównie środowiska akademickie. Po wydarzeniach nastąpiły strajki absencyjne na wielu uczelniach i szkołach w całym kraju. Efektem wydarzeń była również likwidacja autonomii wszystkich uczelni poprzez powołanie Rady Szkół Wyższych.

Wydarzenia te nazywane są niekiedy „zapomnianym polskim miesiącem” lub „przedwiośniem czerwca \'56”.

W debacie poświęconej tym wydarzeniom wzięli udział wybitni znawcy tematu:

• dr Łukasz Kamiński, dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu,
• dr Michał Wenklar, zastępca dyrektora Oddziału IPN w Krakowie,
• dr hab. Jacek Wołoszyn, oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Lublinie.

Moderatorem był prof. dr hab. Mirosław Szumiło, Biuro Badań Historycznych IPN.

Obejrzyj na kanale IPNtv:

Centralny Przystanek Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego, ul. Marszałkowska 107 w Warszawie. 

Liga Planszówek IPN to projekt edukacyjny, którego celem jest popularyzacja historii Polski w atrakcyjnej i angażującej formie. Uczestnicy rywalizują, grając w planszowe gry edukacyjne opracowane przez Instytut Pamięci Narodowej, które pozwalają w praktyczny sposób poznawać wydarzenia i postacie z najnowszej historii Polski.

Pierwszy dzień finałów upłynął pod znakiem intensywnych rozgrywek i dużych emocji. Przed uczestnikami jeszcze kolejne dni zmagań, które wyłonią zwycięzców tegorocznej edycji.

• Więcej informacji o inicjatywie

Kiedy po powrocie Polski na mapę otworzono Polską Marynarkę Wojenną? Gdzie zbudowano okręt wojenny ORP Błyskawica? Czemu jeszcze przed wybuchem wojny wycofano niszczyciele ORP Błyskawica, ORP Burza i ORP Grom do Wielkiej Brytanii? Jak obronić się przed okrętem podwodnym? Gdzie walczył dywizjon polskich niszczycieli podczas II wojny światowej? Jak Betty przyczynił się do wywołania „incydentu międzynarodowego”? Na te wszystkie pytania odpowiada filmik o małpce.

Materiały źródłowe (zdjęcia, filmy) pochodzą m.in. z Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni, Muzeum Regionalnego w Jaśle oraz Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie.

Na pilotażowych zajęciach przeprowadzonych przez edukatorów Centralnego Przystanku Historia IPN dr. Adama Podlewskiego, Michała Rastaszańskiego i Szymona Antosika uczniowie budowali port, grali w grę karcianą ZnajZnak „Polskę Morską” wyprodukowaną przez Oddział IPN w Gdańsku, a także odwiedzili Strefę Nowych Technologii. Dodatkowo, Michał Rastaszański w stroju marynarza z ORP „Grom” opowiadał uczniom o życiu i służbie w marynarce.

Obejrzyj na kanale IPNtv

* * *

Cykl „Co by było, gdyby zwierzęta mówiły?” jest autorskim projektem edukatorów Centralnego Przystanku Historia. To seria filmów animowanych, w których słynne zwierzęta opowiadają o historii Polski. Każdemu tytułowi towarzyszą karty pracy (do pobrania ze stron internetowych IPN), które w atrakcyjny sposób utrwalają zdobytą wiedzę.

Inne filmy z tej serii:

• Filmy animowane IPN z cyklu „Co by było, gdyby zwierzęta mówiły?” – Archiwum Instytut Pamięci Narodowej 

– Pamiętam atmosferę strachu, która zagościła wówczas w PRL-u. Wracając pamięcią do tamtych wydarzeń, trzeba bardzo wyraźnie podkreślić, że to, co działo się w sferze informacyjnej, propagandowej, dobrze oddawało samą istotę systemu komunistycznego. Wbrew głoszonym wówczas hasłom, to wciąż był to system totalitarny, gdzie embargo na informacje i kłamstwo było dominujące

– podkreślił zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski. 

W wydarzeniu uczestniczyli m.in. dyrektor Narodowego Centrum Badań Jądrowych prof. dr hab. inż. Jakub Kupecki, dyrektor naczelny Instytutu Chemii i Techniki Jądrowej prof. dr hab. inż. Andrzej Chmielewski, dyrektor Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – Państwowego Instytutu Badawczego dr n. med. Bernard Waśko, a także dyrektor Biura Edukacji Narodowej dr Adam Pleskaczyński i dyrektor wrocławskiego Oddziału IPN dr hab. Kamil Dworaczek.

Dokument przypomina, że awaria reaktora RBMK-1000 uwolniła do atmosfery radioaktywne pierwiastki o sile porównywalnej do czterech bomb zrzuconych na Hiroszimę. Skażone powietrze szybko dotarło nad Skandynawię, a następnie nad Polskę, wywołując chaos informacyjny i ogromny strach. Władze PRL powołały specjalną komisję, która zdecydowała o masowej akcji podawania płynu Lugola – wydarzeniu bez precedensu, obejmującym 17,5 miliona osób. Jednocześnie społeczeństwo pozbawione było pełnych informacji, co doprowadziło do protestów, m.in. we Wrocławiu.

Realizacja filmu wymagała pracy w czarnobylskiej Strefie Wykluczenia, a także w wielu miejscach w Polsce: od Mazur i Warszawy, przez Białystok i Opole, po Żarnowiec i polskie góry. Twórcy z sukcesem wykorzystali ogromną liczbę źródeł – archiwalne dokumenty, raporty, relacje świadków i analizy ekspertów – tworząc wciągający i poruszający dokument.

Film pokazuje, że mimo upływu czterech dekad Czarnobyl wciąż żyje w pamięci Polaków. Strach przed niewidzialnym zagrożeniem przez lata wpływał na stosunek społeczeństwa do energetyki jądrowej i był jedną z przyczyn zaniechania budowy Elektrowni Jądrowej Żarnowiec. Jednocześnie dokument podkreśla zmianę, jaka zaszła w ostatnich latach – Polacy przestali bać się atomu, a kraj powrócił do planów budowy własnej elektrowni.

