Nawigacja

Publikacje internetowe

Magdalena Sierocińska „Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu - zarys działalności i jej zadania”

Magdalena Sierocińska
„Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu - zarys działalności i jej zadania”

Pierwszymi polskimi instytucjami, których celem było badanie zbrodni hitlerowskich popełnionych na terenie Polski w okresie II wojny światowej były: działająca od 18 do 25 sierpnia 1944 roku Polsko - Radziecka Komisja dla Zbadania zbrodni popełnionych w obozie koncentracyjnym na Majdanku oraz Miejska i Wojewódzka Komisja do badania zbrodni niemieckich w Warszawie, która rozpoczęła swoją działalność jesienią 1944 roku.
     
Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce została powołana uchwałą Krajowej Rady Narodowej z dnia 29 marca 1945 roku. Prawną podstawą jej działania był dekret z dnia 10 listopada 1945 roku. W terenie realizowała ona swoje działania poprzez sieć oddziałów terenowych (Komisji Okręgowych). Oprócz tego w latach 1946 - 1950 Główna Komisja posiadała zagraniczną ekspozyturę, którą była Polska Misja Wojskowa Badania Zbrodni Niemieckich utworzona przy Sojuszniczej Radzie Kontroli Niemiec. W 1949 roku po utworzeniu Niemieckiej Republiki Demokratycznej Główną i Okręgowe Komisje Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce przemianowano na Główną Komisje Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. Od 1950 roku sukcesywnie ograniczano jej działalność, a jej terenowe ekspozytury uległy likwidacji. Główną Komisję i jej oddziały reaktywowano dopiero w 1963 roku. W 1984 roku Sejm ustawą z dnia 6 kwietnia 1984 roku nadał Głównej Komisji status Instytutu Pamięci Narodowej, który oznaczał, że nawet w przypadku wygaśnięcia możliwości ścigania przestępców, będzie ona mogła prowadzić dalszą działalność naukowo-badawczą i dokumentacyjną.
     
Przemiany polityczne w Polsce 1989 roku umożliwiły Komisji rozszerzenie zakresu swojego działania o zbrodnie stalinowskie oraz zbrodnie dokonane przez rodzimy aparat represji. W dniu 4 kwietnia 1991 roku znowelizowano ustawę z 1984 roku o Głównej Komisji, przyjęła ona wtedy nazwę Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej i objęła zakresem działania okres od 1 września 1939 roku do 31 grudnia 1956 roku. Dodatkowo Główna Komisja zajęła się zbrodniami popełnionymi na terenie byłych Kresów Wschodnich.
     
W dniu 18 grudnia 1998 roku uchwalono aktualną ustawę o utworzeniu Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawa ta stawiała jednocześnie w stan likwidacji Główną Komisje Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - IPN.
     
W Poznaniu Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Niemieckich została powołana 4 lipca 1945 roku z inicjatywy i przy współpracy Polskiego Związku Zachodniego. W ramach tej instytucji wydzielono następujące sekcje: prawna, obozowo-więzienna, ekspertyz sądowych i propagandową. W większych miastach województwa poznańskiego Komisja ta zorganizowała powiatowe i miejskie Komisje Badania Zbrodni Niemieckich. W pierwszym okresie swojej działalności Komisja prowadziła postępowania w sprawach masowych egzekucji, obozów oraz innych miejsc kaźni i straceń. Przeprowadzone zostały wizje lokalne w Poznaniu w Forcie VII, w siedzibie gestapo "Domu Żołnierza", w Zakładzie Medycyny Sądowej oraz w obozie w Żabikowie koło Poznania. Komisja przeprowadziła ekshumację zwłok ze znajdujących się w tym obozie masowych grobów oraz zebrała bogaty materiał dotyczący tego miejsca. Ponadto zgromadzony został bogaty zbiór dokumentów niemieckich (akta więzienne, akty oskarżenia i wyroki). Prowadzone prace śledcze i dokumentacyjne pozwoliły na przygotowanie i przeprowadzenie przed Najwyższym Trybunałem Narodowym procesu Arthura Greisera - gauleitera tzw. Kraju Warty.
     
W 1950 roku Okręgowa Komisja w Poznania uległa likwidacji, a jej zasób archiwalny przekazany został do Głównej Komisji w Warszawie.
     
Okręgową Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Poznaniu reaktywowano 5 czerwca 1965 roku. Po wznowieniu działalności Komisja zajęła się prowadzeniem śledztw m.in. w sprawach zbrodni dokonanych przez Einzatskommando na terenie byłego województwa poznańskiego, w sprawie morderstw dokonanych przez Wehrmacht na ludności Kłecka, likwidacji umysłowo chorych na terenie Kraju Warty itd. Oprócz prac śledczych prowadzona była działalność edukacyjna poprzez wystawy oraz organizowanie i udział w sesjach naukowych. W 1970 roku Komisja ukończyła ankietyzację zbrodni hitlerowskich, dokonanych na terenie województwa poznańskiego. Od 1991 roku śledztwem objęto zbrodnie stalinowskie, wszczęte zostały wtedy postępowania dotyczące zbrodni popełnionych w latach 1945-1956 na więźniach zakładów karnych w Rawiczu i Wronkach przez funkcjonariuszy tych więzień, jak również postępowania dotyczące przestępczej działalności urzędów bezpieczeństwa publicznego oraz śledztwo dotyczące wydarzeń poznańskiego czerwca 1956 roku. W 1999 roku zgodnie z ustawą Okręgową Komisję postawiono w stan likwidacji.
     
