Nawigacja

Publikacje internetowe

Bartosz Kuświk „Stan zasobu przejętego z b. Okręgowych Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu, Szczecinie i Zielonej Górze”

Bartosz Kuświk
„Stan zasobu przejętego z b. Okręgowych Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu, Szczecinie i Zielonej Górze”

Wstęp

W referacie niniejszym omówiony zostanie stan zgromadzonego w poznańskim Oddziale IPN zasobu archiwalnego przejętego z Okręgowych Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu, Szczecinie i Zielonej Górze, na tle Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu i jej poprzedniczek.
     
Już jesienią 1944 r. PKWN postanowił powołać do życia instytucję, mająca na celu ściganie niemieckich zbrodniarzy wojennych, a postanowienie to zaowocowało Uchwałą Krajowej Rady Narodowej (KRN) z dnia 29 marca 1945 r.1, powołującą do życia Główną Komisje Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce (GKBZNwP), wraz z jej oddziałami terenowymi. Chcąc ostatecznie unormować działalność Komisji, 10 listopada 1945 r. wydano dekret powołujący do życia Główną Komisję Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce2, wraz z Komisjami Okręgowymi.
     
Po powstaniu w 1949 r. z radzieckiej strefy okupacyjnej - Niemieckiej Republiki Demokratycznej, zostaje zmieniona nazwa Komisji na Główna Komisję Badania zbrodni Hitlerowskich w Polsce (GKBZHwP), ze zmiana nazwy nie wiązało się jednak rozszerzenie zakresu prac Komisji, a nawet rozpoczęto ograniczanie działania Okręgowych Komisji by w roku 1950 praktycznie ustała działalność OKBZH3.
     
Dopiero w obliczu możliwości przedawnienia zbrodni hitlerowskich rozpoczęto energiczniejsze działania w celu pociągnięcia sprawców zbrodni do odpowiedzialności sądowej, co spowodowało reaktywację Okręgowych Komisji. Wtedy to na nowo powołano do życia OKBZH w Poznaniu, a także utworzone na nowo Komisje w Szczecinie i Zielonej Górze4. W dniu 22 kwietnia 1964 r. Sejm PRL uchwalił wstrzymanie biegu przedawnienia wobec zbrodni hitlerowskich5 (Dz.U. 1964 nr 15 poz. 86), a na forum międzynarodowym zainicjowano podobne działania w Organizacji Narodów Zjednoczonych6.
     
Następna ważna zmiana w zasadach działalności Głównej i Okręgowych Komisji nastąpiła w roku 19847, kiedy to ustawowo do nazwy instytucji dodano człon: Instytut Pamięci Narodowej. Zmiana nie ograniczyła się do kosmetycznego poszerzenia nazwy, gdyż GKBZHwP - IPN powierzono zadanie działalności naukowo badawczej i dokumentacyjnej nawet po wygaśnięciu możliwości prawnego ścigania sprawców zbrodni wojennych i przeciwko ludzkości.
     
Kolejna tym razem rewolucyjna wręcz zmiana zaszła w roku 1991, kiedy to Sejm RP zmienił ustawę z roku 1984, zmieniając nie tylko nazwę Komisji, ale znacznie zmieniając jej kompetencje. Przemianowana na Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu instytucja, miała teraz ścigać, dokumentować i badać nie tylko zbrodnie popełnione przez okupanta hitlerowskiego podczas II wojny światowej, ale rozszerzono zakres działania Głównej i Okręgowych Komisji na zbrodnie popełnione na Narodzie Polskim do 1956 roku8.
     
Główna i Okręgowe Komisje Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu zostały zlikwidowane Ustawą z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu9. Na mocy tej ustawy zasób archiwalny Głównej i Okręgowych Komisji został przekazany do nowopowstałego Instytutu Pamięci Narodowej.

Poznań (1945-1950)

Powstanie OKBZH w Poznaniu jest ściśle związane z działaniem Polskiego Związku Zachodniego, to z inicjatywy jego działaczy w dniu 4 lipca 1945 roku doszło do powołania Okręgowej Komisji10. W początkowym okresie komisja zajęła się ewidencjonowaniem miejsc i faktów zbrodni niemieckich w Wielkopolsce, tworząc w tym celu pomocnicze miejskie i terenowe komisje11. W ramach tych działań dokonano licznych wizji lokalnych12 (min. w Forcie VII, Obozie w Żabikowie, w siedzibie Gestapo w "Domu Żołnierza" czy w niedokończonym Zakładzie Medycyny Sądowej - Instytucie Badań nad Rakiem w Pokrzywnie k. Poznania). Dokonano również licznych ekshumacji w masowych grobach13 (np. w Naramowicach, Chełmnie nad Nerem, Zagórowie czy Miejskiej Górce). Niestety po tej działalności nie ma w zasobie poznańskiego Oddziałowego Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów (OBUiAD), żadnego śladu. Podobnie nie ma śladu korespondencji z Zakładem Medycyny Sądowej w Poznaniu, który to zakład opracowywał materiał uzyskany z ekshumacji zwłok z masowych grobów więźniów obozu w Żabikowie14.
     