Po projekcji filmu odbyła się rozmowa z dr. hab. Kamilem Dworaczkiem, autorem książki „W cieniu radioaktywnej chmury. Konsekwencje katastrofy czarnobylskiej w Polsce” i reżyserem filmu Krzysztofem Kunertem. Moderatorem dyskusji był redaktor Patrycjusz Wyżga.

Obejrzyj zwiastun filmu

Obejrzyj reportaż z pokazu premierowego

W wyniku podjętego na nowo w 2025 roku śledztwa prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie postanowił o przedstawieniu zarzutu byłemu podporucznikowi Sił Zbrojnych PRL (obecnie kapitanowi) Bolesławowi P. 17 grudnia 1981 roku w Gdańsku pełnił on służbę patrolową przy budynku tamtejszego Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Użył broni palnej, oddając co najmniej 45 wystrzałów pociskami bojowymi w kierunku węzła komunikacyjnego ,,Hucisko”, gdzie zgromadziły się osoby protestujące przeciwko wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego. W wyniku tych działań dwudziestoletni Antoni Browarczyk doznał śmiertelnej rany postrzałowej głowy, a trzy inne osoby – ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

Antoni Browarczyk, urodzony 21 października 1961, był jedną z pierwszych i najmłodszych ofiar stanu wojennego. Ten dwudziestoletni członek wspólnoty przy duszpasterstwie dominikańskim aktywnie włączył się w działalność przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego już 13 grudnia 1981 r. 16 grudnia uczestniczył w walkach ulicznych w Gdańsku.

Podczas konferencji zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski podkreślił:

– Bywa tak, że sprawcy po prostu już nie żyją, ale część z nich jest jeszcze wśród nas i tym bardziej musimy dbać o to, aby sprawiedliwości stało się zadość. By sprawcy nie pozostali anonimowi, bezimienni, aby powiedzieć, kto konkretnie odpowiada za śmierć tych młodych ludzi z okresu stanu wojennego, ale i lat późniejszych.

Realizujemy zasadę sprawiedliwości, upływ czasu nie ma tutaj znaczenia. Zbrodnie okresu PRL-u nie ulegają przedawnieniu. To trzeba bardzo wyraźnie podkreślić!

Jak poinformował prokurator Andrzej Pozorski postępowanie karne, prowadzone przez prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie, swoim zakresem objęło nie tylko okoliczności spowodowania śmierci Antoniego Browarczyka oraz obrażeń ciała innych osób. Prokurator badał także kwestie związane z utrudnianiem postępowania karnego w tej sprawie oraz sposobem prowadzeniem śledztwa przez Prokuraturę Marynarki Wojennej w 1981 i 1982 roku. Ujawniono okoliczności jednoznacznie wskazujące, że w czasie postępowania karnego dopuszczono do utraty kluczowych dla wyjaśnienia tej sprawy dowodów, ponadto – mimo istnienia obiektywnych możliwości – zaniechano przeprowadzenia ważnych czynności procesowych i zakończono postępowanie karne, co doprowadziło do uniknięcia odpowiedzialności karnej przez sprawców bezprawnych działań.

Jako przykłady rażących zaniechań Prokuratury Marynarki Wojennej wskazać należy brak zabezpieczenia broni palnej użytej 17 grudnia 1981 roku przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i ppor. Bolesława P. oraz całkowite pominięcie w śledztwie okoliczności związanych z jego udziałem w tym zdarzeniu.

Śledztwo Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie wykazało, że z pięciu prokuratorów Prokuratury Marynarki Wojennej, wykonujących czynności służbowe w śledztwie o pozbawienie życia Antoniego Browarczyka trzech zmarło w latach 2008–2021, co uniemożliwia kontynuowanie śledztwa w tej części, natomiast dwóch z nich jest obecnie odpowiednio – sędzią sądu okręgowego w stanie spoczynku i prokuratorem byłej prokuratury apelacyjnej w stanie spoczynku. Co do tych dwóch osób postępowanie karne będzie zatem kontynuowane.

Dr Marek Szymaniak, dyrektor gdańskiego IPN, przypomniał, że pracownicy oddziału dbają o pamięć o ofiarach stanu wojennego i kultywują pamięć o Antonim Browarczyku. Co roku, w rocznicę jego zamordowania, organizują spotkania z młodymi ludźmi przy jego grobie, żeby pamięć o tym młodym bohaterze trwała.

Konferencję prasową prowadził dr Rafał Kościański, rzecznik prasowy Instytutu Pamięci Narodowej, dyrektor Biura Rzecznika Prasowego. W siedzibie gdańskiego IPN obecna była również siostra Antoniego Browarczyka Grażyna Browarczyk-Matusiak.

Zarzuty dla byłego podporucznika Sił Zbrojnych PRL w sprawie zbrodni z czasów stanu wojennego – komunikat pionu śledczego IPN

* * *

17 grudnia, około 15.30 Antoni Browarczyk opuścił z kolegami warsztat elektromechaniczny Henryka Szlendaka przy ul. Wyczółkowskiego 16, gdzie pracował. W Śródmieściu przyłączył się do trwającej demonstracji. Sytuacja na ulicach robiła się coraz bardziej niebezpieczna. Wtedy Antoni razem ze swoim kolegą Andrzejem Szczęsnowiczem postanowił pójść do jego mieszkania przy ul. Szuwary 4. W rejonie czołgu-pomnika przy ul. Hucisko zostali rozdzieleni. Browarczyk szedł dalej w kierunku ul. Wały Jagiellońskie. W pobliżu przystanku tramwajowego przy Bramie Wyżynnej otrzymał śmiertelny postrzał w głowę z pistoletu maszynowego PM-43. Śledztwo w sprawie jego śmierci umarzano trzy razy z powodu niewykrycia sprawców. W 2008 r. Antoni Browarczyk został odznaczony pośmiertnie przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Podjęcie na nowo śledztwa w sprawie śmiertelnego postrzelenia Antoniego Browarczyka przez funkcjonariuszy MO nastąpiło w ramach realizowanego w Instytucie Pamięci Narodowej od połowy 2022 roku projektu Archiwum Zbrodni. Polega ono na przeprowadzaniu przez prokuratorów analizy akt umorzonych śledztw o przestępstwa popełnione między innymi w okresie obowiązywania w Polsce stanu wojennego pod kątem nowych możliwości dowodowych, uzasadniających podjęcie na nowo, względnie wszczęcie śledztw, w sprawach niewyjaśnionych dotąd zbrodni komunistycznych z lat 80. XX wieku.

