Nawigacja

Historia z IPN

Robert Klementowski: Aparat bezpieczeństwa w świetle nowych badań

Funkcjonowanie służb specjalnych jest dzisiaj przedmiotem coraz większego zainteresowania, co nie powinno dziwić, jeżeli wziąć pod uwagę rosnącą świadomość co do roli, jaką odgrywały one i nadal odgrywają w polityce.

W szczególny sposób dotyczy to dziejów policji politycznej byłych krajów tzw. demokracji ludowej. Dopiero stosunkowo niedawno stało się możliwe zajrzenie do materiałów archiwalnych, jakie po sobie zostawiły te ostatnie. Fakt ten zawdzięczamy upadkowi komunizmu, otwarciu archiwów, a także utworzeniu wyspecjalizowanych instytucji badawczych. Po 1989 r. pojawiło się tak wiele publikacji, opisujących organizację, metody badania i kadry aparatu bezpieczeństwa różnego szczebla, najczęściej powiatowego, że można zaryzykować tezę, iż w dużej mierze zaspokoiliśmy podstawową wiedzę na ten temat.

Przekroczyć uproszczenia

Jednocześnie jednak, wraz z rosnącą liczbą danych, pojawiło się pytanie, do jakiego stopnia da się tą wiedzę wykorzystać szerzej, a więc do opisu zjawisk i procesów związanych z dziejami najnowszymi. Innymi słowy, czy dotychczasowy sposób formułowania pytań badawczych nie wynikał ze zbyt uproszczonego oglądu przeszłości. Skupienie uwagi na badaniach podstawowych spowodowało, że w znikomym stopniu podejmowano refleksję nad przyszłością tego rodzaju rozważań, koniecznością umiejscowienia ich w szerszym kontekście, istotnym nie tylko dla historiografii sensu stricto, ale dla funkcjonowania świata dzisiaj i w przyszłości.

Odpowiedzią na powyższy postulat jest stworzenie w Oddziale IPN we Wrocławiu z inicjatywy profesora Jarosława Syrnyka projektu pod wspólną nazwą „W stronę antropologii bezpieki”. W jego ramach od 2011 r. zaproszono do współpracy wielu wybitnych reprezentantów różnych dyscyplin naukowych, którzy za pomocą charakterystycznych dla siebie metod i narzędzi badawczych opisują działalność i skutki funkcjonowania bezpieki. Perspektywa teorii organizacji, socjologii, kulturoznawstwa, politologii, prawa, antropologii, językoznawstwa czy psychologii pozwala dopełnić, a czasami wyjaśnić, potwierdzić lub sfalsyfikować obowiązujące dotąd zarówno naukowe, jak i potoczne sądy oraz przekonania.

Najczęściej powstanie policji politycznej wyjaśnia się koniecznością zabezpieczenia budowy systemu komunistycznego. To jednak tylko racjonalizowanie działań, zaniechań, a niekiedy zbrodni dokonywanych przez zatrudnionych w UB czy SB. Obecnie niezbędna jest szersza refleksja nad motywacją jednostek, grup czy środowisk, pracujących i współpracujących z komunistyczna policją polityczną. Równie istotne jest wskazywanie, jak na skuteczność funkcjonowania tych służb oddziaływały takie kwestie jak struktura organizacyjna, obieg dokumentów, hierarchia władzy, wewnętrzne relacje interpersonalne, zakres autonomii pojedynczych ludzi czy jednostek organizacyjnych.

Czytaj całość na portalu przystanekhistoria.pl

do góry