Rok 1950 przyniósł kres działalności Okręgowej Komisji w Poznaniu. Był to okres ważny dla ścigania zbrodniarzy hitlerowskich, a także dla procesu ich dokumentowania

Poznań (1965-1998)
     Akta dotyczące okupacji niemieckiej

W roku 1965 zostają "reaktywowane" Okręgowe Komisje we wszystkich ówczesnych województwach. Poznańska komisja zostaje reaktywowana w czerwcu 1965 roku15 (w 1968 roku powołana zostaje Delegatura Komisji w Kaliszu16). Główny wysiłek Komisja w początkowym okresie działania po reaktywacji położyła na przygotowywanie materiałów w sprawach przeciwko zbrodniarzom hitlerowskim, czego odbiciem są materiały dotyczące tzw. "akt prawników niemieckich"17. Co ciekawe akta te dotyczą nie tylko terenów działania OKBZH w Poznaniu, ale prawie całego terenu Kraju Warty. Stanowią one fragment prowadzonych wtedy śledztw (pełniejszy obraz dają one w łączności z zasobem będącym w posiadaniu Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu18). Z dokumentów tych wynika, iż na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, istniał w Poznaniu Zespół Śledczy, którego zadaniem było badanie zbrodni z terenu Kraju Warty19. Akta prawników niemieckich stanowią ok. 9 mb zasobu w większości opracowanego archiwalnie, do materiałów tych na bieżąco sporządzane są kart osobowe i inwentarzowe.
     
Drugim bardzo ważnym elementem działalności OKBZH w Poznaniu było zbieranie informacji dotyczących zbrodni i ich dokumentowanie. Efektem tych działań są miedzy innymi ankiety dotyczące zbrodni popełnionych w czasie II wojny światowej20, których zbieranie zakończono w roku 197021. Przeprowadzono również kwerendy w aktach sądowych - spraw o stwierdzenie zgonu i uznanie za zmarłego, a także w Aktach Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Poznaniu i Urzędu Stanu Cywilnego w Poznaniu. Dzięki tym kwerendom powstały kartoteki: osób uznanych za zmarłe i zaginione (na podstawie akt ZG i Ns) oraz kartoteka zmarłych (na podstawie akt USC)22. W większości nie są to jednak karty kartoteczne, ale materiały sporządzane w trakcie przygotowywania tych kartotek, są to akta ułożone powiatami i w większości opracowane archiwalnie.
     
W zasobie OBUiAD znajduje się również korespondencja Riechstatthaltera im Reichsgau Wartheland z lat 1939-1945, jest ona jednak niestety tylko fragmentaryczna i nie odzwierciedla całości zagadnień, związanych z działalnością Namiestnika Rzeszy. Większa częśćj dokumentacji okupacyjnej dotyczy spraw narodowościowych(VD)23. Również akta Regierung Posen Bezirkstelle Deutsche Volksliste: wykaz członków polskich związków24 i akta w sprawie podpisywania list VD25. Podobna jest również tematyka akt których wytwórcami są: Regierung Bromberg - dotyczą one zgonów i grobów osób które podpisały VD26 oraz akta NSDAP - Gauleitung Wertheland - zarządzenia i wpisywanie na VD, ale także stosunki pomiędzy Polakami i Niemcami, czy korespondencje dotyczącą oficerów polskich27. Ponadto w naszym zasobie znajdują się akta: Justizpressestelle Posen28 - akty oskarżenia z Sądów specjalnych w Łodzi i Włocławku (Sonergricht Litzmannstadt i Sondergericht Leslau) oraz akta Amtsgericht Litzmanstadt - Erbgesudheitsgericht29 dotyczące spraw osób niepełnosprawnych umysłowo. Ponadto w zasobie znajdują się akta główne i podręczne spraw karnych Staatsanwaltschaft bei dem Sondergericht Kalisch30.
     
W zasobie OBUiAD znajdują się również pojedyncze jednostki aktowe jednostek samorządowych i terenowych różnego szczebla i rodzaju z czasów okupacji niemieckiej, nie stanowiące jednak zwartej całości tematycznej czy archiwalnej.
     