Od tego czasu prokuratorzy Oddziałowych Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu zainicjowali łącznie 19 postępowań karnych w tej kategorii spraw. Część z nich przyniosła już wymierne efekty. Przykładowo, wniesiono akt oskarżenia przeciwko 27 byłym funkcjonariuszom Służby Więziennej, którzy 14 sierpnia 1982 roku w Kwidzynie wzięli udział w pobiciu ponad stu osób internowanych w tamtejszym Ośrodku Odosobnienia oraz fizycznie i psychicznie znęcali się nad nimi; przedstawiono zarzuty 9 byłym funkcjonariuszom MO, którzy bezprawnie użyli broni palnej wobec osób biorących udział w pokojowej manifestacji mieszkańców Lubina 31 sierpnia 1982 roku, a w następstwie wniesionych aktów oskarżenia zapadły wyroki skazujące wobec trzech byłych funkcjonariuszy ZOMO za udział w pobiciu uczestnika demonstracji ulicznej w Szczecinie w 1982 roku oraz wobec byłego funkcjonariusza MO za fałszywe oskarżenie uczestnika demonstracji ulicznej o czynną napaść na funkcjonariuszy MO podczas demonstracji ulicznej 31 sierpnia 1982 roku w Lubinie.

Zobacz:

• Robert Chrzanowski – Sprawa Antoniego Browarczyka (Biuletyn IPN” nr 11–12/2011)
• Antoni Browarczyk – pierwsza ofiara stanu wojennego w Gdańsku – wystawa [do pobrania]
• Pamiętamy o naszych Bohaterach. Kwiaty na nowym grobie Antoniego Browarczyka (21 października 1961 – 17 grudnia 1981)
• Antoni Browarczyk w katalogach Biura Lustracyjnego
• Narada służbowa dyrektora i prokuratorów Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z naczelnikami Oddziałowych Komisji
• IPN powraca do śledztw w sprawie zbrodni komunistycznych z okresu lat 80. XX wieku
• W związku z obchodami 40. rocznicy „krwawej soboty” w Kwidzynie (pacyfikacja internowanych w tamtejszym ośrodku odosobnienia – 14 sierpnia 2022
• Czekając na prawdę – konferencja prasowa prezesa IPN dr. Karola Nawrockiego i prokuratora Andrzeja Pozorskiego w związku z podjęciem na nowo śledztwa w sprawie śmierci Piotra Majchrzaka – 20 września 2022
• W związku z podjęciem na nowo śledztwa w sprawie pobicia Wojciecha Cieślewicza poinformowano o wznowieniu śledztwa, przedstawiono historię działalności i śmierci dziennikarza ,,Głosu Wielkopolskiego” – 16 marca 2023
• Śledztwo w sprawie pobicia osób internowanych w Ośrodku Odosobnienia w Kwidzynie-Konferencja prasowa – 13 czerwca 2023
• Wznawiamy śledztwo dotyczące zbrodni lubińskiej – konferencja prasowa prezesa Instytutu Pamięci Narodowej
• Nowe fakty w sprawie zbrodni lubińskiej
• Czy warto dochodzić sprawiedliwości po wielu latach? [SPOT]
• Is it worth pursuing justice after so many years? [SPOT]
• Dwudziestu siedmiu byłych funkcjonariuszy Służby Więziennej oskarżonych o udział w pobiciu osób internowanych w Ośrodku Odosobnienia w Kwidzynie
• Podjęcie na nowo śledztw w sprawie bezprawnych działań funkcjonariuszy MO i SB wobec uczestników masowych protestów społecznych z 25 czerwca 1976 roku
• Podjęcie na nowo śledztwa w sprawie śmiertelnego postrzelenia Antoniego Browarczyka przez funkcjonariuszy MO

Twórca opowiedział o kulisach realizacji filmu, który w pięciu odcinkach łączy relacje świadków z nowoczesną techniką inscenizacji typu Mannequin Challenge. 

* * *

„Szlak Nadziei. Bitwa o Monte Cassino” to wyjątkowa produkcja dokumentalna, ukazująca losy polskich żołnierzy 2. Korpusu, którzy przeszli przez piekło łagrów, obozów i deportacji, by stać się bohaterami jednej z najkrwawszych bitew frontu zachodniego w czasie II wojny światowej. Serial prezentuje nie tylko dzieje samej bitwy o Monte Cassino, ale także głęboki kontekst społeczny i polityczny.

Jest to historia o nadziei, determinacji i poświęceniu – o żołnierzach, którzy po latach upokorzeń stali się symbolem wolności, oraz o narodzie, który potrafił się podnieść i zwyciężyć.

Podczas spotkania podkreślono znaczenie środowisk opozycyjnych, które – mimo represji aparatu komunistycznego – podejmowały działania na rzecz obrony praw człowieka, wolności słowa i niepodległości państwa polskiego.

List od Prezydenta RP Karola Nawrockiego odczytał jego doradca Waldemar Szulc. Prezydent podkreślił znaczenie jubileuszu „Solidarności” i zwrócił uwagę na zaangażowanie Instytutu w kultywowanie pamięci o bohaterach tamtych dni.