Tworzenie nowych struktur organizacyjnych w Poznaniu rozpoczęto w 2000 roku. W chwili obecnej Główna i Oddziałowe Komisje Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu są pionem Instytutu Pamięci Narodowej. Oddziałowa Komisja w Poznaniu jest aktualnie jedną z 11 Oddziałowych Komisji działających na terenie Polski. Oprócz podjętych śledztw zawieszonych w związku z postawieniem w stan likwidacji byłej Okręgowej Komisji, Oddziałowa Komisja wdrożyła szereg nowych śledztw. Zgodnie z ustawą zajmuje się ona prowadzeniem postępowań dotyczących zbrodni popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od dnia 1 września 1939 roku do dnia 31 grudnia 1989 roku, w następujących grupach spraw:

  • zbrodnie nazistowskie (np. śledztwo w sprawie zbrodni popełnionych w Forcie VII w Poznaniu),
  • zbrodnie komunistyczne (np. śledztwo dotyczące Wydarzeń Czerwcowych w Poznaniu w 1956 roku),
  • inne przestępstwa stanowiące zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne (są to przede wszystkim zbrodnie nacjonalistów ukraińskich popełnione w okresie II wojny światowej).

Dla Oddziałowej Komisji w Poznaniu właściwe są tereny województwa wielkopolskiego - z wyłączeniem obszaru właściwego dla Sądu Okręgowego w Kaliszu - oraz południowej część województwa lubuskiego. Nadto na podstawie zarządzenia Dyrektora Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 29 czerwca 2001 roku do miejscowego zakresu działania tutejszej Komisji należą również:

  • sprawy o zbrodnie nazistowskie popełnione na obywatelach polskich na terenie III Rzeszy, z wyjątkiem tych, które miały miejsce na obecnym terytorium Rzeczypospolitej oraz w podobozach obozu koncentracyjnego Gross- Rosen, (np. są to sprawy dotyczące zbrodni na obywatelach polskich popełnione w obozach w Dachau, w Sachsenhausen, kompleksowe śledztwo w sprawie eksterminacji dzieci robotnic przymusowych),
  • sprawy o zbrodnie nazistowskie popełnione na osobach narodowości polskiej i obywatelach polskich innych narodowości na terenie państw okupowanych przez III Rzeszę, za wyjątkiem tych, które miały miejsce na terytorium ZSRR w granicach sprzed 17 września 1939 roku, (np. zbrodnie na obywatelach polskich popełnione w obozie Mauthausen),
  • sprawy o zbrodnie komunistyczne, nazistowskie i inne popełnione na obszarze II Rzeczpospolitej, na terenie byłego województwa poleskiego (są to np. śledztwa dotyczące deportacji, likwidacja gett, pacyfikacji, mających miejsce na tym terenie).

 

Zgodnie z art. 45 § 1 ustawy o IPN śledztwo w sprawach o zbrodnie wszczyna i prowadzi prokurator Oddziałowej Komisji. Prokurator w toku prowadzonych czynności opiera się o kodeks karny i kodeks postępowania karnego.

Celem prowadzonych śledztw jest ustalenie:

  • czy został popełniony czyn zabroniony i czy stanowi on przestępstwo;
  • wykrycie i w razie potrzeby ujęcie sprawcy;
  • wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy w szczególności ustalenie osób pokrzywdzonych;
  • zebranie, zabezpieczenie i utrwalenie dowodów dla sądu.

 

Postępowania te prowadzone są w formie tzw. śledztw własnych, tak więc większość czynności procesowych w tych sprawach ( w szczególności przesłuchania w charakterze świadków) wykonują osobiście zatrudni tu prokuratorzy. W swojej pracy korzystają oni również z różnych zasobów archiwalnych znajdujących się na terenie Polski (są to m.in. archiwa państwowe, Centralne Archiwum Wojskowe, a w szczególności archiwalia zgromadzone w zbiorach Archiwum IPN) jak i poza jej granicami (np. archiwum Centrali Ścigania Zbrodni Nazistowskich w Ludwigsburgu, archiwa obozów koncentracyjnych, archiwa państwowe na terenie Białorusi i Rosji).
     W przypadku ustalenia sprawcy danej zbrodni i możliwości oskarżenia tej osoby prokuratorzy popierają akty oskarżenia występując przed właściwymi sądami.

Ponadto Oddziałowa Komisja w Poznaniu dysponuje własnym archiwum podręcznym wielkości około 50 mb akt. Znajdują się tam materiały wytworzone przez:

  1. Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - są to akta zakończonych spraw prowadzonych przez prokuratorów tut. Komisji od 2000 roku;
  2. Byłą Okręgową Komisję w Poznaniu wytworzone w latach 1967-1998 - są to akta prowadzonych śledztw, wraz z wytworzoną dokumentacją, akta korespondencji ogólnej "Ko", akta związane z wykonywaniem czynności w ramach pomocy prawnej;
  3. Byłą Okręgową Komisje w Zielonej Górze wytworzone w latach 1966-1998 - akta prowadzonych śledztw wraz z wytworzoną dokumentacją, akta korespondencji ogólnej "Ko", akta związane z wykonywaniem czynności w ramach pomocy prawnej, mapy i plany byłego województwa zielonogórskiego.

    Autorka jest pracownikiem
       Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni 
       przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu

do góry