Wszystkie powyżej wymienione dokumenty z czasów okupacji hitlerowskiej są opracowane archiwalnie i systematycznie tworzy się do nich inwentarze kartkowe i indeksy osobowe.
     
W tym miejscu należy wspomnieć, iż duża część dokumentacji okupacyjnej z terenu działalności OKBZH w Poznaniu znajduje się obecnie w zasobie Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów (BUiAD) w Warszawie.

Akta dotyczące okresu stalinizmu

W roku 1991 całkowicie zmieniły się charakter działalności komisji, z Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich stała się Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.
     

Dokumentacja dotycząca okresu stalinowskiego da się podzielić na następujące grupy: repertoria i skorowidze sądów i prokuratur (min. Komplet repertoriów Wojskowego Sądu Rejonowego w Poznaniu, a także kopie skorowidzów i repertoriów Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu, czy repertoria i skorowidze Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Poznaniu)31; księgi i skorowidze z więzień, aresztów, ośrodków pracy więźniów i tym podobnych instytucji (min.Centralnych więzień w Rawiczu i Wronkach, Więzienia w Poznaniu czy Obozu Pracy Leszno - Gronowo)32; dokumentacja aktowa sądów i prokuratur (np. akta Prokuratury Wojewódzkiej w Poznaniu33, czy akta Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu34). Ważną częsć zasobu po b. OKBZpNP w Poznaniu stanowią kopie akt śledztw a sprawach tzw. "band". Chodzi tu oczywiście o oddziały zbrojnego podziemia: "Wilk", "Murat", "Drzymała", "Dzielny", "Borys", "Waldemar", "Otto", "Sobczak", "Groźny", "Szatan", "Abażur 101" i "Błysk"35. Są to kopie akt, które do czasu powstania IPN, nie były dostępne inaczej jak tylko w formie tychże kserokopii. Znajdują się tu też zawiadomienia o wykonaniu kary śmierci lub o fakcie zgonu w Więzieniu w Ostrowie Wlkp.36, czy wykaz akt osobowych aresztowanych przekazanych NKWD37.
     
Ponadto dodatkowo w zasobie znalazły się jeszcze inwentarze zasobu Archiwów Państwowych w Poznaniu i Kaliszu38.
     
Dużą część dokumentacji przejętej po b. OKBZpNP w Poznaniu stanowią akta wytworzone przez Komisję takie jak opracowania, notatki, brudnopisy39 oraz stanowiące osobną grupę akta administracyjne samej Komisji (sprawy kadrowe, korespondencja z interesantami itd.)40.
 

Szczecin

Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Szczecinie powstała 26 lutego 1965 r.41 i działała do roku 1998, kiedy to ustawa o IPN podzieliła teren działania tej komisji pomiędzy Oddziały IPN w Poznaniu i Gdańsku, tworząc w Szczecinie jedynie Delegaturę poznańskiego Oddziału IPN, pozbawioną archiwum. Dlatego też to co nie zostało wysłane do archiwum ówczesnej GKBZpNP, trafiło do Poznania.
     
Jeżeli chodzi o akta z Okręgowej Komisji w Szczecinie to jest ona dość uboga i właściwie brak w zasobie materiałów nabytych przez komisję. Dużą część tego zasobu stanowi korespondencja dotycząca ankietyzacji42 i same ankiety43. W niewielkim stopniu odzwierciedlają akta po b. OKBZpNP w Szczecinie, istnienie państwa hitlerowskiego (1933 - 1945) i jego zbrodniczą działalność, jest zaledwie kilka jednostek aktowych dotyczących tego okresu (np. listy więźniów obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen zamieszkujących województwo szczecińskie44,kartoteka funkcjonariuszy hitlerowskich45 czy ankiety członków SA i NSDAP46. Ponadto wiele jest podobnie jak w zasobie poznańskim materiałów wytworzonych w bieżącej działalności Komisji (opracowania, brudnopisy, notatki)47, no i oczywiście korespondencja oraz sprawy kadrowe48.
     
Ciekawy materiał mogą stanowić akta dotyczące przesłuchań świadków zbrodni przemieszane z korespondencją49, czy skorowidz alfabetyczny osób podejrzanych o zbrodnie50.
     
W zasobie tym znajdują się materiały dotyczące egzekucji51, czy wykazy obozów na ziemiach polskich52 w tym i obozów pracy i jenieckich53.
     