– Jak może Państwo wiedzą, dzieje oporu mieszkańców ziemi elbląskiej przeciwko czerwonej tyranii to szczególny obiekt moich badań naukowych. Poznając  historię sprzeciwu na podstawie dokumentów i osobistych świadectw uczestników tamtych wydarzeń, byłem pod wielkim wrażeniem wiary, determinacji i koleżeńskiego ducha ożywiającego strajkujących, działaczy robotniczych i konspiratorów

– zaznaczył Prezydent RP. Głos zabrał też zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski.

– „Solidarność” była nadzieją w czasach beznadziei. Ci, którzy podjęli wówczas decyzję o przyłączeniu się do tego wielkiego, społecznego ruchu, brali na siebie zobowiązanie wynikające z wielowiekowej polskiej tradycji. Musicie Państwo spojrzeć na siebie jako na mających za swoich poprzedników bohaterów, którzy powstali w Poznaniu w roku ’56, którzy manifestowali swoje przywiązanie do katolicyzmu i tradycji na tysiąclecie Chrztu Polski, jako na tych, którzy brali udział, wychowali się na wydarzeniach roku 1970 – na przelanej krwi.

Wydarzenie zorganizowane przez Instytut Pamięci Narodowej oraz NSZZ „Solidarność” było wyjątkowym wieczorem wspomnień i muzyki wolności, nawiązującym do historii opozycji antykomunistycznej oraz pierwszej „Solidarności”. Recital piosenek wykonali artyści związani z Katolickim Centrum Kultury pod kierownictwem muzycznym Mateusza Otczyka. Wystąpili także wokaliści: sopranistka Katarzyna Romanowska oraz aktor Jakub Kornacki. W skład zespołu wchodzą: Wojciech Ulanowski (akordeon, fortepian), Maciej Afanasjew (skrzypce), Michał Bąk (kontrabas) oraz Paweł Osicki (perkusja).
Spotkanie dopełniła projekcja filmu oraz wspomnienia działaczy opozycji antykomunistycznej i pierwszej „Solidarności”. Uroczystość uświetnił koncert „Viri Semper Fidelis”.

* * *

Krzyż Wolności i Solidarności został ustanowiony przez Sejm 5 sierpnia 2010 roku. Po raz pierwszy przyznano go w czerwcu 2011 roku, przy okazji obchodów 35. rocznicy protestów społecznych w Radomiu. Krzyż nadawany jest przez Prezydenta RP, na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, działaczom opozycji wobec dyktatury komunistycznej, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowanie praw człowieka w PRL. Źródłem uchwalenia Krzyża Wolności i Solidarności jest Krzyż Niepodległości z II RP.

Wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego.

* * *

Sebastian Pilarski: Solidarność – godność, prawda, niepodległość

Rok 1980 przyniósł kolejny kryzys polityczny w PRL, ale doprowadził do nieodwracalnych zmian w świadomości Polaków. Dzięki narodzinom Solidarności, która stała się 10-milionowym ruchem społecznym, Polacy poczuli, „że są teraz właśnie u siebie”.

Wolnościowego zrywu komuniści nie byli w stanie trwale stłumić, choć przez całą dekadę lat 80. używali wszelkich dostępnych środków przeciwko walczącym pod hasłem „Nie ma wolności bez Solidarności”.

Demokratyczna wspólnota ludzi pracy

Powstanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” było następstwem sekwencji zdarzeń, wśród których do najważniejszych zaliczyć należy działalność opozycji antysystemowej w latach 1976–1980, wybór Karola Wojtyły na Stolicę Piotrową i jego pielgrzymkę do Ojczyzny w 1979 r. oraz narastający w drugiej połowie lat 70. kryzys gospodarczy Solidarność to formalnie „jedynie” związek zawodowy, lecz dla uczestników wydarzeń rozgrywający się w 1980 r. było jasne, że przyjęcie takiej – mogłoby się wydawać wąskiej – formuły działalności tego ruchu to wyłącznie konsekwencja realiów ustrojowych w PRL.

Kluczowe znaczenie miało postanowienie stworzenia ogólnopolskiej struktury, choć decyzja ta nie była tak oczywista jak dziś może się wydawać. Zapadła ona 17 września 1980 r. podczas zorganizowanego w Gdańsku spotkania, w którym wzięli udział delegaci komitetów założycielskich nowych związków, reprezentujący 3 mln pracowników. Ostatecznie, pomimo oporów ze strony przedstawicieli gdańskiego Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego (zarówno Lecha Wałęsy, jak i Andrzeja Gwiazdy), zaakceptowano propozycje przedstawione przez Jana Olszewskiego w imieniu MKZ z Mazowsza. Argument – podniesiony również przez Karola Modzelewskiego – o możliwości niedopuszczenia przez sądy rejestracji niezależnych związków w regionach, w których strajki nie były masowe, jak na Wybrzeżu czy Górnym Śląsku. Istotna dla przyszłości związku była decyzja o przyjęciu regionalnej struktury organizacyjnej, co uniemożliwiło władzom rozgrywanie poszczególnych branż i negocjowanie jedynie z przedstawicielami kluczowych sektorów gospodarki (przemysł ciężki i wydobywczy). Utworzenie ogólnopolskiego związku stawiało też w nowej sytuacji kierownictwo Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, które zostało zmuszone do wypracowania modus vivendi z największym – obok Kościoła katolickiego – ośrodkiem cieszącym się prawnie gwarantowaną niezależnością.

Z pełnym przekonaniem można postawić tezę, że gdyby Solidarność pozostała w latach 1980–1981 li tylko niezależnym od władz państwowych związkiem zawodowym, jej powstanie i tak stanowiłoby przełom w dziejach Polskiej.

Rzeczypospolitej Ludowej i państw bloku sowieckiego. Wynikało to z faktu, że narodziny wolnego ruchu związkowego ostatecznie delegitymizowały prawo komunistów do występowania w roli obrońcy „całego świata pracy”. Solidarność nie stała się bowiem kolejnym pasem transmisyjnym między kierownictwem partii komunistycznej a klasą robotniczą, jak pozbawiona jakiegokolwiek autorytetu Centralna Rada Związków Zawodowych. Powstała autentyczna reprezentacja środowisk pracowniczych, a o jej sile stanowiła liczebność oraz struktura, która łączyła precyzyjnie określoną w statucie hierarchizację z mechanizmami wewnątrzzwiązkowej demokracji, gwarantowanej dzięki zasadzie wyboru władz poszczególnych szczebli.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na autodefinicje członków Solidarności, zawarte w wynikach ankiety przeprowadzonej w sierpniu 1981 r. Choć 47,7 proc osób objętych badaniem w regionie Mazowsze odwoływało się do związkowego charakteru organizacji, niemal po 20 proc traktowało ją jako ruch społeczny, a więc rewolucję, choć tego słowa – wszechobecnego w oficjalnej propagandzie – celowo unikano, i „organizację Polaków”, a więc powstanie narodowe, ruch ogólnonarodowy. Dane te wyraźnie potwierdzają, że Solidarność miała realizować cele dalej idące niż stawiane przed klasyczną organizacją związkową. Dostrzegali to też komuniści, chętnie posługujący się zarzutem prowadzenia „pozastatutowej działalności”, który wykorzystywali po wprowadzeniu stanu wojennego do represjonowania niepokornych działaczy.

Fragment tekstu pochodzi z „Biuletynu IPN” nr 7–8/2025 – Solidarność ma 45 lat

Polecamy materiały IPN:

• Karol Nawrocki, Wokół elbląskiej „Solidarności”. Dokumenty
• NSZZ „Solidarność” – publikacje bezpłatne
• Encyklopedia Solidarności – tomy 1–5
• Broszury IPN do pobrania: Opozycja demokratyczna i czas Solidarności

Sędziom, którzy dopuszczali się tego rodzaju zbrodni została poświęcona konferencja „Sędziowie w Polsce ludowej 1944–1989”, zorganizowana przez Krajową Radę Sądownictwa oraz Instytut Pamięci Narodowej. W jej trakcie pokazane zostały sylwetki sędziów, którzy zapisali się ciemnymi zgłoskami w polskiej historii najnowszej.

W liście odczytanym przez szefa KPRP Zbigniewa Boguckiego, Prezydent RP Karol Nawrocki podkreślił, że ze zgrozą wspominamy okres najcięższego czerwonego terroru z lat 1945–1956:

– Wielu członków środowiska włączyło się w represyjną działalność systemu komunistycznego, zapisując najbardziej zbrodniczą i haniebną kartę w historii sądownictwa. Trudno wręcz nazwać praktyki tamtego czasu wymiarem sprawiedliwości – był to po prostu bezmiar niesprawiedliwości.

Z kolei zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski powiedział, że system, który został wówczas w Polsce stworzony i implementowany ze Związku Sowieckiego oznaczał bezprawie, terror, odbieranie ludziom godności:

– Nie ulega wątpliwości, że system wymiaru niesprawiedliwości był tym elementem, który pozwalał trwać państwu komunistycznemu i utrzymywać Polaków w zniewoleniu. My w Instytucie Pamięci Narodowej mamy obowiązek badać, publikować i upowszechniać wiedzę o tamtym systemie bezprawia.

W konferencji wzięli udział m.in. działaczka „Solidarności” Ewa Tomaszewska, prezes Trybunału Konstytucyjnego Bogdan Święczkowski, dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu prok. Andrzej Pozorski oraz dyrektor Biura Badań Historycznych dr Sebastian Pilarski i rzecznik prasowy IPN, dyrektor Biura Rzecznika Prasowego dr Rafał Kościański. 

Konferencja
„Sędziowie w Polsce ludowej 1944–1989”
24 kwietnia 2026 r., Trybunał Konstytucyjny

Program:

• 9.30–10.00 Rejestracja uczestników
• 10.00–10.20 Otwarcie konferencji, przemówienia organizatorów

Panel I Okres stalinowski w sądownictwie 1944 (1948)-1956
moderator: dr hab. Konrad Graczyk

• 10.20–10.40 dr Diana Maksimiuk, Po 80 latach od „akcji specjalnej\" wymierzonej w podziemie niepodległościowe: sędziowie tzw. sądów doraźnych (1946) – portret zbiorowy
• 10.40–11.00 dr Marta Paszek, Julian Giemborek i Mieczysław Janicki – odmienne drogi do wojskowego sądownictwa rejonowego i identyczne naruszenia niezawisłości sędziowskiej. Próba porównania
• 11.00–11.20 Paweł Sztama, Krwawy akowiec. Życie i działalność sędziego Mieczysława Widaja
• 11.20–12.00 dr Jacob Maziarz, Sędziowie pozbawieni i niepozbawieni prawa do stanu spoczynku na podstawie ustawy z 17 grudnia 1997 r. za działalność w latach 1939–1956
• 12.00–12.15 Dyskusja
• 12.15–12.30 Przerwa

Panel II Od „odwilży” do schyłku PRL 1956-1989
moderator: dr Diana Maksimiuk

• 12.30–13.15 prok. Andrzej Pozorski (Zastępca Prokuratora Generalnego, Dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu), Wymiar sprawiedliwości stanu wojennego – zbrodnie sądowe
• 13.15–13.35 dr Arkadiusz Kutkowski, PRL-owscy sędziowie po protestach robotniczych w Czerwcu 1976. Przypadek Elżbiety Dobrowolskiej
• 13.35–13.50 Dyskusja
• 13.50 Zakończenie konferencji

Polecamy publikacje Instytutu Pamięci Narodowej:

• Patryk Pleskot, Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie (1946–1955). Widok od wewnątrz, Warszawa, 2022
• Adam Strzembosz, Maria Stanowska, Sędziowie warszawscy w czasie próby 1981–1988, Warszawa 2005, s. 340 (seria „Monografie”, t. 16)
• Krzysztof Szwagrzyk, Prawnicy czasów bezprawia. Sędziowie i prokuratorzy wojskowi w Polsce 1944–1956, Kraków 2005
• Filip Musiał, Polityka czy sprawiedliwość? Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie (1946–1955), Kraków 2005
• Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce 1944-1956

Harmonogram spotkania:

• godz. 10.00 – Institute of National Remembrance Review
  • dr Franciszek Dąbrowski
  • Moderacja: dr Sylwia Szyc

• godz. 11.00 – Polish-Jewish Studies
  • dr Roman Gieroń
  • dr hab. Grzegorz Berendt
  • dr hab. Sebastian Piątkowski
  • Moderacja: dr Tomasz Domański

• godz. 12.00 – KOMUNIZM System–Ludzie–Dokumentacja
  • dr hab. Adam Dziuba
  • dr Bogusław Tracz
  • dr Marcin Markiewicz
  • Moderacja: dr Franciszek Dąbrowski

W imieniu rodzin głos zabrał Kazimierz Koper, syn Czesława Kopra:

– To wielkie szczęście, że po 80 latach osobom zamordowanym w tak okropny sposób została przywrócona tożsamość, a ich szczątki nie będą musiały już spoczywać w bezimiennym dole.

Franciszek Borowski, Adam Fabiszewski, Czesław Koper i Adam Sawicki spoczęli na miejscowym cmentarzu.

Franciszek Borowski, syn Henryka i Ewy z domu Kobuszewskiej, urodził się 26 sierpnia 1900 r. w Łoniewie, obecnie gmina Radzanowo. W 1919 r. wziął ślub z Heleną Wąsik, ponownie ożenił się w 1926 r. z Marianną Woja. W okresie okupacji niemieckiej działał w strukturach Armii Krajowej. Po zakończeniu drugiej wojny światowej był nadal zaangażowany w ruch oporu oraz okazywał krytyczne nastawienie do władzy komunistycznej. Wieczorem 16 grudnia 1945 r. został zabrany z domu w miejscowości Smolino przez grupę zamaskowanych i uzbrojonych funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa z Łęgu i Bielska. Tej samej nocy był katowany razem z Adamem Fabiszewskim, Czesławem Koprem oraz Adamem Sawickim przez milicjantów w stodółce przy posterunku Milicji Obywatelskiej w Łęgu. Po brutalnych torturach wszyscy zostali dobici strzałami z broni. Ciała ofiar zostały zakopane przez sprawców w miejscu kaźni.

Szczątki Franciszka Borowskiego zostały odnalezione 17 maja 2024 r. w miejscowości Łęg Probostwo, gmina Drobin, w trakcie prac poszukiwawczych przeprowadzonych przez pracowników Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN.

Adam Fabiszewski, syn Konstantego i Józefy z domu Kaczorowskiej, urodził się 6 sierpnia 1906 r. w Glinnie (folwark), obecnie gmina Radzanowo. W 1927 r. wziął ślub z Anastazją Różycką. W okresie okupacji niemieckiej działał w strukturach Armii Krajowej. Po zakończeniu drugiej wojny światowej był nadal zaangażowany w ruch oporu oraz okazywał krytyczne nastawienie do władzy komunistycznej. Wieczorem 16 grudnia 1945 r. został zabrany z domu w miejscowości Smolino przez grupę zamaskowanych i uzbrojonych funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa z Łęgu i Bielska. Tej samej nocy był katowany razem z Franciszkiem Borowskim, Czesławem Koprem i Adamem Sawickim przez milicjantów w stodółce przy posterunku Milicji Obywatelskiej w Łęgu. Po brutalnych torturach wszyscy zostali dobici strzałami z broni. Ciała ofiar zostały zakopane przez sprawców w miejscu kaźni.

Szczątki Adama Fabiszewskiego zostały odnalezione 17 maja 2024 r. w miejscowości Łęg Probostwo gmina Drobin, w trakcie prac poszukiwawczych przeprowadzonych przez pracowników Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN.

Czesław Koper, syn Józefa i Franciszki z domu Kokosa (Kokos), urodził się 9 sierpnia 1908 r. w Zagrobie, obecnie gmina Bielsk. W 1931 r. wziął ślub z Heleną Lemanowicz. W okresie okupacji niemieckiej działał w strukturach Armii Krajowej. Po zakończeniu drugiej wojny światowej był nadal zaangażowany w ruch oporu oraz okazywał krytyczne nastawienie do władzy komunistycznej. Wieczorem 16 grudnia 1945 r. został zabrany z domu w miejscowości Zagroba przez grupę zamaskowanych i uzbrojonych funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa z Łęgu i Bielska. Tej samej nocy był katowany razem z Franciszkiem Borowskim, Adamem Fabiszewskim i Adamem Sawickim przez milicjantów w stodółce przy posterunku Milicji Obywatelskiej w Łęgu. Po brutalnych torturach wszyscy zostali dobici strzałami z broni. Ciała ofiar zostały zakopane przez sprawców w miejscu kaźni.

Szczątki Czesława Kopra zostały odnalezione 17 maja 2024 r. w miejscowości Łęg Probostwo, gmina Drobin, w trakcie prac poszukiwawczych przeprowadzonych przez pracowników Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN.