Prawdziwe zdziwienie może stanowić fakt przejęcia za pośrednictwem Komisji albumu z fotografiami zbrodniarzy niemieckich z Obozu w Oświęcimiu54. Ponadto są tu też filmy dotyczące zbrodni wyemitowane przez TV55 i fotografie56.
     
Brak jest praktycznie odniesień do badania zbrodni stalinowskich.
     
Zasób jest opracowany archiwalnie brak jednak inwentarzy i indeksów, jaest to z reszta najmniejszy z zasobów "odziedziczonych" po Okręgowych Komisjach liczy bowiem jedynie 3 mb.

Zielona Góra

Komisja w Zielonej Górze powstała 15 czerwca 1965 r.57 i zajęła się głównie dokumentowaniem zbrodni wojennych popełnionych na tym terenie oraz działalność publikacyjną i wystawienniczą. Aktywnie współpracowała komisja z organizacjami kombatanckimi (zwłaszcza po roku 1989), czego owocem była spora biblioteczka przekazana do Biblioteki Oddziału IPN w Poznaniu.
     
Główną część zasobu OKBZpNP w Zielonej Górze stanowią akta sądów grodzkich o uznanie za zmarłego58, akta sądów powszechnych59 i akta Wojskowego Sądu Rejonowego w Zielonej Górze60, te trzy rodzaje akt uzupełniają jeszcze repertoria i skorowidze Samodzielnego Rejonu Kolejowego Prokuratury Wojewódzkiej w Zielonej Górze61 i Więzienia w Zielonej Górze62, a także skorowidz więźniów wojskowych w Międzyrzeczu63, czy skorowidz kartoteki depozytowej. W zasobie tym znajdują się fotografie przedstawiające zbrodnie niemieckie64.
     
W zasobie tym znajdują się też rejestry miejsc i faktów zbrodni65, wraz z zestawieniami opracowaniami dotyczącymi obozów hitlerowskich na ziemiach polskich66. Znajdują się tu jeszcze akta osobowe67, a także materiały wytworzone przez komisję - spisy osób, notatki, opracowania, czy wycinki prasowe, protokoły przesłuchań, kopie i odpisy wyroków no i jeszcze korespondencja68.

Zakończenie

Proces przejmowania akt z Okręgowych Komisji przebiegał w dwóch etapach: W etapie pierwszym przejęto z pionu śledczego akta zlikwidowanych Komisji: ze Szcecina za spisem zdawczo - odbiorczym nr 1 z dn. 6 sierpnia 2001 roku; z Zielonej Góry spisem nr 2 z dn. 7 sierpnia 2001 r. i spisami nr 150 z dn. 2 grudnia 2002 r. (dopływy) oraz 363 z dn. 15 lipca 2003 (dopływy); z Poznania spisem nr 3 z dn. 7 sierpnia 2001 r.
     
W etapie drugim zostały do nas przekazane akta z archiwum zakładowego z BUiAD w Warszawie dotyczące archiwum zakładowego OKBZpNP w Poznaniu - spisy zdawczo odbiorcze nr 436 - 440 i OKBZpNP w Zielonej Górze spisy nr 441 - 442. Wszystkie spisy z BUiAD datowane są na 11 stycznia 2005 r.
     
Na bez mała czterystu metrowy zasób przekazany spisami jawnymi materiały pokomisyjne liczą ok. 52 mb (czyli 13%) w tym:

  • Poznań - ok. 24 mb.
  • Szczecin - ok. 3 mb.
  • Zielona Góra - ok. 25 mb.

W dużej częsci jest to już zasób opracowany, wygazowany i poddawany stałej konserwacji introligatorskiej, do którego na bieżąco sporządzane sa pomoce ewidencyjne. Ponadto duża część spuścizny po b. Komisjach znajduje się w Warszawie w zasobie BUiAD, są tam dokumenty przekazane do chwili likwidacji do Archiwum Głównej Komisji BZpNP. W Warszawie znajduje się obecnie ok. 87 mb. akt pokomisyjmych, zgromadzonych wcześniej w Okręgowych Komisjach w Poznaniu, Szczecinie i Zielonej Górze69, zawierających zarówno dokumentację dotyczącą czasów okupacji hitlerowskiej, jak i okresu stalinowskiego.
     
Ogólnie rzecz biorąc materiały pokomisyjne zgromadzone w Oddziale IPN w Poznaniu umiejętnie wykorzystane mogą stanowić doskonale źródło do badania najnowszej historii polski w okresie 1939 - 1956, stanowiąc niejednokrotnie uzupełnienie innych dokumentów zgromadzonych w zasobie OBUiAD, a ponadto ukazując wkład poprzedniczek IPN w badanie i ściganie zbrodni popełnionych na terenie Polski bądź na obywatelach polskich.

 

1 Cz. Pilichowski, Badanie i ściganie zbrodni hitlerowskich 1944-1974, Warszawa1975, s. 4,
2 Dekret z dnia 10 listopada 1945 r. o Głównej Komisji i Okręgowych Komisjach Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce (Dz. U. 1945, nr 51, poz. 293),
3 Jedynie OKBZH w Krakowie działała do 1953 r.,
4 Przed rokiem 1965 brak struktur okręgowych w Szczecinie i Zielonej Górze,
5 Podobną ustawę Bundestag uchwalił dopiero 3 lipca 1969 r.,
6 Cz. Pilichowski, op. cit., s. 158-159.,
7 Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - Instytucie Pamięci Narodowej. (Dz. U. 1984, nr 21, poz. 98),
8 Ustawa z dnia 4 kwietnia 1991 r. o zmianie ustawy o Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - Instytucie Pamięci Narodowej (Dz. U. 1991, nr 45, poz. 195),
9 Dz. U 1998, nr 155, poz. 1016,
10 Cz. Pilichowski, op. cit., s. 25,
11 Ibidem,
12 Ibidem,
13 Ibidem, s. 25-26,
14 O współpracy OKBZN w Poznaniu z Zakładem Medycyny Sądowej w Poznaniu zob. Cz. Pilichowski, op. cit., s. 26,
15 Cz. Pilichowski, op. cit., s. 60,
16 Ibidem, s. 61,
17 IPN Po 3/346 - 3/372,
18 Śledztwa z lat 1966-1998,
19 Ciekawe informacje dotyczące podziału nadzoru nad śledztwami jeszcze w roku 1945 można znaleźć w zbiorze dokumentów opracowanym przez M. Motasa, Główna Komisja badania Zbrodni niemieckich w Polsce i jej oddziały terenowe w roku 1945, Warszawa 1995, s. 48,
20 IPN Po 3/568 - 587,
21 Cz. Pilichowski, op. cit., s. 61,
22 IPN Po 3/373 - 418,
23 IPN Po 3/302 - 311,
24 IPN Po 3/312,
25 IPN Po 3/313,
26 IPN Po 3/314 - 315,
27 IPN Po 3/316 - 319,
28 IPN Po 3/320 - 321,
29 IPN Po 3/322 - 324,
30 IPN Po 3/333 - 343,
31 IPN Po 3/159 - 156,
32 IPN Po 3/34 - 158,
33 IPN Po 3/248 - 268,
34 IPN Po 3/276 - 283,
35 IPN Po 3/419 - 435,
36 IPN Po 3/438 - 440,
37 IPN Po 3/441,
38 IPN Po 3/442 - 471,
39 IPN Po 3/472 - 567,
40 IPN Po 3/1 - 33 oraz akta ze spisów zdawczo-odbiorczych 43-440,
41 Cz. Pilichowski, op. cit., s. 63,
42 IPN Po 1/1 - 20, IPN Po 1/101 - 102, IPN Po 1/105 - 106,
43 IPN Po 1/30,
44 IPN Po 1/77,
45 IPN Po 1/100,
46 IPN Po 1/70 - 76,
47 IPN Po 1/31 - 52,
48 IPN Po 1/24 - 28,
49 IPN Po 1/79,
50 IPN Po 1/53,
51 IPN Po 1/98,
52 IPN Po 1/104,
53 IPN Po 1/99,
54 IPN Po 1/134,
55 IPN Po 1/116 - 117,
56 IPN Po 1/103,
57 Cz. Pilichowski, op. cit., s. 67,
58 IPN Po 2/1 - 1531,
59 IPN Po 2/1532 - 1847,
60 IPN Po 2/1848 - 2329, IPN Po 150/1 - 2 i IPN Po 363/1,
61 IPN Po 2/2332 - 2335,
62 IPN Po 2/2336 - 2342,
63 IPN Po 2/2343,
64 IPN Po 2/2641,
65 IPN Po 2/2345 - 2349,
66 IPN Po 2/2444 - 2457,
67 IPN Po 2/2350 - 2360,
68 Również w spisach zdawczo-odbiorczych 441 i 442,
69 Zob. www.ipn.gov.pl.
 


 

   Autor jest pracownikiem
   Referatu Gromadzenia, Opracowywania i Obsługi Magazynów
   OBUiAD IPN w Poznaniu.

 
 
 
do góry