Adam Sawicki, syn Mariana i Eleonory z domu Sieradzkiej, urodził się 28 kwietnia 1912 r. w Jaroszewie, obecnie gmina Bielsk. W 1937 r. wziął ślub z Ireną Popielską. W okresie okupacji niemieckiej działał w strukturach Armii Krajowej. Po zakończeniu drugiej wojny światowej był nadal zaangażowany w ruch oporu oraz okazywał krytyczne nastawienie do władzy komunistycznej. Wieczorem 16 grudnia 1945 r. został zabrany z domu w miejscowości Chudzyno przez grupę zamaskowanych i uzbrojonych funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa z Łęgu i Bielska. Tej samej nocy był katowany razem z Franciszkiem Borowskim, Adamem Fabiszewskim i Czesławem Koperem przez milicjantów w stodółce przy posterunku Milicji Obywatelskiej w Łęgu. Po brutalnych torturach wszyscy zostali dobici strzałami z broni. Ciała ofiar zostały zakopane przez sprawców w miejscu kaźni.

Szczątki Adama Sawickiego zostały odnalezione 17 maja 2024 r. w miejscowości Łęg Probostwo, gmina Drobin, w trakcie prac poszukiwawczych przeprowadzonych przez pracowników Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN.

Poszukiwania

W maju 2024 r. zespół Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN przeprowadził prace poszukiwawcze w miejscowości Łęg Probostwo. Na terenie należącym niegdyś do Milicji Obywatelskiej (dziś biblioteki gminnej) pod budynkiem gospodarczym ujawniono szczątki czterech osób. Ofiary nosiły ślady postrzałów w głowę. W wyniku badań genetycznych ustalono tożsamość ofiar. Czterej żołnierze zginęli z rąk grupy egzekucyjnej „Szwadron Śmierci”. 

Grupa egzekucyjna „Szwadron Śmierci” dowodzona przez Władysława Rypińskiego ps. „Rypa”, działała na terenie północnego Mazowsza (głównie powiatów płockiego i sierpeckiego). Na zlecenie PPR, dokonywała licznych zabójstw politycznych m.in. członków Polskiego Stronnictwa Ludowego oraz antykomunistycznego podziemia niepodległościowego w latach 1945-47. Ofiarą ich zbrodniczej działalności padło ponad 50 osób, m.in. mieszkańcy powiatu płockiego i sierpeckiego.

Wyróżnienie to trafia do osób, których działalność naukowa, publicystyczna lub dokumentalna wnosi nową jakość do opowieści o historii Polski. Dotychczasowi laureaci to m.in. prof. Andrzej Nowak, prof. Paweł Skibiński, prof. Wojciech Materski i dr Sławomir Dębski. Tegoroczna edycja potwierdza, że misja nagrody – przypominanie tematów przemilczanych i bolesnych, a jednocześnie formujących wspólną tożsamość – pozostaje w pełni aktualna. Zwycięskie prace – zarówno książki, jak i filmy – potwierdzają, że polskie dziennikarstwo historyczne zachowuje wysoki poziom merytoryczny i artystyczny oraz odgrywa istotną rolę w budowaniu wspólnoty pamięci opartej na faktach i prawdzie.

Patronem nagrody jest prof. Janusz Kurtyka – prezes Instytutu Pamięci Narodowej w latach 2005-2010. Nagroda stanowi formę kontynuacji jego działań na rzecz badania i popularyzowania historii najnowszej Polski.

Nagroda im. Janusza Kurtyki

za publikacje o tematyce historycznej ufundowana przez Instytut Pamięci Narodowej

• Jarosław Wróblewski – za artykuły „Urodziłam się w więzieniu” publikacja Biuletyn Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL „Rakowiecka 37”, „Druk wolnego słowa zaczął się w Lublinie” publikacja Biuletyn Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL „Rakowiecka 37”

II Nagroda im. Janusza Kurtyki

za publikacje o tematyce historycznej ufundowana przez Instytut Pamięci Narodowej ex aequo

• Marek Rudnicki – za artykuł „Mgła spowija niepamięć”, publikacja 29 grudnia 2025 r. w „Pryzmat Literacki” nr 6/2025.
• Aleksandra Fudala – za film dokumentalny „Dla nas wojna nie skończyła się w 1945 r.”, oddanie do emisji grudzień 2025, TVP Historia w TVP S.A. w likwidacji

Wyróżnienia

• Sławomir Koehler – za film dokumentalny „Chrobry”, emisja TVP Historia w TVP S.A. w likwidacji, 26.04.25
• Mateusz Teska – za reportaż dokumentalny „Lot po śmierć” publikacja Magazyn Anity Gargas, 17.08.25
• Agnieszka Czarkowska i Alicja Pietruczuk – za reportaż radiowy „Bez prawa powrotu” – Polskie Radio Białystok w likwidacji, 26.01.25

Nagroda specjalna w kategorii Nagroda im. Janusza Kurtyki

za publikację książkową o charakterze historycznym ufundowana przez Instytut Pamięci Narodowej

• Piotr Legutko, pt. „Magnat z Pałacu Prasy”, wydawnictwo Esprit

Dodatkowo w 2026 Jury postanowiło przyznać trzy honorowe Nagrody Specjalne, w tym dla zespołu Autorów i Współpracowników miesięcznika „Rakowiecka 37” za konsekwentne dokumentowanie i promowanie na łamach czasopisma historii Żołnierzy Wyklętych i innych ofiar systemu komunistycznego.

W 32. edycji konkursu w 2026 roku przyznano Nagrody SDP w 11 kategoriach, są też nagrody i wyróżnienia, m.in. za opublikowane w 2025 roku książki. Na konkurs wpłynęło 205 prac, w tym 29 zgłoszeń do Nagrody im. Janusza Kurtyki.

Harmonogram spotkań:

• godz. 14.00 – Joanna Karbarz-Wilińska, Wschodnie piętno najnowszej historii Polski. Relacja komendanta Obwodu Łuck AK krypt. Łan Józefa Wójcika (1939–1956);

• godz. 15.00 – dr hab. Rafał Łatka, prof. UKSW, Biskupi w realiach PRL;

• godz. 16.00 – Mariusz Mróz, Z pomocą Polsce. Geneza i pierwszy okres działalności Francuskiej Misji Wojskowej (1919–1920).

* * *

Cykl „Książki pełne historii” to spotkania z autorami i redaktorami publikacji Wydawnictwa IPN. Redaktor Rafał Dudkiewicz rozmawia o książkach i historii, w imieniu czytelników zadaje pytania, docieka i dyskutuje. Każde spotkanie to okazja do posłuchania i bliższego kontaktu z twórcami lub redaktorami nowości wydawniczych wydanych nakładem Wydawnictwa IPN.

Nagrane spotkania można obejrzeć na kanale IPNtv w serwisie YouTube. Premiery kolejnych odcinków w 1, 2 i 4 środę miesiąca o godz. 18.00.

Na początku warsztatów uczniowie wypełnili ankiety, w których definiowali, kim jest dla nich bohater, jakie cechy i formy działalności kojarzą się im z bohaterstwem, i w jaki sposób sami zachęciliby do poznawania losów ważnych dla nich osób. Po wspólnej analizie i podsumowaniu ankiet, o tym jak prowadzić kwerendy archiwalne i na co zwracać uwagę przygotowując biogram opowiedział dr hab. Marek Gałęzowski.

W dalszej części warsztatów zasady tworzenia krótkich materiałów filmowych omówił Radosław Poboży.

Zajęcia przygotowywały uczniów do udziału w konkursie Z Archiwum Polskich Losów. Zadaniem uczestników jest wybranie nieżyjącej osoby, zasłużonej w środowisku lokalnym dla odzyskania i zachowania niepodległego bytu Państwa Polskiego w XX w., oraz zaprezentowanie historii życia i działalności bohatera w formie rolki filmowej i ilustrowanego biogramu.

Termin zgłaszania prac konkursowych upływa 9 czerwca 2026 r.

Z Archiwum Polskich Losów – Lekcje archiwalne Edukacja IPN

* * *

Popularnonaukowa seria wydawnicza Archiwum Polskich Losów ma na celu upamiętnienie osób wyróżniających się postawą i osiągnięciami w polskim życiu społecznym, politycznym i kulturalnym w XX w.

W ramach projektu prezentowane są postacie mniej znane, często bohaterowie małych ojczyzn. Historie tych ludzi, zwykle doświadczonych prześladowaniami, możliwe są do odtworzenia w głównej mierze dzięki dokumentom pochodzącym z zasobu Archiwum IPN.

Dotychczas ukazały się broszury:

• Agnieszka Chrzanowska-Pietrzak, Mieczysław Sokołowski
• Wioletta Woś, Wanda Madler
• Marek Pietruszka, Eugeniusz Stasiecki
• Marek Gałęzowski, Pod patronatem Ordona. Wybrane sylwetki młodszych oficerów WP poległych w obronie Warszawy we wrześniu 1939 r.
• Agnieszka Chrzanowska-Pietrzak, Barbara Sadowska
• Marzena Kujot, Franciszka Ramotowska
• Maja Lubiejewska-Chilicka, Lidia Ciołkosz
• Robert Witalec, Jan Kotowicz

• ojciec Szczepan Praśkiewicz – relator procesu beatyfikacyjnego, członek watykańskiej Dykasterii Spraw Kanonizacyjnych,
• ks. prof. Jarosław Wąsowicz – profesor historii, salezjanin, kapelan Prezydenta RP.

W debacie pojawiły się odpowiedzi na pytania związane ze szczególną drogą życiową ks. Szembeka:

• kto ukształtował Włodzimierza Szembeka? Jaką rolę odegrali rodzice?
• czy od dzieciństwa był człowiekiem żywej wiary?
• jakie miał wykształcenie?
• co możemy powiedzieć o słynnym rodzie Szembeków oraz arystokratycznym rodzie Dzieduszyckich, z którego pochodziła jego matka?
• dlaczego zrezygnował z zarządzania olbrzymim majątkiem i czym się później zajął?
• w jakich okolicznościach doszło do jego zatrzymania przez Gestapo oraz decyzji o oddaniu życia za swojego przełożonego, ojca Walentego Kozaka?
• gdzie był torturowany i jak wyglądały warunki w więzieniu?
• kto był świadkiem męczeństwa ks. Szembeka?
• skąd wiemy, że złożył swoje życie jako ofiarę za nawrócenie komendanta obozu Auschwitz, Rudolfa Hössa?
• jak wyglądał proces beatyfikacyjny?

Premiera 26 kwietnia 2026 r. o godz. 18.00 na kanale IPNtv:

Podczas panelu dyskusyjnego zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski, dr hab. Jan Szumski z Biura Badań Historycznych oraz Kamil Szkaradek z Biura Edukacji Narodowej przybliżyli strukturę i główne zadania Instytutu Pamięci Narodowej, jego działalność naukową, a także najważniejsze projekty edukacyjne kierowane do odbiorców w kraju i za granicą. Prezentacji towarzyszył spot na temat działalności IPN oraz produkcja podsumowująca projekt edukacyjno-memoratywny „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”.

W wydarzeniu uczestniczyli m.in. dr Marek Mutor, przewodniczący Platformy Europejskiej Pamięci i Sumienia, przedstawiciele instytucji pamięci z krajów Grupy Wyszehradzkiej: słowackiego Instytutu Pamięci Narodowej, czeskiego Instytutu Badania Reżimów Totalitarnych oraz węgierskiego Archiwum Historycznego Państwowych Służb Bezpieczeństwa, a także dyrektor Biura Prezesa IPN dr Marek Jedynak i zastępca dyrektora Biura Współpracy Międzynarodowej IPN dr Dorota Lewsza. 

W Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej odnaleziono jednak liczne przypadki tzw. „zwykłych obywateli”, którzy mimo ryzyka podejmowali próby upamiętnienia ofiar tej zbrodni. Materiały te pokazują skalę inwigilacji oraz represji wobec osób, które nie godziły się na narzucone milczenie.

Gościem red. Rafała Dudkiewicza jest dr Krzysztof Łagojda z Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu.