Opracowanie redakcyjne, korekta, dobór ilustracji
Zespół redakcyjny –
Agnieszka Dzięgielewska, Hanna Nowakowska, Robert Ogrodnik,
Barbara Oratowska, Elżbieta Sęczykowska

Projekt okładki wg wzoru S. Bernacińskiego z 1961 r.
Wojciech Porczyk

Skład, łamanie
Wojciech Porczyk

Zdjęcie na okładce
komora gazowa obozu Stutthof:
Wisnia6255/Wikimedia Commons/pd

Copyright © by Fundacja Cultura Memoriae
Copyright © by Instytut Pamięci Narodowej
– Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym stanowią naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Wyjątkiem są cele edukacyjne, recenzje i referaty, kiedy to osoba recenzująca lub referująca ma prawo przytaczać krótkie wyjątki z książki – z podaniem źródła.

ISBN 978-83-8376-365-1

Zapraszamy:
www.ipn.gov.pl
www.ksiegarniaipn.pl

Wanda Półtawska,
była Więźniarka Ravensbrück 7 709

Przedmowa

Decyzja o wznowieniu tej książki wydaje się jak najbardziej uzasadniona, gdyż Autorka nie tylko była historykiem, ale historykiem, który był bezpośrednim świadkiem opisywanej rzeczywistości. Relacja ta powinna należeć do obowiązkowej lektury do lekcji historii drugiej wojny światowej. Od samego początku, zaraz po wojnie, usiłowałyśmy szerzyć prawdę o tym okresie i nie udawało się to przez ponad sześćdziesiąt lat. Dopiero decyzja Senatu umożliwiła oficjalne badanie tego okresu. Polityka PRL-u nie sprzyjała szerzeniu prawdy o okresie wojny i okupacji. Patrioci, ludzie aktywni w ruchach wolnościowych, byli wówczas tak źle traktowani, że większość z nich nie ujawniała swej aktywności podziemnej. My, więźniarki Ravensbrück, w pierwszym głosowaniu w PRL zostałyśmy pozbawione praw obywatelskich i nie mogłyśmy brać w nim udziału.

Ale z biegiem czasu sytuacja się zmieniła i zaczęły się pojawiać publikacje wspomnień poszczególnych osób, ale relacje te, pełne wstrząsających przeżyć, miały charakter subiektywny i różnią się między sobą, co jest oczywiste nie tylko dlatego, że można dla celów politycznych fałszować historię, ale przede wszystkim dlatego, że te życiorysy różnią się. Śledzę tę literaturę i jest oczywiste, że relacje z Ravensbrück różnią się zasadniczo w zależności od daty aresztowania ich autorek. Obóz ten został zbudowany przed wojną i służył wymiarowi „sprawiedliwości”; z Polski trafiały tam początkowo tylko kobiety skazane wyrokiem sądowym za „działalność antyniemiecką” – nauczycielki z zachodniego pogranicza, aresztowane już w 1939 roku, i potem dosyłane tam sukcesywnie imiennie aresztowane przez Gestapo osoby z podziemnego ruchu wolnościowego – i Ravensbrück tym się różnił od innych lagrów, które zbudowali w Polsce okupanci niemieccy, że były tam jedynie świadomie działające osoby z Ruchu Oporu, nauczycielki i uczennice – a młodzież, zwłaszcza harcerki, masowo przystępowała do konspiracji.

Dzieje polskich działaczy Ruchu Oporu to jest także historia polskiej młodzieży, której przeżycia w Ravensbrück, poddanie zbrodniczym eksperymentom, stanowiło dalsze ogniwo w historii narodu – i nie wolno o tym zapomnieć.

Relacje o tych faktach udało nam się na tyle przesłać „na wolność”, że wiadomości o tym, co się działo w Ravensbrück, stały się podstawą oskarżenia w procesie norymberskim. Prawda o zbrodniczej działalności domaga się ujawnienia.

Starałyśmy się o to – i książka Wandy Kiedrzyńskiej służy temu, opisując konkretne fakty. W Ravensbrück były kobiety należące do 27 narodów. Skutki drugiej wojny światowej trwają w tych narodach aż dotąd – chodzi o przekazanie prawdy o tym okresie; nie dlatego, aby się mścić i ewentualnie karać, ale po to, żeby zapobiec takim faktom w przyszłości. Muzeum, które powstało na terenie Ravensbrück, nosi nazwę „Ku pamięci i przestrodze”. Zbrodnie, które w tym miejscu zostały dokonane, przekraczają ludzką wyobraźnię – i gdy udało nam się przesłać o nich wiadomość do amerykańskiego Kongresu, nie uwierzono im i zakwalifikowano jako „propagandę”.

Relacje byłego więźnia mogą być sprzeczne, bo zależą od osobistych przeżyć, aktualne starania byłych więźniarek o pamiątkową tablicę są tego dowodem, bo część ich po prostu nie wie, że pierwsze egzekucje dokonane w latach 1941 i 1942 były dokonywane w wąskim przejściu między murem otaczającym obóz a ścianą budynku bunkra. Przesmyk ten nazwałyśmy „Totengang”. W tym miejscu 18 kwietnia 1942 roku zostało rozstrzelanych 13 Polek, większość młodych harcerek, i w tym właśnie miejscu umieściłyśmy pamiątkową tablicę, którą teraz w ramach remontu usunięto. Dla nas jest to czyn świętokradzki, ale inni tego nie wiedzą, bo potem zbudowano komorę gazową i krematorium, gdzie zabijano setki osób bez strzału.

Historia domaga się wiedzy, rzetelnej prawdy, bo fakty mogą się powtarzać. Każdy człowiek rodzi się obarczony zadaniem życia, nikt nie rodzi się ani świętym, ani zbrodniarzem, ale może stać się takim w zależności od tego, jak będzie planował swoje życie – człowiek staje się takim, jak jego czyny. I tu właśnie chodzi o przyszłość Polski i Europy – wiedza o Ravensbrück sprzyja wychowaniu młodych. Pamięć historyczna stanowi bogactwo narodu i inspiruje do głębszego myślenia, jest po prostu podstawą patriotyzmu.

Hanna Nowakowska,
wiceprezydent Międzynarodowego Komitetu Ravensbrück

ks. dr Robert Ogrodnik
Klub Ocalonych KL Ravensbrück

Słowo wstępne

„Bóg po to pozwolił niektórym ludziom oglądać piekło za życia i wrócić, by dali świadectwo prawdzie”. Tak we wstępie do swoich oświęcimskich wspomnień zatytułowanych Z otchłani napisała Zofia Kossak. Ta refleksja byłej więźniarki Pawiaka i Auschwitz-Birkenau doskonale charakteryzuje niniejszą publikację Wandy Kiedrzyńskiej. Autorka monografii Ravensbrück. Kobiecy obóz koncentracyjny sama doświadczyła więzienia na Pawiaku i trzyletniego pobytu w niemieckim obozie koncentracyjnym dla kobiet Ravensbrück. Przeżyła – wróciła – zaczęła zbierać żyjące obozowe koleżanki w klubie byłych więźniów KL Ravensbrück, by ocalić to, co ze sobą wyniosły z piekła na ziemi, jakim był ten obóz dla kobiet i mężczyzn.

Upływ czasu od zakończenia II wojny światowej (1939-1945), przede wszystkim jako odchodzenie do wieczności ostatnich żyjących świadków, a zarazem ofiar, staje się dla nas, żyjących w XXI w., nie lada wyzwaniem, aby ocalić prawdę i pamięć. Polskie więźniarki, których ponad 40 tys. przeszło przez „ziemię łez, cierpienia, okrucieństwa i śmierci” za podłączonymi do prądu elektrycznego drutami otaczającymi KL Ravensbrück, jako motto, ale przede jako wszystkim przestrogę dla przyszłych pokoleń, na polskiej tablicy nagrobnej (poświęconej 26 czerwca 1996 r. przez Jana Pawła II), umieściły słowa: „Jeśli echo ich głosów zamilknie – zginiemy”.

Niewątpliwie praca byłej więźniarki i historyka dr Wandy Kiedrzyńskiej weszła na stałe do spuścizny zawierającej wiedzę o tamtych okrutnych czasach i ludziach, ale również o wielkich i cichych bohaterkach miłości do ojczyzny.

Mimo procesu norymberskiego i późniejszych prób osądzenia narodowego socjalizmu, który zbrodnicze oblicze pokazał również w KL Ravensbrück poprzez egzekucje, głód, komory gazowe, niewolniczą pracę i zbrodnicze eksperymenty medyczne dokonane na grupie Polek, pojawia się pytanie o człowieczeństwo, zwłaszcza w epoce tak wielkiego skoku technologicznego, jaki współcześnie przeżywamy. Była więźniarka KL Ravensbrück, Dama Orła Białego dr Wanda Półtawska we wstępie do III wydania napisała: „Historia domaga się wiedzy, rzetelnej prawdy, bo fakty mogą się powtarzać. Każdy człowiek rodzi się obarczony zadaniem życia, nikt nie rodzi się ani świętym, ani zbrodniarzem, ale może się stać takim w zależności od tego, jak będzie planował swoje życie – człowiek staje się takim jak jego czyny. I tu właśnie chodzi o przyszłość Polski i Europy – wiedza o Ravensbrück sprzyja wychowaniu młodych. Pamięć historyczna stanowi bogactwo narodu i inspiruje do głębszego myślenia, jest po prostu podstawą patriotyzmu”.

Pragniemy z całego serca podziękować Instytutowi Pamięci Narodowej za podjęcie tej bezcennej inicjatywy na mapie polskiej pamięci historycznej, za udostępnienie szerokiemu gremium czytelników źródła wiedzy, jakim jest monografia Ravensbrück. Kobiecy obóz koncentracyjny autorstwa Wandy Kiedrzyńskiej.

I. Źródła i literatura

Ravensbrück – jedyny kobiecy obóz koncentracyjny na terenie Niemiec, założony w 1939 roku, stał się na przełomie lat 1944-1945 centralnym obozem rozdzielczym dla licznych transportów ze zlikwidowanych na terenach zagrożonych przez działania wojenne obozów i więzień. Obóz, przez którego bramy przeszło około 132 000 kobiet 27 narodowości, w tym najwięcej Polek, w którym znalazły śmierć dziesiątki tysięcy kobiet, nie doczekał się monograficznego opracowania. Dziś, po dwudziestu latach od likwidacji obozu, źródła mówiące o jego historii przedstawiają się bardzo skromnie. Przede wszystkim nie mamy prawie wcale źródeł niemieckich – do dziś nie zostały ujawnione i można przypuszczać, że nie zachowały się podstawowe oficjalne dokumenty obozowe. Nie istnieją oryginalne zarządzenia i rozkazy instytucji administracyjnych: WVHA (Wirtschaftsverwaltungshauptamt), FHA (Führungshauptamt) i RSHA (Reichssicherheitshauptamt), jak również korespondencja między tymi instytucjami a komendanturą. Cała machina biurokracji obozowej, rozgałęzionej i bogatej, w przededniu klęski znikła prawie bez śladu. Wiadomo, że na każdego więźnia przypadały 3 m² papieru na różnego rodzaju kartoteki, spisy, zestawienia itp.[1] Bardzo niewiele z tego zostało. Niszczenie wszelkich śladów funkcjonowania rozgałęzionego kierownictwa obozów koncentracyjnych miało miejsce we wszystkich obozach i było wynikiem zarządzeń odgórnych.

To, co zdołano uratować od zniszczenia, znalazło się w posiadaniu armii zwycięskich: amerykańskiej i radzieckiej. Skromne resztki przejęli przedstawiciele innych państw walczących w II wojnie światowej. W tej chwili nie da się ustalić, czy i gdzie znajdują się materiały dotyczące obozu Ravensbrück. W amerykańskich informatorach (Guides to German Records Microfilmed at Alexandria, VA, Washington 1958-64, t. 1-43), zawierających wykazy mikrofilmów dokumentów niemieckich z okresu II wojny światowej, również brak tych materiałów.

W Ravensbrück akcja niszczenia akt w przededniu likwidacji obozu przebiegała bardzo sprawnie i skutecznie. Do pomocy przy tej pracy, wykonywanej przez SS-manów i dozorczynie, użyto ekipy więźniarek będących siłą pomocniczą w Wydziale Politycznym (Politische Abteilung). W komendanturze palono pośpiesznie akta już na początku kwietnia 1945 r. Na jakieś dwa tygodnie przed ostateczną ewakuacją, czyli około 10 kwietnia, kolumna ta niszczyła przez kilka dni dokumenty Wydziału Politycznego. W lasku, niedaleko tzw. Jugendlagru[2], wrzucano do przygotowanych głębokich dołów druki ewidencyjne. Polewano je naftą i palono, następnie doły zasypywano ziemią. Część kolumny tłukła klisze fotograficzne zdjęć obozowych, rozrzucając szklany proszek po lesie[3].

Materiały do dziejów obozu można podzielić na następujące grupy:

I. Źródła archiwalne

1. listy transportowe (Zugangslisten),

2. inne dokumenty niemieckie o charakterze drugorzędnym,

3. procesy załogi Ravensbrück i norymberskie (w aneksach dokumenty RSHA i WVHA),

4. nieoficjalne źródła polskie,

5. relacje.

II. Wspomnienia

1. faktograficzne,

2. odtwarzające nastroje i atmosferę.

III. Opracowania

1. fragmentów życia obozowego

a. polskie (operacje doświadczalne),

b. francuskie (analiza transportów Francuzek),

2. całokształtu życia i dziejów obozu (brak).

I.1. Dzięki inicjatywie Polek zachowały się listy transportowe i znaczna ich ilość jest w Polsce.

Historia wykradzenia list transportowych zasługuje na specjalną uwagę. Szwalnia obozowa (Massar Nähstube), podobnie jak magazyn odzieżowy, Arbeitseinsatz i – oczywiście – Wydział Polityczny, otrzymywała spisy nowo przybyłych więźniarek. Na ich podstawie wybijano na kawałkach białego płótna kolejne numery oraz na odpowiednich kolorowych trójkątach symbole literowe narodowości.

Urszula Wińska – pracownica szwalni – była inicjatorką i organizatorką wykradzenia list transportowych. Na dwa dni przed ewakuacją większości więźniarek do Szwecji (22 kwietnia 1945 r.), kiedy szwalnia kończyła swą działalność, z polecenia Wińskiej jedna z pracownic, Irena Jurga, przy pomocy jeszcze dwóch dziewcząt, przeniosła wieczorem po zakończeniu pracy wszystkie listy transportowe w 13 teczkach ukrytych w koszu z bielizną. Wińska zmobilizowała harcerki z obozowej drużyny „Murów” i rozdzieliła pomiędzy nie, jak również pomiędzy inne godne zaufania pracownice szwalni, cały wykradziony materiał, polecając wynieść go z obozu. Sporządzono 70 pakietów, opatrując każdy odpowiednim znakiem. Wińska zrobiła osobno spis 70 więźniarek z wykazem, jakie fragmenty list każda z nich otrzymała. Na podstawie tego spisu można byłoby w krótkim czasie zebrać i uporządkować cały materiał. Poza tym zdołała ona wynotować w specjalnym zeszycie prawie wszystkie transporty, utrwalając datę przybycia i ilość osób, ze specjalnym uwzględnieniem numerów Polek. Zeszyt, doprowadzony do 7 stycznia 1945 r., zachował się i jest w zbiorach Komisji Historycznej Ravensbrück[4].

Niestety, plan nie powiódł się całkowicie, gdyż część więźniarek biorących udział w tej akcji dostała się do Szwecji, pozostałe zaś wróciły bezpośrednio do kraju. Pewna ilość list znalazła się więc w Polskim Instytucie Źródłowym w Lund. Udało się zebrać w kraju około 35% całości materiału, w czym pewną ilość odpisów maszynowych list przewiezionych do Szwecji. Część zaginęła jednak w drodze do Polski.

Listy transportowe są bardzo cennym materiałem do historii obozu. Zawierają one następujące dane: datę przybycia transportu, nazwiska i imiona więźniarek, daty urodzenia, narodowość, rodzaje więźniarek (Politische, Asoziale, Berufsverbrecherin, Bibelforscherin, Rassenschänderin i inne). Na podstawie tego można odtworzyć skład wielu transportów Polek i innych narodowości. Listy dostarczają danych ewidencyjnych niemal o 1/3 ogólnej liczby więźniarek.

I.2. W Archiwum Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Arolsen (Waldeck, NRF) – Międzynarodowym Biurze Poszukiwań – znajduje się kartoteka więźniów obozów koncentracyjnych, w tym więźniarek Ravensbrück. Podstawą do stworzenia kartoteki były następujące dokumenty: 1. Transportlisten, 2. Häftlingspersonalkarten, 3. Frauenkarten, 4. Effektenkarten, 5. Häftlingspersonalbogen, 6. Arbeitskarten, 7. Zugangsbuch, 8. Zugangslisten, 9. Häftlingslisten. Kartoteka ta mimo wykorzystania tak licznych dokumentów nie jest pełna, posiada duże luki. Jest ona uzupełniana przez listy więźniów publikowane w bieżących wydawnictwach.

Poza tym w Arolsen znajdują się materiały niemieckie o charakterze raczej drugorzędnym, jak poszczególne listy transportów wysyłanych do innych obozów, poszczególne listy zmarłych i karty pracy z komanda mieszczącego się przy męskim obozie Buchenwald[5].

Materiały o charakterze również raczej drugorzędnym znajdują się w berlińskim Instytucie Marksizmu-Leninizmu na terenie NRD (druki administracji obozowej jak karty rewirowe, tzw. Innendienste, luźne wykazy transportów do fabryk amunicji itp.).

I.3. Brak oryginalnych źródeł niemieckich w pewnym stopniu rekompensują protokoły procesów załogi obozowej (zeznania oskarżonych i świadków) oraz procesów norymberskich.

Odbyły się dwa zasadnicze procesy załogi obozu Ravensbrück: w Hamburgu i w Rastatt. W Hamburgu od grudnia 1946 do lutego 1947 roku byli sądzeni członkowie załogi[6] oprócz komendanta obozu, Hauptsturmführera (kpt.) Fritza Suhrena, i kierownika Biura Pracy (Arbeitseinsatz), Oberscharführera (sierżanta) Hansa Pflauma, którzy zdołali uciec w drodze do Hamburga. Złapano ich jednak i sądzono w Rastatt w latach 1949-50. Poza tym miało miejsce 5 mniejszych procesów, w których sądzeni byli tylko SS-mani i dozorczynie[7]. Były również procesy mniej znacznych SS-manów i dozorczyń w innych krajach, m. in. w Polsce, Czechosłowacji, Francji.

Zeznania wszystkich oskarżonych dostarczyły wielu informacji dotyczących funkcjonowania administracji obozowej i odpowiedzialności poszczególnych jej przedstawicieli za akty terroru wobec więźniarek Wśród oskarżonych w pierwszym procesie występowały również 3 funkcyjne więźniarki, odznaczające się wyrafinowanym sadyzmem. Zeznania świadków, byłych Więźniarek, pełniących często ważne funkcje więc zorientowanych w zbrodniczej działalności załogi, przynoszą kapitalny materiał. Rzucają światło na najciemniejsze zakątki życia obozowego: na rewir z jego ponurymi praktykami operacji doświadczalnych i sterylizacji, na los nowo narodzonych dzieci, na obóz wyniszczenia, Jugendlager itp.

Z procesów norymberskich materiału o obozach w ogóle i o Ravensbrück w szczególności dostarczają przede wszystkim: główny proces norymberski oraz pierwszy lekarski (operacje doświadczalne) i czwarty proces Pohla (praca w obozach). W załącznikach do procesów znajdują się opisy korespondencji WVHA z komendantami obozów w sprawach dotyczących pracy i innych oraz odpisy korespondencji między WVHA i RSHA dotyczącej obozów.

I.4. Odrębną grupę stanowią nieoficjalne źródła polskie, będące wykładnikiem podziemnego życia obozu. Świadczą one o istnieniu szeroko pojętego ruchu oporu, objawiającego się między innymi w akcji wysyłania drogą nielegalną informacji o obozie.

Do grupy tej należą listy więźniarek operowanych doświadczalnie, wysyłane drogą nielegalną lub na oficjalnych blankietach korespondencyjnych, gdzie poza treścią zdawkową w języku niemieckim podawano treść nielegalną, pisaną atramentem sympatycznym. Autorki listów podawały nie tylko wiadomości o operacjach, lecz również o stanie liczebnym obozu w danym czasie, warunkach bytowych, rozstrzeliwaniach itp. Zachowały się również świadectwa pracy kulturalno-oświatowej, np. referaty wygłaszane w grupach.

I.5. Wobec braku innych źródeł dot. historii obozu cenne są relacje i zeznania byłych więźniarek. Komisja Historyczna Ravensbrück zebrała ponad 150 relacji. Dotyczą one kilku węzłowych zagadnień, jak warunki zdrowotne i rewir, Jugendlager, komanda fabryczne, tajne nauczanie, praca kulturalno-oświatowa i inne. Kilka relacji więźniarek, które długo przebywały w Ravensbrück, ogarnia mniej więcej całość życia obozu.

Do tej grupy zaliczyć należy protokoły przesłuchań kobiet operowanych dokonane przez sędziego Halftera w 1946 roku w głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. Przesłuchano wówczas 18 operowanych i 6 innych więźniarek. Protokoły te, wraz z wynikami badań lekarskich przeprowadzonych w Akademii Medycznej w Gdańsku w tymże roku, znajdują się w GKBZHwP[8].

Międzynarodowy Komitet Byłych Więźniów Kobiecego Obozu Koncentracyjnego Ravensbrück (Internationales Komitee der Ehemaligen Häftlinge des Frauen-Konzentrationslagers Ravensbrück) z siedzibą w Berlinie Wschodnim zebrał szereg relacji od więźniarek, przede wszystkim Niemek, następnie innych narodowości: Austriaczek, Czeszek, Francuzek i Polek, które pełniły funkcje w obozie lub były bezpośrednimi świadkami ważniejszych wydarzeń. Relacje zostały uszeregowane tematycznie i w tej postaci zapoznałam się z nimi. Biuro Informacji PCK w Warszawie zgromadziło sporo materiału ewidencyjnego, dotyczącego zmarłych w obozie. Dane uzyskano drogą protokolarnych zeznań byłych więźniarek obozu Ravensbrück.

II. Międzynarodowa literatura o obozach koncentracyjnych jest bogata i różnorodna. Dotyczy to również Ravensbrück. Natomiast polski dorobek na ten temat przedstawia się stosunkowo ubogo. Wśród licznych wspomnień, jakie ukazały się głównie w pierwszych latach powojennych i miały przeważnie charakter wybitnie emocjonalny, trzeba odróżnić te, które operowały faktami (faktograficzne), od wspomnień odtwarzających tylko klimat i nastroje panujące w obozie.

II.1. Wśród wspomnień o charakterze faktograficznym zasługują na uwagę przede wszystkim wspomnienia Jadwigi Wilczańskiej, więźniarki z transportu lubelskiego (23 września 1941 r.). Opublikowała ona swoje wspomnienia w 2 artykułach pod wspólnym tytułem Prawda o Ravensbrück. Pierwszy poświęciła operacjom doświadczalnym (Króliki, „Dziś i Jutro”, 1945, nr 2), drugi – rozstrzelanym Polkom (Rozstrzelane, „Dziś i Jutro”, 1946, nr 4). Podała ona po raz pierwszy listę operowanych i rozstrzelanych, według notatek robionych w obozie.

W grupie tej trzeba wymienić również pracę Ludwika Christiansa Piekło XX wieku (Warszawa 1946). Praca ta ma specjalny charakter wspomnień opartych na licznych dokumentach. Christians, jako prezes lubelskiego oddziału Polskiego Czerwonego Krzyża podczas wojny, brał udział w akcji pomocy niesionej przez społeczeństwo polskie obozom koncentracyjnym, specjalnie więźniom Majdanka. Ponieważ z Lublina i jego okolic pochodziły prawie wszystkie kobiety operowane doświadczalnie w Ravensbrück, w ręce autora dostały się niektóre ich nielegalne listy do rodzin. Autor zamieścił w swojej książce informacje z korespondencji oraz listę operowanych.

Wśród nielicznych pozycji niemieckiej literatury o Ravensbrück wyróżnia się skromna broszurka Eriki Buchmann Frauen im Konzentrationslager (Stuttgart 1946), zawierająca pewne rzeczowe informacje dotyczące powstania obozu i jego organizacji. To samo można powiedzieć o austriackiej broszurze Frauen-Konzentrationslager Ravensbrück geschildert von Ravensbrücker Häftlingen (Wien 1946).

Trzeba tu również zwrócić uwagę na wspomnienia lekarki radzieckiej, Antoniny Nikiforowej. Ukazały się one pod tytułem Это не должно повториться („Знамя”, 1957, nr 5; rozszerzone w wydaniu książkowym, z przedmową Marie Vaillant-Couturier, Moskwa 1958). Autorka pracowała w rewirze i z polecenia dra Treitego przeprowadzała sekcje zwłok zmarłych więźniarek. Ponieważ znane jej były kulisy tajemnic rewirowych, dla ogółu niedostępne, wspomnienia przynoszą ciekawy i nowy materiał. Stosunek Nikiforowej do Polek cechuje duża serdeczność. Do tego samego typu wspomnień należy książka Tilgi men glem ikke (Oslo 1948) Sylvii Salvesen, Norweżki, pracującej również w rewirze, świadka w procesie hamburskim.

II.2. W obfitej, zwłaszcza we Francji, literaturze powojennej na temat obozów przeważają pozycje o charakterze wspomnień emocjonalnych. W Polsce na fali wspomnień obozowych ukazały się następujące książki o Ravensbrück. Są to Wandy Dobaczewskiej Kobiety z Ravensbrück (Warszawa 1946), Michaliny Woźniakówny Ravensbrück. Moje wspomnienia obozowe (Poznań 1946), Marii Wysznackiej Bestie i ludzie. Ravensbrück. Szwecja. Wspomnienia i rozważania (Włocławek 1947), Zofii Krzyżanowskiej Czarna flaga (Warszawa 1960), Zofii Abramowiczowej Tak było (Lublin 1962) i Wandy Półtawskiej I boję się snów (Warszawa 1962) – pierwszorzędne źródło do sprawy operacji doświadczalnych, wspomnienie jednej z operowanych napisane wkrótce po powrocie z obozu.

Wspomnienia te na ogół nie dają materiału faktycznego do historii obozu. Malują one nastrój, utrwalają coś z atmosfery obozowej i, jak zwykle tego rodzaju publikacje, dotyczą wyłącznie kręgu przeżyć autorki, poza które nie wykraczają.

Eugenia Kocwa w szeregu artykułów opisuje swoją udaną ucieczkę z obozu (Berlin w lecie 1945, „Odrodzenie”, 1945, nr 23; Na meklemburskich piaskach, „Odrodzenie”, 1945, nr 24; Smak wolności, „Twórczość”, 1946, nr 5). W artykułach tych autorka mówi także o życiu w obozie[9].

Istnieją również wspomnienia Czeszek, Jugosłowianek, Dunek i Norweżek, nie wnoszą one jednak nowego materiału do historii obozu.

Prawie wszystkie prace francuskie, które ukazały się w wydaniu książkowym lub rozsiane są po czasopismach i jednodniówkach, cechuje duży subiektywizm. Dominującym w nich akcentem są doznane cierpienia i psychiczne reakcje wywołane przez te cierpienia. Realia uwzględnione są w bardzo skromnej mierze, a dane dotyczące niemieckiego aparatu rządzącego znikome albo żadne. Trzeba podkreślić, że wiele autorek francuskich w swoich wspomnieniach opisuje pobyt w komandach fabrycznych, gdzie pracowały dla przemysłu zbrojeniowego. Są to jedyne w literaturze informacje, zresztą bardzo ogólnikowe, o tych komandach.

Wśród prac francuskich trzeba wyróżnić 2 prace zbiorowe, zawierające relacje z różnych obozów koncentracyjnych, a więc i z Ravensbrück. Pierwsza, De l’Université aux camps de concentration. Témoignages Strasbourgeois (1947), jest obszernym tomem obozowych wspomnień profesorów i studentów. Druga praca to wybrane fragmenty wspomnień już drukowanych oraz relacji więźniów obozów koncentracyjnych: Tragédie de la déportation 1940-1945. Témoignages de survivants des camps de concentration allemands (Paris 1955). Materiał tej antologii został ułożony tematycznie w 9 rozdziałach. Ponad 12 pozycji dotyczy Ravensbrück, z czego większość wspomnień już drukowanych. Wydawcy – Olga Wormseri Henri Michel – opatrzyli całość notkami biograficznymi i licznymi przypisami, co podnosi wartość zebranego materiału.

Szczegółową analizę literatury francuskiej pierwszych lat powojennych daje W. Kiedrzyńska w artykule Ravensbrück w oczach Francuzek („Dzieje Najnowsze”, 1947, z. 3/4, s. 591-597).

W literaturze dotyczącej Ravensbrück mamy parę pozycji, które są próbą opracowania pewnych fragmentów jego dziejów. Są to prace byłych więźniarek, oparte w głównej mierze na własnych przeżyciach. Na pierwszy plan wysuwa się tutaj pozycja dr Zofii Mączki, która dotyczy jednego, ale za to ważkiego problemu. Autorka była lekarzem rentgenologiem w rewirze i miała możność obserwowania ofiar operacji doświadczalnych. Na podstawie zebranego w obozie materiału ogłosiła pracę pt. Operacje doświadczalne przeprowadzone w obozie koncentracyjnym Ravensbrück (Warszawa 1946). W „Biuletynie GKBZNwP” (Warszawa 1947, t. II, s. 123-133) została również opublikowana relacja dr Mączki pt. Operacje doświadczalne w obozie koncentracyjnym Ravensbrück. Obie pozycje dostarczają wiele rzeczowego materiału i są dla tego problemu źródłem podstawowym. W tymże „Biuletynie” opublikowano również wyniki ekspertyzy sądowo-lekarskiej, opracowanej przez dra Kornela Michejdę.

Spośród autorek francuskich wyróżnia się Germaine Tillion, z wykształcenia etnolog. Na podstawie notatek z obozu napisała rozprawkę Réflexions sur l’étude de la déportation (à propos de documents allemands confrontés avec des témoignages des deportés)[10], w której, konfrontując własne zapiski z zeznaniami oskarżonych w obu obozowych procesach, przeprowadza analizę transportu 959 Francuzek (nry 27 030 - 27 988) i jego losów w obozie.

Również w pracy zbiorowej wydanej w Szwajcarii (Neuchâtel 1946) pt. Ravensbrück, znajduje się druga praca G. Tillion: A la recherche de la vérité. Jest to wnikliwa charakterystyka poszczególnych narodowości. Poza tym, znów na podstawie własnych notatek, autorka wymienia szczegóły dotyczące ostatniego okresu, kiedy eksterminacja chorych i starych dochodziła do szczytu. Tillion podaje tu sporo danych faktycznych, jak wykaz wzrostu liczebnego obozu, który skonfrontowany z listami nowo przybyłych okazuje się na ogół ścisły, dane dotyczące wyniszczania w Jugendlagrze itd. Całość pracy zbiorowej, o której mowa, przygotowała Commision d’Histoire de l’Internement et de la Déportation, działająca wówczas w Paryżu.

W związku z uroczystościami, jakie odbyły się 12 września 1959 roku na terenie Ravensbrück (odsłonięcie pomnika i otwarcie muzeum w dawnym bunkrze), ukazała się książka Eriki Buchmann Die Frauen von Ravensbrück (Berlin 1959). Jest to zwięzły szkic dziejów obozu. Przy opracowywaniu materiału autorka korzystała z protokołów procesów obozowych oraz z licznych relacji, zebranych od więźniarek różnych narodowości. Sama zresztą, jako długoletnia więźniarka, ostatnio blokowa bloku rewirowego, w którym przebywały gruźliczki i chore umysłowo, zna wiele spraw obozowych z autopsji. Książka ma charakter krótkiego informatora i była pomyślana jako materiał propagandowy w związku z uroczystościami na terenie byłego obozu. Rolę swą praca ta spełnia.

Do tej pory nie ma opracowania, które by obejmowało całokształt życia obozu, opierało się na dostępnych w tej chwili źródłach i było wyposażone w aparat naukowy.

Ukazały się natomiast pewne pozycje literatury obozowej o charakterze ogólnym, w których między innymi znajduje się materiał do historii Ravensbrück. Do takich należą prace: Eugen Kogon, Der SS-Staat. Das System der deutschen Konzentrationslager (Berlin 1947), SS im Einsatz (Berlin 1947), Reimund Schnabel, Macht ohne Moral. Eine Dokumentation über die SS (Frankfurt a/M. 1957). Poza tym szereg prac między innymi porusza również problem operacji doświadczalnych w Ravensbrück. Są one wyszczególnione w załączonej bibliografii.

Na tym zamyka się wykaz dostępnych w Polsce źródeł do historii Ravensbrück.

II. Powstanie i rozwój obozu

1. Historia obozu

Frauenkonzentrationslager Ravensbrück założono w 1939 roku w Meklemburgii, na pojezierzu o krajobrazie morenowym, poprzecinanym gdzieniegdzie bagnistym obszarem, 85 km na północny zachód od Berlina, około 45 km od męskiego obozu koncentracyjnego Sachsenhausen (Oranienburg). Wybrano miejsce w pobliżu miasteczka Fürstenberg, nad jeziorem Schwedt, przez które przepływa rzeka Hawela, w obrębie prywatnego majątku Himmlera.

Kotlina obozowa opasana była wzgórzem biegnącym półkoliście i tworzącym naturalny wał dokoła obozu. Wzgórze pokrywał rzadki las sosnowy. Wątłe sosny zasłaniały jednak widnokrąg; wyglądały jak smutna dekoracja teatralna, potęgując uczucie beznadziejności. Wiosną od strony jeziora cieszyła oczy stara rozrośnięta wierzba. To było wszystko, prócz nieba, na czym mogły spocząć oczy więźniarek podczas długich apeli.

Okres istnienia obozu, zamknięty latami 1939-1945, nie był jednolity. Przez ponad sześć lat istnienia Ravensbrück przechodził zmienne koleje, co ściśle wiązało się z sytuacją polityczną i wojskową Niemiec hitlerowskich.

W dziejach Ravensbrück trzeba rozróżnić cztery etapy, w których życie układało się według specyficznych dla każdego z nich warunków. Etap I – do wybuchu wojny obóz jest miejscem odosobnienia dla Niemek wrogo usposobionych do hitleryzmu i dla Żydówek niemieckich. Etap II – od września 1939 r. do sierpnia 1944 r. obóz zaludnia się stopniowo innymi narodowościami. Etap III – od sierpnia 1944 r., kiedy rozpoczyna się masowy przypływ więźniarek z innych obozów i więzień oraz kobiet z powstańczej Warszawy, do ewakuacji, tj. do kwietnia 1945 r. Etap IV – ewakuacja i likwidacja obozu.

Trudno jest przeto mówić ogólnie o warunkach egzystencji w obozie, nie precyzując, o jaki okres chodzi.

Między początkowym okresem istnienia obozu, kiedy warunki higieniczne pod pewnymi względami były możliwe, a okresem przedewakuacyjnym, kiedy o higienie w ogóle nie można mówić, rozciąga się przepaść nie do przebycia. Natomiast rygor i dyscyplina początkowego okresu należały w czasie największego zatłoczenia do legendy. Zupełnie inne czynniki wpływały na najsilniejsze udręczenie więźniarek w różnym czasie.

Pierwsze mieszkanki obozu cierpiały na skutek dyscypliny doprowadzonej do perfekcji oraz nadmiernie ciężkiej, nie na siły kobiece, pracy. W tym czasie dodatkową udręką były funkcyjne, z reguły wówczas „czarne” lub „zielone łaty”[11], typy o sadystycznych skłonnościach, przed którymi nie było żadnej obrony. Natomiast więźniarki okresu największego zatłoczenia w obozie cierpiały przede wszystkim na skutek brudu, zawszenia, bałaganu i zamieszania, głodu oraz chorób wynikłych właśnie z tych okoliczności.

Do budowy obozu kobiecego użyto jesienią 1938 r. 500 więźniów z Sachsenhausen. Przybywali oni w wielu transportach.

Początkowo obóz był prostokątem o wymiarach około 100 × 200 m, otoczonym murem ponad 4 m wysokim, obciągniętym górą i od wewnątrz siedmioma szeregami drutu, przez który płynął dniem i nocą prąd elektryczny wysokiego napięcia. Po okalającym mur wale chodziła warta SS-mańska z karabinami.

Od wschodniej strony prowadziła sztachetowa brama żelazna. W 1941 roku wybudowano dla bezpieczeństwa nową bramę, nieprzejrzystą. Po lewej stronie bramy znajdowała się kantyna dla załogi SS-mańskiej, początkowo mieszcząca się w bloku kuchennym. Z prawej strony była kuchnia i suterena z ziemniakami i jarzynami. W budynku kuchennym do 1941 roku mieściły się również łazienka z ubikacjami, jadalnia dla urzędniczek, Wydział Polityczny, pokój do robienia zdjęć z ciemnią, pokoje komendantury i kantyna SS.

Za kuchnią stał kamienny bunkier – więzienie obozowe. Wybudowany w połowie 1940 r., oddzielony murem, z furtką wiodącą do wnętrza. Boczna ściana bloku kuchennego była podniesiona do wysokości muru – w ten sposób bunkier był odgrodzony od obozu. Wzdłuż obozu, od kuchni, biegła ulica szerokości 30-40 m, zwana popularnie „Lagrową”. Przy kuchni rozszerzała się ona w obszerny plac, na którym znajdowały się późniejsza łaźnia i barak komendy obozu. Po obu jej stronach stały bloki, zwrócone szczytami do ulicy. Po lewej stronie mieścił się rewir w trzech blokach połączonych (dwa równoległe i jeden łączący poprzeczny). Numeracja bloków ulegała zmianom. W ostatnim okresie po stronie prawej były bloki nieparzyste, a po lewej parzyste.

Do 1940 roku obóz składał się z 16 bloków, w których były również pomieszczenia biur komendantury, składy itp. Następne budynki wykończono w sierpniu 1941 roku. W 1942 roku powstał też sąsiadujący przez mur obóz męski. Po stronie prawej, w podwójnym bloku połączonym poprzecznym, była pralnia, magazyn odzieżowy i żywnościowy. Dalej szły bloki mieszkalne od numeru 3 do 15. Ostatni blok po stronie lewej, oznaczony numerem 16, był karny (Strafblock), zaś nr 14 stanowił więzienie dopóki nie wykończono bunkra.

W 1940 roku postawiono budynki zarządu, kantynę SS i zwierzyniec.

Na wiosnę 1941 roku rozpoczęto budowę nowej części obozu, na razie odgrodzonej murem, który w lecie 1942 r. zniesiono. Był to szereg 8 bloków. W roku 1941 postawiono także tkalnię i szwalnię. W okresie późniejszym, w 1943 r., wybudowano jeszcze jeden szereg 8 bloków, większych już rozmiarów. We wrześniu 1944 roku rozszerzono obóz o tzw. „podwórko przemysłowe” (podobóz), gdzie w 5 barakach mieszkały więźniarki pracujące w warsztatach Dachau (Dachauer Betriebe)[12] i gdzie były skoncentrowane wszystkie warsztaty. Mieścił się on tuż za murem od strony północnej, połączony bramą z głównym obozem.

W miarę rozrastania się obozu powstawały nowe ulice, równoległe do Lagrowej: druga, następnie trzecia i czwarta.

W latach 1939-1945 obszar obozu powiększono trzykrotnie, rozszerzając go na północ i zachód. Z czasem wybudowano drugi podobóz, dla pracownic zakładów Siemensa; mieściły się tam również baraki fabryczne. Poza tym zajęto tzw. Jugendlager, położony 112 km od obozu, przeznaczając go na miejsce wyniszczenia starych i chorych. W marcu 1941 roku przystąpiono do budowy baraków sąsiedniego obozu męskiego, którego przyszli mieszkańcy brali udział w dalszej rozbudowie Ravensbrück kobiecego.

Obóz koncentracyjny Ravensbrück powstał, jak wspomniałam, na początku 1939 roku[13]. Pierwszymi jego mieszkankami były Niemki i Żydówki niemieckie, przewiezione z jednego z najwcześniejszych obozów na zamku Lichtenburg.

Już z chwilą objęcia władzy przez Hitlera w styczniu 1933 r. rozpoczęły się w Niemczech rządy terroru i faszystowskiej dyktatury. Zapełniły się więzienia przeciwnikami faszyzmu z komunistami na czele oraz wszelkim elementem dla III Rzeszy nieprzydatnym. Powstały pierwsze obozy koncentracyjne w Dachau i Oranienburgu.

Pierwszy obóz kobiecy był urządzony w Nohringen Kreis Nordheim już w końcu 1933 r. Kierowano tam wszystkie więźniarki z całego Reichu, głównie z oddziału kobiecego więzienia Gotteszel w Gimünd (Szwabia)[14]. Dozorczynią tego obozu była Johanna Langefeld. Po niedługim czasie przeniesiono więźniarki do starego zamku Lichtenburg koło Torgau. Gdy zamek ten przeznaczono na inny cel, przystąpiono do budowy obozu w Ravensbrück, do którego zwieziono 950 kobiet. Wkrótce przybyły do Ravensbrück również więźniarki z kobiecego obozu Eischau (Bawaria). Były to Niemki, przedstawicielki świata finansowego i naukowego.

Według relacji Hoessa obóz w Lichtenburgu okazał się za mały dla powiększającej się ilości więźniarek. Po dłuższych poszukiwaniach miejsca na nowy obóz SS-Standartenführer (płk) Theodor Eicke, inspektor obozów, i Oswald Pohl, szef WVHA, zdecydowali się na teren w Meklemburgii, bagnisty i niezdrowy. Naczelny dowódca SS dał swoje zezwolenie. Przy omawianiu szczegółów budowy ujawniły się sprzeczne poglądy na temat wielkości mającego powstać obozu. Według Eickego miał on pomieścić najwyżej 2 000 więźniarek, natomiast Pohl chciał budować dla 10 000. Chociaż Eicke uważał to żądanie za bezsensowne, Pohl bezwarunkowo upierał się, by zachowano przynajmniej możliwość dalszej rozbudowy. Zwyciężyła jednak koncepcja Eickego, jak się okazało niedługo, krótkowzroczna[15].

Powstał obóz wciśnięty w kotlinę, który wciąż trzeba było później rozbudowywać wśród wielkich trudności. Ravensbrück musiał pomieścić jednocześnie do 50 000 kobiet na bardzo małej przestrzeni. Urządzenia wodociągowe i kanalizacyjne, które stanowiły słabą stronę wszystkich obozów, nie dały się odpowiednio rozszerzyć. Warto tutaj zaznaczyć, iż Eicke z reguły dawał do dyspozycji załogi SS-mańskiej dziesięć razy więcej miejsca niż na obóz koncentracyjny[16]. W Ravensbrück tuż za murem obozu wybudowano grupę domków dla załogi SS-mańskiej i dozorczyń. Domki, kryte dachówką, były otoczone ogródkami. Całość sprawiała miłe dla oka wrażenie.

Na terenie obozu pierwsze wybudowane bloki mieszkalne mieściły po 135 łóżek w każdej sypialni, ustawionych trzypiętrowo, w 7 rzędach, po 6 w rzędzie wzdłuż ściany dłuższej. Dwa rzędy bliźniacze po 3 razy i jeden rząd oddzielny. Wzdłuż krótszej ściany mieściły się 3 łóżka, jedno za drugim, w trzech kondygnacjach.

Rozkład bloku był następujący: dwie sypialnie i dwie jadalnie, ustawione symetrycznie, w środku umywalnia (Waschraum), ubikacja i pokój służbowy dozorczyni blokowej. W jadalniach wzdłuż ścian mieściły się szafki na naczynia (jedna na dwie osoby w początkowym okresie), przy szafkach stoły ze stołkami.

Charakter jadalni zmienił się radykalnie już pod koniec drugiego okresu, gdy zaczęły przybywać liczne transporty więźniarek. Wtedy ustawiono piętrowe łóżka w jadalniach wzdłuż ścian, zostawiając pośrodku tylko trochę miejsca na stoły, przy których już wtedy nie jadano, czasami natomiast dzielono chleb. Jedzenie wówczas odbywało się na łóżkach, gdzie koncentrowało się życie.

Umywalnie blokowe były wyposażone w 20 umywalek i 10 wanienek do mycia nóg, co było wystarczające przy normalnym zaludnieniu, natomiast w okresie trzecim, w dodatku przy częstym braku dopływu wody, spełniało rolę raczej symboliczną.

Pierwsze bloki były pomalowane z zewnątrz na zielono. Rabaty z kwiatem szałwii dopełniały wrażenia schludności i staranności. Te same bloki w okresie przeludnienia straciły całkowicie swój schludny wygląd; były obdrapane i brudne, a dawne trawniki zadeptane i zanieczyszczone.

Do wiosny 1942 r. każda więźniarka miała własne łóżko, nie było zagęszczenia i panowała istotnie czystość wzorowa, która okupiona była wielką ceną odpowiedzialności zespołowej i indywidualnej za porządek w sypialniach, jak i na całym bloku. Łóżko musiało mieć po zasłaniu wygląd pudełka o wyraźnych kantach. Poziom pościeli wszystkich łóżek dolnych, jak i na obu górnych piętrach musiał być równy; koce, złożone w kostkę, miały leżeć w nogach w jednakowych odstępach od tylnej części łóżka.

W owym czasie dozorczynie miały dużo wolnego czasu i bardzo często przychodziły na inspekcję bloków, dniem i nocą. Późniejsze mieszkanki Ravensbrück nie miały pojęcia, czym były owe inspekcje, kończące się często meldunkiem, a nawet bunkrem. Nie było prawie dnia bez awantur w związku z rzekomym nieporządkiem w sypialni, do której notabene w dzień nie było wstępu. Siedzące w jadalni więźniarki oczekiwały z niepokojem wyniku inspekcji. Jedno łóżko, do którego przyczepiła się dozorczyni, bywało prześciełane po kilka razy przy akompaniamencie niesamowitych wrzasków, przezwisk i często rękoczynów. Nowo przybyłe traciły po kilka godzin przedpołudniowych na trudnej sztuce słania łóżek, której uczyły się od dyżurnych, tzw. „sypialnianych”. To samo było z porządkiem w szafkach, tym bardziej iż wymagania były różne, zależnie od dozorczyni przeprowadzającej kontrolę.

Okres kwarantanny, trwający zasadniczo 3 tygodnie, często z różnych powodów przedłużany, należał do bardzo uciążliwych, choć w tym czasie więźniarki zasadniczo nie pracowały. Swój czas musiały poświęcić na przyuczanie się do życia obozowego. Odizolowane od reszty, wychodziły jedynie na małe podwórko między blokami, gdzie odbywał się apel. Poza nauką słania łóżek i innymi czynnościami porządkowymi tkwiły bezczynnie w jadalni. Było to życie beznadziejne, monotonne i ogłupiające. Ożywiały je liczne inspekcje i związane z tym szykany. Co aktywniejsze więźniarki organizowały jakieś zajęcia umysłowe, jak uczenie się najprostszych zwrotów języka niemieckiego, pogadanki czy recytacje.

Już w lecie 1942 roku na jednym łóżku spały 2 osoby, czyli bloki mieściły po około 540 kobiet. W tym czasie było 25 bloków tej wielkości. Podczas dalszej rozbudowy obozu powstał inny typ baraków, tak zwane „duże bloki”, na 350 miejsc, w których przeciętnie mieściło się w ostatnim okresie 1 000-1 100 więźniarek.

Do 1941 roku Polki mieszkały na ogół razem, choć poza tym specjalnej segregacji narodowościowej nie było. W sierpniu tego roku, kiedy wykończono nowe bloki, przeniesiono tam wszystkie Polki. Nastąpiła wówczas segregacja narodowościowa; również wyodrębniono wtedy więźniarki kryminalne. Stan taki trwał do wiosny 1942 roku, kiedy znów zmieszano wszystkie narodowości i rodzaje więźniarek. Wprowadzono podział według rodzaju pracy: warsztaty osobno, pracujące na roli osobno. Trwało to do października 1942 roku. Nowa wielka segregacja oddzieliła poszczególne narodowości. Polki umieszczono według transportów. W następnych latach tasowano więźniarki szereg razy, zachowując zasadniczo bloki narodowościowe, jednak z pewnymi wyjątkami, np. w bloku 32, następnie 24, przez pewien czas żyły operowane doświadczalnie Polki obok obywatelek ZSRR, jeńców wojennych, i więźniarek NN (Nacht und Nebel)[17] różnych narodowości (Francuzki, Belgijki, Holenderki i Polki).

Częste przenosiny były plagą. Odbywały się zwykle raptownie i w wielkim pośpiechu. W przeciągu pół godziny lub kwadransa trzeba było opuścić stare miejsce i otoczenie, z którym się zżyło, i szukać miejsca w innym bloku, pod władzą nowej blokowej. Najczęściej przenoszono się na gorsze, do bloku brudnego i zawszonego, a pozostała w nim część dawnych mieszkanek z reguły niechętnie przyjmowała „intruzów”. Przy przeprowadzce nie wolno było zabierać koca, pod którym się spało, co było dodatkową udręką, gdyż zwykle dostawało się brudny i podarty.

W tych warunkach nie można się było zadomowić ani zagospodarować, a nawiązane dobre stosunki sąsiedzkie z mieszkankami jednego łóżka urywały się z dnia na dzień. Był to skuteczny sposób na wytworzenie atmosfery tymczasowości i stałego napięcia oraz niepokoju.

Uprzywilejowane natomiast były bloki funkcyjnych, więc: 1 – kuchenny, 2 – szwalni obozowej i 3 – różnych funkcyjnych. Były to bloki międzynarodowe, w których aż do końca nie było nadmiernego przeludnienia i na jednym łóżku spały 2 więźniarki. Panował tam względny ład i czystość. Zwłaszcza blok kuchenny uważano za wzorowy, a jego mieszkanki za arystokratki obozowe. Zatrudnione w kuchni, magazynie z chlebem, magazynie odzieżowym itp., miały duże możliwości „organizowania”, czyli zdobywania dodatkowego jedzenia i bielizny czy odzieży dla siebie i najbliższych.

Osobliwością obozu w pierwszych latach jego istnienia, spotykaną zresztą i w innych obozach, był maleńki zwierzyniec wybudowany przez komendanta Koegla w południowo-wschodnim kącie, przy kantynie urzędniczej. Był to mały, odrutowany kojec z drzewem pośrodku, sztuczną skałą i sztucznym źródełkiem. W zwierzyńcu tym hodowano 2 małpki, w strumyczku pływały japońskie kaczuszki i kurki wodne.

Z istnieniem zwierzyńca wiąże się zabawne zdarzenie, jakie miało miejsce wiosną 1941 roku. Znienacka zarządzono w godzinach rannych (10-11) rewizję osobistą wszystkich więźniarek na ulicy Lagrowej. Przyczyna rewizji nie była znana. Dopiero po jakimś czasie rozeszła się wieść, iż podobno w nocy skradziono z kantyny SS czekoladę i inne słodycze. Rewizja nie dała żadnego rezultatu, ponieważ sprawcami kradzieży mieli być sami funkcjonariusze kantyny. Blokowe ogłosiły więźniarkom, że małpki dostały się do kantyny i poczyniły tyle szkody. Po jednej z inspekcji obozu zwierzyniec zlikwidowano[18].

W pierwszym okresie obóz był pomyślany jako pewnego rodzaju „szkoła pracy”, która krnąbrny i aspołeczny element miała nauczyć dyscypliny i ślepego posłuszeństwa. W 1940 roku więźniarki własnymi siłami rozbudowały obóz, budowały osiedle SS-mańskie, osuszały sąsiednie bagna i układały nawierzchnie dróg. Podczas srogiej zimy 1940/41 roku duża kolumna kobiet pracowała przy przenoszeniu cegieł ze starych, zburzonych domów. Ustawione w długim łańcuchu nad jeziorem, przerzucały cegły z rąk do rąk – 16 000 sztuk dziennie. Cegły były pokryte gdzieniegdzie starym tynkiem i boleśnie raniły gołe ręce, gdyż nie dano więźniarkom żadnych rękawic. Dopiero wieczorem otrzymywały w rewirze plastry na krwawiące rany. Na drugi dzień to samo; plastry odpadały, a dłonie krwawiły nadal. Za plecami pracujących – dozorczynie z psami. Gdy którejś z kobiet cegła upadła na ziemię, dozorczyni okładała głowę nieszczęsnej kułakami, a pies wskakiwał na plecy, chwytał za łydki. Odpocząć nie było wolno ani chwili[19].

W tym roku blokowymi, sztubowymi i drużynowymi były Niemki, i to prawie wszystkie „czarne” lub „zielone łaty”. Odznaczały się sadystycznymi skłonnościami w dręczeniu więźniarek. Do najokrutniejszych należały: Greta Muskeller, Elsa Müller, Hermina Kubitza, Polka Lili Rozmiarek i inne. Niejednokrotnie więcej dały się one we znaki niż dozorczynie i SS-mani. Po ciężkiej pracy fizycznej powracano do bloku, gdzie następowały nowe szykany i nie było żadnej możności odpoczynku. Powracające witał wrzask: „Schuhe putzen”. Trzeba było zdjąć na dworze chodaki, oskrobać je z błota i w pończochach wejść do mokrej łazienki, by tam umyć buty. Wejść do sypialni w dzień nie było można za żadną cenę. Jako kary władze stosowały szorowanie lodowatą wodą podłóg lub stołów wyrzuconych przed blok.

Sytuacja w ówczesnym polskim bloku 16 była specjalnie tragiczna, gdyż dozorczyni blokowa Schuster – sadystka – nienawidziła Polek i dręczyła je na równi z blokową i sztubowymi. W niedzielę, jeśli był mróz, wyrzucano wszystkie z bloku na pół dnia. Odbywało się wtedy generalne sprzątanie. Sprzątały specjalnie oporne. Sztubowa wylewała kilkadziesiąt wiader wody, a one musiały ją zbierać na bosaka. Podczas rozdawania posiłków obowiązywało zupełne milczenie. Najlżejszy szmer uciszano wiadrem wody. Rozdawano żywność oczywiście według uznania sztubowej. Chorych nie odstawiano do rewiru. Szykanom nie było końca: po apelu wieczornym przegląd pończoch przez dozorczynię. Jeśli były podarte, a w tych warunkach wszystkie miały podarte, stanie na dworze 2 godziny. Tymczasem kolacja stygła. Noce nie przynosiły odpoczynku. Do ubikacji wolno było pójść tylko raz, zaraz po przejściu Nachtwache; później drzwi zamykano na klucz. Większość kobiet nie mogła spać, wijąc się w boleściach. W sypialniach panował kompletny mróz, gdyż okna powyjmowano z obydwu stron.

Hanna Starkówna za nieumiejętne szorowanie podłogi została uderzona pełnym wiadrem w nogę tak silnie, że pękła kość i wytworzyła się flegmona. Po tym wypadku chorowała pięć miesięcy.

Stanisława Szewczyk o mało nie postradała oka za zdemaskowanie nieuczciwości władz blokowych. Dostała tak silny cios, iż groziło jej wyjęcie gałki ocznej. Chorowała około sześciu miesięcy.

Okrutne blokowe nie miały litości nad młodymi, pędząc je do pracy nawet wtedy, gdy stan ich zdrowia był katastrofalny. Halinę Rolleczek, chorą na płuca, wysyłano przez całą zimę do najcięższych robót. W parę miesięcy zmarła. Takich wypadków było wiele.

Do 1941 r. Polki nie pełniły żadnych funkcji w obozie. Punktem zwrotnym w tym kierunku było objęcie przez Helenę Korewinę stanowiska początkowo tłumaczki przy głównej dozorczyni Langefeld, następnie głównego gońca obozowego. Z czasem staje się ona najważniejszą postacią w samorządzie więźniarek jako dysponentka pracy. Obdarzona także zaufaniem dozorczyni, wprowadza na funkcje liczne rodaczki. Ten okres można nazwać okresem Polek: były one blokowymi i sztubowymi, pracowały w kuchni i magazynie (kamerze) chlebowym. Na wiosnę 1942 roku z inicjatywy Korewiny 52 kolumny do pracy w majątkach okolicznych otrzymały drużynowe Polki. Okres „panowania” Korewiny trwał trzy lata. Był on, siłą rzeczy, lżejszy dla Polek w porównaniu z okresem początkowym. Było ich tak dużo na funkcjach, że nadawały ogólny ton masie funkcyjnych. Ułatwiały życie szarym więźniarkom. Ponure rządy kryminalistek i „czarnych łat” należały już do przeszłości. Oczywiście i na tym obrazie były ciemne plamy. Różne były Polki funkcyjne. Zdarzały się takie, którym „władza” przewracała w głowie i czyniła obojętnymi na niedolę koleżanek. Służyły one tylko Niemcom i niczym nie zrehabilitowały faktu otrzymania władzy z rąk wroga.

24 marca 1942 r. wysłano z Ravensbrück do Oświęcimia transport kryminalistek i „asocjalnych”. Były one przeznaczone do pełnienia różnych funkcji w tworzącym się wówczas obozie kobiecym. Zaprawione już w sadystycznych praktykach, dały się we znaki na nowym terenie. Zwyczaj wykorzystywania elementu przestępczego przy tworzeniu nowych obozów stosowano nagminnie: ekipa więźniów Sachsenhausen była wysłana do tworzącego się obozu Buchenwald, z kolei ekipa więźniów Buchenwaldu do Mauthausen i Flossenburga.

Przez cały czas trwania obozu różne instancje i osobistości przeprowadzały inspekcje. Sam Himmler inspekcjonował Ravensbrück kilka razy. Podczas wizyty w styczniu 1940 r. zwolnił komunistkę niemiecką, Erikę Buchmann (niedługo dostała się do obozu po raz drugi i siedziała do końca wojny). W styczniu 1941 zwolnił Lagerälteste Betty Wittmann i J. Schneider. Przy każdej następnej wizycie okazywał swą łaskę którejś z Niemek politycznych. Po inspekcji w styczniu 1942 r. ustanowiono pracę na dwie zmiany: dzienną i nocną. Oswald Pohl wizytował Ravensbrück 2 razy: w 1943 roku sam, a w maju 1944 roku w towarzystwie SS-Gruppenführera Lörnera, szefa W-Betriebów.

Wszelkie inspekcje czy wizytacje miały wpływ na życie obozowe. Tego dnia dawano lepsze jedzenie i specjalnie starannie wyprzątano ulice. Zakaz wychodzenia z bloków był wtedy surowo przestrzegany. Chodziło o to, żeby osoby wizytujące nie natknęły się na te więźniarki, których wygląd kolidowałby z przedstawionym obrazem obozu.

Od lata 1943 roku werbowano kobiety z obozów koncentracyjnych do domów publicznych w męskich obozach. Ochotniczki z Ravensbrück, więźniarki osadzone jako prostytutki, wysyłano do Mauthausen, Buchenwald, Neuengamme, Sachsenhausen i Dachau.

Gdy komendant Suhren zwołał wszystkie Polki i przekazał za pośrednictwem jednej z blokowych, iż mogą się zgłaszać do domów publicznych, wywołało to powszechne oburzenie i protesty. Dwóm Polkom, które zgłosiły się na to wezwanie, dwie inne obcięły włosy, za co dostały się do bloku karnego.

2. Władze obozowe

Trzy równorzędne instancje zarządzały obozami koncentracyjnymi: 1. SS-WVHA Wirtschaftsverwaltungshauptamt – Główny Urząd Gospodarki i Administracji; 2. SS-FHA – Führungshauptamt – Inspektorat Obozów z siedzibą w Oranienburgu (z czasem wszedł on w skład SS-WVHA); 3. SS-RSHA – Reichsisicherheitshauptamt – Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy. Na czele WVHA stał SSObergruppenführer (gen. dyw.) Oswald Pohl. Szefem Wydziału D II (Häftlingseinsatz), był SSObersturmbannführer (ppłk) Karl Sommer. Do kompetencji WVHA należały sprawy organizacyjne i zaopatrzenie. Pierwszym inspektorem obozowym był SS-Standartenführer Theodor Eicke, następnie SS-Brigadeführer (gen. bryg.) Glücks. RSHA załatwiał sprawy personalne, szkoleniowe, sanitarne. Kierownictwo spoczywało w rękach SS-Gruppenführera (gen. por.) Reinharda Heydricha, a po jego zgładzeniu w połowie 1942 roku SS-Gruppenführera Ernsta Kaltenbrunnera. Szefem Wydziału IV, pełniącego funkcję tajnej policji, był SS-Gruppenführer oraz zastępca szefa Sipo i SD (Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa), Müller[20].

Kompetencje tych instytucji niejednokrotnie się zazębiały, co wpływało na chaotyczność zarządzeń, dotyczących poszczególnych obozów. Uwydatniło się to również na procesie załogi obozu Ravensbrück w Hamburgu i Rastatt. Komendant obozu SS-Hauptsturmführer Fritz Suhren zeznawał np., iż nic nie wiedział o operacjach doświadczalnych dokonywanych na Polkach, więc nie może za nie ponosić odpowiedzialności. Zeznając w ten sposób, opierał się na fakcie, iż sprawa operacji była zdecydowana w Berlinie, w ramach RSHA, polecona do wykonania bezpośrednio doktorowi Gebhardtowi, bez porozumiewania się z Suhrenem. Było to oczywiście bardzo bałamutne twierdzenie, gdyż jak wynika z zeznań innych oskarżonych, Suhren był poinformowany o operacjach, a lekarka rewiru Gerta Oberheuser wybierała za jego zgodą ofiary poszczególnych operacji z grupy Polek politycznych, przeznaczonych do tego przez gestapo lubelskie.

Ścisłej koordynacji zarządzeń wspomnianych trzech instytucji dysponujących obozami istotnie nie było, gdyż każdy z ośrodków co innego miał na celu i do czego innego obozów potrzebował. Odbijało się to niejednokrotnie na sprawności przeprowadzania pewnych akcji lub też w wyniku dawało szereg posunięć niekonsekwentnych, a dla nie wtajemniczonych – niezrozumiałych. Problem pracy w obozach inaczej był stawiany przez WVHA, a inaczej przez RSHA. Pierwsza instancja chciała jak najwięcej więźniów zatrudnić w pracy dla przemysłu zbrojeniowego, więc eksploatowała ich jako tanią siłę roboczą, podczas gdy RSHA przez nadmierną pracę przymusową chciała niszczyć więźniów i dlatego nie dbała o ich elementarny stan zdrowia, a tym samym o zdolność do pracy.

Na czele FKL (Frauenkonzentrationslager) Ravensbrück stał komendant obozu (Lagerkommendant). Był nim do marca 1942 r. Obersturbannführer Otto Koegel; po nim, od 1 sierpnia 1942 r. Hauptsturmführer Fritz Suhren, pełniący tę funkcję do likwidacji obozu, z krótką przerwą na wiosnę 1945 r. w marcu. Był on odwołany do akcji likwidowania różnych mniejszych obozów. Wtedy jego funkcję sprawował Sturmbannführer (mjr) Sauer.

Komendant obozu był odpowiedzialny za całokształt spraw obozowych (więźniów i załogi SS). W wypadku konieczności opuszczenia na jakiś czas obozu, przekazywał on zastępstwo Schutzhaftlagerführerowi kierownikowi obozu. Na kierowniku obozu ciążyła odpowiedzialność za sprawy więźniów w obozie.

W Ravensbrück komendantowi podlegali: kierownik obozu żeńskiego i kierownik obozu męskiego oraz biuro komendantury z adiutantem, pomocnikiem i zaufanym komendanta. Adiutant był przełożonym wszystkich podoficerów i żołnierzy sztabu komendy. On rozdzielał całą korespondencję obozu między poszczególne wydziały i podpisywał pisma o treści mniej ważnej. Adiutant również załatwiał sprawy personalne członków załogi. Był on odpowiedzialny za sprawy poufne i tajne. Jemu podlegał całokształt spraw łączności obozu.

Komendantowi podlegał również bezpośrednio SS-Gerichtsoffizier, prowadzący sprawy dyscyplinarne personelu SS.

Funkcję tę pełnił Horst. Funkcję kierownika obozu żeńskiego pełnili kolejno: Obersturmführer Max Sell (1939-1941), Hauptsturmführer Meyer (1941-1942). W okresie od marca do lipca 1943 stanowisko nie było obsadzone (zastępczo zajmował je Redwitz). Od lipca 1942 do końca 1944 Hauptsturmführer Brauning, od stycznia do kwietnia 1945 Obersturmführer Johann Schwarzhuber.

Kierownikami obozu męskiego byli kolejno Obersturmführer Beer (1941-1943), Obersturmführer Heinrich Peters (1943-1944) i Obersturmführer Anton (1944-1945).

Heinrich Peters pełnił jednocześnie funkcję komendanta Lagerbewachungsgruppe, składającej się z SS-manów strażników. Z ich grona rekrutował się pluton egzekucyjny.

Funkcja Oberaufseherin odpowiadała funkcji Schutzhaftlagerführera w obozie męskim.

Główne dozorczynie w porządku chronologicznym: Zimmer (1939 – 1940), Johanna Langefeld (1941 – kwiecień 1942), Maria Mandel (kwiecień 1942 – październik 1942), Langefeld po raz drugi (październik 1942 – kwiecień 1943), Klein (kwiecień 1943 – lipiec 1943), Dorothea Binz (sierpień 1943 – kwiecień 1945, urlop od 20 stycznia 1945 do 20 kwietnia 1945; jako dozorczyni od września 1939 r.).

Według relacji Rudolfa Hoessa Langefeld nie dawała sobie rady na stanowisku głównej dozorczyni. Nie chciała jednak korzystać ze wskazówek i zaleceń Schutzhaftlagerführera. Wobec tej sytuacji Hoess, jako szef urzędu D I WVHA, na własną rękę podporządkował obóz kobiecy Schutzhaftlagerführerowi. Langefeld nie chciała się na to zgodzić i wniosła zażalenie przeciwko podporządkowaniu jej komuś równemu rangą. Zarządzenie to Hoess zmuszony był wkrótce odwołać[21].

Biuro komendanta nosiło nazwę I. Abteilung-Kommandantur, II. Abteilung Wydział Polityczny, III. Abteilung Kierownictwo Obozu (Lagerführung), IV. Abteilung Wydział Administracyjny, V. Abteilung lekarz obozowy (Lagerarzt).

Na czele Wydziału Politycznego stał Paul Borherd[22]. Pozostawał on w dyspozycji komendanta w sprawach dotyczących działalności gestapo na terenie obozu. W ramach tego wydziału były odrębne referaty dla więźniarek politycznych, kryminalnych i „asocjalnych”.

Podstawą do osadzenia w obozie był pisemny nakaz aresztowania wydany przez RSHA: Urząd IV – Gegnerforschung (Gestapo) dla więźniarek politycznych i pewnych kategorii specjalnych, jak badaczki Pisma Świętego; Urząd V Verbrechensbekämpfung (Kripo) dla więźniarek kryminalnych.

Na czele referatu więźniarek politycznych stał początkowo Langer, następnie Ludwig Ramdohr ze swym zastępcą Ottodumem i kierowniczką biura dozorczynią Gode.

Więźniarki funkcyjne w wydziale spełniały tylko czynności najpodrzędniejsze i nie miały dostępu do tajemnic biura. Pierwsze Polki, które tam pracowały, to Celina Krawczyk i Elżbieta Wojtaszewska. Następnie Maria Adamska i Maria Dydyńska oraz Wanda Urbańska i Popielewska. Zadania Wydziału Politycznego były wszechstronne. Kierownik wydziału przesłuchiwał więźniarki na zlecenie urzędów politycznych, sądów i komendanta obozu. Wydział przyjmował nowe transporty więźniarek, których personalia dokładnie spisywał, prowadził kartotekę i akta więźniarek (akt oskarżenia, zeznanie oskarżonej, wyrok dla więźniarek politycznych – najczęściej „powrót do kraju niepożądany” lub wyrok śmierci po dłuższym pobycie w obozie, ewentualnie skierowanie do dalszego śledztwa, przesunięcie do innego obozu, korespondencja w sprawie ewentualnej egzekucji czy zwolnienia). Akta personalne więźniarek politycznych, „asocjalnych” i kryminalnych były przechowywane osobno.

Zwolnienia więźniarek politycznych należały do wielkich rzadkości. Odbywała się przy tym bardzo skomplikowana procedura. Referent gestapo, które aresztowało daną więźniarkę, stawiał wniosek zwolnienia. Decyzja zapadała w Berlinie. Kierownik danego resortu zasięgał opinii 3 następujących instancji: SS-RSHA, Abt. D II SS-WVHA i SS-Lagerführung. Przez tak gęste sito rzadko kto się prześliznął[23].

Przy Wydziale Politycznym funkcjonowała komórka pod nazwą Służba Rozpoznawcza (Erkennungsdienst). Jej zadaniem było rejestrowanie każdej więźniarki, sfotografowanie w 2 pozach: z profilu i en face, wykonanie karty daktyloskopijnej i zanotowanie dokładnego rysopisu. W komórce tej pracowały więźniarki Polki, siostry Polczyńskie Łucja i Marta.

Cenzura pocztowa również należała do Wydziału Politycznego. Wszystkie listy wysyłane i otrzymywane podlegały jak najdokładniejszej cenzurze. Miejsca ocenzurowane starannie wycinano lub zamazywano. Zakwestionowaną pocztę włączano do akt danej więźniarki. Cenzura dotyczyła również paczek.

III Wydział to Kierownictwo Obozu, na czele którego stał Schutzhaftlagerführer. Do niego należały sprawy bezpieczeństwa obozu, wymierzanie kari sprawy pracy. Podlegało mu Biuro Pracy (Arbeitseinsatz), Opieka Społeczna (Fürsorge) i Geldverwaltung oraz StandesamtKrematorium z komorą gazową.

Biuro Pracy było dysponentem pracy więźniów wewnątrz obozu, jak i na zewnątrz oraz w komandach fabrycznych (szczegółowe omówienie Biura Pracy znajduje się w rozdziale Praca).

Opieka Społeczna (Fürsorge) niewiele miała wspólnego z działalnością, jaką zwykliśmy rozumieć pod tą nazwą. Załatwiała ona sprawy majątkowe i rodzinne, przeważnie więźniarek Niemek. Fürsorge przechowywała ich karty ubezpieczeniowe i regulowała składki, aby nie wygasły uprawnienia do przyszłych rent. Poza tym odpowiadano na zapytania rodzin, zwłaszcza żołnierzy frontowych. Załatwiano również sprawy alimentacyjne, opieki nad opuszczonymi dziećmi (wyznaczano kuratorów), sprawy rozwodowe, spadkowe, a nawet śluby. Poza tym poszukiwania bliskich w innych obozach koncentracyjnych i zawiadomienia więźniarek o śmierci rodzin. Wysyłano też zawiadomienia o śmierci więźniarek w obozie i o możliwości dostarczenia urny z prochami. Oczywiście dotyczyło to początkowego okresu, kiedy śmiertelność nie była wielka[24]. Fürsorge otrzymywała z Wydziału Politycznego listy rozstrzelanych z adnotacją: „entlassen” (zwolniona), następnie: „ins neue Lager”. Fürsorge prowadziła ewidencje obozu kobiecego i męskiego. Nowo przybyli zgłaszali się do biura, gdzie na podstawie ich zeznań wypełniano kartę ewidencyjną do ogólnej kartoteki. Gdy przybywały większe transporty, pracownice Fürsorge ewidencjonowały je tylko za pośrednictwem list nowo przybyłych. W późniejszym okresie nie było możliwości traktowania indywidualnie więźniarek z tysięcznych transportów.

Do Fürsorge przychodziły fotografie od rodzin. Według zarządzenia władz miały być pokazywane zainteresowanym i odsyłane do kamery odzieżowej. Pracownice tego biura przekraczały to zarządzenie i często zdjęcia odnosiły na bloki.

W początkowym okresie Fürsorge mieściła się w baraku kąpielowym obok Entlausungskammer (gdzie odbywało się odwszawianie i przeglądy włosów), w 1942 r. została przydzielona do jednego z baraków. Rozszerzyła wtedy swoją działalność o bibliotekę i introligatornię. Ta ostatnia pracowała dla komendantury. Biblioteka zawierała wyłącznie książki niemieckie, które wypożyczano na bloki. Akcja ta nie działała sprawnie, ograniczała się prawie wyłącznie do bloków niemieckich i funkcyjnych.

Do czasu ofensywy radzieckiej pracowniczki Fürsorge kolportowały na bloki „Völkischer Beobachter”. Kierowniczką tej placówki była dozorczyni Imgard Schröers. W biurze pracowały następujące więźniarki: Emmie Görlich (Niemka), Gina Schulhoff (Austriaczka), Jadwiga Bieńkowska (Polka, krótki okres), Urszula Kutarba (Polka z mniejszości), Łucja Domke (Polka), Maria Langensippen-Reimann (Niemka)[25].

Geldverwaltung prowadziło konta pieniężne więźniarek. Z pieniędzy przysyłanych przez rodziny wydawano do 15 marek tygodniowo na zakupy w kantynie i znaczki pocztowe. W kantynie można było kupić rzeczy zupełnie dla więźniarek bezwartościowe.

Główna dozorczyni (Oberaufseherin) sprawowała władzę nad więźniarkami za pośrednictwem dozorczyń.

Pierwsze dozorczynie przybyły do Ravensbrück z Lichtenburga, gdzie poddane były specjalnemu wyszkoleniu. Powiedziano im, iż mają sprawować nadzór nad kobietami nie przedstawiającymi żadnej wartości dla społeczeństwa (odmawiającymi pracy) oraz nad komunistkami i innymi wrogo usposobionymi do narodowego socjalizmu. Aby je zachęcić do pracy w obozie, stworzono im w pierwszym okresie bardzo dobre warunki bytowe. Dostały najlepsze mieszkania w nowo wybudowanych willach za obozem, wysokie stawki uposażeniowe, dobre wyżywienie. Dlatego nie było kandydatek na wyjazd do tworzącego się w Oświęcimiu obozu żeńskiego. Te, które tam wysłano służbowo w 1942 roku, pragnęły wracać jak najprędzej do Ravensbrück.

Tymczasem obóz się rozrastał, powstawały liczne komanda fabryczne, potrzebna była coraz większa ilość dozorczyń. Zapotrzebowanie pokrywano przez stosowanie służby przymusowej. Fabryki zbrojeniowe, które miały korzystać z pracy więźniarek, musiały przydzielać pewien procent swoich pracownic do służby w obozach jako dozorczynie. Był to element na bardzo niskim poziomie. Odbywały one krótkie, bo zaledwie kilkutygodniowe przeszkolenie w Ravensbrück, po którym obejmowały pracę w komandach fabrycznych Ravensbrück i Oświęcimia[26]. Służbę w obozie pełniło niejednocześnie od 100 do 150 dozorczyń. Oto nazwiska dozorczyń, które udało się ustalić: Aurich, Bediger Erika, Bösel Greta, Eichwalder (kuchnia), Erich (st. dozorczyni), Franz, Freiberg, Gräwe (kuchnia), Gunkler, Hassa, Kopka, Kowa, Knopf, Krippner, Lanewers Hermina, Laurentzen (st. dozorczyni), Lehmann, Massar Helena, Möller Maria, Möves Margareta, Pankow (kuchnia), Puccian, Raabe, Raabenstein, Römisch (kuchnia), Steve, Scheuer, Schreiter (st. dozorczyni), Schmeisser, Schröers Imgard (Fürsorge), Schuster, Winke.

Głównej dozorczyni podlegała dozorczyni odpowiedzialna za ustalanie stanów dziennych do apeli liczbowych rannych i wieczornych oraz dozorczyni zestawiająca drużyny robocze do pracy. Główna dozorczyni wyznaczała dozorczynie na stanowiska opiekunek poszczególnych bloków (Blockleiterin) oraz dozorczynie przy poszczególnych miejscach pracy więźniarek w obozie i poza obozem. Główna dozorczyni zatwierdzała, na propozycje dozorczyń, więźniarki na funkcjach czy to blokowych i sztubowych, czy Anweisungów w miejscach pracy i innych.

IV Wydział Administracyjny zajmował się dostarczaniem wyżywienia i odzieży więźniom oraz załodze SS. Był on też odpowiedzialny za zakwaterowanie więźniów i załogi. Szef administracyjny był doradcą komendanta w sprawach gospodarczych. Na czele tego wydziału stał Hauptsturmführer Kurt Seitz z magazynierem Scharführerem (plutonowym) Korbisem. Seitz przybył z Lichtenburga już w maju 1939 r.

V Wydział – lekarz obozowy (Lagerarzt) był odpowiedzialny za całokształt spraw zdrowia i higieny więźniów. Naczelnemu lekarzowi podlegali przydzieleni lekarze, dentyści i personel sanitarny urzędowy, jak i więźniarski. Naczelny lekarz obozu spełniał również rolę doradcy komendanta w sprawach higieny i zdrowotności więźniów. Szczegóły działalności lekarskiej znajdują się w rozdziale Warunki zdrowotne i rewir.

Równolegle do władz SS istniała organizacja więźniarek funkcyjnych. Najwyższą funkcję piastowała Lagerälteste (pierwszą była Ewelin Kaiser od maja 1939, następnie Betty Wittmann). Były Lageriälteste 1 i 2. Dalsze funkcje pełnione przez więźniarki: Lagerordnerin – porządkowa obozu, Lagerläuferin – goniec obozowy (dobrze zapisała się na tej funkcji Berta Teege, od stycznia 1941 r., Niemka, życzliwa dla Polek), Lagerschreiberin – pisarka obozowa, Lagerpolizei – policja obozowa (pierwszą policjantką była Niemka Käthe Lehmar; również zapisała się dobrze w pamięci współtowarzyszek, ostrzegając przed rewizjami itp.), Anweisungshäftling – drużynowa, Unteranweisungshäftling – poddrużynowa, Blockälteste – blokowa, Stubenälteste – sztubowa, Blockschreiberin – pisarka blokowa, Häftlingspflegerin – pielęgniarka, Arbeitseinsatzläferin – goniec Urzędu Pracy, Arbeitseinsatzschreiberin – pisarka Urzędu Pracy, Politischeleitungsanweiserin – funkcyjna Wydziału Politycznego i inne.

3. System kar, bunkier, blok karny

Do utrzymania dyscypliny w obozie służył specjalny system kar, stosowanych przez władze obozowe. Rodzaj kar nie uległ zmianie przez cały czas istnienia obozu. Były stosowane wszystkie ich odmiany, tylko w miarę rozrastania się obozu i napływu mas więźniarskich coraz trudniej było panować nad całością i funkcjonująca obsada SS-mańska, męska i kobieca, już nie dawała rady, aby wnikać we wszystko. W latach 1939-1942 przestrzegano porządku z całą surowością.

Za drobne przekroczenie spisywano meldunek, po którym stawało się przed główną dozorczynią do raportu karnego (Strafrapport). Wyroki w sprawach meldunków zapadały 2 razy w tygodniu. Około 20 wyroków rozpatrywano na jednym posiedzeniu. W konsekwencji meldunku następowała stójka przed biurem albo 25 czy więcej batów. Stójka mogła trwać jednorazowo kilka godzin lub co jakiś czas kilka godzin. Były wypadki stójki od apelu wieczornego do rannego, przy czym delikwentka pracowała w dzień, a w nocy stała, lub na odwrót. Oczywiście stosowano to niezależnie od pogody, więc i przy największym mrozie[27].

Nasuwa się pytanie, za co stosowano kary? Otóż za drobne nawet uchybienia przepisom, jak za spacer pod rękę po ulicy Lagrowej, za odwiedzenie koleżanki w rewirze, za przebywanie w obcym bloku lub w nieprzepisowej godzinie na ulicy itp. W początkowym okresie do częstych wypadków należały kilkugodzinne stójki całego bloku, zarządzane przez złośliwe blokowe, „czarne łaty”. Setki kobiet w pasiakach i drewnianych trepach wykonywało coś w rodzaju podskoków czy pląsów, aby nie zamarznąć. Starsze kobiety, którym nogi odmawiały posłuszeństwa, siadały pod ścianami bloku na zlodowaciałej ziemi, co kończyło się często ciężką chorobą.

Przy pracy w warsztatach surowo karano za wynoszenie materiałów w postaci skrawków i odpadków, co jednak nie powstrzymywało więźniarek od stałego ryzyka zaopatrywania koleżanek w niezbędne gałganki, z których szyto masowo tzw. „laczki”, czyli coś w rodzaju pantofli rannych, noszonych do drewniaków dla ciepła. Były wypadki, że złapane na takiej kradzieży szły do bunkra lub nawet do bloku karnego na jakiś czas. W czerwcu 1942 roku komendant na ogólnym apelu ogłosił, że za najmniejszą szmatkę wyniesioną z warsztatów grozi kara śmierci przez powieszenie[28]. Zastosowania tej kary nie zanotowano w Ravensbrück.

Kary cielesne były dość rozpowszechnione. Bicie odbywało się w bunkrze na specjalnym koźle, we wtorki i piątki, w asyście lekarza, który badał puls delikwentki i decydował, czy można bicie kontynuować. Używano kija długości 1 m o grubości 1 cm. Przy stosowaniu tej kary kierowano się bezwzględnością. Komendanci obozów koncentracyjnych otrzymali 4 kwietnia 1942 roku pismo Wirtschaftsverwaltungshauptamt, Amtsgruppie D, w którym było takie zdanie: „...jeżeli w rozkazie dotyczącym kary cielesnej jest słowo „verscharft”, trzeba uderzać pałką na gołe ciało. Dotyczy również kobiet”[29].

Karę wymierzały do lipca 1942 roku dozorczynie Hassa i Binz, następnie więźniarki – kryminalistki, wynagradzane za to dodatkową porcją chleba. Wśród ochotniczek do tej hańbiącej pracy znajdowała się również więźniarka polskiego pochodzenia, Agnieszka Plumbaum.

Za karę również golono głowy. Dziewczęta przywiezione z robót za stosunek z Niemcem z reguły podlegały tej karze.

Do częstych zbiorowych kar należał Kostabzug, polegający na odebraniu całemu blokowi obiadu jednorazowo lub np. przez szereg niedziel. Karę tę stosowano również w święta Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Na przykład blok Żydówek w listopadzie 1939 r. za drobne przekroczenie został ukarany ograniczeniem jedzenia i tygodniową stójką po przedłużonej pracy.

Bunkier – murowany budynek, był więzieniem obozowym. Na parterze bunkra znajdowało się ok. 40 cel, zaś w suterenach – 38. Całość dzieliła się na trzy oddziały: cele, w których osadzano za różne karne przestępstwa obozowe, cele pod wyłącznym zarządem Ramdohra, czyli dla przestępstw politycznych, dozorowane przez SS-mana Trassa, a obsługiwane, jak cały bunkier, przez badaczki Pisma Świętego, wreszcie cele dla więźniów specjalnych (Sonderhäftlinge) – jasne, w porównaniu z poprzednimi, rzec można luksusowe. W oddziale drugim były różne cele, od najzupełniej ciemnych do jasnych z łóżkami. Wymiary 2 × 2,5 m. Na wysokości 2 m zakratowane okno 1 × 0,40 m. Obowiązki kalefaktorki bunkra pełniła od lipca 1942 do marca 1943 roku Polka, Ojcumiła Falkowska.

Cela 54 była celą śmierci, zaś 55 specjalnie przeznaczono dla więźniarek, które wykańczano głodówką, trwającą kilka, a nawet kilkanaście dni.

Wyżywienie w bunkrze było dostarczane różnie, w zależności od wyroku. Przeważnie rano kawa i chleb, wieczorem kawa, a obiad co czwarty dzień. Dla specjalnego udręczenia trzeba było zjeść obiad i umyć miskę (w zimnej wodzie) w 15 minut. Była to nie lada sztuka dla wygłodzonego żołądka, aby przez ten czas spożyć miskę brukwi.

Umeblowanie ciemnej celi w oddziale drugim składało się z umywalki i klozetu; nic do siedzenia ani spania. W takich warunkach skazane musiały spędzać nieraz 2 miesiące i więcej[30], chociaż przeciętnie kara bunkra wynosiła 7 do 14 dni. Holenderka Neeltje Eppker siedziała 6 tygodni w ciemnicy. W lecie marzły jej nogi i ropiały. Ponieważ broniła się przed karą chłosty, trzy razy była w bunkrze[31]. W styczniu 1941 roku, podczas 20-stopniowego mrozu, skazano 18-letnią Henrykę Derasównę za podcięcie włosów na 2 tygodnie bunkra. Siedziała w nieopalanej ciemnicy, o chlebie i kawie, obiad co czwarty dzień. Po wyjściu, na skutek odmrożenia nóg, nastąpiło zakażenie i pomimo amputacji Derasówna zmarła.

W większości cel podłoga była betonowa. Pomimo to trzymały się wszy i bardzo dokuczały, tym więcej, iż w ciemności trudno było oczyścić się od nich.

Jeśli na noc dawano pryczę i koc, wymagano za to, aby złożyć go idealnie na dzień, co znów było bardzo trudne w zupełnej ciemności. Bito za złe złożenie i za karę odbierano koc i pryczę.

Do narzędzi tortur stosowanych w bunkrze, poza kozłem do bicia, należały: „wilcze łapy”, które przebijały ciało, kajdany i rodzaj trumny z małymi otworami dla dopuszczenia powietrza[32]. Często podstawiano do celi szpiega i w ten sposób zdobywano informacje o oskarżonych. Celował w tym Ramdohr, który miał zawsze na swoje usługi zaufane więźniarki. Pracowały dla niego: Gertruda Brandt, Charlotte Schupp, Lambrecht, Kretscherowa i inne. On sam wpadał do cel niespodziewanie w dzień czy w nocy, zapalał mocną żarówkę i szperał w poszukiwaniu jakichś dowodów przestępstwa. Gdy raz zastał więźniarkę leżącą na betonowej podłodze, bez przykrycia, lecz z kawałkiem gazety pod głową, zbił ją i skopał, a papier zabrał[33].

Noce w bunkrze prawie zawsze były pełne krzyku i płaczu. Zaczynało się od jednej celi, ogarniało nieraz kilka. Zwłaszcza po karze chłosty noce należały do szczególnie niespokojnych.

Bardzo surowo rozprawiano się z badaczkami Pisma Świętego, gdy w grudniu 1939 roku odmówiły robienia paczek świątecznych dla żołnierzy. W ogóle nie chciały one bezpośrednio pracować dla wojska. 19 grudnia zabrano je do bunkra na 4 tygodnie. Zdjęto im jaki i chustki i kazano stać w samych sukniach na podwórku więziennym od 3 do 5 godzin. A mrozy dochodziły wówczas do -40°! Co czwarty dzień dostawały po 1/2 porcji kawy rano i wieczorem, a co ósmy dzień 1/4 porcji obiadu.

Do strajkujących przyłączyły się prawie wszystkie „bibelki” pracujące na terenie obozu, z nielicznymi wyjątkami. Strajkowało 350 kobiet. Siedziały w bunkrze na gołej ziemi w zimnych piwnicach, ogrzewając się nawzajem ciałami. Ostatecznie karę skrócono do 3 tygodni. Gdy wróciły 9 stycznia 1940 roku do bloków, wyglądały jak zmurszałe drzewa. Miały poodmrażane policzki, nosy, uszy, ręce i nogi. Żadna jednak nie umarła, ku rozpaczy komendanta Koegla[34].

W późniejszym okresie, na przełomie 1941/42 r., badaczki odmawiały stania na apelu. Bardziej bojowe znów dostały się do bunkra. Oporne polewano wodą na mrozie, lecz i to nie pomagało. Przeniesiono wówczas wszystkie do bloku 25 według starej numeracji, na stronę lewą, podczas gdy na prawej było tzw. Kunstgewerbe. W dzień wychodziły do uprzątania śniegu na ulicach obozowych. Po pracy były zamykane w bloku. Nie dostawały chleba, tylko kawę i raz na kilka dni obiad. Odbierano im jaki, chustki i pończochy, a wreszcie koce i sienniki. Po kilku miesiącach porozdzielano je po kilka na różne bloki. Blokowe były zobowiązane dostarczać je na apele. Trzeba je było kompletnie ciągnąć. Zaledwie się je postawiło, natychmiast siadały na ziemi. Dozorczynie znęcały się nad nimi przy każdym apelu. Wreszcie dano im spokój.

Bunkier krył w sobie dużo tajemnic. W specjalnych celach, przeznaczonych do dyspozycji Ramdohra, odbywały się przesłuchiwania przy zastosowaniu najbardziej wyszukanych tortur. Bardzo często robiono zastrzyki oszałamiające. Odbywało się to w obecności lekarza, który, o ironio, troskliwie badał puls, podczas gdy Ramdohr bił oszołomioną i zadawał pytania[35].

Jednym ze sposobów znęcania się nad więźniarkami była „metoda tuszu”. Rozebraną do naga oblewano wodą ze wszystkich stron. Gdy pod wpływem tej tortury więźniarki mdlały, zabierano je do celi. Powtarzano to 2 razy na tydzień, we wtorki i piątki[36].

Metody badań Ramdohra najlepiej charakteryzuje relacja Izabeli Sicińskiej, osadzonej w bunkrze 23 grudnia 1944 roku za rzekomą pomoc udzieloną dwóm więźniarkom, które uciekły w kwietniu 1943 roku[37].

Z chwilą, gdy więźniarka przyznała się do winy, stosunek Ramdohra do niej zmieniał się zasadniczo. Oczekujące na wykonanie wyroku siedziały już w jasnych celach i dostawały normalne jedzenie.

Poza więźniarkami i więźniami z sąsiedniego obozu męskiego w bunkrze siedzieli również więźniowie specjalni spowinowaceni ze znanymi osobistościami politycznymi lub sami odgrywający jakąś rolę na arenie politycznej. Były tam również żony generałów biorących udział w zamachu na Hitlera: von Witzleben i Hoepner. Von Witzleben zmarła w bunkrze w grudniu 1944 r. w niewyjaśnionych okolicznościach. Wszyscy oni zajmowali jasne cele na parterze i pierwszym piętrze. Pozwolono im też na spacery po więziennym podwórku. Żeby uzyskać dla nich więcej miejsca, przenoszono powoli zwykłe więźniarki do bloku karnego.

W bunkrze siedziała też w ciemnej celi Odette Sansom-Churchill, której mąż był dalekim krewnym Winstona Churchilla. Biograf Odette podaje, że dzień 15 sierpnia 1944 roku, jako dzień lądowania aliantów na południu Francji, zaznaczył się większymi represjami w bunkrze. Uruchomiono wówczas centralne ogrzewanie, wytwarzając atmosferę łaźni.

Blok karny, Strafblock – to oddzielna karta życia obozowego. Był on odgrodzony od innych bloków siatką drucianą; przy wejściu stała dzień i noc policja obozowa. Pojemność bloku, jak i innych bloków małych, liczyła 270 osób, podczas gdy zwykle tłoczyło się tam 500, a nawet i do 1 000 osób. Mieszkanki Strafblocku to głównie zwyrodniałe Niemki, Cyganki, najprzeróżniejsze nieszczęsne, anormalne istoty. Pomiędzy tym najwyżej 20% osób normalnych, karanych za różne przekroczenia. Łatwo było się tam dostać, nawet za rzecz bagatelną, a trudniej wyjść.

Pobyt w przeładowanym bloku, konieczność obcowania z najrozmaitszymi typami przestępczymi lub nieszczęśliwymi, stanowił istny koszmar. Z powodu współtowarzyszek było się narażonym na ciągłe kary, krzyki, bicie. Dozorczynie, specjalnie do tego bloku dobierane, były złe, okrutne i zwyrodniałe. Zdarzył się wypadek skopania więźniarki na śmierć[38].

Wśród kobiet bloku karnego kwitła miłość lesbijska. Wiele kobiet właśnie za uprawianie tej miłości tam się dostawało. Siedziały też tam więźniarki za odmowę pracy w fabrykach przemysłu zbrojeniowego: w końcu 1944 r. Luba Konnikowa z Tuły – jeniec wojenny, i Kazimiera Pawłowska-Bergman, Polka[39].

Śmiertelność była bardzo duża. Więźniarki chorowały i marły w bloku; tylko wyjątkowo ciężkie wypadki oddawano do rewiru. Do bloku przychodził dwa razy w tygodniu lekarz, przeważnie więźniarka Niemka Kurt w towarzystwie pielęgniarki.

Praca w bloku karnym należała do najcięższych; stale, bez względu na pogodę, pod gołym niebem, odbywało się wyładowywanie węgla i koksu z berlinek na sąsiednim jeziorze, oczyszczanie głównego śmietnika za obozem, zasypywanie bagien śmieciami itp. Pracowano też w piwnicach przy zgniłych jarzynach, sortując je i dowożąc do kuchni obozowej. Każda grupa otoczona była zgrają dozorczyń z psami. Praca odbywała się przy akompaniamencie wrzasków, którym towarzyszyło szczekanie specjalnie tresowanych psów.

W tym środowisku trudno było o jakieś ludzkie uczucia; inne rządziły tam prawa i inne panowały zwyczaje. Więźniarki polityczne zabłąkane w to towarzystwo były mniejszością i nie mogły przeciwstawiać się ogólnej atmosferze.

4. Ucieczki z obozu

Jesienią 1940 roku zdarzył się wypadek ucieczki Cyganki Weiss z bloku karnego. Po ujawnieniu ucieczki Koegel skazał blok na stójkę bez jedzenia. Jednocześnie trwał pościg. SS-mani z psami zaalarmowali całą okolicę. Trzy dni i dwie noce stały kobiety przed blokiem, złorzecząc losowi i uciekinierce. Trzeciego dnia schwytano nieszczęsną Cygankę w lesie, na sągu drzewa. Gdy ją przyprowadzono do obozu, komendant zarządził wizję lokalną. Uciekinierka musiała opowiedzieć i pokazać, w jaki sposób wydostała się na zewnątrz. Otóż w nocy otworzyła drutem, jak wytrychem, drzwi, przeskoczyła odrutowanie koło bloku, pobiegła do stojącej przy murze kantyny i dostała się na jej dach. Tutaj czekała ją największa trudność – naelektryzowane druty. Ale i do tego była przygotowana. Zabrała z bloku słomianą poduszkę, którą zarzuciła na druty, zrobiła skok głową na poduszkę i przerzuciła się na drugą stronę na dach stojącego poza murem garażu. Stamtąd już była wolna droga. Miała szczęście, że nie natknęła się na wartę.

Po wizji lokalnej odprowadzono Weiss do bloku. Rozjuszonym tak długim staniem kobietom komendant „podarował” Cygankę – mogą z nią zrobić, co zechcą, i za to nie będzie kary. Co rozegrało się na Strafblocku, trudno opisać. Polki z sąsiedniego bloku 14 słyszały nieludzki krzyk, wycie, tupanie, uderzenia czymś twardym. Za pół godziny dozorczyni wyciągnęła zmasakrowane zwłoki Weiss. Odstawiono je do bunkra, a stamtąd do kostnicy[40]. Tak wykonany został samosąd, usankcjonowany przez władze obozowe. Komendant Koegel był bardzo dumny z takiego rozwiązania sprawy ucieczki.

Były udane ucieczki w późniejszym okresie. W Wielkim Tygodniu 1943 roku uciekły dwie Polki pracujące w kuchni: Irena Kuzoń i Stella Dobrzyńska. Zdobyły z efektów ubrania cywilne, na które włożyły krytycznego dnia pasiaki. Rano stawiły się jak zwykle do pracy, a koło 8 rano znikły. O tej porze auto ciężarowe zabierało kotły dla kolumn pracujących poza obozem. Według relacji Aurelii Woźnickiej wyjechały tym autem ukryte między kotłami. Pod brezentowe przykrycia kucharki wchodziły zwykle dla ustawiania kotłów. Ponieważ szofer był przyjaźnie usposobiony dla kucharek, nie jest wykluczone, że stało się to za jego zgodą. Po ucieczce wzywany był na przesłuchanie, lecz widocznie niczego mu nie dowiedziono lub sprawę zatuszowano, gdyż pracował nadal. Ucieczka ta nie miała specjalnych konsekwencji dla całego obozu; blok kuchenny zaś stał przez kilka dni szereg godzin po pracy. Aresztowano też parę więźniarek z kuchni. W związku z tą sprawą siedziała w bunkrze wspomniana już Izabela Sicińska. Po jakimś czasie Stellę Dobrzyńską schwytano i przywieziono do obozu. Darowano jej życie za obietnicę pełnienia funkcji szpiega Ramdohra. W maju 1943 roku uciekły trzy więźniarki z komanda w Neurohlau: Rozalia Juraszek, Maria Królówna i Aurelia Woźnicka. Ucieczka udała się całkowicie. Była przygotowana przez owe trzy więźniarki bardzo skromnymi środkami[41]. Decydującym momentem w tym wypadku była szaleńcza odwaga, determinacja, no i trochę szczęścia.

Była jeszcze jedna udana ucieczka, która jednak odbiła się ujemnie na życiu członkiń kolumny, w której uciekinierka pracowała; również drużynowa przypłaciła ten fakt bunkrem, gdzie mocno nadwerężyła zdrowie.

W końcu maja 1944 roku z kolumny leśnej Forst Neues Gut uciekła w czasie przerwy obiadowej Eugenia Kocowa. Ucieczkę przygotowała najzupełniej sama, nie wtajemniczając w swoje zamiary nikogo[42]. Jak podaje Maria Liberakowa, drużynowa kolumny leśnej, po zameldowaniu dozorczyni o braku jednej więźniarki przyjechała na miejsce główna dozorczyni z SS-manem, kierownikiem psiarni. Przeprowadzono dokładną rewizję w szopie, gdzie składano narzędzia i gdzie więźniarki spędzały przerwę obiadową. Na szczęście nic podejrzanego nie znaleziono, a mogła być większa wsypa, gdyż kolumna ta przechowywała różne nielegalne materiały, wśród nich dotyczące operowanych doświadczalnie. Materiały te zdołano szczęśliwie na czas usunąć. Po odstawieniu kolumny do obozu drużynową skierowano do bunkra, a kolumnę na 3 tygodnie do bloku karnego[43].

Zdarzały się również ucieczki z transportów ewakuacyjnych. Francuzka Yvonne Pagniez uciekła przez okno wagonu podczas transportu ewakuacyjnego z komanda Torgau do Ravensbrück[44].

III. Więźniarki

1. Marzec 1939 – grudzień 1943

Więźniarki obozu koncentracyjnego Ravensbrück stanowiły konglomerat ponad 27 różnych narodowości[45]. Główny trzon obozu stanowiły oczywiście przedstawicielki krajów europejskich okupowanych przez hitlerowców. Poza nimi były mniej liczne reprezentantki innych krajów, aresztowane na terenie Europy. Stąd występował w Ravensbrück tak bogaty wachlarz narodowości, a nawet ras. Zdarzały się również pojedynczo Chinki, Egipcjanki, Murzynki i Turczynki.

Pod względem struktury społecznej były więźniarki mieszaniną różnych klas i grup, od proletariatu miast, różnych odmian mieszkanek wsi, poprzez lumpenproletariat, bogato reprezentowane drobnomieszczaństwo i inteligencję pracującą, do przedstawicielek burżuazji i nawet arystokracji rodowej. W obozie była m.in. w 1940 r. księżniczka Maria zu Schaumburg-Lippe.

Obóz dostarczył rzadkiej okazji do bezpośredniego zetknięcia się, nawet ścisłego współżycia, tak krańcowo różnych pod każdym względem kobiet; mogłoby stać się to przedmiotem specjalnych studiów socjologicznych.

Zachowały się listy więźniarek z poprzedniego obozu w Lichtenburgu od 11 listopada 1938 roku. Najniższym numerem na pierwszej liście jest 1105. Wśród nazwisk 13 Niemek figurują: 2 zawodowe kryminalistki, 3 polityczne, 3 „asocjalne”, 3 osadzone za „zhańbienie rasy” przez małżeństwo z Żydem (Rassenschande), 3 badaczki Pisma Świętego (Bibelforscherinnen).

Na następnych listach figurują zawodowe kryminalistki (BV) i prostytutki[46]. Taki sam jest skład początkowych transportów z 1939 roku[47]. Wszystkie transporty były małe. Pierwszy transport do Ravensbrück przybył podobno 24 marca 1939 r.

Na uwagę zasługuje duży transport z 18 maja 1939 r., liczący 860 Niemek i 7 Austriaczek z Lichtenburga. Było wśród nich ok. 150 komunistek, socjaldemokratek i innych więźniarek politycznych. Lista tego transportu nie zachowała się[48].

Na listach pierwszych mieszkanek obozu notowano następujące przestępstwa: „mit Juden sympathisiert”, „Beihilfe zur Rassenschande u. Sog. Kuppelei”[49].

29 czerwca 1939 roku przybywa z Austrii pierwszy duży transport Cyganek, liczący 440 kobiet. Jako powód aresztowania odnotowano Arbeitsscheu – wstręt do pracy. Jak wiadomo, Cyganki według teorii narodowosocjalistycznej należały do „rassisch minderwertig” i skazane były na wyniszczenie.

Skład społeczny pierwszych mieszkanek był mocno zróżnicowany. Mamy wśród nich: robotnice fabryczne, kobiety wiejskie, urzędniczki, nauczycielki, właścicielki sklepów, żony oficerów, i to nieraz zasłużonych i odznaczonych w I wojnie światowej, matki oficerów walczących aktualnie na froncie. Nawet i z tymi kobietami obchodzono się bezwzględnie. Był wypadek, że jednej z matek nie pozwolono na wzięcie udziału w pogrzebie syna, poległego na froncie śmiercią lotnika. Nie pomogły prośby drugiego syna, również walczącego na froncie. Poległemu urządzono wspaniały pogrzeb, a matce przysłano tylko gazetę z jego opisem[50].

Obok kobiet na wysokim poziomie intelektualnym spotykało się analfabetki, często prostytutki z domów publicznych w Mannheim, Berlinie i Hamburgu.

Pierwsze 23 Polki przywieziono 23 września 1 939 roku. Są to Polki z Niemiec, działaczki oświatowe i społeczne towarzystw polskich (nry 2 147-2 148, 2 150, 2 152-2 155, 2 157-2 161, 2 163-2 171, 2 173, 2 177); 28 września przyjeżdża dwanaście następnych (nry: 2 172, 2 174-2 176, 2 178-2 180, 2 182, 2 188-2 191); 30 września – 5 (nry: 2 202-2 206); 6 października – 12 (nry: 2 235-2 246); 29 tego miesiąca – 1 (nr 2 291); 30 listopada – 5. Razem przybywa 58 więźniarek z mniejszości polskiej[51].

Pochodzą one z Ziemi Lubuskiej, Westfalii, Śląska, nadgranicznych powiatów bytomskiego, lęborskiego, Prus Wschodnich, Berlina. Aresztowane zostały zaraz po wybuchu wojny jako element niepewny. Były to członkinie następujących organizacji: Związku Młodzieży Polskiej w Niemczech, Związku Harcerstwa Polskiego, Związku Śląskich Kół Śpiewaczych, Towarzystwa Polek, Związku Polaków w Niemczech i in. Aresztowano je jako zakładniczki względem których miał obowiązywać: tzw Verlebungshaft, czyli areszt do końca wojny z zaleceniem: „langsam sterben lassen”. Cztery kobiety z Olsztyna (Wanda Pieniężna, Anna Romańska, Ludwika Stromkowska i Pelagia Stromkowska) miały proces o wspomaganie polskich jeńców wojennych. Otrzymały karę od 3 miesięcy do półtora roku obozu.

Poza tym w transportach pojawiają się tylko pojedyncze nazwiska Polek z mniejszości[52].

Jak podaje Maria Zientara-Malewska[53], została ona aresztowana już 11 września 1939 roku w Nowym Kromsku (pow. Sulechów na Ziemi Lubuskiej), wraz z kilkunastoma towarzyszkami. Wszystkie poprzez ciężkie więzienie kobiece w Cottbus dostały się do Ravensbrück. Po przebyciu 3-tygodniowej kwarantanny utworzono z nich karną kompanię w bloku 16. Na wyraźny rozkaz komendanta Koegla były od razu zatrudniane przy najcięższych pracach ziemnych. Ładowały i wywoziły piasek lub cegłę na lorach. Pracowały przy osuszaniu torfowisk nad jeziorem, nieraz po kolana stojąc w wodzie w chłody listopadowe. Brały również udział w budowie drogi – szosy do Furstenbergu, nosząc kamienie i 50-kilogramowe worki z cementem. Pracowały kilofami, ciągnęły ciężkie walce. Nosiły na specjalnych tragach po wielu dziesiątkach schodów ziemię na skarpy przy domkach SS-mańskich. Karczowały lasy i pracowały w ogrodnictwie, chodząc przy tym w niedopasowanych drewniakach, z łopatą czy szpadlem na ramieniu, 3 kilometry tam i z powrotem.

Cały obóz był wrogo nastawiony do tej grupy Polek, rozgłoszono bowiem umyślnie, iz to one w Bydgoszczy wykłuwały oczy i obcinały języki niemieckim żołnierzom. Podobno był nakaz gestapo z Berlina, żeby ich nie leczyć w razie choroby. Po jakimś czasie dopiero uprzedzenia Niemek więźniarek politycznych do tych Polek ustały.

W grudniu 1939 roku zażądano, aby się wypowiedziały, czy są Polkami czy Niemkami. Wszystkie oczywiście zdeklarowały się jako Polki.

2 listopada 1939 roku przyjeżdżają pierwsze Polki z Polski. Jest to piątka z Pabianic[54]. Otrzymują one numery: 2 319-2 323. Droga ich wiodła poprzez więzienia Wrocławia i Berlina. W stosunku do Heleny Salskiej, nauczycielki historii, hitlerowcy wysuwali zarzut aktywnej działalności w Polskim Związku Zachodnim; wiedzą o jej wykładach o Słowiańszczyźnie zachodniej i o autorytecie, jakim się cieszyła.

W 1939 roku napływają do Ravensbrück Niemki, Żydówki niemieckie i Cyganki z dziećmi (z przewagą „asocjalnych”). Polityczne przybywają z różnych więzień niemieckich, jak Berlin Moabit, Hamburg, Schweinfuhrt, Königsberg, Eberswalde i in. Ostatni numer z tego roku to 2583. Stan faktyczny musiał być trochę niższy, gdyż zdarzały się wówczas zwolnienia. Na początku 1940 roku sytuacja niewiele się zmienia. Jedynie transporty są liczniejsze niż w poprzednim roku. Polki do kwietnia 1940 roku przyjeżdżają tylko pojedynczo[55].

Transporty Polek z ziem przyłączonych do Rzeszy zaczynają się od kwietnia 1940 roku. I tak 10 kwietnia przyjeżdża większy transport Polek, bo liczący 58 więźniarek, z Pomorza (Kaszuby, Gdynia, Gdańsk i dalsze okolice). Otrzymują one numery 3047-3104. Jest to pierwszy transport oznaczony jako Sondertransport. Są w nim Polki zabrane w związku z masową akcją aresztowań inteligencji, która się jeszcze ostała na tych ziemiach po licznych rozstrzeliwaniach zakładników jesienią 1939 roku. Jako powód aresztowania podano: „Angehörige der polnischein Intelligenzgruppe. Ist geeignet Mittelpunkt eines Widerstandes zu werden”.

16 kwietnia przybywa 71 Polek z Bydgoszczy, Torunia i okolic (oznaczone numerami: 3143-3213); 17 kwietnia – 28 Polek z Grudziądza (nry: 3214-3241); 20 kwietnia – 17 (5 w transporcie mieszanym i 12 w małym transporcie z Pomorza); 23 kwietnia – transport z Działdowa w ilości 83 (nry: 3300-3382); 25 kwietnia – 45 kobiet z Poznania (nry: 33833427).

W grupie poznańskiej były przeważnie urzędniczki banku „Vesta”, które kolportowały ulotki i prasę konspiracyjną; były też przedstawicielki wolnych zawodów (lekarka dr M. Robińska), kustosz Muzeum Archeologicznego dr Al. Karpińska, nauczycielki (J. Szweda, Zofia Kużdowicz) i inne.

O ile wiadomo, więźniarek z Poznania skazanych na śmierć nie wysyłano do Ravensbrück. Likwidowano je na miejscu lub wysyłano do Rzeszy na Landesgerichty. Tak było np. ze sprawą szpiegowską w Zakładach Cegielskiego. Cała grupa, około 60 osób, przebywała w lipskim więzieniu oczekując na wyrok, którego Niemcy nie zdążyli wykonać[56].

Oto parę ciekawych postaci z pierwszych transportów Polek z mniejszości i z ziem przyłączonych do Rzeszy.

Maria Zientara-Malewska pochodziła ze wsi Brąswałd. Była wychowanką znanego działacza oświatowego i pisarza, księdza Walentego Barczewskiego. Już we wczesnej młodości próbowała pisać wiersze, które drukowała „Gazeta Olsztyńska”, a następnie cała prasa polska w Niemczech. Zyskały one dużą popularność wśród Warmiaków, krzewiąc polskość na tych ziemiach. Po zdaniu matury w Krakowie w 1920 r. zajęła się na Warmii organizacją szkół i przedszkoli polskich. Następnie pracowała jako nauczycielka polskich szkół na Warmii, Ziemi Złotowskiej i Ziemi Lubuskiej. Będąc entuzjastką kultury ludowej na Ziemi Lubuskiej, napisała monografię Babimojszczyzny; zebrała mnóstwo pieśni ludowych i legend. Rękopis, już zakwalifikowany do druku, został skonfiskowany na początku września przez gestapo, a Maria Zientara aresztowana i wywieziona do obozu koncentracyjnego Ravensbrück. Napisała tam wiersz pt. Ręce, obrazujący mękę kobiet przy pracy w obozie. Wiersz kończy się optymistycznym akcentem, iż „te ręce kiedyś Polskę odbudują”. Zwolniono ją niespodziewanie 18 kwietnia 1940 r. dzięki staraniom Polaka z Ziemi Lubuskiej pracującego w gestapo. Po wojnie została przyjęta do Związku Literatów. Pióro swoje poświęciła akcji wydobycia wszystkich wartości kulturalnych ludu polskiego na Warmii i Mazurach i włączenia ich do skarbca kultury ogólnopolskiej. W 1960 r. wydała zbiór podań i legend pt. Warmio moja miła.

Inną niezwykłą i wartościową postacią była Maria Cyplikowa, rodem z Poznania, żona rzeźnika z Westfalii, gdzie mieszkała 30 lat. Pomimo tak długiego pobytu za granicą mówiła dobrze po polsku, bez obcego akcentu. Za polskość była wielekroć prześladowana, gdyż w domu z dziećmi rozmawiała tylko po polsku. Gdy skonfiskowano mężowi sklep, sprzedawała gazety polskie licznej kolonii polskiej. Gdy kazano jej sprzedawać także gazety niemieckie, odmówiła. Zabrano ją do Ravensbrück. I tutaj akcentowała mocno swoją polskość. Pomimo wielkiego przywiązania do dzieci, nie napisała ani jednego listu do domu, gdyż nie chciała pisać po niemiecku. Wzywano ją z tego powodu do głównej dozorczyni, której odważnie oświadczyła, że matka do dzieci może mówić i pisać tylko w rodzinnym języku. Jeżeli nie może pisać po polsku, nie będzie pisała wcale[57].

Apolonia Ogryczak, pochodzenia chłopskiego, od 1902 r. mieszkała w Gdańsku i organizowała we wsiach i miasteczkach okolicznych towarzystwa ludowe, ochronki i chóry. Była współzałożycielką Towarzystwa Polek w Gdańsku, we Wrzeszczu, Nowym Porcie i in. Współpracowała blisko z Antonim Abrahamem. Władze niemieckie szykanowały ją i często więziły. W sierpniu 1939 r. aresztowana wraz z mężem Romanem, którego zamęczyli 30 sierpnia. Apolonię, już wówczas staruszkę, wywieźli do Ravensbrück, gdzie siedziała 5 i pół roku. Trzykrotnie była wyznaczana na zagazowanie. Uratowana przez koleżanki, dostała się do Szwecji. W grudniu 1945 r. wróciła do kraju, oświadczając: „Stara jestem, ale jeszcze dopóki mogę się poruszać, pragnę naszemu narodowi pomagać w jego pracy”[58].

Nieomal każda Polka z mniejszości ma zapisaną piękną kartę walki o polskość w trudnych, przeważnie konspiracyjnych warunkach. Polki z Pomorza były aresztowane z listy, jako fanatyczki polskości, wrogo usposobione do państwa niemieckiego. Były one członkiniami Polskiego Związku Zachodniego, młodsze należały do Przysposobienia Wojskowego[59].

W maju 1940 roku przybywają nowe transporty Polek. I tak: 8 maja – 19 (nry: 3486-3504); 24 maja – 65 Polek z Poznania (nry: 3560-3624) i 26 z Katowic (nry: 3625-3650); 20 z Sosnowca i okolicy (nry: 3651-3670); 24 z Królewskiej Huty (nry: 3671-3694); 10 z Pszczyny (nry: 3695-3704) i 20 z Rybnika (nry: 3705-3724).

Do 23 sierpnia zjawia się tylko po kilka Polek w transportach mieszanych. Tego dnia przywieziono większy transport, bo 126 osób, z Sandomierza, Kielc, Tomaszowa Mazowieckiego, Piotrkowa i Częstochowy (nry 4308-4433). Jest to transport specjalny. 13 września mamy znów transport specjalny z Tarnowa, Krakowa i Rzeszowa, liczący 65 więźniarek (nry 4560-4624). 17 września transport specjalny z Poznania 41 więźniarek (nry 4662-4702).

Do końca 1940 roku liczba Polek dochodzi do 1075.

W tym czasie, a dokładnie 12 października 1940 r., przyjeżdżają pierwsze Holenderki w transporcie mieszanym.

Po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej zaczynają napływać, początkowo nieliczne, transporty Rosjanek i Ukrainek. Często są one w transportach mieszanych.

1 marca 1941 roku przybywa transport więźniarek politycznych z Bydgoszczy, do którego dołączono więźniarki z Suwałk. Są w tym transporcie i Niemki. Całość: 58 osób, w czym 37 Polek (nry 5610-5667). Po przerwie, w sierpniu, transport kielecko-radomsko-częstochowski 129 więźniarek. Lista transportowa nie zachowała się (nry 6600-6673 i nast.). 9 sierpnia w transporcie mieszanym 48 Polek, 10 sierpnia 60 więźniarek politycznych z Bydgoszczy (numery czterocyfrowe na 67, lista nie zachowała się), 11 i 12 września mamy transport specjalny z Tarnowa w ilości 127 osób, a 13 września z Krakowa, liczący 65 więźniarek.

W sierpniu przybywa pierwszy transport Jugosłowianek.

Pierwszy transport warszawsko-lubelski, specjalny, przybywa 23 września 1941 roku (Pawiak i Zamek Lubelski), razem 415 więźniarek (nry 7521-7935). Są to w większości więźniarki polityczne, wśród nich grupa z wyrokami śmierci (50 osób). Poprzednio przyjeżdżały nieliczne warszawianki w transportach mieszanych.

Nadal przybywają Polki – po kilka w transportach mieszanych lub osobno w małych grupach. Są to przeważnie kobiety z robót rolnych lub z fabryk zbrojeniowych, zabrane do pracy przymusowo i odstawione do obozu za jakieś przestępstwa w związku z pracą. Na przykład od 29 listopada do 23 grudnia 1941 roku liczba Polek wzrasta o 121, wszystko z małych transportów.

Przez cały 1941 r. przybyło ponad 1 000 Polek.

W roku 1942 sytuacja nie zmieniła się radykalnie. W styczniu przyjeżdżają 43 kobiety; w lutym – 69; w marcu – 113, w kwietniu – 361, w czym 10 kwietnia transport w liczbie 265 z Radomia, Częstochowy, Kielc i okolic (nry 10 094-10 358). W transporcie tym były 44 Żydówki polskie.

31 maja 1942 r. przyjeżdża drugi transport z Pawiaka i Zamku Lubelskiego, liczący 309 więźniarek. Jest to również, jak poprzedni, transport specjalny (nry 11 197-11 505), w którym przeważają więźniarki polityczne.

Ogółem w maju ilość Polek zwiększyła się o 426.

W czerwcu 1942 r. Polki przyjeżdżają przeważnie w transportach mieszanych. Notujemy następujące wyłącznie polskie transporty: 10 czerwca – 39 więźniarek z Gdańska (nry 11 597-11 635), 20 czerwca – 61 więźniarek, w czym Żydówki polskie (nry 12 017-12 077) i 21 czerwca – 73 więźniarki, w czym 15 Żydówek i 9 Cyganek polskich (nry 12 078-12 150). Ogółem w czerwcu przybyły 173 Polki.

W tym miesiącu przywożą 184 Czeszki. Jest to transport kobiet wiejskich z Lidic w różnym wieku. Zostały one wysłane do obozu po zniszczeniu wioski i rozstrzelaniu mężczyzn w odwecie za zamach na Heydricha. Z tej grupy 42 Czeszki zmarły, 7 zagazowano.

W lipcu przybywają wyłącznie transporty mieszane, w których jest ogółem 81 Polek. To samo w sierpniu; razem w tym miesiącu – 100 Polek.

W lipcu 1942 r. przywożą transport Rosjanek i Ukrainek z terenów okupowanych przez armię niemiecką. Ciekawe są motywy aresztowania 2 Niemek, które przywożą 21 sierpnia – w rubryce rodzaj więźnia mają one adnotację: Wahrsagerin (wróżka).

21 sierpnia 1942 r. przybywa transport 21 Polek kryminalnych (13 253-13 273).

W tym czasie zjawiają się pojedynczo Norweżki, obywatelki Luksemburga, Lotaryngii i Belgii.

We wrześniu przybywa 36 Polek, przez październik – 67 w transportach mieszanych, w listopadzie – 71, w grudniu – 35 Polek[60].

Przez cały 1942 rok napływ Polek przekraczał nieco liczbę 1 600. Stan ogólny obozu w kwietniu 1942 roku wynosił około 7 500 kobiet[61]. W drugiej połowie tego roku są transporty Czeszek, Holenderek, Żydówek holenderskich i pierwszy transport Rumunek (3 lipca 1942 r.).

Początek roku 1943 pod względem przypływu Polek do obozu nie różni się od roku poprzedniego. W transportach mieszanych mamy: styczeń – 44 więźniarki; luty – 64; marzec – 87; kwiecień – 63; maj – 90; czerwiec – 70[62]. 19 lipca przyjeżdża transport polsko-ukraiński, 189 Polek i 33 Ukrainki. Razem w lipcu przybyły 304 Polki; w sierpniu – 74; we wrześniu – 135, w czym jeden nieduży transport wyłącznie polski, liczący 47 więźniarek.

Z 26 na 27 lutego 1943 roku zjawili się w Ravensbrück niezwykli przybysze: 536 kobiet – jeńców wojennych ze Związku Radzieckiego, w tym ok. 60 lekarek oraz pielęgniarki, służba łączności itp. służby pomocnicze. Zmuszono je podstępnie do zdjęcia mundurów, z którymi nie chciały się rozstać, broniąc w ten sposób swoich praw jeńców wojennych. Zostały one odizolowane kolczastym drutem od reszty obozu i pilnowane przez policję obozową. Wzbudzały ogólne zainteresowanie i ciekawość, długo jeszcze nie zaspokojoną. Dopiero po kwarantannie druty skasowano i zaczęło się werbowanie jeńców wojennych do pracy, którą solidarnie bojkotowały. Na skutek przymusu zgłaszały się do warsztatów, nie chcąc wyjeżdżać do fabryk przemysłu zbrojeniowego.

19 lipca 1943 mamy transport ok. 500 więźniarek z likwidującego się obozu na Majdanku. Są to Polki i Ukrainki (nry 20 899 – 21 398). Po kilku dniach 200 więźniarek z tego transportu wysłano do komanda fabrycznego Velten.

W lipcu i sierpniu przybyły duże transporty Francuzek i Rosjanek. 16 sierpnia przenoszą z Oświęcimia 84 więźniarki, „nieczyste” pod względem rasowym, tzw. Mischlinge.

W październiku nowo przybyłe Polki w transportach mieszanych ograniczają się do liczby 145; 27 października przeniesiono 53 Polki z obozu w Stutthofie[63]. W listopadzie Polki spotyka się wyłącznie w transportach mieszanych w ilości 52; w grudniu – 88[64].

W roku 1943 przybyło 1 216 Polek, czyli mniej niż w 1942.

21 listopada 1943 przybywa transport ok. 30 Słowenek z Lublany i Begun. Mniejsze grupy z Mariboru i również Begun oraz z Celowca (Klagenfurt) napływały już od 1941 r. Przy rejestracji obozowej nie dawano im na trójkątach (winklach) litery J.

2. Styczeń 1944 – kwiecień 1945

W 1944 roku sytuacja zmienia się stopniowo – zwiększa się ilość Polek w transportach mieszanych oraz przyjeżdżają transporty z ewakuowanych więzień. Stan ten jest odbiciem sytuacji na froncie i posuwania się ofensywy radzieckiej, rozpoczętej 15 stycznia. W miarę opuszczania przez wojska hitlerowskie okupowanych terenów ewakuuje się więźniów do obozów położonych w głębi Niemiec, kobiety przeważnie do Ravensbrück. 24 stycznia 1944 roku przyjeżdża 55 kobiet (Słowenki) w transporcie specjalnym z Klagenfurtu, 26 stycznia – 19 z Regensburga; 28 stycznia – 34 Polki z ewakuowanego obozu Gross-Rosen. Ogółem w styczniu ilość Polek wzrasta o 213. W tym czasie stan obozu wynosi 17 300 więźniarek. W lutym, w związku z przygotowywaną ewakuacją Majdanka, rozpoczynają się transporty z tego obozu – pierwszy 12 lutego w liczbie 85 więźniarek. W lutym łącznie przybyło 237 Polek.

W tym miesiącu mamy również duże transporty Rosjanek i Ukrainek, np. 355 osób jako transport specjalny z Rygi. W lutym przybywa transport Francuzek z Compiègne. Rozpoczyna się ewakuacja więzień francuskich.

Rosjanki i Ukrainki z Rygi były w Ravensbrück tylko 5 dni, gdyż okazało się, że miały jechać na „wolnościowe” roboty. 21 lutego na gwałt przebierano je i przygotowywano do odjazdu. Dozorczynie obchodziły się z nimi strasznie. Były między nimi dzieci od 13 lat, kobiety ciężarne i staruszki. Stały na apelu w skarpetkach i letnich sukienkach, wszystkie z ogolonymi głowami[65].

W marcu napływ nowych więźniarek znacznie wzrasta; zwłaszcza dla Polek sytuacja zmienia się radykalnie. Mamy 1 096 przybyłych Polek, czyli przeszło czterokrotnie więcej niż w lutym. 3 marca przybywa specjalny transport 70-osobowy z Warszawy, pierwszy po dłuższej przerwie. 10 marca drugi transport z Warszawy w liczbie 59 więźniarek. Dalsze wpływy w tym miesiącu: 11 marca – 120 z Białegostoku; 13 marca – 113 z Radomia, Kielc i Częstochowy; 14 marca – 36 z ewakuowanego Majdanka; 17 marca – 66 z Warszawy i 76 z Łodzi; 22 marca – 27 z Radomia; 27 marca – 27 z Krakowa. Prawie codziennie po kilkanaście Polek przybywa w mieszanych transportach z więzień niemieckich. 31 marca wpływy zamyka transport specjalny z Gross-Rosen, w którym są więźniarki pochodzące ze Lwowa.

W kwietniu przywożą 1 100 Polek – 35 ze Lwowa przez Gross-Rosen i 73 z Radomia i okolic. 7 kwietnia – transport z Pawiaka w liczbie 54 osób; 23 kwietnia również z Pawiaka, 60 osób; 21 kwietnia – na skutek ostatecznej ewakuacji Majdanka, 576 osób z tego obozu; 23 kwietnia – 60 osób z Warszawy.

W maju 634 Polki powiększają szeregi więźniarek. Znów z Pawiaka 11 maja – 57 kobiet, zaś 27 maja – 60. 23 maja zjawia się transport 137 więźniarek z dystryktu radomskiego (miejscowości: Częstochowa, Kielce, Końskie, Ostrowiec, Starachowice, Tomaszów i in.), 25 maja – transport z Lublina 55 więźniarek.

W kwietniu wachlarz narodowości rozszerza się: zwożą Włoszki i Słowenki, Żydówki rumuńskie oraz 22 kwietnia duży, bo 400 osobowy transport Francuzek.

W kwietniu i maju przybywają z Oświęcimia Cyganki, pozostałe przy życiu po wielkiej akcji wyniszczającej. Ocalały przeważnie młode dziewczyny, opłakując w Ravensbrück śmierć swoich bliskich.

W czerwcu 1944 roku liczba Polek zwiększa się o 1 307 więźniarek; między innymi: 1 czerwca z Białegostoku – 375 kobiet; 260 z więzienia krakowskiego; 10 czerwca – 60 z Pawiaka; 1 666 z więzienia radomskiego i dystryktu; 20 czerwca – 28 z więzienia krakowskiego; 24 czerwca – 34 z nieustalonego miejsca; 26 czerwca – 122 z więzienia grodzieńskiego; tegoż dnia 221 z Białegostoku.

4 czerwca przybywa osobliwy transport – 61 Greczynek z Aten, wszystkie polityczne, przeważnie młode dziewczyny.

Lipiec wykazał dalszy wzrost liczby Polek; notujemy ponad 1 585 kobiet przybyłych w tym miesiącu. I tak 8 lipca transport specjalny z Pawiaka 58 kobiet; ok. 12 lipca – 55 kobiet z Piotrkowa, Tomaszowa Mazowieckiego i Radomia. Dołączono do nich w kąpielisku 400 Ukrainek. Był to rzadki wypadek, kiedy transport nie został sfotografowany. Po kwarantannie wywieziono je do jednego z komand fabrycznych[66]. 22 lipca – 50 z Warszawy; 23 lipca – 17 ze Lwowa; 24 lipca – pierwszy transport z Oświęcimia 1 000 więźniarek. Jest to początek ewakuacji tego obozu, na skutek której będą przybywały nadal aż do stycznia 1945 roku transporty Polek, zaludniając Ravensbrück „po brzegi”. 30 lipca – przyjeżdża 28 więźniarek z Radomia, tegoż dnia 99 z Pustkowa i 205 z Krakowa. Poza tym Polki stale znajdują się w transportach mieszanych z więzień niemieckich. Oczyszczania więzień niemieckich z terenu GG dokonywano na skutek rozkazu z 20 lipca 1944 r. komendanta der Sicherheitspolizei und des SD im GG (nr 14 002). Zarządza on wysyłanie do obozów nawet tych, którzy mieli być sądzeni przez sąd doraźny. Chodziło o to, aby nie dostali się żywi w ręce wyzwolicieli[67].

W lipcu mamy 3 transporty Francuzek[68].

28 lipca przywieziono 24 Rosjanki z Armii Czerwonej.

5 sierpnia 1944 przybył ostatni transport więźniarek z Pawiaka. Był to transport ewakuacyjny i liczył 410 kobiet. Z Warszawy wyjechały 29 lipca, lecz stały na bocznym torze do 31 lipca, a następne postoje odbywały się po drodze. W Kaliszu rozdzielono kobiety od mężczyzn, których skierowano do Gross-Rosen.

Z początku sierpnia dokładnych danych brak. Jest to miesiąc w dziejach obozu przełomowy. W Polsce trwa Powstanie Warszawskie, okupanci, w miarę likwidowania walk w poszczególnych dzielnicach, wywożą ludność cywilną do Niemiec, między innymi i do obozów koncentracyjnych. Kobiety wysyłają przede wszystkim do Oświęcimia i Ravensbrück. Transporty te zjeżdżają przez sierpień, wrzesień i październik. Są w nich kobiety od zupełnie młodych dziewcząt, niejednokrotnie dzieci, do staruszek, nawet zniedołężniałych. Zabierały one z sobą najcenniejsze rzeczy, jakie mogły przydźwigać, sądząc naiwnie, że uratują swoje mienie. Tymczasem, rzecz jasna, wszystko im zabierano, przede wszystkim biżuterię, która wzbogaciła skarbiec III Rzeszy. Jak podawała jedna z blokowych, tylko jednemu transportowi zabrano 2 wiadra biżuterii[69].

Sierpień zatem był pod znakiem transportów z ewakuowanej Warszawy. Poza tym zjeżdżały nadal więźniarki z Oświęcimia. Od 2 do 30 sierpnia ogółem przybyło ponad 14 000 więźniarek. Z Oświęcimia 16 sierpnia – 2 000, 24 sierpnia – również 2 000. Na podstawie dostępnych danych możemy podać ogólną ilość przybyłych Polek tylko od 24 do 30 sierpnia. Wcześniejszych danych brak. 24 sierpnia transport z ewakuowanej Warszawy 1 105 kobiet; tegoż dnia polskie Żydówki z Oświęcimia – 500 osób. 25 sierpnia transport z Olsztyna 49 kobiet w zbiorowym transporcie mieszanym, w tym Rosjanki i inne narodowości. Razem w ciągu siedmiu dni sierpnia – 1 987 Polek.

We wrześniu liczba nowo przybyłych Polek wynosi ponad 5 413[70]. Składają się na tow pierwszym rzędzie kobiety z powstańczej Warszawy; są również transporty ewakuacyjne z innych obozów lub komand roboczych. I tak 1 września w transporcie mieszanym – 61 Polek; 2 września – 19 z Krakowa; 3 września – 29 z Częstochowy, 4 września – transport z Warszawy – 1 389 Polek; 6 września – z komanda roboczego Altenburg – 88 Polek; 7 września – znów powstańcza Warszawa 1 443; 11 września z Opola – 73; 13 września – w transporcie mieszanym – 27; 15 września – 68; 25 – 11; 17 września – transport z Flossenburga w ilości 719 Polek. Prawdopodobnie był to transport warszawski, który we Flossenburgu nie został przyjęty z braku miejsca. 18 września zjawia się duży transport mieszany, w którym jest 1 486 Polek. 30 września przybywa 1 500 więźniarek z Oświęcimia.

W tym miesiącu jednego dnia przyjeżdża po kilka transportów z różnych stron. Są to transporty Francuzek z Bordeaux (2 września) i Rennes (4 września), Belgijek i Holenderek (3 września). Nie ustają również małe transporty Rosjanek i Ukrainek.

Październik wskazuje już na pewien spadek stanu liczebnego obozu, zmniejsza się również napływ Polek. Punkt największego nasilenia już minął. Według niekompletnych danych[71] w miesiącu tym przybyło ponad 1 177 Polek.

8 października przyjeżdża znów transport z Powstania, liczący ponad 245 kobiet[72]. 19 października – 198 Polek przeniesionych z Dachau i 7 polskich Żydówek z Flossenburga; w tym dniu także 83 Polki z Oświęcimia. 20 października – 58 Polek w transporcie mieszanym; 22 października – 297 Żydówek polskich z Łodzi; 25 października – 71 Polek z Sachsenhausen. Jest to transport bez papierów, jak zaznaczono na liście (Ohne Papiere). Z tego wynika, iż był on wysłany w pośpiechu, prawdopodobnie jako jeszcze jeden transport ewakuowanej ludności Warszawy, nie przyjęty w Sachsenhausen z powodu przepełnienia. Zdarzały się w tym czasie transporty wędrujące od obozu do obozu i nigdzie nie znajdujące miejsca. Wreszcie utykano je w Ravensbrück czy gdzie indziej, aby po bardzo krótkim czasie porozsyłać do fabryk przemysłu zbrojeniowego. W dalszym ciągu przyjeżdżają Polki w transportach mieszanych. 29 października transport z Oświęcimia liczący 667 więźniarek: Polki, Czeszki, Jugosłowianki i Cyganki.

Nie mamy pełnych danych dotyczących listopada[73]. Dlatego liczba Polek przybyłych w tym miesiącu nie będzie dokładna. Za cały miesiąc mamy zanotowane 1 613 Polek, co również, jak w październiku, nie pokrywa się ze stanem faktycznym. W tym miesiącu ogółem przybyło 6 000 kobiet.

Na początku listopada Polki przyjeżdżają w transportach mieszanych, od kilkudziesięciu do kilkuset (2 listopada – 64; 3 listopada – transport Żydówek polskich i węgierskich z Oświęcimia w ilości 1 200 osób). W połowie listopada są transporty ewakuacyjne z obozów pracy, w których spotyka się po kilka Polek[74]. Transporty te odbywały również długą drogę, przez inne obozy koncentracyjne, jak Sachsenhausen, Mauthausen i Buchenwald. 2 listopada przyjeżdżają 42 więźniarki z krakowskiego Więzienia na Montelupich. W ogóle listopad wykazuje dalszy spadek liczby nowo przybyłych wszelkich narodowości; również transporty Rosjanek i Ukrainek są mniej liczne. W drugiej połowie miesiąca hitlerowcy zwożą węgierskie i słowackie Żydówki z Budapesztu, Gemaron i Oświęcimia.

W miesiącu tym są też specjalne transporty Francuzek z Cottbus, oznaczonych symbolem NN (Nacht und Nebel).

Z grudnia nie mamy także pełnych list transportowych[75], według posiadanych przybyły 682 Polki.

2 grudnia przyjeżdża transport polskich Żydówek z Piotrkowa w liczbie 277 osób; 1 grudnia – 100 Polek z Sachsenhausen Schönefeld. Ostatni numer Polki w grudniu – 96 472.

Przez cały rok 1944 przybyło ogółem według niepełnych danych ponad 16 000 Polek, z czego ogromną większość stanowiły kobiety z ewakuowanej Warszawy. Liczba ich sięgała 12 000. Był wśród nich transport 179 matek z dziećmi, wysłany od razu do innego obozu (nry 76 994-77 172).

24 sierpnia 1944 przybyły do Ravensbrück w transporcie z ewakuowanej Warszawy (1 105 kobiet) 44 siostry Franciszkanki Rodziny Marii z przełożoną Teresą Stępówną. Odebrano im habity i umieszczono w namiocie, gdzie przebyły kwarantannę. 21 lutego następnego roku zwrócono im stroje zakonne i skierowano do Bambergu pod opiekę niemieckiego biskupa. W drodze pociąg, którym jechały, został zbombardowany. Ocalałymi zakonnicami zajęły się siostry franciszkanki z pobliskiego klasztoru w Vierzehnheiligen.

Kobiety z powstańczej Warszawy rozmieszczono na blokach: 13, 20, 21, 26 i 32. Jeszcze w końcu 1944 i na początku 1945 r. wywieziono większość do fabryk. Do ewakuacji zostało ich w obozie zaledwie ok. 400.

Zestawienie liczby Polek przybyłych w 1943 r. (1 216 osób) z liczbą przybyłych w 1944 r. (16 000 osób) jaskrawo uwidacznia wielki jej wzrost. Na pierwszym planie znajdowała się, jak wspomniałam wyżej, ludność cywilna, co jest wypadkiem nie spotykanym, faktem, który urąga wszelkim konwencjom regulującym sprawy ludności cywilnej podczas wojny. Na drugim planie stały transporty ewakuacyjne z Oświęcimia, który na skutek ofensywy radzieckiej przestał być „bezpiecznym” miejscem dla więźniów, a następnie ewakuacja obozów pracy z terenu Niemiec, ewakuacja z terenu Polski i innych krajów okupowanych.

Rok 1945 wykazuje w styczniu jeszcze bardzo duży napływ Polek. Według niekompletnych list transportowych[76] przybyło ich wówczas do obozu ponad 5 100. Oczywiście stan faktyczny przekracza tę liczbę. Składa się na nią przede wszystkim ostateczna ewakuacja Oświęcimia, w wyniku której 23 stycznia przyjeżdża 520 więźniarek Polek, 24 stycznia – 166, 27 stycznia około 2 000, w następne dni znów transport w takiej ilości. Z Oświęcimia zjeżdżają nie tylko Polki, są to transporty mieszane.

Na początku lutego mamy ostatni transport oświęcimski, liczący ok. 3 000 kobiet. Przebyły one drogę z Oświęcimia do Ravensbrück częściowo pieszo, idąc ok. 300 km w dwa tygodnie. W Ravensbrück koczowały przez 24 godziny pod gołym niebem, gdyż nie było dla nich pomieszczenia. Całą dobę nie otrzymały pożywienia ani wody. Z pragnienia jadły śnieg. Następną noc spędziły w namiocie, gdzie tylko silniejsze mogły zdobyć jedzenie. Po 3 tygodniach wywieziono je do Malchow[77].

28 lutego 1945 r. 3 500 kobiet ewakuowano z przepełnionego obozu do Bergen-Belsen.

Wpływów za luty, marzec i kwiecień nie mamy, gdyż listy transportowe nie zachowały się za te miesiące. Ostatnim numerem obozowym zanotowanym na liście z 26 stycznia 1945 r. jest 102 815[78].

Tymczasem przez luty, marzec i nawet kwiecień transporty przybywały. Były wśród nich liczne powracające z komand fabrycznych, gdzie miały zmieniane numery obozowe. Wraz z powrotem do obozu macierzystego otrzymywały numer Ravensbrück po raz drugi. W ten sposób w ogólnych spisach figurowały dwa razy.

Według zeznania Austriaczki Herminy Salvini, która pracowała w kancelarii obozowej, ostatni numer wynosił 123 000. Trzeba jeszcze dodać, iż w końcowym okresie transportów już nie zapisywano w ewidencji obozowej. Na tej podstawie można określić liczbę kobiet, które przeszły przez Ravensbrück, na przeszło 130 000.

13 kwietnia przywożą 3 500 osób z Nordhausen (Dora): mężczyzn i kobiety. Kobiety zostały w Ravensbrück przez 10 dni, następnie wysłano je pieszo po 500 do innych obozów. Ile Polek było wśród nich, nie udało się ustalić. Stan obozu w styczniu wynosił 25 000, z czego 21 000 politycznych i około 3 000 kryminalnych, ok. 10 do 11 000 Rosjanek i Ukrainek, 6 000 Polek, 3 000 Francuzek[79].

W ostatnich dniach, po wysłaniu szeregu transportów ewakuacyjnych, stan obozu wynosił (18 kwietnia 1945 r.) 11 325 więźniarek[80].

3. Wnioski ogólne

Liczby Polek, które przeszły przez Ravensbrück, nie da się ustalić z zupełną dokładnością, gdyż nie posiadamy danych z ostatnich miesięcy 1945 roku. Również w zachowanych listach transportowych z lat poprzednich są luki. Na podstawie tego, co mamy, można ustalić liczbę Polek na ponad 34 200. Z tej liczby kobiety z ewakuowanej Warszawy stanowią około 12 000, Polki z Niemiec – ok. 80, z ziem przyłączonych do Rzeszy – ok. 330[81]. Przeważnie nie były one oskarżone o działalność polityczną, lecz aresztowane jako „potencjalnie niebezpieczny element” na tych ziemiach. Określano je jako „fanatyczne Polki”.

Transporty więźniarek politycznych, tzw. transporty specjalne, z więzień Generalnej Guberni zawierały ponad 4 500 kobiet[82]. Nie jest to liczba pełna, gdyż nie obejmuje politycznych z Oświęcimia i Majdanka. Nie mieszczą się również w niej więźniarki polityczne z transportów mieszanych, przybyłych z więzień niemieckich. Z braku danych niemożliwe jest wyodrębnienie ich z ogólnej ilości. Słowem, pod liczbą 4 500 kryją się więźniarki polityczne przybyłe do Ravensbrück bezpośrednio z więzień GG oraz ziem przyłączonych do Rzeszy. Nie wszystkie przybyłe w transportach specjalnych z więzień GG były zaangażowane bezpośrednio w pracy konspiracyjnej. Były wśród nich kobiety wiejskie aresztowane za mężów, ojców czy braci walczących w partyzantce czy należących do organizacji konspiracyjnych; były również aresztowane w odwecie za zabójstwo Niemca przez kogoś z rodziny[83]. Kobiety te w zupełności zasługują na miano więźniarek politycznych. Poza nimi spotykało się aresztowane za przestępstwa gospodarcze, przekroczenie granicy, przechowywanie Żydów (niekoniecznie bezinteresowne) itp. One również otrzymywały czerwone trójkąty z literą P, przysługujące zasadniczo więźniarkom politycznym, choć nic wspólnego – częstokroć – z pracą konspiracyjną nie miały.

Rudolf Hoess szacuje ilość więźniów politycznych w obozach koncentracyjnych na 10% ogółu[84].

Analiza 25 028 pozycji list transportowych, pod względem grup narodowościowych, grup wieku i rodzaju więźniarek dała następujące rezultaty:

narodowość

liczba

%

Polki

6 135

24,90

Niemki

4 990

19,90

Żydówki

3 801[85]

15,10

Rosjanki

3 758

15,00

Francuzki

1 828

7,30

Cyganki

1 356

5,40

Ukrainki

1 040

4,10

Belgijki

729

2,90

Czeszki

478

1,90

Jugosłowianki

338

1,30

Holenderki

121

0,43

Włoszki

90

0,35

Hiszpanki

15

0,05

Angielki

15

0,05

Norweżki

12

0,04

inne

322

1,28

Razem:

25 028

100,00

wiek

liczba

%

do 15 lat

255

1,01

15-20 lat

5 066

20,24

20-25 lat

5 126

20,48

25-30 lat

3 577

14,30

30-35 lat

2 760

11,02

35-40 lat

2 658

10,62

40-45 lat

1 918

7,70

45-50 lat

1 557

6,27

50-55 lat

1 051

4,10

55-60 lat

666

2,66

ponad 60 lat

394

1,60

Razem

25 028

100,00

rodzaj więźniarek

liczba

%

polityczne

20 877

83,54

„asocjalne”

3 091

12,35

kryminalne

506

2,02

Bibelforscherin

289

1,11

Rassenschänderin

197

0,78

inne

68

0,20

Razem

25 028

100,00

Powyższe dane do pewnego stopnia ilustrują stan faktyczny ogółu więźniarek w kobiecym obozie koncentracyjnym Ravensbrück.

Polki stanowiły ok. 24,9% ogółu więźniarek. Przy wynikach analizy list transportowych trzeba wziąć jeszcze pod uwagę, że w małej mierze dotyczą one transportów wyłącznie polskich z ewakuowanej Warszawy, których listy nie zachowały się w komplecie. Wziąwszy pod uwagę tę korekturę ogólnej liczby Polek, możemy ją orientacyjnie określić na ok. 40 000, czyli ok. 30% całości.

Stosunek grup wieku kształtował się w poszczególnych narodowościach mniej więcej jednakowo. Najliczniejsze były grupy od 20 do 30 lat, młody element, najaktywniejszy w pracy konspiracyjnej, również najwięcej potrzebny do pracy na roli i w przemyśle zbrojeniowym. Grupy starsze – coraz mniej liczne. Najmniej kobiet po sześćdziesiątce i najmłodszych, jeszcze dzieci, do lat 15. Wśród Polek najwięcej było więźniarek oznaczonych czerwonym trójkątem z literą P, figurujących w kartotekach niemieckich jako polityczne. Nie można jednak opierać się na niemieckiej klasyfikacji więźniów. Jak wiemy, wszystkie Polki z ewakuowanej Warszawy otrzymały również takie trójkąty.

Poza tymi więźniarkami były Polki z zielonymi trójkątami, czyli przestępczynie kryminalne (BV). Ta nieduża grupa to kobiety przybyłe przeważnie z więzień z terenu Niemiec, zawodowe przestępczynie z wyrokami opiewającymi na określoną ilość lat więzienia czy obozu. Były też wśród Polek czarne trójkąty, tzw. „asocjalne”, element bliżej nie określony. Wśród nich prostytutki, kobiety osadzone za odmowę pracy, włóczęgostwo itp.

Grupa badaczek Pisma Świętego była wśród Polek bardzo nieliczna; należały do niej kobiety prymitywne, przeważnie pochodzenia chłopskiego.

W pewnych specjalnych wypadkach figurują na listach transportowych tego rodzaju przyczyny aresztowania Polek; Fanatische Polin, mit Juden sympathisiert, Mitglied des polnischen Bundes i in.

Były jeszcze następujące określenia powodów aresztowania lub rodzaju więźnia przy innych narodowościach: Abschiebung, Ausweisungshaft, Schulung, Beihilfe zur Rassenschande und sog. Kuppelei, Sekte Neusalem, mit Populorum befreundet, Lesbisch, Negermischling, Arierin Rassenschande, rückfällige Asoziale, Adventistin, Emigrantin (szczególnie dotyczy Niemek) i in.

Można powiedzieć, że obozy koncentracyjne były jedyną, dotychczas nie spotykaną okazją do wzajemnego zbliżenia się i poznania przedstawicieli różnych narodowości i różnych klas społecznych.

Trzeba było tak potężnego kataklizmu i skutków działania niebywałego w dziejach terroru hitlerowskiego, żeby masy ludzkie różnych narodowości połączyć wspólnym losem w obozach koncentracyjnych na szereg długich więziennych lat. Obozy były w pewnym sensie sztucznie stworzonymi międzynarodowymi skupiskami, rządzonymi terrorem i gwałtem.

Wydawałoby się, że wspólny los powinien sprzyjać wytworzeniu się solidarności międzynarodowej, wspólnoty i prawdziwego braterstwa. A jednak, czy wykorzystana została ta okazja do zbliżenia się, poznania i zadzierzgnięcia węzłów przyjaźni między szerokimi masami więźniów obozów koncentracyjnych? Obozy mogą dostarczyć badaczom bogatego materiału z dziedziny psychologii, socjologii i historii obyczajów. Dopiero tego typu studia pozwolą dać dogłębną odpowiedź na powyższe pytanie.

W skali ogólnej można dziś już stwierdzić, iż masy więźniów poszczególnych narodowości pozostawały dla siebie obce. Okazja zbliżenia i braterstwa nie została w pełni wykorzystana, na co złożyło się wiele skomplikowanych przyczyn. Nas interesują specjalnie Polki w obozie koncentracyjnym Ravensbrück i ich stosunek do innych narodowości. Zastrzegam się, iż mówię ogólnie o Polkach, co bynajmniej nie umniejsza wartości licznych wśród nich objawów międzynarodowej solidarności i bezinteresownego oddania się sprawie wspólnoty obozowej.

Na stosunku Polek do innych narodowości zaważyły między innymi przesądy i uprzedzenia wyniesione z wolności. Niemałą rolę w kształtowaniu się wzajemnych stosunków odegrały względy polityczne. Utarte uogólnienia dotyczące narodów sąsiedzkich łatwo przenikały do szerokich rzesz i utrwalały się w ich świadomości.

Polki w masie uchodziły za szowinistki, co znalazło wyraz w licznych wspomnieniach obozowych Francuzek[86]. Sądy te często są krzywdzące, spowodowane trudnościami porozumienia się i brakiem orientacji w masie polskich więźniarek. Zapora językowa między nimi była bardzo silna, łatwiejsza do przekroczenia w kontaktach ze Słowiankami czy Niemkami. Z Francuzkami szło najoporniej: nie mogły się właściwie porozumieć żadnym innym językiem.

Druga przyczyna: zaradność Polek i wzajemna pomoc oraz umiejętność zorganizowania życia w warunkach obozowych drażniła Francuzki, bardziej bezbronne wobec systemu obozów koncentracyjnych. Były one na pewno mniej przystosowane do ostrego klimatu meklemburskiego i surowych warunków egzystencji. Postawę Polek uważały za wynik służalczości w stosunku do władz i stąd negatywne akcenty we wspomnieniach o Polkach. I jeszcze jedno: Polki były na wielu funkcjach (blokowe, sztubowe, drużynowe i in.), co Francuzki pochopnie generalizowały jako dowód służalczości i przedłużenie ramienia niemieckiego. Trzeba przyznać, że w niektórych wypadkach oddają one sprawiedliwość i serdecznie mówią o polskich sztubowych, nie używając nazwisk, tylko imion (chodzi o Jadwigę Wilczańską i Maję Poniatowską).

Mówiąc o ogóle Polek, trzeba sobie zdać sprawę, z jakich elementów on się składał. Jak już z poprzednich wywodów wynika, najliczniejsza była grupa dziewcząt i kobiet z robót w Niemczech, przymusowych lub dobrowolnych. Tutaj rozpiętość, biorąc pod uwagę klasyfikację społeczną, była również duża. Poza nieliczną grupką omamionych propagandą niemiecką i zgłaszających się dobrowolnie na roboty, całe masy kobiet zostały do tego przymuszone. Te pierwsze – to element najmniej wartościowy, nie uświadomiony, przeważnie awanturniczy i poszukujący przygód. Trzeba tutaj na usprawiedliwienie zaznaczyć, że często do „dobrowolnego” wyjazdu zmuszała okupacyjna nędza. Reszta to kobiety wyrwane ze swego środowiska bądź przez łapankę w miastach, bądź drogą nakazów administracyjnych na wsiach. Element ten jest bardzo przypadkowy, w sumie trudny do sklasyfikowania. Kobiety z robót dostawały się do Ravensbrück za różne przekroczenia, z których najczęstszymi były: usiłowanie ucieczki, samowolne przedłużenie urlopu, pobicie chlebodawcy, kradzież lub stosunek miłosny z Niemcem, za co golono głowy w obozie. Do Powstania Warszawskiego one to stanowiły większość społeczności polskiej.

W związku z Powstaniem Warszawskim w sierpniu, wrześniu i październiku 1944 roku przywieziono, jak już podawałam, ok. 12 000 kobiet, bardzo różnego autoramentu. Ponieważ po krótkim pobycie w Ravensbrück większość z nich wywieziono do różnych komand fabrycznych, a w styczniu na tzw. roboty „wolnościowe”, nie wpłynęły one decydująco na kształtowanie się opinii o masie Polek.

Więźniarki polityczne, w dosłownym znaczeniu, były w znacznej mniejszości, lecz one właśnie nadawały ton życiu obozowemu, one były reprezentacją Polski.

Jednak wytworzenie jednolitej opinii w sprawach życia obozowego należało do rzeczy bardzo trudnych właśnie ze względu na duże zróżnicowanie materiału ludzkiego. Nieraz wprost niemożliwe było dotarcie do pewnych grup, z którymi nie znajdowało się wspólnego języka. Istniał antagonizm między więźniarkami politycznymi i więźniarkami z robót, któremu nie ulegały tylko jednostki. Współżycie w tych warunkach było skomplikowane, nie mówiąc już o współżyciu z przedstawicielkami innych narodowości!

Na przykład Polki w całości nie mogły się zdobyć na jednolitą postawę wobec pracy w obozie, do której wszystkie zmuszano. Najbardziej aktywna grupa więźniarek politycznych propagowała możliwie jak najpowolniejsze tempo pracy i organizowanie sabotażu gdzie się tylko da, co nawet w tej grupie nie znajdowało pełnego oddźwięku. Cóż więc mówić o więźniarkach z robót, przywykłych do pracy dla Niemców. Do nich argumenty politycznych nie trafiały.

Inaczej jeszcze wyglądała ta sprawa u kobiet ze wsi, dla których świadome partactwo w pracy na roli było czymś nie do przyjęcia.

Również sprawa bonów za pracę nie była jednolicie traktowana przez ogół Polek. Tutaj polityczne, poza nielicznymi wyjątkami, niezależnie od groźnych następstw, bonów nie przyjmowały, wychodząc z założenia, iż pracują pod przymusem, wobec czego wynagrodzenia w żadnej postaci przyjąć nie mogą. Natomiast dziewczęta z robót, mimo przeciwagitacji, z reguły bony brały. Za owe bony można było otrzymać w kantynie od czasu do czasu jakieś bardzo wątpliwej wartości przybory toaletowe (np. puder!) lub bardzo rzadko tzw. sałatkę jarzynową, z przewagą buraków.

W akcji nieprzyjmowania bonów ze Słowianek tylko Rosjanki – jeńcy wojenni – solidaryzowały się z Polkami całkowicie. Czeszki uważały natomiast tę sprawę za zbyt błahą, żeby nią zaprzątać sobie uwagę, i premie przyjmowały. Wyrażały nawet zdziwienie, że Polki chcą kruszyć kopie o rzecz tak mało znaczącą. Dla Jugosłowianek nie była to również kwestia zasadnicza, rozstrzygały ją indywidualnie.

Polki polityczne były elementem najbardziej ruchliwym i niespokojnym, a przy tym ryzykanckim. Jeśli dochodziło do jakichś wystąpień przeciwko zarządzeniom niemieckim, to na pewno z ich udziałem, niejednokrotnie jako inicjatorek. Bez przesady można powiedzieć, że nadawały one ton życiu obozowemu.

Od 1942 roku Polki piastowały funkcje w obozie: były blokowymi, sztubowymi i drużynowymi w kolumnach roboczych pracujących na roli w majątkach okolicznych, również w warsztatach obozowych; pracowały w kuchni, kamerze chlebowej, kamerze odzieżowej i innych tego typu zakładach, gdzie można było „organizować”.

W pierwszym rzędzie funkcje piastowały Polki ze Śląska, Poznańskiego i Pomorza, władające biegle językiem niemieckim. Wśród tego elementu zróżnicowanie było również duże: obok kobiet o wysokich walorach patriotycznych, aresztowanych za manifestowanie swojej polskości, były liczne rzesze obojętnych na te sprawy i nawet służalczych w stosunku do Niemców. One to częstokroć na stanowiskach funkcyjnych zapominały o właściwej swej roli, odznaczały się gorliwością w pracy i niewłaściwym stosunkiem do podwładnych. W tej roli zalały nieraz sadła za skórę i cudzoziemkom, odpłacającym im niechęcią. Te z Francuzek, które nie orientowały się w składzie społecznym więźniarek Polek, uogólniały ujemny sąd o nich wszystkich. Dały temu wyraz, jak już wspomniałam, w literaturze wspomnieniowej z okresu pobytu w Ravensbrück.

Niektóre sztubowe, jak Jadwiga Wilczańska czy Maja Poniatowska, umiały sobie zaskarbić sympatię Francuzek swoim spokojem, cierpliwością i życzliwością dla wszystkich więźniarek.

Dla pełności obrazu należy dodać, iż wśród Polek funkcyjnych wiele stało na wysokim poziomie i zachowywało się z godnością. Umiały godzić funkcję nadzoru z interesami więźniarek, poza tym ułatwiały akcję samopomocy (przywożenie owoców i jarzyn z majątków) i utrzymywanie kontaktów z zewnętrznym światem (wysyłka korespondencji nielegalnej za pośrednictwem jeńców Francuzów lub Polaków pracujących u Niemców).

Były blokowe Polki, które dosłownie z narażeniem życia ratowały więźniarki w czasie selekcji, wykazując fantastyczną pomysłowość w ukrywaniu starszych i kalek oraz w fałszowaniu stanu bloków.

Dzięki tego typu funkcyjnym łatwiej było Polkom, i nie tylko Polkom, znieść twardy reżim obozowy i przetrwać.

IV. Warunki zdrowotne i rewir[87]

1. Warunki zdrowotne

Trudno jest mówić generalnie o warunkach zdrowotnych w obozie. Jedno można skonstatować ponad wszelką wątpliwość, że pogarszały się one wydatnie w miarę rozrastania się obozu. Istniały zasadnicze czynniki wpływające stale na obniżenie stanu zdrowia więźniarek. Należały do nich niedostateczna ochrona przed zimnem, nadmierna praca i niedostateczne odżywianie.

Ubiór więźniarki składał się zimą z sukni i tzw. jaki, czyli kaftana bez podszewki, z tkaniny pokrzywowej. Na głowie nosiła chustkę bawełnianą, na nogach drewniaki i pończochy, również z nitki pokrzywowej. Całości dopełniały fartuchy. W początkowym okresie bielizna była barchanowa, gdy jej zabrakło – letnia. W lecie suknie z płócienka, z krótkimi rękawami, na głowie chusteczki perkalikowe. Zdarzało się bardzo często, iż ciepłej odzieży w magazynie zabrakło, wtedy nowoprzybyłe ubierano nawet w zimie w letnie suknie.

Ponieważ obóz pod każdym względem, więc i zaopatrzenia w ubrania, nie był przygotowany na taką ilość mieszkanek, jaką musiał mieścić już w 1943 roku, okazało się konieczne zastąpienie stroju obozowego cywilnym, odpowiednio przystosowanym. Po likwidacji Żydówek w innych obozach (Oświęcim, Majdanek) przywieziono najróżniejsze stroje kobiece, w których naszyto na plecach krzyże z kolorowego materiału. Więźniarki, ubrane tak dziwacznie, w masie robiły wrażenie jakiegoś wielkiego i nędznego zespołu cyrkowego.

Od wczesnej wiosny do października obowiązywał strój letni, więc i chodzenie boso, czego w późniejszych latach nie przestrzegano. Klimat meklemburski jest ostry i nawet w lipcu występują ranne przymrozki. Ranne apele liczbowe i robocze, trwające w zimie od godz. 4.00, a w lecie od 4.30 do 7.00, były w tych warunkach ciężką próbą wytrzymałości fizycznej. Po pracy odbywał się apel wieczorny, również trwający nieokreślony czas, często parę godzin, do późnej nocy. Poza tym były krótkie apele robocze w przerwie południowej. Apele powodowały często zaziębienia, nieraz u młodych kończące się gruźlicą. Chodzenie boso po ulicach obozowych, wysypanych czarnym żużlem, zwłaszcza stałe biegi na apele, były przyczyną częstych owrzodzeń stóp, nie gojących się miesiącami. Trzeba zaznaczyć, iż nowo przybyłe niełatwo dostawały się do rewiru na opatrunki. Toteż duży odsetek kobiet cierpiał na przewlekłą flegmonę bez żadnej pomocy.

Bloki nie były ogrzewane. Zima 1940/41 r. była wyjątkowo sroga. W sypialni zwisały ogromne sople lodu z sufitu, a codzienna kontrola nie pozwalała na włożenie czegokolwiek na nocną koszulę.

O pracy będzie mowa oddzielnie. Ogólnie wiadomo, że jej rodzaj i tempo były najzupełniej nieodpowiednie dla fizycznych możliwości kobiet i wpływały ujemnie na ogólny stan zdrowia więźniarek. W styczniu 1940 r. odprowadzono kobiety z ciężkimi odmrożeniami, nieprzytomne, do rewiru, a po zastrzyku odesłano je do uprzątania śniegu przy 31 stopniowym mrozie! Pracujące poza obozem doznawały licznych obrażeń rąk przy ciężkiej pracy fizycznej. Występowały częste objawy osłabienia serca, wywołane nadmiernym wysiłkiem.

Praca w warsztatach, trwająca 12 godzin, z półgodzinną przerwą na obiad, bardzo wyczerpywała, choć uchodziła za lżejszą, gdyż odbywała się pod dachem. Pracowano tydzień w dzień i tydzień w nocy, częstokroć na stojąco, w strasznym zaduchu, przeważnie w niewietrzonych izbach, przy ostrych zapachach, np. suszących się skór w kuśnierni. Nocna zmiana z reguły chodziła niewyspana, gdyż trudno było spać w dzień w bloku, gdzie „dzionka” (dzienna zmiana) przychodziła z hałasem na obiad, służbowe i posiadające zwolnienie z pracy kręciły się po sypialni, a od czasu do czasu urządzano nadprogramowe kontrole łóżek, szafek czy ogólną rewizję.

Odżywianie pozostawiało, oczywiście, wiele do życzenia. Rano dawano kubek kawy z żołędzi. W pierwszym okresie na obiad 3/4 litra zupy z brukwi pastewnej lub jarmużu i ziemniaki w mundurkach; wieczorem zupa Knorra lub kasza dwa razy na tydzień, przez resztę dni kawa. Porcja chleba wynosiła początkowo 250 gramów. W 1942 roku ilość zupy obiadowej zmniejszono do 1/2 litra, a ilość ziemniaków do 2/3, często zgniłych, więc niejadalnych, porcję chleba do 200 g, a przy końcu istnienia obozu do 100 g. Raz na tydzień, w sobotę, dawano plasterek margaryny i mały krążek końskiej kiełbasy lub łyżeczkę marmolady czy kawałek cuchnącego sera. Nigdy nie oglądano mięsa ani cukru, nawet w najmniejszej ilości. Dla 10 000 więźniarek było zasadniczo przeznaczone 300 kg mięsa, czyli po 30 g na osobę. Tymczasem wydawano tylko około 100 kg, które „rozpływały” się w zupie i do więźniarek nie dochodziły.

Według norm ustalonych jako minimum przez Komitet Fizjologów Sekcji Higieny Ligi Narodów ciężko pracujący powinni otrzymywać na dobę pożywienie wartości przeszło 4 800 kalorii, a umiarkowanie pracujący wartości przeszło 3 600 kalorii. Tymczasem więźniowie Oświęcimia otrzymywali pożywienie wartości najwyżej 1 302 do 1 744 kalorii. Lekarka francuska Don Zimmet-Gazel podaje w swojej pracy tabelę kaloryczności wyżywienia w Ravensbrück. Według tego zestawienia wartość wyżywienia na dobę wynosiła tylko 865,5 kalorii[88].

Kierownikiem działu gospodarczego był Seitz, który przeprowadzał różne transakcje między kuchnią więźniarską a SS-mańską. Np. 300 kg cukru zamienił na takąż ilość otrąb z kuchni SS-mańskiej lub dał do przetopienia 300 kg smalcu z magazynu dla więźniarek i 20 kg z magazynu SS-mańskiego, po czym wszystko odstawiano do kuchni SS-mańskiej. Prowadzono fałszywą księgowość, okradając i tak szczupłe racje więźniarskie. Dla wyrównania niedoborów urządzano co jakiś czas Kostabzug, czyli zmniejszenie racji chleba, lub też przez kilka niedziel z rzędu nie wydawano obiadu pod pozorem jakiejś wymyślonej kary (Kostsperre).

Paczki Czerwonego Krzyża, które przychodziły do więźniarek, gromadzono w workach w piwnicy budynku komendantury. Z tego zapasu otrzymywali SS-mani i dozorczynie podarki na gwiazdkę. 25 kwietnia 1945 roku cała lodownia kuchni SS-mańskiej była zapełniona produktami amerykańskimi, kiedy więźniarki słaniały się z głodu, mając za podstawę wyżywienia zupę z obierków brukwianych i kartoflanych i 100 gramów chleba dziennie. Warto tutaj zaznaczyć, iż chleb nie posiadał wartości przeciętnego ciemnego pieczywa. Na jego treść składały się jakieś podejrzane produkty, podobno m. in. mielone trociny drzewne i w jakimś małym procencie najniższy gatunek mąki. W tym czasie wszystkie baraki wyglądały bardzo żałośnie: nie reperowano dachów, więc deszcz i śnieg przeciekał wprost na prycze, nie wstawiano stłuczonych szyb, umywalnie były zdemolowane i rzadko czynne. Wewnątrz bloków przepełnienie: wszystkie przejścia, nawet ubikacje, były stale zapchane. Stan dużych bloków dochodził do 2 077 osób[89]. Na skutek tego zaczęło się zastraszająco mnożyć robactwo i w konsekwencji epidemia tyfusu brzusznego i plamistego. Aby się umyć, trzeba było wstać o 1 w nocy, i to jeszcze czekało się w kolejce. Spanie było koszmarem: wypadało po 5-6 osób na dwa łóżka.

Jeżeli warunki egzystencji w przeludnionych blokach w ostatnim okresie, czyli na przełomie 1944/45 roku, urągały wszelkim zasadom higieny, to egzystencja w namiocie, ustawionym między blokami 24 i 26, była tego zwielokrotnieniem. W sierpniu 1944 roku postawiono 50-metrowy wojskowy namiot na kilkaset osób. Pierwszymi jego mieszkankami były więźniarki ewakuowane z Oświęcimia. Wewnątrz rzucono trochę słomy, na której kobiety leżały pokotem. Wody nie było i problem mycia musiano załatwiać własnym przemysłem, przekradając się do innych bloków, gdzie panowało wówczas również ogromne zagęszczenie i intruzi byli przepędzani przez obsługę bloku, tzw. Zimmerdienst. Nie było również ubikacji, tylko jedna mała budka z drewnianym sedesem kwitowała urządzenia sanitarne. Oczywiście w tym stanie rzeczy naokoło namiotu tworzyły się góry nieczystości, cuchnących i przelewających się do wnętrza.

W grudniu 1944 r. przyjechał transport 2 000 Żydówek wycofanych z różnych fabryk. Transport zestawiono we Frankfurcie nad Menem. Wygląd tych kobiet – żywych szkieletów – wstrząsnął obozem. Gnano je piechotą przez 2 tygodnie. Z odmrożonymi nogami, bez pończoch, nie mogły stać o własnych siłach. Umieszczono je w namiocie. Umierały jak muchy, skazane na dodatkowe męki. Wyganiano je na apel poranny o 3 rano, kiedy obóz jeszcze spał.

Dr Treite polecił dr Antoninie Nikiforowej zrobić sekcję kilku zmarłych, aby wykryć przyczynę śmierci. Nie odnalazła ona żadnych śladów chorób zakaźnych. Wszystkie nowo przybyłe umierały z zimna i głodu. Jak zdołała sprawdzić, w kartotece odnotowano ich śmierć na skutek choroby serca[90].

Na początku stycznia 1945 roku zwinięto mały namiot i na jego miejsce postawiono duży, w którym wycementowano podłogę i umieszczono 3 piętra łóżek. Mieściło się w nim do 4 000 więźniarek jednocześnie. Po oświęcimiankach była ewakuowana Warszawa, wreszcie Żydówki słowackie i węgierskie. Ponieważ nie starczało łóżek dla wszystkich, przejścia zajęły legowiska z przegniłej słomy. W tych warunkach rozdzielanie jedzenia, przy braku naczyń i łyżek, było niesłychanie utrudnione. Zdobycie zupy czy kawy z kotła należało do nie lada wyczynów zręczności i odwagi. Co słabsze nie mogły się dopchać do kotła, atakowane przez zwartą masę silniejszych, i nawet ta skromna porcja ciepłej strawy do nich nie docierała. Szerzyła się wśród nich biegunka (tzw. Durchfall) i tyfus, dziesiątkując szeregi.

2. Rewir – szpital obozowy

Teoretycznie istniała w obozie opieka lekarska, sprawowana przez rewir, czyli szpital obozowy. Pierwsze zetknięcie z rewirem następowało już w dniu przybycia do obozu, przy „oględzinach lekarskich”, polegających na przedefilowaniu nago przed lekarzem. Sceny te nie miały nic wspólnego z badaniami lekarskimi, były raczej ich karykaturą. Oględziny odbywały się w kąpielisku. Norweżka Sylvia Salvesen w taki sposób opisuje swoje zetknięcie się w łaźni z rewirem i lekarzami: „Musiałyśmy czekać nago przez dwie godziny, zanim woda zaczęła ściekać. Trzeba pamiętać, że byłyśmy osiemnaście dni w drodze i bardzo pragnęłyśmy się umyć. Alez jednego prysznica musiały korzystać cztery osoby, a woda ściekała tylko przez jakieś cztery minuty. Dali nam po małym kawałku mydła i coś, co nazwali ręcznikiem, a było tylko małą szmatką, niewiele większą niż chusteczka do nosa... Potem zdarzył się fakt, który nami najbardziej wstrząsnął. Był to nasz pierwszy wielki wstrząs w Ravensbrück. Weszło dwóch mężczyzn w mundurach. Słyszałyśmy później, że jeden z nich był lekarzem, a drugi dentystą. Ustawiono nas w szereg i kazano nam, tak jak byłyśmy nagie, przedefilować przed nimi. Ale oglądali tylko zęby i ręce...”[91] Doktor (Sonntag lub Schidlausky), ze szpicrutą w ręku, siedząc okrakiem na stole, przyjmował ową defiladę, od czasu do czasu poszturchując starsze lub kaleki. Od pierwszej chwili dawał się im we znaki, odbierając protezy, obuwie ortopedyczne, pasy używane przy rupturze i laski[92].

Obecna przy tym lekarka Niemka przeprowadzała badania ginekologiczne w sposób bardzo brutalny. Na tym nie kończyły się szykany na progu życia obozowego. Np. w 1941 r. transport specjalny z Krakowa i okolic potraktowano dodatkowym przyjęciem, goląc co dziesiątej głowę, rzekomo ze względów higienicznych. Trzy doby przebyły wszystkie w bunkrze, leżąc w celach na kamiennej posadzce. Nosiło to nazwę „odwszawiania”[93].

Na nowo przybyłych wygląd kobiet w obozie wywarł przerażające wrażenie. Sylvia Salvesen zeznawała: „To, co przed sobą ujrzałam, było jakby obrazem piekła. Nie dlatego, że działo się tam coś strasznego, ale dlatego, że po raz pierwszy w moim życiu widziałam istoty, o których nie mogłam powiedzieć, czy to są mężczyźni czy kobiety. Głowy miały ogolone, były wychudzone, brudne i złamane swoim nieszczęściem. Nie można o tym inaczej powiedzieć, jak tylko, że miały śmierć w oczach”[94].

Rewir dzielił się na I i II.

W początkowym okresie mieścił się w 3 blokach, po lewej stronie od bramy. Chore z gorączką otrzymywały z rewiru prawo leżenia w bloku (Bettkarte). Dopiero w 1943 roku, na skutek znacznego napływu nowych więźniarek i rozwoju różnych groźnych chorób, dołączono do rewiru dalsze bloki: 7, 8, 9, 10, 11, następnie 5 i 6. W nowych blokach utworzono specjalne oddziały. W bloku 5 ulokowano ciężarne z niemowlętami, w 6 chore na tyfus i biegunkę, w 7 – oddział wewnętrzny, w 8 – oddział chorób zakaźnych (poza tyfusem i biegunką), w 9 była mała chirurgia i choroby skórne, w 10 – chore nerwowo i na gruźlicę. Blok 11 był zarezerwowany dla chorych pracujących w warsztatach. Ogółem w blokach rewirowych było 1 600 łóżek.

Rewir dla chirurgii i chorób wewnętrznych niezakaźnych był dość dobrze wyposażony w instrumenty chirurgiczne. Od 1943 roku była tam sala operacyjna, laboratorium, rentgen, fizykoterapia, gabinet dentystyczny i kilkadziesiąt izb (po 10 do 15 łóżek) dla chorych. Cztery małe pokoiki przeznaczone były dla specjalnie ciężkich, śmiertelnych przypadków. Pielęgniarkom nie wolno było wchodzić tam w nocy; drzwi od pokoików były zamykane na klucz. W tym odosobnieniu robiono chorym śmiertelne zastrzyki. Ciała zmarłych wynoszono na korytarz, a co drugi lub trzeci dzień dostarczano do krematorium. Dopiero w lecie 1944 roku wybudowano kostnicę, gdzie trupy w stosach czekały na spalenie. W drugiej części rewiru I mieściło się biuro lekarzy SS, izba przyjęć, służąca jednocześnie za salę operacyjną septyczną. Do niej przylegały 2 małe izby: jedna z leżanką do badań, druga – zabiegowa, do badania ginekologicznego i badań specjalistycznych (oczu, uszu, gardła i nosa). Dalej była sala rentgena, gabinet dentystyczny, laboratorium i apteka, biuro Oberschwester, sala operacji sterylnych, izba z kartoteką chorych, wreszcie instalacja centralnego ogrzewania.

Rewir II, oddzielony małym ogródkiem, był przeznaczony dla chorych zakaźnie. W kwietniu 1944 r. gruźliczki przeniesiono do bloku 10.

Obowiązki naczelnego lekarza obozu pełnili kolejno: SS-Standortarzt dr Gerhard Schidlausky (od grudnia 1941 r.), który w sierpniu 1943 roku został przeniesiony do obozu Natzweiler, następnie dr Richard Trommer do ewakuacji obozu. W różnych okresach pracowali następujący lekarze obozowi: dr Karl Sonntag i dr Weygand, późniejsza jego żona (oboje 1939-41), dr Erika Jantzen (1939-40), następnie dr Percival Treite, dr Lukas (styczeń 1944), dr Gerta Oberheuser (grudzień 1940-45), dr Beno Orendi (jesień 1942), dr Ralf Rosenthal (wiosna 1943), dr Jan Klimek (Volksdeutsch jugosłowiański; październik 1943), dr Plaeting (zima 1943/44), dr Richter, dr Haferkamp (1944), dr Adolf Winckelmann (od 25 lutego 1945), dr Siens. Dentystami byli Hauptsturmführer dr Martin Karl Hellinger oraz Harms (główną ich funkcją było usuwanie zmarłym złotych zębów i mostków), starszą siostrą Elisabeth Marschall.

Więźniarki Polki pracujące jako lekarki w samym obozie lub jego komandach: Zofia Adamska, Maria Białówna, Aglaida Brudkowska, Celina Choynacka, Irena Ciosińska, Maria Grabska, Irena Konieczna, Wanda Kubaczowa (dentystka), Maria Kujawska, Zofia Mączka, Władysława Mroziewicz, Parczewska, Stefania Perzanowska, Maria Saidkowska, Halina Sobolewska, Maria Srokowska, Jadwiga Szustrowa, Ludwika Tarłowska, Alina Tetmajerowa, Janina Węgierska, Maria Zdziarska-Zaleska, Znikowska, Elżbieta Zajder, Wiesława Żurkowska. Poza tym były lekarkami: Czeszki (Zdenka Nedvedová-Nejedla, Mila Jana, Milada Tauferová, Olga Drtinová), 8 Francuzek (Yvonne de la Rochefoucault, Dora Rivière, Luise de Pors i in.), 2 Niemki, Rosjanki: znana jako chirurg lekarka radziecka Maria Kluganowa i dr Antonina Nikiforowa, która wykonywała sekcje zwłok, oraz Ludmiła Maligina, Ludmiła Afanasjewa, Halina Gajewska, Antonina Tatko i in.; Jugosłowianka Vida Stojkovič, Belgijka Goldschmidt.

Personel pielęgniarski stanowiły Angielki, Belgijki, Czeszki Dunki, Francuzki, Jugosłowianki, Niemki, Norweżki, Polki i Rosjanki.

Na bloki chorych przyjmowano z temperaturą powyżej 38 stopni, mimo że w rannych godzinach, nawet w ciężkich przypadkach, gorączka mogła być niższa. W początkowym okresie, kiedy panował jeszcze „porządek”, więźniarki miały tzw. Revierkarten, z którymi przychodziły do rewiru. Na karcie odnotowywano dzień i rodzaj porady. Porady dentystyczne w 1940 roku ograniczały się do wyrywania zębów nadających się do leczenia czy plombowania. Bardzo często usuwano młodym zęby od siekaczy do ostatnich. Gdy obsługa lekarska i pielęgniarska była w rękach SS, o plombowaniu nie było mowy. Dopiero znacznie później dopuszczono do pracy dentystki i lekarki więźniarki i wtedy, w pewnych wypadkach, udawało się założyć plombę. Gdy w okresie nasilenia wyjazdów do fabryk, w 1943/44 roku, przeprowadzono badania lekarskie, znów wyrywano chore zęby, aby w fabryce nie było z nimi kłopotu.

Za czasów pierwszego lekarza w rewirze dra Karla Sonntaga oględziny zgłaszających się chorych odbywały się z kijem, którym bił chore po rannych i miejscach bolesnych. Był wypadek, że jednej z nich kazał się czołgać na czworakach do bloku karnego. Gdy we wrześniu 1941 r. goniec obozowy, Berta Teege, taszczyła na plecach ciężko chorą Żydówkę z rewiru, dr Sonntag krzyczał przez okno, że ona jest zdrowa i może otrzymać 25 batów[95]. Interesowały go tylko syfilityczki, dla których otworzył rewirze specjalny oddział. Zdarzało się, że stawiał diagnozy chorób wenerycznych i pakował zdrowe do oddziału syfilityczek[96].

Ambulatoryjne przyjmowanie chorych zasadniczo odbywało się w następujący sposób: wieczorem trzeba się było zgłosić do blokowej, która nazajutrz prowadziła swoje chore ze sporządzoną listą po rannym apelu. Czekały one na korytarzu. Długi szereg kobiet – cieni, słaniających się z wyczerpania, z dokuczliwym katarem kiszek czy dyzenterią, do tego często zawszonych. Nogi niektórych, rozsadzone opuchlizną, pokryte nie gojącymi się ranami, powstałymi na tle awitaminozy. Wszystkie prawie ciała w wysypce świerzbowej, pogryzione przez wszy. Blokowe przy pomocy zdrowych więźniarek wnosiły na deskach lub wyjętych drzwiach konające i układały je pod ścianami. Policjantki pilnowały porządku. Smród rozkładających się ciał przyprawiał o mdłości[97]. Oględzin dokonywała w izbie przyjęć pielęgniarka SS. Najczęściej tłumaczka wyjaśniała dolegliwości chorych. Odbywało się to w błyskawicznym tempie. Zdarzało się, że chora nie zdążyła jeszcze powiedzieć, co jej dolega, gdy pielęgniarka, zleciwszy 2 aspiryny lub krople walerianowe, odsyłała ją do bloku, wykrzykując sakramentalne: Ab!

Opatrunki wrzodów i wszelkiego rodzaju ran robiono na miejscu. Była przy tym przeważnie zatrudniona pielęgniarka więźniarka. W rzadkich wypadkach odsyłano do mierzenia temperatury, badania moczu i krwi. Dopiero groźne wyniki decydowały o pozostaniu w rewirze w bloku chorych. Personel więźniarski sabotował, jak mógł, zarządzenia niemieckie, podając fałszywą temperaturę i wyniki analiz. Fałszowano przedłużenie zwolnienia od pracy czy skierowanie do rewiru, posługując się spreparowaną pieczątką. Były to czyny ryzykowne, gdyż mogły w każdej chwili być wykryte – mimo to jednak szeroko stosowane.

Godzinne przyjęcia były zasadniczo funkcją lekarza, który jednak jej nie pełnił, wyręczając się siostrami SS. Podpisywał on zwolnienia od pracy i skierowania na blok chorych, nie widząc pacjentek.

Poza leżeniem w rewirze istniały początkowo zwolnienia od pracy z prawem przebywania na bloku, tzw. Innendlienste. Dla uzyskania takiego zwolnienia trzeba było mieć gorączkę od 37,8° do 38° z kreskami, względnie jakieś schorzenie skórne lub ropień po świeżym cięciu na którejś z kończyn. Blokowe mogły zatrudniać zwolnione przy pracy porządkowej w bloku. Siostry niemieckie traktowały wszystkie przypadki standardowo, złośliwie i z wyraźną niechęcią. Interwencja lekarek więźniarek nieraz odnosiła skutek i ułatwiała chorym zdobycie miejsca w rewirze, co często równało się uratowaniu życia.

Warunki rewirowe pogarszały się z czasem, co pozostawało w ścisłym związku z powiększaniem się stanu ilościowego. W okresie tłoku kładziono na jednym łóżku po 2 chore, jeszcze później po 5 na dwóch łóżkach. Przy tym nie liczono się zupełnie z rodzajem choroby, umieszczając obok siebie chore na różne zakaźne choroby, jak np. na różę przy tyfusie czy dyfterycie. Poza tym zawszone chore roznosiły insekty po całym rewirze.

W 1944 roku wprowadzono funkcję sanitariuszek blokowych, rekrutujących się z więźniarek. Robiły one lżejsze opatrunki, rozdawały lekarstwa, w miarę potrzeby i możliwości słabo zaopatrzonej apteczki, w której najczęściej była tylko aspiryna. Dokonywały one również przeglądu ciał w celu wykrycia świerzbu, leczonego maścią siarkową czy mitigelem, przydzielanym jednak w znikomych dawkach. Zabiegi w bloku odbywały się w bardzo prymitywnych warunkach, w łazience lub tzw. sali jadalnej, w tłoku i hałasie, często w porze wydawania posiłków. Opatrunki robiono z materiału nie sterylizowanego, stosując bandaże z karbowanego papieru toaletowego, który rozwijał się za lada poruszeniem. Zalecano sanitariuszkom wielką oszczędność w używaniu leków i opatrunków. Dr Treite nakazał opatrywać tylko młode i te, co do których były widoki wyleczenia.

W 1942 roku robiono na blokach przeglądy mające na celu utrzymanie czystości. Zawszone więźniarki wysyłano do kąpieli i zmieniano im bieliznę, następnie odstawiano do specjalnego bloku kwarantannowego na okres 1 tygodnia (w związku z tym powstał wiersz humorystyczny Haliny Golczowej, zaczynający się od słów: „Moja droga, wiesz, kup mi dużą wesz...”). Ponieważ ilość zawszonych stale wzrastała, kwarantannę zlikwidowano, a wprowadzono masową akcję odwszawiania. Odwszawianie i przeglądy, po których odczytywano nazwiska zawszonych, miały więźniarki zawstydzić i zmusić do wytępienia insektów.

Odwszawianie było wielką udręką dla więźniarek, gdyż czynność tę wykonywano w sposób niezwykle męczący i zarazem nieskuteczny. Późnym wieczorem mieszkanki danego bloku, po przygotowaniu ubrania i bielizny pościelowej do dezynfekcji, przechodziły na drugą stronę bloku, gdzie pracownice rewiru nacierały im głowy jakimś płynem, a owłosione części ciała – maścią. Następnie, niezależnie od pory roku, przebierano je w letnie suknie i prowadzono do łaźni. Tam spędzały prawie całą noc, czekając po kąpieli na ubranie z dezynfekcji. Ubranie wydawane na drogę do łaźni było używane kilkakrotnie przez szereg bloków, bez dezynfekcji. Sienniki i łóżka skrapiano jakimś płynem. Po dezynfekcji częstokroć znajdowano w odzieży wszy, których żadne zabiegi nie były w stanie uśmiercić. Natomiast zwiększała się zwykle po tym „zabiegu” ilość zaziębień i innych zachorowań. Na przykład 17 stycznia 1943 r. ok. 1 700 więźniarek musiało stać nago na śniegu podczas odwszawiania.

Drugą plagą ogólną był świerzb, który łatwo przenosił się na coraz szersze kręgi więźniarek. W 1943 roku rozpoczęto akcję odświerzbiania. Od czasu do czasu starsza siostra ze swej strony również robiła przegląd bloków mających opinię najbrudniejszych. Więźniarki podejrzane o tę chorobę zbierały się na korytarzu rewirowym, gdzie musiały się rozebrać i czekać na zjawienie się starszej siostry. Z braku miejsca ubrania kładziono jedne na drugich. W razie hałaśliwego zachowania się, bez względu na porę roku, otwierano drzwi wejściowe. Po przeglądzie pielęgniarki blokowe otrzymywały nazwiska zaświerzbionych. Musiały je smarować specjalną maścią. Po tygodniu starsza siostra badała wyniki przeprowadzonej kuracji, ciągnącej się nieraz miesiącami. Przez cały jej czas leczonych nie kąpano i nie zmieniano im bielizny. Do najczęściej spotykanych w obozie chorób ciężkich należały: zapalenie płuc, gruźlica, choroby skórne, weneryczne, furunkuły, biegunka, choroby zakaźne, jak tyfus brzuszny czy plamisty, szkarlatyna, angina, róża. Zdarzały się również wypadki pogryzienia przez psy[98].

Na przełomie 1944/45 roku, kiedy zaczęła się szerzyć epidemia tyfusu, przeprowadzono około 30 000 szczepień przeciwtyfusowych. Na początku 1940 roku zapanowała w obozie osobliwa choroba, na którą zapadały wyłącznie „czarne łaty” Niemki. Nagle traciły władzę w nogach i leżały bezwładnie w blokach. Wobec masowości zjawiska władze sanitarne ogłosiły kwarantannę. Obsługa SS-mańska opuściła obóz, a Lagerälteste otrzymała klucze od bloku karnego i kuchni[99]. Przybyła nawet z Berlina specjalna komisja. Według jej orzeczenia były to przejawy zbiorowej histerii. Wyzdrowienie nastąpiło nagle, a tajemnicze objawy choroby nie powtórzyły się więcej.

Z bloków rewirowych na specjalną uwagę zasługuje blok 10, po którego jednej stronie leżały chore na gruźlicę, zaś w pokoikach służbowych umieszczono umysłowo chore. Oddział gruźliczy zajmował 4 sale, dwie większe, po 30 łóżek, i dwie małe, po 14 łóżek. Łóżka były dwupiętrowe. Przeważnie po dwie chore leżały na jednym. Warunki w bloku bardzo ciężkie. Porcje wyżywienia mniejsze niż dla zdrowych. O każdą dietę trzeba było walczyć, i to najczęściej bezskutecznie. Była to zresztą „waserzupka”, tzw. Schleim. Lekarzem niemieckim był tutaj dr Beno Orendi, młody, o małych umiejętnościach. Nad chorymi się nie znęcał, ale bardzo rzadko coś pomógł. Aparat do odmy wprawdzie był, ale starego typu, z popsutym manometrem. Pomimo to dr Maria Zdziarska-Zaleska, pracująca w tym bloku, założyła 43 odmy, dopełniając je stale. Przeciętnie było 160 chorych, czasem dochodziło do 190. W okresie późniejszym ustawiono trzecie piętro łóżek. W zimie 1944/45 r. ilość gruźliczek doszła do 500; wtedy spały po cztery-pięć na 2 łóżkach. Były częste wypadki gruźlicy kiszek. Dr Zdziarska-Zaleska podzieliła chore na dwie grupy: cierpiące na gruźlicę otwartą ulokowała w dwóch małych salkach, na gruźlicę zamkniętą w większych. Pokoju do badań nie było. Zastrzyki robiono w ciemności. Lekarki musiały się wspinać na „trzeciaka” do badania chorych. Słoma, przesiąknięta moczem, nie była zmieniana. Chore schodziły do łazienki. Na cały oddział był jeden termometr.

W początkowym okresie istnienia tego bloku śmiertelność była mała, przeciętnie 1 chora dziennie. Stan ten zmienił się zasadniczo w późniejszym czasie. Z bloku gruźliczek w okresie intensywnego gazowania kobiet, w pierwszych miesiącach 1945 roku, zabierano najbardziej chore do gazu. Odbywały się selekcje w bloku, w wyniku których ładowano chore na samochód i wieziono bezpośrednio do komory gazowej. Pierwsza taka selekcja miała miejsce 9 lutego 1945 r., wyselekcjonowano 72 chore. Podczas selekcji karty chorych układano według pokoi, następnie według narodowości, przy czym Niemki wyłączano[100]. W kancelarii rewirowej przy nazwiskach przeznaczonych na śmierć notowane w kartotece: „verstorben durch Krankheit”[101]. Kiedyś omyłkowo podano, że zmarła niejaka Winkler, podczas gdy osoba o tym nazwisku leżała właśnie w rewirze. Aby nie komplikować sytuacji, dr Rosenthal kazał więźniarce Gerdzie Quernheim dać zastrzyk owej żywej Winkler[102]. W ten sposób zlikwidowano omyłkę.

Przybycie do bloku gruźliczek dra Adolfa Winckelmanna, specjalisty od selekcji, wywoływało panikę wśród chorych; z temperaturą 40° uciekały przez okna i kryły się w obozie. W początku marca zagazowano prawie cały blok 10.

Jako środek uśmiercający stosowano też wobec gruźliczek biały trujący proszek, którego składu nie udało się ustalić[103].

W tymże bloku mieściły się nerwowo chore. Liczba ich w pierwszym okresie była znikoma, przebywały wtedy w bloku karnym. Stan ten pogarszał się w miarę zmiany warunków w obozie. Ciężka praca, stałe szykany ze strony SS-manów i dozorczyń, nadmierne zatłoczenie bloków, nieustanny niepokój, hałas – wszystko to odbijało się nadzwyczaj ujemnie na psychice więźniarek. Słabsze i mniej odporne doznawały zakłócenia równowagi psychicznej w mniejszym lub większym stopniu. Ze środowiska Polek podlegały tej chorobie przeważnie dziewczęta wiejskie i z natury prymitywniejsze. Nie znaczy to wcale, że inteligentki odznaczały się zupełnym zdrowiem psychicznym. I wśród nich spotykało się duży odsetek kobiet, na których psychikę obóz działał niszcząco – w tym wypadku mówię jednak tylko o tych więźniarkach, których stan uzewnętrzniał się jaskrawo, co kwalifikowało je do izolowania od reszty społeczności obozowej. Zdarzały się wypadki, że lokowano do izby nerwowo chorych kobiety zupełnie spokojne, melancholiczki, które mogły przebywać bez szkody dla otoczenia w blokach ogólnych, a w środowisku nienormalnych szybko stawały się ruiną człowieka.

Pokój dla umysłowo chorych był wielkości 3 × 3,50 m. Na tej przestrzeni gnieździło się do 80 chorych, śpiących pokotem na ziemi. Były one pozostawione same sobie. Tylko w koszulach, z ogolonymi głowami, leżały w brudzie i własnych odchodach. Drugi pokoik, rozmiarów 2 × 4 m, przeznaczony był dla furiatek. Zmniejszono im do połowy racje żywnościowe. Z tymi chorymi robiono najmniej ceregieli. Często melancholiczki zamykano razem z furiatkami. Był wypadek zamknięcia z furiatkami 15 starych Żydówek węgierskich w wieku 72-87 lat. Po 10 dniach wszystkie zmarły w niewyjaśnionych okolicznościach.

W obu izbach panował zgiełk i hałas. Wobec chorych stosowano drakońskie środki, np. uciszano je kubłami zimnej wody, bito rzemiennym paskiem itp., a także uśmiercano zastrzykami evipanu lub innymi. Np. Teodozja Szych, numer obozowy 7 908, cicha i spokojna melancholiczka, została wykończona jakimś nieznanym zastrzykiem[104].

Violette Le Coq, pielęgniarka-Francuzka, obudzona którejś nocy strasznym krzykiem w izbie umysłowo chorych, weszła tam i była świadkiem walki dwóch kobiet, z których jedna siedziała na drugiej, drapiąc nieszczęśliwą po twarzy. Blokowa Carmen Mory usiłowała je uspokoić, bijąc paskiem skórzanym. Gdy to nie pomogło, dała obu zastrzyki, po których rano już były martwe[105].

W listopadzie 1944 roku odbyła się duża selekcja psychicznie chorych. Wzięli w niej udział lekarze rewirowi i psychiatra z Berlina. Załadowano chore po 20-25 na samochody ciężarowe i powieziono do Fürstenbergu, gdzie je przeładowano do bydlęcych otwartych wagonów, wysłanych słomą. Mówiono, że transport wywieziono do Linzu, czego nie dało się stwierdzić. Wiadomo natomiast, że żadna z tego transportu nie żyje[106].

W bloku 6 zgrupowano przypadki silnej biegunki oraz tyfusu. Lekarstw żadnych nie dostarczano, a stan chorych był przeważnie beznadziejny. Na przełomie lat 1944/45 pokłosie śmierci wynosiło tam do 50 osób dziennie. Na cały blok dawano najwyżej 2 ampułki kamfory. Lekarki-więźniarki z tego bloku we własnym zakresie szukały ratunku dla chorych. Spalały drzewo na węgiel, tłukły go na proszek, który im dawały.

Co tydzień odbywało się wypisywanie z bloku, bo trzeba było zwolnić miejsce dla nowych chorych, ale właściwie ozdrowieńców prawie nie było. Lekarki: Janina Węgierska, Maria Srokowska-Tomkowicz, Antonina Nikiforowa i Ludmiła Afanasjewa, wypisywały te chore, które mogły się utrzymać na nogach, i przenosiły je do innych bloków rewirowych. Nie było to oczywiście takie proste i łatwe, ale dokonywano wówczas wielu czynów nieprawdopodobnych.

Nowo przybyłe do bloku 6 czekały w zaimprowizowanej izbie przyjęć (tzw. Tagesraum), gdzie odbierano im ubrania, prawie zawsze golono głowy i przeprowadzano badania lekarskie. Często, nie doczekawszy przydziału miejsca, umierały w tej izbie. Od marca zabierano najciężej chore wprost do komory gazowej[107].

Mimo szczepień na tyfus chorowało w lutym 1945 r. około 3 000 więźniarek. Leżały one nieraz po trzy na jednym łóżku, bez żadnych lekarstw, odżywiane brukwią, rzadko kleikiem. Umierały masowo.

Na początku 1943 roku setki kobiet sprowadzono do rewiru na przegląd lekarski o nieznanym celu. Po jakimś czasie okazało się, że większość z nich ma zostać przymusowymi krwiodawczyniami dla niemieckich żołnierzy. Po pobraniu krwi otrzymywały na 3 dni zwolnienie od pracy, a przez 14 dni dodatkową kromkę chleba[108].

W rewirze dokonywano szeregu zabiegów o charakterze eksperymentalnym. Wykonywano też operacje zupełnie niepotrzebne, które miały wzbogacić praktykę lekarzy obozowych[109]. Liczne były wypadki wzywania do rewiru więźniarek o schorzeniach chronicznych, jak np. przepuklina, celem przeprowadzenia operacji, choć delikwentka na nic się ostatnio nie uskarżała. Często operacje te kończyły się śmiercią.

Jak zeznawał dr Percival Treite na procesie hamburskim, otrzymał on polecenie od dra Grawitza, Reichsarzta SS, i SS-Standartenführera dra Euno Lollinga, głównego lekarza obozów koncentracyjnych, oraz dra Trommera, głównego lekarza w Ravensbrück, aby stosować chorym na tyfus lewatywę z uryny kobiet brzemiennych (50-100 gramów). Zlecił on przeprowadzenie tych eksperymentów lekarce Zdence Nedvedovej-Nejedla. Na procesie norymberskim dr Nedvedová zeznała, iż zastosowała ten zabieg w około 30 wypadkach, nie osiągając rezultatów ani pozytywnych, ani negatywnych[110].

Znane są wypadki usunięcia nadnercza u epileptyczek i wszczepienia go chorym na dychawicę oskrzelową. O jednej z operowanych wiemy, że po 3 miesiącach zmarła[111].

Wszystkie te zabiegi były wykonywane oczywiście bez pytania się o zgodę pacjentek.

Dr Oberheuser robiła chorym zastrzyki z nafty w żyłę ramienia, używając strzykawki 10-centymetrowej. Wywoływało to silny wstrząs, trwający 3-5 minut i uzewnętrzniający się niejednokrotnie drgawkami całego ciała. Potem następowała śmierć przy zupełnej świadomości. Oberheuser twierdziła, że stosowała zastrzyki w wypadkach nieuleczalnych.

Praktykowano również w rewirze zastrzyki morfiny, rzekomo celem ułatwienia śmierci w beznadziejnych stanach. Były to oczywiście zabiegi sprzeczne z ogólnie przyjętą etyką lekarską. Dr Rosenthal przyznał się do 20-30 wypadków zastosowania morfiny[112].

Oddzielną kartą dziejów rewiru są zabiegi sterylizacyjne. 7 lipca 1942 roku w obecności Himmlera odbyła się rozmowa na temat sterylizacji pomiędzy prof. drem Gebhardtem, Brigadeführerem Glücksem i drem Claubergiem. W jej wyniku dano Claubergowi do dyspozycji Oświęcim „für seine Versuche an Menschen und an Tieren”[113]. W specjalnym piśmie z 10 lipca 1942 r. Obersturmbannführer Brand przekazał doktorowi Claubergowi polecenie Himmlera w sprawie sterylizacji 1 000 Żydówek z Ravensbrück[114]. Co do tego miał on porozumieć się z Obergruppenführerem Pohlem i lekarzem obozu. Po rozpoczęciu zabiegów należało powiadomić Himmlera, kiedy może się odbyć sterylizacja owych Żydówek. Zaznaczono przy tym, że delikwentki nie powinny nic wiedzieć, a eksperyment ma być wykonany w ramach oględzin lekarskich. Rentgen miał wykazać, jakie zmiany nastąpiły w organizmie.

Po porozumieniu się z Pohlem i lekarzem obozowym Clauberg zadecydował, aby sprowadzić z Ravensbrück do Oświęcimia na razie 300 Żydówek. W jesieni 1942 roku wysłano jednak wszystkie Żydówki, około 800. Dalsze ich losy nie były znane. Spośród nich musiano wybrać owe 300 kobiet, na których eksperymentował Clauberg. Po zabiegach przeważnie zaraz umierały lub szły do gazu[115].

Clauberg rozpoczął swoją pracę 7 czerwca 1943 roku. Próbował on sterylizacji za pomocą zastrzyków chemicznego płynu. Rentgen wykazywał, że zastrzyki te docierały aż do jamy brzusznej. Eksperymenty ostatecznie okazały się nieudane. Próby jednak przeprowadzano aż do likwidacji Oświęcimia wtedy przeniesiono Żydówki poddane sterylizacji z powrotem do Ravensbrück, gdzie dalej dr Clauberg przeprowadzał swoje eksperymenty. Dalsze losy tych więźniarek nie są znane; można przypuszczać, że je zagazowano.

Niezależnie od eksperymentów Clauberga w rewirze obozowym przeprowadzano sterylizację przez wycinanie środkowych części jajników albo przez ich wyłuskiwanie[116]. Zabiegom poddawano Niemki umysłowo chore. Ze swej strony doktor Treite przeprowadzał sterylizację młodych Cyganek, wśród nich dzieci, stosując również metodę chirurgiczną, przy czym zapewniał operowane, że po zabiegu zostaną zwolnione. Zaindagowany przez jedną z pracownic rewiru, dlaczego operuje 13-letnią dziewczynkę, oświadczył, że Cyganki już w tym wieku miewają dzieci[117]. Małe Cyganeczki bardzo przy tym cierpiały. Po jakimś czasie wzywano je powtórnie do rewiru i znów operowano.

W styczniu 1945 roku przybył z Oświęcimia specjalny rentgenolog, prof. Schumann. Miał on sprawdzić (u dziewczynek już od 8 lat) za pomocą rysunku jajowodów, uzyskanego na zdjęciu rentgenowskim po wprowadzeniu kontrastu do dróg rodnych (Salphinographie), czy dokonany zabieg sterylizacyjny spełnił zadanie i zamknął jajowód. Wprowadzał on przez macicę płyn kontrastowy i prześwietlał rentgenem. Przy zabiegach nie stosował narkozy. W ten sposób wysterylizowano i prześwietlono 120-140 cygańskich dziewcząt. W wyniku tego wiele zmarło z powodu stanu zapalnego lub ogólnego złego stanu organizmu[118].

W tym czasie również wezwano do rewiru około 15 Polek z dużych bloków (z ewakuowanej Warszawy lub Polki przybyłe z transportem Węgierek). Wszystkie były młode, około 30 lat, niektóre po poronieniu odbytym w obozie. Wykonano na nich jakiś zabieg ginekologiczny w trzech fazach, przez wstrzykiwanie nie ustalonego płynu do jajników[119].

Więźniarki Ravensbrück były również wykorzystywane, wprawdzie pośrednio, przy doświadczeniach przeprowadzanych w Dachau dla celów lotnictwa. Eksperymentów dokonywał dr Siegmund Rascher. Trzymał on więźniów w lodowatej wodzie do utraty przytomności. Przy opadaniu temperatury ciała pobierano im krew z karku. Po wyjęciu z wody próbowano przywrócić ich do życia. Jednym ze sposobów na to było ogrzewanie ciepłem innego ciała. W tym celu posługiwano się więźniarkami prostytutkami z Ravensbrück[120].

3. Noworodki i dzieci w obozie

Osobny rozdział to kobiety ciężarne w obozie i dzieci tam urodzone.

Do 1944 roku dzieci polskich w obozie nie było, prócz dwóch wypadków. Do wyjątków należał fakt urodzenia przez Franciszkę Rachocką 28 sierpnia 1941 roku syna Henryka Andrzeja. Było to pierwsze dziecko, które przyszło na świat w Ravensbrück. Jak zeznała, początek ciąży przypadł na więzienie w Działdowie, gdzie warunki egzystencji były o wiele cięższe niż w tym czasie w Ravensbrück. Po przybyciu do obozu, około [24] sierpnia, Rachocką zabrano do rewiru, tam opiekował się nią dr Sonntag. Na drugi dzień po porodzie przewieziono matkę z dzieckiem do szpitala w Templinie, gdzie leżała na korytarzu. Nikomu nie wolno było się do niej odezwać, a jej podchodzić do syna, choćby najbardziej płakał. Oglądała go tylko przy karmieniu. Po 6 dniach matka wróciła do obozu, a dziecko odesłano do sierocińca. Scena pożegnania była bardzo dramatyczna: dziecko wyrwano brutalnie z objęć nieszczęsnej matki[121].

10 kwietnia 1942 r. w transporcie kielecko-radomskim przybyły do obozu 3 kobiety ciężarne. Dwie z nich po kwarantannie zwolniono. Trzecia, Eugenia Żukowa, pozostała w obozie i urodziła w rewirze chłopczyka we wrześniu 1942 r. Po zemdleniu na apelu przeniesiono ją do rewiru i ulokowano w separatce, do której nie miała dostępu żadna Polka. Jak wynikało z zapisów na karcie chorobowej, była pod narkozą przez trzy dni. W czasie obchodu dr Rosenthal poinformował chorą, że urodziła nieżywe dziecko. Odczuwała ona do ostatniej chwili ruchy dziecka i nie mogła się pogodzić z tą wiadomością[122].

Jeśli dostawały się do obozu Niemki, które zaszły w ciążę z Polakami lub Rosjanami, na rozkaz władz berlińskich ciążę przerywano w trzecim i piątym miesiącu, czasami nawet w ósmym, za pomocą środków chemicznych lub ginekologicznie, a delikwentkom wymierzano 50-70 batów. Początkowo zabiegu dokonywał dr Schidlausky w asyście dra Rosenthala lub dr Oberheuser, później zaś dr Rosenthal i dr Oberheuser sami[123]. Dr Rosenthal przyznał się do 34 wypadków przerwania ciąży[124]. Pierwsza Niemka poddana zabiegowi była w 8 miesiącu. Dano jej dużo tabletek, następnie intensywnie naświetlano. Pomimo to urodziła zdrowe dziecko, które uduszono i spalono[125]. Zofia Baj – Polka operowana doświadczalnie – podczas swego pobytu w rewirze zetknęła się z wypadkiem przerwania ciąży również w 8 miesiącu. Przy zabiegu lekarze wyjmowali kawałkami ciałko dziecka. Matka wkrótce zmarła na tyfus[126].

Niemki, które zaszły w ciążę z Niemcami, zwalniano przed porodem.

We wrześniu i październiku 1944 roku w transportach z ewakuowanej Warszawy przybywa wiele ciężarnych kobiet. Wtedy zaczynają się porody w obozie. Pierwsze odbywały się w możliwych warunkach, na sali porodowej w rewirze nr 1, w obecności więźniarek-akuszerek. Jednak następnego już dnia po porodzie matkę z dzieckiem przenoszono do specjalnego bloku mieszkalnego, gdzie było ciasno, brudno i brak opieki pielęgniarskiej. Na skutek złego odżywiania matki i strasznych warunków obozowych często następował przedwczesny poród, a na świat przychodziło martwe dziecko.

Po pewnym czasie przeznaczono dla noworodków pokoik służbowy w 11 bloku rewirowym, co równało się skazaniu ich na rychłą śmierć. Pokoik ów był rozmiarów 2,5×4 m. Na dwóch zsuniętych razem łóżkach leżały biedne niemowlaki przykryte brudnym kocem. Gdy liczba dzieci wzrosła do 50, dostawiono jeszcze dwa łóżka piętrowe. W pokoiku pozostawiano dzieci właściwie bez opieki. Było tam zimno, gdyż wyznaczona przez starszą siostrę Marschall do pilnowania niemowląt Niemka, więźniarka „asocjalna”, paliła w żelaznym piecyku tylko wówczas, gdy gotowała jedzenie z kradzionych produktów. Rozpalała go do czerwoności, otwierając jednocześnie okna. Były w obozie zawodowe pielęgniarki niemowląt, które z chęcią pełniłyby tę funkcję, ale ich nie dopuszczano. Matki, wyganiane do pracy, przychodziły tylko na karmienie 5 razy dziennie. Były bezradne wobec bezustannego płaczu dzieci, których nikt nie przewijał ani nie uważał, czy im czego potrzeba.

W tym samym pokoiku, gdzie leżały niemowlęta, w pewnych godzinach przyjmowała lekarka-laryngolog.

Jak zeznała jedna z matek[127], której udało się w nocy z narażeniem życia wykraść klucz do drzwi i dostać się do dziecka, ujrzała ona niezliczone ilości wszelkiego robactwa, łażącego po łóżkach, wchodzącego dzieciom w nosy i uszy. Dzieci wykopywały się spod koca i leżały przeważnie nagie. Większość krzyczała całą noc z głodu i zimna, a mokre i zanieczyszczone pieluszki powodowały odleżyny na ciałkach. Śmiertelność wśród nich była bardzo duża. Przy przeciętnym stanie 50 noworodków dochodziło do 8 zgonów dziennie. Starsza siostra nie pozwalała rozwieszać pieluszek, więc suszono je ukradkiem, w bloku zakaźnie chorych.

Na skutek nędznego wyżywienia pokarm był oczywiście niedostateczny, a często matki zupełnie go traciły. Karmiące otrzymywały zwykłe racje obozowe plus dieta i, teoretycznie, odciągane mleko, którego nigdy dla wszystkich nie wystarczyło. Niemowlęta dożywiano kleikiem rewirowym, który często bywał kwaśny. Toteż wiele z nich żyło przeciętnie nie dłużej niż 4 tygodnie. Tymczasem starsza siostra przechowywała w szafie mleko w proszku i cukier, zrabowane z paczek kanadyjskich przeznaczonych dla więźniów. Nic nie pomagały usilne prośby lekarki Zdenki Nedvedovej, aby udzieliła trochę tych zapasów dla niemowląt. Była nieubłagana.

Nie rozporządzano również żadnymi lekami dla noworodków. Szczepionki przeciw dyfterytowi nie stosowano, toteż dużo dzieci umierało na tę chorobę; umierały na nią i dorosłe więźniarki.

W styczniu 1945 roku oddano połowę 32 bloku matkom z dziećmi. Mieściło się tam około 100 niemowląt. Niewiele to polepszyło ich dolę, gdyż powszechny w obozie głód stawał się coraz groźniejszy. Jak zeznawał dr Treite na procesie w Hamburgu, 400 dzieci urodziło się w Ravensbrück[128]. Śmiertelność wśród nich dochodziła do 50%.

Dzieci, które zostały przy życiu, w większości zmarły w transporcie do Bergen-Belsen lub w tymże obozie. W marcu 1945 r. 150 kobiet ciężarnych i matek z 12 noworodkami zagazowano. 26 marca tego roku rozpoczął się tragiczny transport kobiet ciężarnych i matek z niemowlętami z bloków 32 i 8 do Bergen-Belsen.

Był to fragment wielkiej akcji ewakuacyjnej, zorganizowanej z absolutnym nieliczeniem się z materiałem ludzkim i jego możliwościami. Transport liczył około 220 kobiet. Jechały zaplombowanymi wagonami towarowymi, wysłanymi słomą, po 50 w wagonie. Jazda trwała półtora tygodnia, w takim tłoku, że nie można było wyciągnąć nóg. Za pożywienie niemowlętom miało służyć mleko w proszku, którego nie można było w drodze rozcieńczyć z braku wody. W Bergen Belsen życie było jeszcze gorsze niż w Ravensbrück, bez światła i wody. Żywiono się surową brukwią, oczekując na przydział chleba, który tylko ciągle obiecywano. Tyfus grasował masowo. W tych warunkach rodziły się dzieci. Tak opisuje poród jedna z matek: „Dziecko urodziło się wieczorem, oświetleniem były palące się gazety i różne papiery, bo o świecy nie było mowy. Odbierała je Żydówka węgierska. Niewiele z tego momentu pamiętam, bo już chorowałam na tyfus. Na drugi dzień podobno weszli Anglicy, ale my nie odczułyśmy tego; całe 2 tygodnie leżałam w ciężkiej gorączce”[129].

Było również kilka wypadków urodzenia dzieci w Jugendlagrze. Zaraz po urodzeniu SS-man Köhler zabierał je do obozu głównego, gdzie je uśmiercano. Były to dzieci żydowskie. Vera Salvequart zeznała, iż widziała kiedyś, jak dozorczyni Neuideck rzuciła nowo narodzonego żydowskiego chłopczyka na ciężarówkę wiozącą więźniarki do gazu[130].

Pierwsze większe dzieci przybyły do obozu w transporcie cygańskim już w czerwcu 1939 roku. W ciągu tego roku zwożono również dzieci czeskie, holenderskie i inne. Wszystkie one zginęły w krematorium. Na początku 1942 r. znów pojawiają się dzieci. Po dłuższej przerwie, od roku 1944, przybywały w transportach matki z dziećmi. Były to dzieci polskie, cygańskie, francuskie i Żydówek tureckich. Przyjeżdżały też dzieci samotne, których rodziców zagazowano w Oświęcimiu, zarówno dziewczynki, jak i chłopcy, od 4 do 15 lat. Ponury był widok tych maleństw stojących godzinami na nie kończących się apelach; przeważnie wysuwano je do pierwszych rzędów. Erika Buchmann w swojej książce opowiada, jak zaprzyjaźniła się z 10-letnim chłopcem żydowskim. Gdy pewnego razu zobaczył on stos trupów przy bloku, zawołał: „Ich kann das nie, nie vergessen! Vielleicht werde ich auch hier sterben müssen, weil ich Jude bin”[131]. 12-letnie dzieci wysyłano do fabryk zbrojeniowych, gdzie pracowały jak dorośli, po 12 godzin. Wszystkie one w szybkim tempie zmarły z wyczerpania lub na gruźlicę. Polki, głównie funkcyjne, zorganizowały stałą pomoc dla dzieci polskich. Pracujące w kuchni składały systematycznie swoje porcje chleba, margaryny i kiełbasy, wydawanej raz na tydzień. Na przełomie 1944/45 roku w obozie było około 86 polskich dzieci. Przygotowano im gwiazdkę i obdarowano je od dłuższego czasu skrzętnie zbieranymi przysmakami i potrzebną odzieżą[132].

W lutym 1945 r. przyszedł rozkaz, aby wszystkie dzieci wywieźć z Ravensbrück.

W tym miesiącu sformowano transport dzieci cygańskich i wywieziono w nieopalanych wagonach. Koło Fürstenbergu wagony odczepiono i podobno wszystkie dzieci zmarły[133].

4. Śmiertelność

W pierwszym okresie istnienia obozu, pomimo niedostatecznej ochrony przed mrozami, nadmiernie ciężkiej pracy i nędznego wyżywienia, śmiertelność była niska. Można było wówczas mówić o tak zwanej śmierci naturalnej, wynikłej z ciężkich warunków egzystencji lub różnych chorób.

W miarę pogarszania się warunków śmiertelność wzrastała, lecz jeszcze ciągle nie była zastraszająca. W 1943 roku wynosiła 24% ogólnego stanu, podczas gdy w 1945 roku sięgnęła 60%[134]. Jest to najwyższe pokłosie śmierci w okresie, kiedy odbywała się systematyczna akcja wyniszczania starych, chorych i niezdolnych do pracy. Według zeznania Johanna Schwarzhubera – w styczniu i lutym 1943 roku umierało dziennie 30-35 więźniarek, a w okresie od połowy marca tegoż roku – 60-70. Od połowy marca 1945 r. śmiertelność się wreszcie zmniejsza i wynosi do końca istnienia obozu 30-35 osób dziennie[135]. Śmierć naturalna w tym okresie w ogóle należy do rzadkości. Zresztą trudno jest ją wyróżnić w sytuacji, jaka wówczas panowała – kiedy działała pobliska komora gazowa, stosowano w rewirze trujący biały proszek i śmiertelne zastrzyki, a jednocześnie głód, zimno i coraz gorsze warunki higieniczne robiły swoje.

Od początku 1942 roku do czasu urządzenia baraku komory gazowej odjechało z Ravensbrück kilkadziesiąt transportów więźniarek do zagazowania.

Już w końcu 1941 r. Wydział Polityczny zażądał list nieuleczalnie chorych: gruźliczek, chorych wenerycznie, chorych umysłowo itp., ułomnych, niezdolnych do pracy oraz wszystkich Żydówek i przestępczyń kryminalnych; bez względu na wiek. Wszystkie te więźniarki spędzono partiami do łaźni, gdzie oglądała je tzw. „komisja lekarska”, składająca się z 2 oficerów SS. Na czterech posiedzeniach zbadano osiemset więźniarek. Badanie polegało na zewnętrznym przeglądzie i ustaleniu danych personalnych.

Akta zbadanych wróciły do Wydziału Politycznego, gdzie zamknięto je w szafie ogniotrwałej.

Rozpuszczono pogłoskę, że więźniarki te wyruszą wkrótce na lżejsze roboty. Tymczasem sroga zima dawała się we znaki. Raptownie w nocy z 1 na 2 lutego 1942 r. zaczęło się formowanie transportu. SSmanii dozorczynie z ujadającymi psami wyprowadzili je z poszczególnych bloków i zgromadzili w łaźni.

Następnego ranka zwykły apel i wymarsz kolumn do pracy odbył się bardzo szybko. Ulice obozowe opustoszały, podjechały 4 samochody ciężarowe pokryte plandekami. Do pierwszych dwóch samochodów SS-mani wnosili chore na noszach lub rozpostartych kocach; do dwóch następnych wpędzili Żydówki. Odbywało się to przy 18-stopniowym mrozie.

W odstępach tygodniowych trzy razy zabierały auta więźniarki przeznaczone do tego transportu. W sumie 800 kobiet.

Od pierwszego transportu w nocy z 1 na 2 lutego 1942 roku Urząd Stanu Cywilnego rozpoczął gorączkową pracę, przyjmując dodatkowo do pomocy SS-manów. Praca odbywała się tylko nocami i trwała do lipca. Kartoteki wywiezionych więźniarek zaopatrzono notatką „dnia 2 lutego 1942 przeniesiona do N. L.” (Neues Lager). Cały obóz był wstrząśnięty losami transportu; domyślano się najgorszego. Złe przeczucia znalazły rychło potwierdzenie. W kilka dni po transporcie przywieziono do obozu odzież, protezy, okulary i inne drobiazgi po zmarłych. Ponieważ panowało silne wzburzenie wśród więźniarek, wydano surowy zakaz mówienia o transporcie.

Dopiero po paru miesiącach dowiedziano się, że stracono je za pomocą prądu w byłym domu dla chorych umysłowo w Buch pod Berlinem, a ciała spalono w krematorium w Sachsenhausen.

Jesienią 1942 r. akta wywiezionych przeniesiono z żelaznej szafy na półki. Ponieważ rodziny dopytywały się o losy swych bliskich, od których nie otrzymywały dawno listów, Biuro Polityczne zaczęło wysyłać zawiadomienia o śmierci rzekomo z powodu różnych chorób. Daty śmierci były ustalane różnie, od 2 lutego do lipca 1942 r. Ponieważ posługiwano się w tej robocie również więźniarkami pracującymi w kancelarii Biura Politycznego, miały one możność zapoznania się z dokumentami tego transportu. Okazało się, że Urząd Stanu Cywilnego w swojej nocnej pracy przygotował zawczasu, bo w grudniu 1941 r., akta zgonu poszczególnych więźniarek. Jako miejsce śmierci figurował Ravensbrück[136].

Następne transporty śmierci wywożono, jak przypuszczano, do komór gazowych w Oświęcimiu, Linzu, Dessau, Oranienburgu czy Bernburgu. Liczby kobiet w poszczególnych transportach nie da się ustalić. Niektóre były formowane wyłącznie z chorych umysłowo, inne z samych Żydówek. Chore umysłowo podlegały tzw. „Akcji 14f13” („Aktion 14f13”). 1 września 1939 r. Hitler wydał rozkaz wyniszczenia chorych umysłowo. Rozpoczęto tę akcję w sierpniu 1941 r., rozciągając ją również na obozy koncentracyjne. Na skutek protestów kół kościelnych ograniczono ją prawie wyłącznie do obozów[137].

Annie Hand z Biura Pracy podaje w relacji, że transport z 1942 roku miał być wysłany do Bernburga. Jak mówiliśmy, po paru dniach auta wróciły z drobnymi przedmiotami więźniarek, jak okulary, szczotki do zębów, oraz z ubraniami. W kieszeni jednej z sukien znaleziono kartkę z nazwą tej miejscowości[138]. W Bernburgu szalał komendant SS-Sonderkommando, Irmfried Eberle. Ma on na sumieniu zagazowanie około 1 600 więźniarek z Ravensbrück[139].

W lutym 1942 r. wywożono Żydówki omnibusem po więcej niż 100 bezpośrednio do komory gazowej, urządzonej w piwnicach pod pozorem kąpieliska. Obok niej było pomieszczenie, gdzie robiono sekcję mózgów. Wyniki sekcji posyłano do jakiegoś instytutu badawczego. Ciała ofiar palono. Szofer, Scharführer Sauerbrei, odmówił pracy przy omnibusie i za karę poszedł na front[140].

Od połowy stycznia do połowy marca tegoż roku wywieziono do fabryk amunicji Niemki przestępczynie kryminalne. Były to rzekomo pierwsze próby użycia więźniarek do pracy w przemyśle zbrojeniowym. O dalszych ich dziejach nic nie wiadomo.

Przez dłuższy czas nie było pewności co do losu wywożonych chorych i starych. Dopiero potem okazało się, że rodziny otrzymywały zawiadomienia o ich śmierci z datą odejścia transportu z Ravensbrück. W transportach w nieznane poszło na śmierć dużo Polek, wśród nich matki, których córki pozostały w obozie[141]. W jednym z transportów wywieziono Olgę Benario Prestes, żonę przywódcy ruchu rewolucyjnego Brazylii.

W lutym 1942 roku wywieziono również około 900 Żydówek, rzekomo do fabryki amunicji, a prawdopodobnie do Oświęcimia. Spisy odesłano do Standesamtu. Choć los tych kobiet nie jest dokładnie znany, wiadomo, że wszystkie zgładzono.

W końcu stycznia 1944 roku przygotowywano transport podobny do transportów z 1942 roku. Zaliczono do niego również młode więźniarki chore na gruźlicę lub inne, rzekomo nieuleczalne choroby, więźniarki przywiezione z fabryk, niezdolne czasowo do pracy, oraz chore na epilepsję, wenerycznie i z nie gojącymi się ranami i nowotworami. W trakcie przygotowywania transportu, obawiając się, że podzieli on los podobnego z lutego 1942 roku, zdołano wysłać o nim wiadomość drogą nielegalną przez drużynę Ladekommando. Informacja dostała się do Anglii i była wykorzystana przez BBC.

Transport odjechał 2 lutego zabierając ok. 1 000 osób, w czym ok. 300 Polek i ok. 40 dzieci żydowskich. Jazda odbywała się w bydlęcych wagonach, ciasnocie i brudzie, bez jedzenia. Jednak nie skierowano ich do komory gazowej, tylko do obozu w Majdanku pod Lublinem. Alarm przez radio zrobił swoje. Oprawcy hitlerowscy zmienili decyzję i w ten sposób uratowała się garstka więźniarek przeznaczonych na śmierć. Przed odjazdem komendant obozu, Suhren, zapewne na skutek rozgłosu, jaki temu wydarzeniu nadało radio, osobiście przemawiał do odjeżdżających, zapewniając je, że jadą do innego obozu. Odjazd mimo to był tragiczny: nikt nie wierzył słowom Suhrena. Uczestniczki tego transportu przechodziły zresztą ciężkie koleje, gdyż w związku z ewakuacją Majdanka wkrótce przewieziono je do Oświęcimia. Wiele z nich zmarło na skutek trudów podróży i wyczerpania. Od lutego 1945 r. naczelny lekarz, Hauptsturmführer Trommer, przeprowadzał selekcję i chore z fabryk przekazywał bezpośrednio do komory gazowej. W lutym i marcu uśmiercił w ten sposób ok. 4 600 kobiet, z czego dużo Polek z ewakuowanej Warszawy[142]. W listopadzie 1944 r. odszedł do gazu transport Żydówek z dziećmi, w liczbie około 1 700.

Mówiąc o rodzajach śmierci, trzeba wspomnieć o samobójstwach. Nie były one liczne, lecz trafiały się od czasu do czasu. Więźniarki szukały śmierci przeważnie rzucając się na naelektryzowane druty. Pierwszy taki wypadek zdarzył się już w marcu 1940 r. z jedną z Cyganek.

Przy obecnym stanie badań nad historią obozu nie można określić dokładnie liczby zamordowanych i zmarłych. Jak wiadomo, ok. 70 000 więźniarek pracowało w ostatnim okresie w komandach fabrycznych przemysłu zbrojeniowego. Śmiertelność w fabrykach była duża, zdarzały się również bombardowania. Odsyłane do Ravensbrück chore i kaleki wykańczano w komorze gazowej. Umierały też w rewirze oraz ginęły na drogach ewakuacji podobozów.

W procesie hamburskim operowano liczbą ok. 100 000 kobiet, których nie można się doliczyć, z czego ok. 20 000 odesłano do Oświęcimia, Majdanka, Mauthausen i Bergen-Belsen. Według Stewarda (oskarżyciel ze strony angielskiej) śmiertelność w przybliżeniu wynosiła 100% rocznie. Gdyby nie było stałego przypływu, cała ludność obozu zmarłaby w ciągu jednego roku[143].

Międzynarodowy Komitet b. Więźniarek Kobiecego Obozu Koncentracyjnego Ravensbrück określa liczbę strat na 92 000. Liczba ta wymaga jeszcze dokładnego przeanalizowania i udokumentowania. Gdyby została przyjęta, oznaczałoby to, iż uratowało się z obozu tylko ok. 38 000 więźniarek różnych narodowości.

Z tej liczby pewna ilość więźniarek w okresie istnienia obozu została zwolniona. Powody zwolnień bywały różne. Więźniarek politycznych z zasady nie zwalniano; były pojedyncze wypadki, gdy rodziny skutecznie interweniowały i dawały wysoki okup. Zwalniano natomiast kobiety z robót lub Niemki osadzone za stosunki z Polakami, które miały określony w wyroku wymiar kary. Liczby zwolnionych nie da się ustalić nawet w przybliżeniu.

Jakie były straty polskie również trudno ustalić, wziąwszy pod uwagę płynność materiału ludzkiego w przedostatnim okresie i masowe wywózki do komand fabrycznych, gdzie rozmiary śmiertelności nie są przeważnie znane.

5. Krematorium i komora gazowa

Do kwietnia 1943 roku, kiedy śmiertelność była mała, zwłoki odstawiano do sąsiedniego miasteczka Fürstenberg, gdzie je palono w tamtejszym krematorium. W tym czasie wysyłano rodzinom urny z prochami ich bliskich; dochodziło nieraz do 25 urn dziennie, pakowanych do specjalnych skrzyń. Resztę popiołów zakopywano obok krematorium[144].

Ponieważ śmiertelność w obozie stale wzrastała, stało się to zbyt uciążliwe. Przystąpiono do budowy krematorium obok obozu. Zaczęło ono działać 29 kwietnia 1943 roku. Początkowo zainstalowano dwa piece, trzeci wybudowano w końcu 1944 roku.

Od stycznia 1945 do końca marca tegoż roku spalono 6 400 ciał[145]. W lutym 1945 r., na skutek przegrzania, zapalił się dach budynku. Wydajność krematorium w okresie wcześniejszym nie jest znana. Kierownikiem krematorium był SS-Unterscharführer (podoficer kapral) Schenk.

W lecie 1944 roku wybudowano piwnicę-kostnicę między I i II rewirem. W tym czasie również więźniowie sąsiedniego obozu męskiego byli zatrudnieni przy urządzaniu komory gazowej w drewnianym baraku tuż przy krematorium. Uprzątnięto znajdujące się tam na składzie materiały budowlane, szkło i skrzynie i zainstalowano urządzenia do gazowania, zaopatrując barak w gazoszczelne zamknięcia oraz specjalną wrzutnię na dachu. Rozmiary baraku wynosiły 9 × 4,5 m. Przy wysyłkach do komory prawie zawsze figurowała liczba 170 lub 180 więźniarek, co pozwala przypuszczać, iż tyle właśnie ładowano. Komora działała od listopada 1944 r.

Przed urządzeniem komory gazowej działała w baraku prymitywna autokomora zwana „zieloną miną”. Była ona obita blachą cynkową, a urządzenia gazowe umieszczono w szoferce. W drzwiach był mały otwór, a w dachu rodzaj pryszniców. Do gazowania używano również starego wojskowego holenderskiego wagonu kolejowego, który był przystosowany do tego celu. Zainstalowano go w budynkach tzw. Bekleidungswerke. I autokomora gazowa, i wagon były ukryte w lesie blisko obozu[146]. Mogło się w nim jednocześnie zmieścić 50 osób.

W okresie istnienia Jugendlagru działały wszystkie rodzaje komory gazowej, gdyż pojemność drewnianego baraku nie wystarczała. Początkowo kobiety przeznaczone na śmierć likwidowano przez rozstrzelanie w pobliżu krematorium (strzał w potylicę). Ponieważ nie można było w ten sposób uzyskać szybkiego tempa uśmiercania, wybrano gazowanie.

Żeby zmylić ofiary, przy komorze gazowej urządzono rozbieralnię. Otępiałe kobiety wpychano do niej, maskując akcję rzekomą kąpielą czy odwszawianiem. Schwarzhuber był świadkiem jednego gazowania. Zeznawał na procesie hamburskim, jak Moll kazał się delikwentkom rozebrać, zanim wprowadzono je do komory gazowej, której drzwi szczelnie zamknięto. Więzień w masce, zatrudniony przy tym, wrzucił grudki cyklonu przez specjalną wrzutnię w dachu, natychmiast ją zamykając[147]. Wkrótce dały się słyszeć jęki i szlochy, co trwało około 3 minut. Potem wszystko się uciszyło. Czy wszystkie już zmarły, nie mógł stwierdzić, gdyż nie był przy wyładowywaniu komory. Ciała zagazowanych odnoszono do pobliskiego krematorium. Cały proces przeprowadzał Sturmbannführer Sauer, dr Trommeri Moll przy pomocy więźniów z sąsiedniego, męskiego obozu.

Jaka była „wydajność” komory gazowej, czy pracowała co dzień, czy ograniczano się do jednego transportu dziennie, nie wiemy dokładnie. Jednorazowo mogła ona uśmiercić do 180 osób. Wiemy natomiast na pewno, że 30 marca 1945 roku, w Wielki Piątek, wykończono w komorze gazowej 2 transporty, czyli ponad 300 więźniarek. Następnego dnia urządzenia komory gazowej rozebrano.

Komendant obozu, Fritz Suhren, chcąc zrzucić z siebie odpowiedzialność za uruchomienie komory gazowej, podaje w zeznaniach, iż urządzono ją dopiero 2 marca, kiedy Sauer zastępował go w pełnieniu funkcji komendanta obozu. Tymczasem od początku lutego 1945 roku wywożono z Jugendlagru i bezpośrednio z bloków rewirowych wyselekcjonowane chore do gazu. Gdy z bloku 10, gdzie leżały gruźliczki, odjeżdżało auto ciężarowe ze swym bagażem, pielęgniarki więźniarki sprawdziły, iż wróciło po upływie nie więcej niż 8 minut[148]. Z tego widać, że komora gazowa musiała być bardzo blisko, więc tuż przy krematorium. Zresztą wyłączanie motoru słychać było za murem.

Poza kobietami z Jugendlagru i rewiru obozowego, w komorze gazowej ginęły więźniarki z komand fabrycznych – ofiary bombardowań czy wypadków przy pracy. Selekcjonował je osobiście dr Trommer i kierował bezpośrednio do gazu. Liczby tych ofiar nie da się ustalić nawet w przybliżeniu.

Od 4 marca 1945 r. więźniarki z Ravensbrück szły do komory gazowej drogą okrężną, przez Jugendlager, lub bezpośrednio. Krematorium funkcjonowało dzień i noc, a odór palonych ciał i gęsty dym unosiły się nad obozem, wywołując grozę i przerażenie.

Kierownikiem komory gazowej był Unterscharführer Schäfer.

Wydajność krematorium nie jest dokładnie znana. Według mowy Stewarda na procesie hamburskim, jednocześnie wrzucano do ognia 10 do 12 zwłok.

Przy komorze gazowej i krematorium pracowała kolumna więźniów, składająca się z 11 mężczyzn. Okoliczności zgładzenia świadków zbrodni masowego gazowania i palenia zwłok więźniarek obozu koncentracyjnego Ravensbrück zawdzięczamy relacji Minny Lepedies, Niemki, pracownicy bunkra[149].

W ostatnich tygodniach istnienia obozu więźniowie z tej kolumny siedzieli w bunkrze, oczekując śmierci. 25 kwietnia umieszczono ich po 2 w celi. W ciągu dnia dano im truciznę w rannej kawie, następnie w zupie obiadowej. Uczestniczyła w tym dozorczyni Möves i SS-man Trasse. Tylko 2 więźniów, niczego nie podejrzewając, wypiło kawę i wkrótce zmarło. Następnego dnia Lepiedies stwierdziła jednak, że wszystkie cele były puste, a na murach i schodach znajdowały się ślady krwi oraz widoczne dowody likwidacji całej kolumny więźniów.

Krematorium nie mogło nadążyć z paleniem zwłok zagazowanych, nawet przy pracy trzech pieców. Istnieje przypuszczenie, że kobiety, nie zawsze zatrute na śmierć, często tylko oszołomione do nieprzytomności, wrzucano do wykopanych rowów, oblewano benzyną czy ropą naftową i palono[150].

V. Praca

Praca w obozach koncentracyjnych należała do problemów skomplikowanych. Z jednej strony była potężnym środkiem wyniszczania materiału ludzkiego, z drugiej zaś miała służyć zwiększeniu potencjału wojennego III Rzeszy. Trudno było pogodzić te dwa jej aspekty. Na stałym ścieraniu się tendencji eksterminacyjnych ze względami ekonomicznymi ostatecznie tracili więźniowie.

Od początku istnienia obozów koncentracyjnych praca, oficjalnie uważana za środek wychowawczy, była dla więźniów przekleństwem. Na bramach obozów, jak na urągowisko, widniał napis: Arbeit macht frei. Na każdym kroku podkreślano, jakie to błogosławione skutki wychowawcze można osiągnąć przez pracę. W rzeczywistości była ona prawie zawsze udręką, była zdolna przeobrazić więźniów w pożytecznych dla III Rzeszy niewolników. Za jej pośrednictwem chciano złamać i zniweczyć ducha oraz zniszczyć więźniów fizycznie. Dlatego wymyślano częstokroć prace zupełnie nieproduktywne, jak słynne przesypywanie piasku z miejsca na miejsce. Była w tym specjalna metoda, umożliwiająca utrzymywanie mas ludzkich w karbach żelaznej dyscypliny. Trzeba było tak zorganizować życie w obozach, aby więzień nie miał czasu na myślenie, aby jego czas był ściśle pokratkowany najrozmaitszymi czynnościami, jak apele, przeglądy itp. W tym trybie życia praca zajmowała najwięcej miejsca.

Z rozwojem wypadków wojennych praca więźniów zaczyna nabierać specjalnego znaczenia. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety zatrudnieni zostają w przemyśle zbrojeniowym. Bezpłatna w istocie siła robocza odgrywała w produkcji wojennej dużą rolę. Toteż w całej gospodarce wojennej Niemiec, w okresie największego nasilenia, pracowało około pół miliona więźniów obozów koncentracyjnych[151], w czym znaczna ilość to kobiety z Oświęcimia i Ravensbrück.

Szef WVHA Pohl w piśmie do Himmlera z 30 kwietnia 1942 r. naświetla nową rolę obozów koncentracyjnych[152]. Wojna wpłynęła na zmianę struktury KZ i zadania stojące przed nimi. Dotychczasowy cel izolowania więźniów, według Pohla wynikający ze względów bezpieczeństwa i wychowawczych, nie stoi obecnie na pierwszym planie. Punkt ciężkości został przesunięty na stronę gospodarczą. Mobilizacja wszystkich sił roboczych więźniów, na razie dla zadań wojennych (wzmożenie produkcji zbrojeniowej), później pokojowych, wysuwa się coraz bardziej na pierwszy plan.

Z tej sytuacji wynika konieczność niezbędnych zarządzeń, które stopniowo zwekslują obozy koncentracyjne z jednostronnego dotychczas toru na tor gospodarczy.

W związku z tym 23 i 24 kwietnia 1942 r. odbył Pohl odprawę ze wszystkimi inspektorami KZ i komendantami obozów i osobiście przedstawił im nowy kurs.

Aby przemysł zbrojeniowy nie odczuł zwłoki w dostarczaniu mu siły roboczej, zostało przygotowane specjalne zarządzenie w tej sprawie.

W tym celu ograniczono ilość więźniów pracujących wewnątrz obozów. Wszyscy, którzy nie byli niezbędni do utrzymania porządku w obozie, musieli być zgłoszeni do Arbeitseinsatz (Biura Pracy). Ilość więźniów zajętych wewnątrz obozu określano na maksimum 10% ogólnego stanu[153]. Takie było stanowisko WVHA, realizujące potrzeby wojenne III Rzeszy. Ale istniała druga władza, której obozy koncentracyjne podlegały: RSHA. W odpowiedzi na pismo Pohlaz 30 kwietnia 1942 r., Reichsführer Himmler podkreśla 29 maja 1942 r. w swoim piśmie, że dotychczasowe cele wychowawcze w stosunku do więźniów obozów koncentracyjnych pozostają nadal nie zmienione. Mogłoby się wydawać, że aresztuje się i trzyma ludzi w obozach tylko po to, aby mieć ręce do pracy. Tymczasem dotychczasowe zadania obozów nie uległy zmianie, niezależnie od względów gospodarczych, i komendanci KZ muszą nadal kłaść nacisk na wychowanie więźniów[154].

Tak wyglądała druga strona medalu: wykorzystywać więźniów w przemyśle zbrojeniowym, bo tego wymaga potrzeba wojny, ale jednocześnie „wychowywać”, czyli stosować dotychczasowe środki represji, gwałtu i żelaznej dyscypliny.

Ponieważ warunki egzystencji w obozach powodowały dużą śmiertelność i wpływały demobilizująco na pozostałych przy życiu, WVHA usiłował temu przeciwdziałać, oczywiście w interesie przemysłu zbrojeniowego, a nie więźniów. Już w końcu 1942 roku Wydział D III (Amtsgruppe D III) WVHA doszedł do wniosku, że śmiertelność musi się zmniejszyć i zadaniem lekarzy obozowych jest poprawa stanu zdrowotnego wszystkimi dostępnymi środkami i tym samym podniesienie wydajności pracy więźniów[155]. Glücks wydał 20 stycznia 1943 roku tajny rozkaz do komendantów obozów koncentracyjnych, w którym czynił ich odpowiedzialnymi za utrzymanie siły roboczej więźniów. Polecił zmniejszyć śmiertelność przez wykorzystanie dostępnych środków, więc na przykład dostarczanie więźniom paczek od rodzin[156]. W ten sposób cynicznie wykorzystano paczki, które miały wzmocnić siły niewolników, aby wydatniej pracowali dla Niemiec hitlerowskich. Niewiele to jednak pomagało; więźniowie w dalszym ciągu nie przedstawiali pełnowartościowego materiału roboczego. W marcu 1943 roku Pohl skarżył się Himmlerowi, że stan ich zdrowia ze względu na długi pobyt w obozie, gruźlicę i inne choroby jest katastrofalny, a śmiertelność – od 25 do 30%[157].

A rąk do pracy potrzebowano coraz więcej.

W listopadzie 1942 roku minister pracy Sauckel wydał zarządzenie dotyczące pracy Polaków zamkniętych w obozach koncentracyjnych, bez względu na to, „czy są to przestępcy kryminalni, czy element antyspołeczny; każda ręka robocza jest ważna”[158]. W rozkazach do komendantów obozów podkreślał on konieczność podniesienia za wszelką cenę wydajności pracy. W fabrykach ma ona trwać 12 godzin; tylko na roli, ze względu na zapadający zmrok, pracuje się krócej. O każdorazowym zmniejszeniu ilości godzin pracy należy meldować WVHA. Wszelkie okoliczności, które mogą wpłynąć na to zmniejszenie, jak posiłki i apele, mają być ograniczone do minimum. Oswald Pohl specjalnym zarządzeniem robił komendantów odpowiedzialnymi za maksymalne wykorzystanie pracy więźniów na rzecz produkcji wojennej[159].

Niedziele nie były wolne od pracy; w pewnych wypadkach prace były ograniczone do połowy godzin zwykłego dnia. Niektóre komanda pracowały w normalnym wymiarze godzin w niedziele i święta, np. Ladekommando (wyładowujące towary ze statków lub wagonów kolejowych i ładujące na samochody).

17 grudnia tego roku Himmler rozkazał sprowadzić do obozów koncentracyjnych 35 000 zdolnych do pracy więźniów[160].

Pomimo rzekomych wysiłków, aby podnieść siłę roboczą więźniów, praca ich musiała być o wiele mniej wydajna od pracy zwykłych robotników. Untersturmführer Weber ocenił ją o 50% niżej z powodu nieodpowiedniego wyżywienia i ze względów psychicznych. Odnosiło się to zwłaszcza do mężczyzn, pracujących np. w kopalniach. Natomiast nie było tak źle z kobietami w odpowiednich dla nich dziedzinach, np. w szwalniach.

Pracę więźniów, zarówno w przemyśle wojennym, jak i na roli, opłacano. Wynagrodzenie dzienne, które wahało się dla kobiet od 0,50 RM do 3 RM, było wypłacane komendanturze danego obozu[161]. Wysokość wynagrodzenia zależała od tego, czy więźniarka wykonywała pracę jako siła robocza wykwalifikowana, czy jako siła pomocnicza. Ponieważ na przełomie 1944/45 roku ponad 80 000 kobiet z Ravensbrück było zatrudnionych w ponad 100 komandach fabrycznych pracujących dla przemysłu zbrojeniowego, dziennie przynosiły one komendzie obozu ok. 160 000 RM (licząc wynagrodzenie dzienne przeciętnie 2 RM). Widać więc, jakie pokaźne zyski ciągnęły obozy z pracy niewolniczej więźniów.

Akcji maksymalnego wykorzystania więźniów przeciwstawiała się groźna siła, mająca swe źródło w RSHA, siła nakazująca niszczyć ich głodem, zimnem, chorobami i ciągłym terrorem, tym samym ograniczająca ich możliwości robocze do minimum.

Te same sprzeczne tendencje, jeśli chodzi o pracę, występowały w obozie koncentracyjnym Ravensbrück.

Praca więźniarek była bardzo różnorodna. Należy odróżnić następujące jej rodzaje:

1. Komanda pracujące dla utrzymania obozu:

a. przyobozowe,

b. wewnątrzobozowe.

2. Warsztaty, fabryki i praca na roli, za którą komenda obozu otrzymywała wynagrodzenie:

a. warsztaty obok obozu (Dachauer Betriebe, zakłady Siemensa i in.),

b. warsztaty poza obozem,

c. komanda pracujące na roli,

d. komanda fabryczne, pracujące dla przemysłu zbrojeniowego. Dysponentem pracy w obozie było Biuro Pracy, Arbeitseinsatz. Prowadziło ono pertraktacje z właścicielami majątków czy większych gospodarstw, następnie z fabrykami zbrojeniowymi w sprawie pracy więźniarek w kolumnach rolnych lub komandach fabrycznych. Na żądanie właściciela majątku czy gospodarstwa formowano drużynę roboczą, przydzielano do niej straż SS-mańską i dozorczynie, często z psami, wreszcie wyznaczano drużynowe z grona więźniarek.

Do fabryk przemysłu zbrojeniowego wysyłano żądaną ilość kobiet, również z SS-mańską strażą i dozorczyniami. Biuro Pracy prowadziło rozrachunki, odtrącając z wynagrodzenia koszty utrzymania.

Więźniarki wyjeżdżające do fabryk przeważnie figurowały nadal w ewidencji obozu macierzystego, nosiły w dalszym ciągu te same numery obozowe i podlegały komendzie Ravensbrück. Obóz dostarczał im odzież i bieliznę. Chociaż w większych komandach fabrycznych były prymitywne rewiry, w wypadkach poważniejszych odsyłano chore do rewiru w Ravensbrück. Przysyłano je również do dentysty, choć to należało do rzadkości, gdyż przed wyjazdem do fabryki usuwano wszystkie podejrzane zęby.

Były jednak wypadki wysyłania więźniarek z Ravensbrück do komand fabrycznych podległych obozom męskim: Buchenwald, Flossenburg, Neuengamme[162] i Sachsenhausen. Wówczas wypisywano je ze stanu obozu macierzystego, dostawały nowe numery[163] i podlegały administracji wymienionych obozów męskich. W wypadku gdy stawały się niezdolne do pracy lub produkcja z powodu całkowitego czy częściowego zniszczenia fabryki ustawała, wracały do Ravensbrück. Zdarzało się, że wracając otrzymywały w obozie macierzystym nowe bieżące numery. W ten sposób w ogólnym stanie ilościowym obozu były liczone dwa razy.

Jak zeznawał Suhren na procesie O. Pohla, odwiedzał on wszystkie komanda fabryczne, żeby się zapoznać z warunkami pracy kobiet. Nie znamy jednak wypadku interwencji komendanta na korzyść więźniarek.

Biuro Pracy przeprowadzało kontrolę kolumn przyobozowych i wyjeżdżających do majątków przy wyjściu i powrocie do obozu.

Przydzielało ono również narzędzia pracy kolumnom przyobozowym. Kierowało też więźniarki do warsztatów pracujących dla obozu, jak i do warsztatów Dachau czy Siemensa. Zasadniczo bez wiedzy biura nikt nie mógł pójść do pracy ani jej zmienić, jednak drużynowe umiały omijać przepisy i brały więźniarki do pracy, załatwiając to w biurze na własną rękę. Wytworzyło się nawet pewnego rodzaju przekupstwo: za prezenty dawane drużynowym z paczek żywnościowych czy jakieś szmatki można było dostać się do lepszej pracy.

Do jesieni 1941 roku więźniarki w Ravensbrück pracowały wyłącznie wewnątrz obozu lub w jego pobliżu.

1. Komanda pracujące dla utrzymania obozu[164]

a. Komanda przyobozowe[165]

Pracą najbardziej masową były wszelkiego typu roboty ziemne. Należały do nich niwelacje gruntów, budowa dróg, nasypów, zasypywanie części jeziora piaskiem itp. Obraz apelu roboczego to przede wszystkim długie szeregi więźniarek z łopatami.

Jak już była mowa, pierwsze mieszkanki obozu zamieniły piaszczystą pustynię z kilkunastoma barakami w miasto, które musiało pomieścić ok. 50 000 ludzi, przecięte porządnymi ulicami, otoczone kolonią ładnych domków SS-mańskich z ogródkami schodzącymi ku jezioru. Prace te spełniały następujące drużyny robocze: Planierung des Lagers, Planierung Siemens, Planierung Kläranlage, Planierung Männerlager. Kolumny te liczyły po ok. 300 więźniarek; pracowały przez parę lat.

Skład drużyn zmieniał się często; były one narodowościowo mieszane. Ponieważ praca odbywała się blisko obozu, groziła stale kontrola, wskutek czego dozorczynie surowo przestrzegały rygoru. Jednym ze środków ostrożności, mającym zapobiec ewentualnej ucieczce, było ograniczenie Austreten (załatwianie naturalnych potrzeb). Dawało się to dotkliwie we znaki i stawało niejednokrotnie przyczyną różnych chorób. Dokuczał również brak odpowiednich narzędzi: łopaty często połamane, taczki uszkodzone i nie nasmarowane. W takim stanie rzeczy walka o lepsze narzędzia wśród więźniarek danej kolumny była na porządku dziennym. Można sobie wyobrazić los słabszych i mniej zaradnych.

Technika najpopularniejszej pracy „przy piasku” przedstawiała się następująco: u stromej piaszczystej góry ustawiano parę „łańcuchów” więźniarek, stojących od siebie w odległości 1,5 do 2 metrów. Pierwsza, umieszczona najwyżej, podbierała piasek ze ściany urwiska i rzucała go następnej. W ten sposób piasek doprowadzano do wagonetek, tzw. „lorek”, których obsługa wiozła go dalej. Praca polegała właściwie na skręcie tułowia i przerzuceniu łopaty z jednej strony na drugą. Po 11 godzinach takich ruchów występowały silne bóle mięśni barków i szyi. Niesłychana monotonia tej czynności czyniła ją jeszcze bardziej męczącą. Drużynowa musiała czuwać nad rytmicznością pracy i nie dopuszczać do tworzenia zwałów piasku przy słabszych lub bardziej powolnych. Czyniła to dyskretnie lub głośno, zwracając uwagę dozorczyni, zależnie od swego „stylu” postępowania.

W kolumnach przylagrowych, jak zresztą i w innych, dużo znaczyła dobra drużynowa i względnie spokojna dozorczyni. Były wśród nich takie, które zabraniały picia wody w czasie upału, chronienia się pod drzewem podczas ulewy; wymagały absolutnej ciszy przy pracy i morderczego tempa. Bywały czasami takie, których nic nie obchodziło prócz flirtu z każdym napotkanym mężczyzną lub możności zjedzenia czegoś lepszego i odpoczynku w jakimś wygodnym kącie.

Kolejną co do ilości zatrudnionych pracą przyobozową był transport. Używano doń wózków, taczek, często gołych rąk więźniarek. Przewożono koks, brykiet, jarzyny, kartofle, drzewo do kuchni, słomę na sienniki, meble z SS-mańskich domków itp.

Przewóz taczkami uchodził za najcięższy, gdyż same taczki ważyły ok. 15 kg, były niezwrotne i najczęściej uszkodzone. Wyładowane przepisową ilością brykietów czy drzewa były niezmiernie trudne do pchania, ślizgały się na drodze oraz swym ciężarem spychały kierującą. Wózki transportowe przeciętnie miały 2 metry długości; obsługiwało je 10 do 15 więźniarek.

Obok stałych prac przyobozowych były liczne prace dorywcze. Odwalano i wywożono śnieg, rąbano drzewo, napychano sienniki itp. Odwalanie śniegu odbywało się nawet przy dużym mrozie. 11 i 12 stycznia 1940 r. więźniarki pracowały po 10 godzin przy 31-stopniowym mrozie. Komendant Koegel osobiście je kontrolował i popędzał. Wiele kobiet doznało licznych odmrożeń, były też wypadki całkowitej utraty przytomności. Izba przyjęć w rewirze była przepełniona. Po zastrzyku kardiazolu półprzytomne wyrzucano na dwór. Następnego dnia znów szły do pracy[166].

Odrębnym zajęciem było wyładowywanie transportów przeznaczonych dla obozu. Istniały do tego celu tzw. Ladekommandos, liczące po 10 osób. Musiały one być w stałym pogotowiu, na każde zawołanie jechały na stację i w tempie bardzo szybkim wyładowywały koks, brykiety, kartofle i inną drobnicę. Nadarzały się im nieraz okazje zaopatrzenia się w różne atrakcyjne artykuły, jak cukier, margaryna, mydło. Robiły to sprytnie i rzadko dochodziło do incydentów z tego powodu. Praca w Ladekommando uchodziła za atrakcyjną pomimo wielkiego wysiłku fizycznego, jakiego wymagała.

Znacznie cięższe było wyładowywanie statków-berlinek, które kanałami przypływały na jezioro przyobozowe. W interesie władz leżało błyskawiczne opróżnienie statku, toteż spędzano na przystań ok. 300 więźniarek i poganiano je niemiłosiernie. Ponieważ statek często przychodził w porze, gdy wszystkie młode i zdrowe pracowały, pędzono zbieraninę starych, chorych i nienormalnych, nigdzie na stałe nie zatrudnionych. W tych warunkach Schiffabladen przedstawiał potworny widok. Na chwiejnych pomostach, łączących pokład z przystanią, miotały się niezdarnie więźniarki z taczkami napełnionymi koksem lub brykietami. Niejednokrotnie wpadały do wody, tracąc równowagę. Drużynowe dozorczynie przekrzykiwały się przy akompaniamencie ujadania psów. Węgiel trzeba było szybko odnosić do szopy i wysypywać na wielkie pryzmy. Taczki najeżdżały wzajemnie na siebie. Na przejściach tworzyły się zapory z brykietów; w szopie unosił się nieustannie pył węglowy, zasłaniający wszystko. Wobec szalonego tempa nie można było do tej pracy wprowadzić żadnego ładu.

Jeśli trzeba było wyładowywać cegły, tworzono „łańcuchy” i podawano je z rąk do rąk. W 1940 roku zajmowały się tym przeważnie Polki; przeciętna ilość podawanych cegieł wynosiła 16 000 sztuk. Pracowano bez rękawiczek, więc ręce ociekały krwią.

Specyficzną kolumną przyobozową była Reinigung-Kläranlage, zwana potocznie „szajskolumną”. Była to kolumna karna, oczyszczająca wyloty kanalizacyjne. Przydzielano do niej różne „zdetronizowane” osobowości obozowe, skazane na kilka tygodni pracy w karnej kolumnie. Chociaż praca ta nie była wcale atrakcyjna, zawsze znajdowały się chętne na zastępstwo, zwłaszcza wśród Niemek, które przyciągała dodatkowa porcja zupy i kawałek chleba z plasterkiem margaryny jako specjalny dodatek, Schwerarbeiterzulage.

Morale drużyny było bardzo swoiste. Zdarzył się tam głośny w obozie fakt samosądu. Jedna z pracujących, znienawidzona donosicielka, potknęła się i wpadła do dołu kloacznego. Obecne przy tym koleżanki nie usiłowały nawet jej wyciągnąć, przeciwnie – przytrzymywały łopatami aż do całkowitego utonięcia. Fakt ten uszedł im zresztą bezkarnie[167].

Do większych drużyn przyobozowych należała kolumna ogrodowa (Gartenkolonne). Ilość pracujących w tej drużynie dochodziła do 800[168]. Między innymi założyła ona i pielęgnowała ogródki na 3 podwórzach szpitalnych i w bunkrze. Drużyna pracowała również przy kładzeniu twardej nawierzchni na głównej ulicy obozowej oraz podsypywaniu piaskiem bloków w nowo wybudowanej części obozu. Drużyna dzieliła się na kilka grup z poddrużynowymi na czele. Ponieważ z tytułu swej pracy miała względna swobodę poruszania się, pracujące w niej więźniarki podpatrzyły niejedną tajemnicę życia obozowego. Miały również okazję świadczenia drobnych usług swoim towarzyszkom pracującym w warsztatach.

Istniało parę małych drużyn zatrudnionych w gospodarstwie przyobozowym, a mianowicie w Hühnerzucht, Schweinezucht, Angorazucht i w szklarniach. Praca przy hodowli kur, świń i angorskich królików oraz w ogrodzie poza murem nie należała do najcięższych, choć trzeba tam było również taczkami zwozić koks do ogrzewania pomieszczeń hodowlanych i dźwigać ciężkie kadzie z pożywieniem dla zwierząt.

W drużynach tych pracowały prawie wyłącznie badaczki Pisma Świętego, Niemki. Polki dostawały się tam tylko w sporadycznych wypadkach. „Bibelki” odmawiały wszelkiej pracy dla wojska, poza tym były w stosunku do władz obozowych lojalne i pracę powierzoną wykonywały uczciwie. Z czasem komendantura nabrała do nich takiego zaufania, że wychodziły za mur obozowy bez dozorczyni. Z tego względu praca Polek razem z nimi na dłuższą metę była niemożliwa.

b. Komanda wewnątrzobozowe

Wewnątrz obozu istniał szereg drużyn pracujących wyłącznie dla obozu. Przede wszystkim: kuchnia z obieralnią i magazyn chlebowy (Brotkammer), magazyn odzieżowy (Effektenkammer), pralnia i szwalnia, reperująca bieliznę i suknie więźniarek i więźniów sąsiedniego męskiego obozu (Massar Nähstube).

W latach 1939/40 magazyn odzieżowy wydawał bieliznę co tydzień, suknie – co 2 tygodnie, a bieliznę pościelową co 4 tygodnie. Stopniowo robiono to coraz rzadziej, wreszcie zaprzestano w ogóle wydawać bieliznę.

Praca w kuchni, magazynach oraz w pralni uchodziła za uprzywilejowaną ze względu na możność „organizowania” żywności lub odzieży. Więźniarki z tych drużyn dokonywały cudów zręczności i odwagi, wynosząc ugotowane kartofle, surowe jarzyny, zupę itp. Z magazynu odzieżowego wykradały bieliznę, ratując współtowarzyszki przed zimnem i ułatwiając zachowanie osobistej czystości.

Pralnia obozowa była zmechanizowana i zelektryfikowana. Bieliznę więźniarek prano mechanicznie, natomiast bieliznę dozorczyń i SS-manów – ręcznie. Praczki brały pranie bielizny „na lewo”, jedne bezinteresownie, przez koleżeństwo, inne za opłatą w naturze.

Praca w szwalni Massar (nazwisko dozorczyni) dawała również możliwości „organizowania”. W okresie wielkiego napływu więźniarek masowo wynoszono zreperowaną bieliznę. Wiele kobiet z ewakuowanej Warszawy i transportów oświęcimskich przetrwało ostatnią zimę obozową dzięki koleżankom ze szwalni.

Popularną i wykonywaną masowo pracą dla obozu było robienie pończoch na drutach. Kolumna pończoszarek dzieliła się na szereg drużyn pracujących w swoich blokach. Należały do nich kobiety starsze, niezdolne do innej pracy. Były wśród nich i młode, które dostały się do niej nielegalnymi drogami. W okresie likwidacji starych, kalek i chorych wiele z tej kolumny wysłano do Jugendlagru i zagazowano. Więźniarki obsługiwały również paczkarnię. Trzy Polki pełniły tam służbę w początkowym okresie nadchodzenia paczek. Pobyt ich w paczkarni miał dla ogółu Polek duże znaczenie. Wiele rodzin, pomimo zakazu, wkładało do paczek listy lub fotografie najbliższych, częstokroć dzieci. Dozorczynie i SS-mani kontrolujący paczki z reguły niszczyli fotografie, nie mówiąc o listach. Ukrycie fotografii i przekazanie zainteresowanym znaczyło bardzo dużo. Fotografia od paru lat nie widzianego dziecka była dla matki nieocenionym skarbem. Polki pracujące w paczkarni dokonywały rzeczy jeszcze ważniejszych: przechwytywały korespondencję. Były to przeważnie odpowiedzi na nielegalne listy, wysyłane przez kolumny wyjazdowe. Dostanie się listu w ręce dozorczyni mogło mieć fatalne następstwa. Był zresztą wypadek znalezienia listu przez kontrolę. Oparł się on o Ramdohra i skończył bardzo ciężkim przesłuchaniem adresatki[169].

2. Warsztaty, fabryki i praca na roli

a. Warsztaty obok obozu[170]

1. Dachauer Betriebe, powstałe w 1940 r., nosiły oficjalną nazwę Gesellschaft für Textile und Lederverwertung GmbH. Były to warsztaty pracujące dla wojska, których centrala mieściła się w Dachau. W późniejszym okresie GmbH zostało włączone do Deutsche Wirtschaftsbetriebe GmbH. Na czele stał Obergruppenführer Oswald Pohl. Szefem warsztatów był Hauptsturmfuhrer Opitz, w cywilu krawiec, jego zastępcą Oberscharführer Joseph Graf również krawiec. Pierwszy – nałogowy alkoholik o bezbarwnych oczach, sadysta, drugi – nie mniejszy sadysta, przy tym obdarzony chorobliwą ambicją na punkcie kariery SS-mańskiej. Jedna drużynowa, czyli tzw. Anweisungshäftling, przypadała na 8-10 więźniarek.

Warsztaty składały się z następujących działów: przykrawalnia (Zuschneiderei), 3 poszczególne szwalnie (Schneidereien) magazyn przyborów krawieckich i materiałów, kuśniernia, warsztat reperacyjny oraz tkalnia.

W przykrawalni praca była bardzo ciężka, ale warunki znośniejsze niż w szwalni. Pracowano stojąc przy maszynach elektrycznych, wycinających z materiału poszczególne części mundurów – przeważnie tylko w dzień, co już było dużym plusem.

Najcięższe były warunki w szwalni. W nowo powstałym podwórku przemysłowym, Industriehof, wybudowano w 1944 murowaną halę, której okna wcale się nie otwierały, a wentylatorów, umieszczonych w suficie, było za mało. Około 820 więźniarek różnych narodowości, z przewagą Polek, pracowało w szwalni na jedną zmianę. Elektryczne maszyny do szycia stały rzędami – było ich 13, z 26 maszynami w każdym. 6 maszyn dostarczało 30 uniformów dziennie, czyli więcej niż przemysł prywatny. Doszło do tego, że SS-mani, stojąc ze stoperem nad pracującymi, wydusili od 9 kobiet 180 bluz w 11 godzin.

Poza maszynami do szycia pracowały też maszyny do dziurek. Norma musiała być wykonana, pilnował tego znany sadysta, Unterscharführer Gustaw Binder, znęcający się nad pracującymi tam więźniarkami w sposób specjalnie okrutny. Nie było chyba dnia czy nocy bez awantur kończących się biciem do krwi. Wiele kobiet miało blizny po ranach od nożyc, którymi rzucał właśnie Binder. Na twarzach innych widać było ślady pobicia kurtką wojskową z metalowymi guzikami. Binder bił za wszystko: za nieumiejętne obchodzenie się z maszyną, za drobne usterki w robocie oraz za objawy senności podczas nocnej zmiany. Bił pięścią, i to przeważnie w głowę. Często pomagał sobie stołkiem czy skrzynką do przenoszenia wykrojów. Stosował też w pasji tłuczenie głową o maszynę aż do krwi.

Nie lepsze od SS-manów były dozorczynie – bijąc, kopiąc, szarpiąc za włosy, wymuszały szaleńcze tempo. Zdarzały się wypadki tak silnego pobicia w pracy, iż ofiary musiano prowadzić do rewiru.

W szwalni II pruto mundury przywiezione z frontu. Były one pokrwawione, zabrudzone i zniszczone.

Szwalnia III mieściła się w drewnianym baraku. Tutaj również stosowano taśmowy system pracy, lecz szyto nie dla wojska, tylko dla innych obozów koncentracyjnych.

W kuśnierni (Kürschnerei) podszywano futrem długie płaszcze żołnierskie oraz tzw. Anorax, czyli kurtki do kolan z kapturami, przeznaczone dla lotników. Mieściła się ona również na podwórzu przemysłowym, w murowanym budynku. Praca w tym warsztacie była bardzo ciężka, wentylacja szwankowała, a zaduch schnących skór przyprawiał o mdłości. Krojenie skór odbywało się na stojąco. Natomiast przy innych pracach można było siedzieć. Tutaj również obowiązywała norma, a była wygórowana. Kierownikiem kuśnierni był SS-man Paul Pitsch, który wprawdzie nie mógł się równać z Binderem, ale miał na swoim koncie wiele wypadków ciężkiego pobicia. Pracowało tutaj 450 więźniarek różnych narodowości. Z nagromadzonych futer można było wyczytać drogę podbojów armii hitlerowskiej w Europie. Zwożono futra z Francji, Belgii, Holandii, Luksemburga, następnie Polski Zachodniej, Środkowej, wreszcie Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny, państw bałtyckich i Związku Radzieckiego. Były to 134 najróżniejsze rodzaje: od luksusowych futer damskich, karakułów i srebrnych lisów, aż do ordynarnych kożuchów baranich. W warsztacie tym rozwinął się samorzutnie ciekawy rodzaj sabotażu. Grupa pracownic miała za zadanie cięcie odpadków, tzw. Abfall, przeznaczonych do wyrobu filcu. Otóż specjalistki od tego potrafiły pociąć „na makaron” całe błamy nowego futra, czym się bardzo szczyciły.

W warsztacie reperacyjnym naprawiano prymitywnymi środkami maszyny do szycia, żelazka elektryczne, maszyny do przykrawania itp. Warunki były znośne. Możność swobodnego poruszania się i pewne urozmaicenie czyniły pracę w tym warsztacie do pewnego stopnia atrakcyjną.

W tkalni, istniejącej od 1941 roku, produkowano jakiś materiał o wątpliwej przydatności. Praca była ciężka, wymagająca bezustannych, jednakowych ruchów ramion i nóg. Pensum wynosiło 12 m. Istniał też w tkalni oddział zwany Kunstgewerbliche Abteilung, gdzie produkowano firanki, dywany i pokrycia meblowe.

Na wiosnę 1943 roku w szwalni, kuśnierni i tkalni było zatrudnionych łącznie ok. 3 000 więźniarek.

Więźniarki pracowały również w magazynach, tzw. Bekleidungswerke, nosząc bele materiału o wadze 50-60 funtów, ładując do wagonów uszyte mundury, wiązane w paczki po 10-15 sztuk. Praca tej drużyny odbywała się zawsze w ostrym tempie, pod czujnym okiem SS-manów i dozorczyń.

Na podwórzu przemysłowym stał tzw. U. Baracke, posiadający wielkie piwnice, gdzie również mieściła się dawniej kuśniernia. W okresie późniejszym zwożono do jego piwnic wagony z rzeczami z całej Europy, a po Powstaniu Warszawskim również z naszej stolicy. Do tego celu także specjalnie wybudowano 6 baraków-hal; nazywano je Beutegut następnie Rückführungsgut. Pracujące tam więźniarki sortowały nagromadzone przedmioty, od dzieł sztuki, więc obrazów i rzeźb począwszy, aż do bielizny pościelowej i osobistej. Pole dla „organizacji” było tu ogromne. Pomimo dokładnej kontroli wynoszono w ostatnim okresie duże ilości bielizny i wszelkiej odzieży dla cierpiących zimno towarzyszek.

Jeszcze jeden warsztat pracował dla wojska, była to tzw. Strohflechterei. Istniała od grudnia 1941 do czerwca 1942 r. Szyto tam buty słomiane. Warsztat zatrudniał 150 kobiet, potem ok. 500, przeważnie Cyganki, a także Polki. Wymagania były wielkie: w ciągu 8 godzin należało zrobić 3 duże buty, następnie 4. Szycie za pomocą krzywej igły było trudne i ciężkie, a traktowanie przy wprost szaleńczym tempie pracy brutalne. Jeden z SS-manów uderzył kiedyś źle uszytym butem w głowę Stefanię Jachimowicz. Uderzenie było tak silne, że tkwiąca w bucie igła rozcięła więźniarce policzek przez całą długość.

W 1942 r. powstał warsztat, w którym robiono przeznaczone dla rannych żołnierzy papierowe ochraniacze przesycone ichtiolem.

Trzeba tu wspomnieć o specjalnym warsztacie, tzw. Kunstgewerbe. Powstał on 16 października 1941 roku i przechodził różne koleje losu. Został rozwiązany, lecz po pewnym czasie powołany na nowo. Nie pracował on dla wojska, choć mieścił się w warsztatach dachauowskich. Zatrudniano tam prawie same Polki (na 150 więźniarek 120 Polek, poza tym Cyganki, Czeszki i parę Niemek). Po pewnym czasie zostały tylko same Polki, uważane za najzdolniejsze do prac artystycznych.

Wykonywano tam zabawki z drzewa i różne drobne przedmioty, jak pudełka itp., następnie lalki i inne ręczne robótki.

Osobny dział to były prace ze słomy, przede wszystkim pantofle damskie na koturnie, cieszące się ogromnym powodzeniem u dozorczyń i SS-manów, którzy z samym Opitzem na czele zamawiali je ciągle dla swych kobiet.

Powstał tam również szereg przedmiotów artystycznych z dostępnego materiału. Drużyna wraz ze swą drużynową, Stanisławą Schönemann, stanowiła zgraną kompanię; dzięki jej pomysłowości praca układała się dobrze i dlatego drużyna tak długo istniała. Dozorczynie na ogół ustosunkowywały się do tego warsztatu z pewnym pobłażaniem, ponieważ zależało im na wykonywanych w nim przedmiotach. Tam również kwitły prace rzeźbiarskie ze szczoteczek do zębów, owe drobiazgi umilające życie, które służyły za prezenty imieninowe i były bardzo popularne w obozie, zaspokajając głód piękna.

2. Warsztaty Siemensa. Już od września 1942 roku 400 więźniarek pracowało w warsztatach Siemensa, przylegających do obozu. Ponieważ bomby nieprzyjacielskie zniszczyły wiele fabryk Siemensa, a z czasem wyczerpywały się rezerwy sił roboczych, zdecydowano przenieść produkcję do licznych obozów koncentracyjnych (Ravensbrück, Buchenwald, Gross-Rosen) i użyć więźniów do pracy w przemyśle wojennym na wielką skalę. W 1943 r. wybudowano 20 hal fabrycznych.

Następnego roku przy warsztatach Siemensa wybudowano baraki mieszkalne dla więźniarek i w grudniu 1944 roku przeniesiono tam 3 000 kobiet z Ravensbrück. Warunki mieszkaniowe, w porównaniu z ogromnym zagęszczeniem w obozie macierzystym, były możliwe. Pomimo to szerzył się w ostatnim okresie tyfus i gruźlica. Praca przy produkcji mikrofonów i instrumentów pomiarowych była wykonywana na siedząco. Pracowano na dwie zmiany.

b. Warsztaty poza obozem

Pracownice warsztatów poza obozem odznaczały się schludnym wyglądem, o co specjalnie dbano, ponieważ stykały się z ludnością cywilną.

W grudniu 1942 roku utworzono kolumnę do pracy w szwalni E. Grahla[171], mieszczącej się w Fürstenbergu, 4 km od obozu. Szwalnia była przedsiębiorstwem prywatnym pod zarządem państwowym. Początkowo wykonywała przydziałowe suknie damskie i bieliznę szpitalną. Dopiero w 1944 roku rozpoczęła się praca dla wojska. Drużyna więźniarek liczyła 80 osób; w tym samym roku powiększyła się o 50. Początkowo przeważały Polki polityczne, poza tym były Czeszki, Jugosłowianki, Niemki i parę Francuzek. Starcia między więźniarkami powstawały na tle tempa pracy, gdyż niektóre Niemki i Czeszki wykazywały nadmierną gorliwość.

Kierownictwo obozu otrzymywało za pracę więźniarki niewykwalifikowanej 3 RM, a fachowej 5 RM.

30 osobowa kolumna Lynstedt pracowała w fabryce pluskiewek w Lychen, dokąd dojeżdżała koleją. Składała się z samych Polek, popularnie zwanych w obozie „pluskiewkami”. Kolonką była Ślązaczka Hilda Machinia.

Również 30-osobowa kolumna, tzw. „Sas”, składała się z Polek. Pracowały w warsztacie wykonującym obcasy z drzewa i drewniaki. Musiały przygotowywać drzewo, rąbać je i nosić do warsztatu. Kolonką była Stanisława Schreiber.

Kolumna Uppenthala pracowała w Himmelsfort też przy produkcji drewniaków. Norma wynosiła przybicie płótna wierzchniego do 50 par trepów drewnianych. W kolumnie przeważały Polki. Miały one możność zaopatrywania się w drewniaki, a nawet „organizowania” ich dla koleżanek. Robiły to masowo, narażając się na skutki rewizji przy wejściu do obozu.

Specjalną, i to bardzo ciężką pracę, nie na siły kobiece, spełniała kolumna Hagemanna, zatrudniona przy naprawie torów kolejowych, o parę przystanków od stacji Ravensbrück. Należały do niej również Polki, w liczbie 40. Pomimo dźwigania szyn i podkładów były amatorki tej pracy, dającej możność poruszania się na otwartej przestrzeni i odprężenia po zatłoczonym obozie.

c. Komanda pracujące na roli

Na jesieni 1941 roku, wobec braku rąk roboczych w rolnictwie, WVHA postanowiło wykorzystać więźniarki do pracy w majątkach ziemskich i farmach chłopskich. Dotyczyło tow pierwszym rzędzie Polek; wszystkie polskie drużyny pracujące „przy łopacie” przeszły automatycznie do pracy na roli. W następnym roku, od wiosny do późnej jesieni, kampanię rolną rozszerzono na wszystkie więźniarki. W tym okresie skasowano prawie roboty przyobozowe.

Ponieważ miejsca pracy znajdowały się nieraz w znacznej odległości od Ravensbrück, uruchomiono nawet specjalne pociągi, które dowoziły więźniarki do majątków i farm na liniach Berlin i Gransee. Do majątków nie leżących na tych szlakach kolejowych dowożono więźniarki ciężarówkami, traktorami lub wozami konnymi. W latach 1942-43 około 2 000 do 2 500 kobiet pracowało w kolumnach rolnych. Właściciele majątków pokrywali koszty transportu, ponadto płacili obozowi po 3 RM za dniówkę.

Praca była bardzo różnorodna: sadzenie, ścinanie i karczowanie lasu, korowanie drzew, sadzenie ziemniaków, okopywanie buraków i rzepaku, sianokosy, żniwa i wreszcie od lipca do grudnia zbiórka ziemniaków i warzyw okopowych. Były też specjalne kolumny ogrodnicze, w których praca należała do lżejszych, bardziej atrakcyjnych, ze względu na możliwości aprowizacyjne. Te ostatnie wykorzystywano zresztą i w polu, piekąc ziemniaki i zajadając się marchwią czy brukwią, która w stanie surowym uchodziła w obozie za specjał. Kolumny rolne prawie zawsze dostawały zupę obiadową od pracodawców. Oczywiście powodem tej „wspaniałomyślności” był dobrze rozumiany własny interes – wydobycie z więźniarek maksimum sił i wydajności. Dwa sezony pracy na roli były jednak dla tych kolumn „tłustymi latami”. Odbijało się to również na całym obozie, gdyż mimo surowych zakazów i przeprowadzanych rewizji przemycano witaminy w ogromnych ilościach, począwszy od lebiody i mlecza na wiosnę, a skończywszy na jabłkach i gruszkach jesienią. Miało to ogromne znaczenie, ponieważ w tym czasie jeszcze paczek nie było.

Praca na roli miała jeszcze inne plusy: 1. umożliwiała kontakt z przyrodą, a w okolicy Ravensbrück były malownicze lasy i jeziora; 2. dozorczynie z dala od obozu traktowały często lżej swoje obowiązki, dając więźniarkom większą swobodę; 3. praca musiała być skrócona o czas podróży; 4. kolumny wyjazdowe, jako stykające się z ludnością cywilną, dostawały przyzwoitszą odzież i buty, nawet w lecie, kiedy cały obóz chodził boso; 5. kontakt z ludźmi umożliwiał wysyłanie nielegalnej korespondencji.

Oczywiście były kolumny, w których warunki pracy układały się źle; byli gospodarze skąpi i wymagający i dozorczynie brutalne. Ale na ogół praca na roli dawała odprężenie pomimo wielkiego wysiłku fizycznego. Naturalnie nie była dostępna dla słabych i starych, była domeną młodości.

Drużynowa odgrywała w tych kolumnach, jak zresztą i w innych, bardzo dużą rolę; wiele zależało od jej odwagi, sprytu, taktu i koleżeństwa. Od 1942 roku prawie wszystkie stanowiska drużynowych objęły Polki. Na ogół dawały sobie dobrze radę, umiejętnie lawirując między wymaganiami narzucanymi przez władze niemieckie a koleżeństwem. Wiele spośród nich stworzyło nowy typ drużynowej: koleżanki i opiekunki, „która wysilała się, aby zachować wobec władzy pozory sprężystej organizatorki, starając się jednocześnie ochraniać swe towarzyszki, oszczędzając im nadmiernego wysiłku i broniąc je przed meldunkami i karami[172].

Rozpowszechniało się niedozwolone zasadniczo zmienianie składu drużyn, tzw. Schiebung. Drużynowe robiły to na własną rękę, choć każdy przydział pracy musiał być zatwierdzony przez Biuro Pracy. Przyjmowały często więźniarki, którym groził gorszy przydział, zwalniały inne na ich własne żądanie. Przyjęła się funkcja tzw. zastępstwa: stałe członkinie drużyny co jakiś czas zostawały nielegalnie w bloku, żeby odpocząć, a na ich miejsce szły zastępczynie, rekrutujące się z pracownic warsztatów lub z nieposiadających stałej pracy, zwanych Verfügbar. Te nielegalne machinacje pozwalały więźniarkom z warsztatów odetchnąć od czasu do czasu pełną piersią i nacieszyć oczy widokiem pól i lasów. Jednak „przesadą byłoby twierdzenie, że wszystkie Polki dorastały do idealnego poziomu drużynowej. Słabsze charaktery załamywały się, władza uderzała im do głowy, wprowadzały dystans pomiędzy sobą i podwładnymi, pozwalały się obsługiwać itp. Inne nie wytrzymywały nerwowo presji idącej z góry i stawiały w pracy wymagania, poganiały... Jeszcze inne uprawiały łapownictwo – przyjęcie do dobrej kolumny trzeba było okupić prezentem żywnościowym lub odzieżowym”[173].

Mimo różnych niedociągnięć ze strony drużynowych Polek można stwierdzić, iż masowe obejmowanie przez nie różnych funkcji odbiło się pozytywnie na losach więźniarek pracujących na roli. Kolumny rolne jednolite narodowościowo przedstawiały się o wiele lepiej niż mieszane. Kolumny Polek np. były specjalnie poszukiwane przez pracodawców, gdyż prezentowały się czysto i schludnie, a w pracy odznaczały się inteligencją. W ogóle skład zespołu był bardzo ważnym czynnikiem w pracy. Jeśli zespół był solidarny i koleżeński, można było prowadzić sabotaż, obniżając tempo pracy i wydajność. Były to rzeczy bardzo trudne. „Jakże ciężko przychodziło np. chłopkom świadome partactwo w pracy na roli, którą kochały i w której były mistrzyniami. Jaki opór wewnętrzny musiałyśmy wszystkie pokonywać, by celowo źle sadzić rośliny lub uśmiercać masowo tysiące flanc. Niejedna praca wydawałaby się znośniejsza, gdyby móc ją wykonać porządnie i dobrze; stałe zwalczanie w sobie instynktu ładu było na dłuższą metę bardzo męczące i demoralizujące”[174].

Trudny problem stanowiła nierówność sił fizycznych; były przecież kobiety zaprawione do pracy fizycznej, jak i zupełnie z nią nie zaznajomione; były młode i zdrowe obok starych i schorowanych czy słabych. Nieraz duży wysiłek dawał małe rezultaty, co spotykało się z okrucieństwem dozorczyń i pracodawców. Nie zawsze silniejsze i wprawniejsze pomagały słabszym; były wypadki popisywania się swoją sprawnością fizyczną i siłą. Doprowadzało to do konfliktów w łonie drużyny. Natomiast w zespole zgranym praca przebiegała składnie i harmonijnie. Krótkie przerwy obiadowe były wykorzystywane na koleżeńskie pogawędki, opowiadania powieści, sztuk teatralnych, dyskusje literackie itp., a nawet tak popularne w czasach głodu „gotowanie”, czyli opowiadanie sobie przepisów kulinarnych.

Oto wykaz niektórych majątków, gdzie pracowały drużyny więźniarek z Ravensbrück:

Altliedersdorf, Annenwalde, Bartelshof, 10 km od Ravensbrück, Brückenthin, pracowało 20 kobiet, Comthurey (siedziba i własność Pohla), pracowało 40 kobiet, Damshöhe, Dannewalde, pracowało 100 kobiet, jedna z większych kolumn, Faserstoff (ogrody), Forst Neues Gut (kolumna leśna 20 więźniarek – Polki polityczne. Praca w lesie wielkości 250 ha, własność SS, o charakterze doświadczalnym, przez wszystkie pory roku: począwszy od nawożenia na wiosnę wydm piaszczystych urodzajną ziemią, sadzenia drzewek, poprzez karczowanie pni, ścinanie ponad 120-letniego starodrzewia, korowanie, ładowanie na wozy, a nawet opiekę nad zwierzyną, karmienie w zimie, do spełniania roli nagonki przy polowaniach. Bez fachowej pomocy więźniarki same stawiały wieże obserwacyjne dla myśliwych, karmniki dla zwierząt itp), Gransee, Gut Hindenburg, Hohenlychen (40 osób), Mehlhase, Menow, Metzentin (ogrody i oranżerie), Mildenberg, Neuthymen, Opitz (300 osób), Osterna (200 osób), największe kolumny (pielenie buraków, kartofli), Priepert, Rauschendorf Gutshof (kampania rzepakowa), Ribbeck, Wentow, Zeidenick i in.

Ogółem pracowało w kolumnach rolnych ok. 4 000 więźniarek.

W 1944 r. zmniejszyła się znacznie ilość drużyn pracujących na roli. Za to powstały w końcu tego roku olbrzymie drużyny, przeważnie ukraińskie, pracujące przy odgruzowywaniu Templina. Kobiety z ewakuowanej Warszawy zatrudniano w listopadzie i grudniu 1944 r. w drużynach zwanych Planierungen.

d. Komanda fabryczne, pracujące dla przemysłu zbrojeniowego

Na czele każdego komanda fabrycznego, czyli obozu filialnego, stał Lagerführer. Był on w ważniejszych sprawach podporządkowany komendantowi obozu Ravensbrück. Przy jego boku pełnili służbę SS-mani i dozorczynie, mający za zadanie stały dozór więźniarek zarówno w obozie, jak i w fabryce. Sprawy lekarskie, polityczne i zatrudnienia były załatwiane centralnie dla wszystkich podobozów.

Praca w fabrykach przemysłu zbrojeniowego była prawie zawsze ponad siły kobiece. Dźwiganie nadmiernych ciężarów, przebywanie 12 godzin w wysokiej temperaturze przy piecach lub w pomieszczeniach, gdzie wydzielały się trujące substancje (lakiernie itp.) – wszystko to wpływało niszcząco na stan zdrowia. Toteż w komandach fabrycznych szerzyły się różne choroby, najczęściej gruźlica, zbierająca żniwo wśród młodych. Z konieczności musiały powstawać filie rewiru. Pomoc lekarska była w nich jeszcze bardziej niewystarczająca niż w Ravensbrück.

Dozorujący SS-mani i dozorczynie odznaczali się szczególną bezwzględnością i okrucieństwem. Na tym tle wynikały nawet niejednokrotnie konflikty między majstrami fabrycznymi a dozorem SS.

W fabryce amunicji w Genthin nowa główna dozorczyni wprowadziła południowe apele dla nocnej zmiany, trwające nieraz 2 godziny. Gdy stale niewyspane więźniarki skarżyły się w fabryce robotnikom cywilnym i majstrom, pozwolono im w środku nocy przespać się około 2 godzin. Wywołało to wściekłość dozorców SS, lecz odniosło skutek i apele południowe zniesiono[175].

Warunki higieniczne były na ogół lepsze niż w Ravensbrück. Nie było nadmiernego zatłoczenia w izbach mieszkalnych, większa czystość, lecz wyżywienie tego samego typu, co w obozie głównym. Brak zmiany bielizny i sukien dawał się bardzo we znaki. Obóz w Ravensbrück miał dostarczać czyste rzeczy ze swych magazynów. Ponieważ jednak magazyny w okresie wielkiego przypływu więźniarek były puste, stało się to fikcją.

Komanda fabryczne

Abterode, Krs. Eschwege, Prov. Hessen-Nassau „Bayerische Motorenwerke”. 6 października 1944 r. – 250 Francuzek z Ravensbrück przez Torgau; 18 lutego 1945 r. – 125 Rosjanek[176].

Allendorf, Krs. Marburg. „Fabrik Allendorf der Gesellschaft mbH zur Verwertung Chemischer Erzeugnisse”. Żydówki węgierskie z Oświęcimia (1 000) przez Ravensbrück i Buchenwald. 27 marca 1945 r. obóz ewakuowany do Bergen-Belsen.

Altenburg bei Leipzig. „Hasag Rüstungswerke”. Wyrób gilz i granatów, pancerfaustów i pocisków armatnich. Więźniarki z Ravensbrück przybyły przez Buchenwald. 6 września 1944 r. – 800 Polek z ewakuowanej Warszawy. Ogółem pracowało ok. 3 500 więźniarek: Francuzki, Czeszki, Cyganki czeskie, Jugosłowianki, Polki, również z Oświęcimia, Żydówki rumuńskie i węgierskie, Niemki, Rosjanki, Ukrainki, Węgierki. Fabryka czynna całą dobę na 2 zmiany. Wyżywienie najgorsze w święta. Traktowanie brutalne[177]. W grudniu 1944 r. ranne przy bombardowaniu fabryki odesłano do Ravensbrück. Stan 15 sierpnia 1944 r. – 1 000 (WVHA, Diktatzeichen 17 sierpnia 1944 r.).

Aschersleben, Krs. Aschersleben. Fabryka Junkersa („Junkers Flugzeug- und Motorenwerke”) – 500 więźniarek z Ravensbrück przybyło przez Buchenwald. Obóz powstał 15 sierpnia 1944 r.

Auer. „Auergesellschaft AG”. Przemysł zbrojeniowy, wyrób masek przeciwgazowych. Około 1 500 więźniarek przez Sachsenhausen. 11 marca 1945 r. obóz był bombardowany. Wiele kobiet zginęło. 21 kwietnia 1945 r. pozostałe przy życiu ewakuowano do Sachsenhausen.

Barth Ostsee, Krs. Franzburg, Mecklenburg, między Szczecinem a Rostokiem, koło Strahlsundu. „Ernst Heinkel Flugzeugwerke”. Fabryka samolotów i części do V1 i V2. Ogółem 2 000 więźniarek (Polek – 450, Czeszek – 30 Jugosłowianek – 150, Francuzek – 70, Rosjanek – 800, poza tym Żydówki węgierskie i Niemki)[178]. 17 Rosjanek (jeńcy wojenni) odmówiło pracy. Za karę 3 dni i 2 noce stały w styczniu 1945 r. na mrozie, bez jedzenia. Dwie z nich zmarły. Na cmentarzu miejscowym są groby 156 Rosjanek. Komendant obozu Bielau. W rewirze pracowały lekarki Polki: Władysława Mroziewicz i Jadwiga Szustrowa, była lekarka z Armii Czerwonej Maria Kluganowa, którą zabrano do Ravensbrück do bunkra jako podejrzaną o dostarczenie trucizny dla uśmiercenia Ramdohra.

Beendorf (Bartelsleben), Krs. Haldensleben, Prov. Nassau, Sachsen. Fabryka „Askania” urządzona w dawnej kopalni soli na głębokości 700 metrów. Zjazd 2 windami, bardzo niebezpieczny. Na precyzyjnych warsztatach wyrabiano części samolotowe, armatnie i inne. Więźniarki pracowały przy tokarkach, frezarkach, wiertarkach, imadłach jako ślusarze. Wielkie hale dwupiętrowe, wykute w soli; naokoło składy amunicji. Obóz o 4,5 km od fabryki; duży budynek, murowany. Komendant Unterscharführer Gerhard Poppenhagen; dozorczyni Christel Krieger. Dokuczało tam ogromne pragnienie jednak picie było zabronione. Na skutek działania soli skłonność do krwotoków; bóle oczu z powodu światła fluorowego. Funkcyjne w bloku kryminalistki Niemki. Na 8 miesięcy zmieniono raz bieliznę. Zmieniono numery obozowe. Transporty więźniarek z Ravensbrück: 2 sierpnia 1944 r. – 250 Polek, 23 września 1944 r. – 1 000 Polek z Powstania Warszawskiego. Inne narodowości: Belgijki – 20, Czeszki – 150, Francuzki – 500, holenderskie Żydówki – 250, Jugosłowianki – 5, Rosjanki – 200, Rumunki – 50, węgierskie Żydówki – 1 500, Cyganki, Niemki. Była próba ucieczki 2 Rosjanek, które schwytano i zmasakrowano. Wśród majstrów byli niektórzy bardziej ludzcy, nie pozwalali dozorczyniom bić więźniarek na terenie fabryki. W marcu produkcja ustała. Między 10 a 12 kwietnia miała miejsce gwałtowna ewakuacja obozu. 1 500 kobiet wywieziono do Hamburga (podróż prawie 2 tygodnie). Jechały na odkrytych platformach, ciasno załadowanych. Tydzień bez jedzenia. Do Hamburga dojechała 1/8 kobiet, stamtąd przewieziono je do filii Neuengamme Sasel. Więźniarki pracowały tam przy budowie baraków dla zbombardowanej ludności Hamburga. Praca ponad siły wycieńczonych kobiet. Duża śmiertelność. Polki odstawiono przez Danię do Szwecji[179].

Beinzenburg. Thomson. 400 więźniarek przez Neuengamme. Szczegóły nieznane.

Belzig, Krs. Zauch Belzig, 40 km od Magdeburga, Kommando Buzgheide bei Belzig. Zamaskowana fabryka w lesie; dawna cegielnia. 750 więźniarek z Ravensbrück przez Sachsenhausen: Belgijki, Francuzki, Polki, Rosjanki. Pierwsze więźniarki przybyły w sierpniu 1944 r., w październiku nastąpiła zmiana numerów. Surowe traktowanie; przy 35-stopniowym mrozie stały na apelu po 6 godzin (10 grudnia 1944 r., 15 stycznia 1945 r. i 15 lutego 1945 r.). Gdy ukradziono mięso z kuchni, rzekome sprawczynie dostały po 25 kijów. Ewakuacja 24 kwietnia 1945 r. pieszo na Magdeburg w kierunku Elby do Altengrabow (200 Rosjanek, 42 Polki, 60 Jugosłowianek, 36 Francuzek, 35 Belgijek). W drodze wiele zmarło. 2 maja 1945 r. oswobodzone przez Amerykanów. W obozie pozostały 62 chore.

Berlin. „Arago”-Flugzeugwerke. Firma prywatna. Pracowało 500 więźniarek z Ravensbrück.

Berlin-Köpenick. Fabryka kabli z gumy. Pracowało ok. 100 więźniarek przybyłych przez Sachsenhausen. Francuzki, Polki, Rosjanki, Włoszki. Ewakuacja 19-20 kwietnia 1945 r. Przewieziono je Szprewą do Oranienburga, skąd popędzono dalej na zachód.

Berlin-Oberspree. AEG. Fabryka przemysłu wojennego, baterie elektryczne do samolotów. 1 200 więźniarek przez Sachsenhausen.

Berlin-Schöneweide. Zamaskowana fabryka baterii do samolotów. Pracowało 250 więźniarek z transportu oświęcimskiego. Podczas nalotu na fabrykę prawie wszystkie zginęły[180].

Berlin-Siemensstadt. Siemens u. Halske; dyr. Leifer. Więźniarki z Ravensbrück przez Sachsenhausen.

Berlin-Spandau. Fabryka amunicji. W grudniu 1944 r. kilkaset kobiet z ewakuowanej Warszawy. Ewakuacja na początku kwietnia 1945 r.

Bernburg. „Allgemeine Solvaywerke”. Szczegóły nieznane.

Born a/Darss nad Bałtykiem. W zimie 1942/43 wysłano z Ravensbrück 60 Cyganek i Czeszkę lekarkę Milę Janę. Pracowały przy ścinaniu trzciny z rogoży.

Braunschweig. „Stahlwerke AG”. 500 więźniarek z Ravensbrück przez Neuengamme.

Bremen. Więźniarki z Ravensbrück przez Neuengamme. Szczegóły nieznane.

Breslau (Wrocław). Patin (Mittelsteine). Fabryka zbrojeniowa. W kwietniu 1944 r. – 250 Polek z Ravensbrück i Gross-Rosen, 200 Żydówek węgierskich.

Buchenwald. „Hasag”. Sonderkommando kobiece. Ładowanie wielkich granatów. Warunki cięższe niż w męskiej części obozu. Wielki rygor. Za karę obcinanie włosów. 15 sierpnia 1944 r. stan 19 więźniarek[181].

Dessau, Krs. Dessau, Sachsen. „Junkerswerke Zweigstelle Penig”. 19 października 1944 r. przybyły pierwsze więźniarki z Ravensbrück w ilości 34. W początku stycznia 1945 r. – 700 Żydówek węgierskich. Dortmund. „Hörder-Hüttenverein AG”. Polki i Rosjanki z Ravensbrück przez Buchenwald. 7 lutego 1945 r. – ok. 800 więźniarek.

Drażdany, Czechosłowacja. „Universelle”. Około 700 więźniarek: Polki, Rosjanki i in. Pierwsze więźniarki „asocjalne” z Ravensbrück – 11 października 1944 r. 13 lutego 1945 r. nalot zmiótł obóz. Dużo ofiar. Pozostałe pracowały w „Zeiss-Ikon”.

Dresden Al (Florastr. 14). „Universelle Flugzeugmotoren Werke”. Dawna „Zigarettenmaschinenfabrik”. Produkcja części do samolotów. Pierwsze więźniarki z Ravensbrück 11 października 1944 r. 500 Niemek „asocjalnych” i BV oraz 200 cudzoziemek z wysokimi numerami. Drugi transport w grudniu 1944 r. – 200 więźniarek z ogolonymi głowami, aby nie uciekały. 13 lutego 1945 r. ciężkie bombardowanie. Dużo zabitych. Od 24 stycznia otrzymały nowe numery i przynależność do Flossenburga.

Dresden. „Universelle”. 11 listopada 1944 r. – 500 Rosjanek, grudzień 1944 r. – 200 Rosjanek przez Flossenburg. Ogółem 900 więźniarek. Podczas bombardowania fabryki w lutym 1945 r. wiele Rosjanek zabitych.

Dresden. „Zeiss-Ikon”, „Goehlewerke”. Produkcja zapalników do bomb i granatów. 700 Polek i Rosjanek, 50 Niemek i in. Dozorczynie: Edith Röthig, Maria Schreiber, Martha Schmidt i in. W kwietniu 1945 r. ewakuacja pieszo do Pirna i Königstein.

Duderstadt, Krs. Duderstadt. Fabryka „Polte-Werke”. 12 listopada 1944 r. – 730 więźniarek z Ravensbrück przez Buchenwald.

Eberswalde, Krs. Eberswalde, Brandenburg. „Ardellwerke”. Fabryka prywatna. Wyrób amunicji. Komendant obozu Unterscharführer Fritz Giese. Fabryka powstała we wrześniu 1944 r. Od 5 września 1944 do 21 kwietnia 1945 r. praca 12-godzinna na stojąco. Noszenie

Edewechterdamm, Krs. Cloppenburg, nad Kanałem Emskim. 2 marca 1945 r. – 44 więźniarki z Ravensbrück. Zmiana numerów[182].

Eidelstedt bei Hamburg. 460 więźniarek z Ravensbrück przez Neuengamme. Szczegóły nieznane.

Elsnig, Krs. Torgau. „Hasag-Westfälische-Anhaltische Sprengstoff AG, Chemische Fabrik, Werk Elsnig”. Obóz powstał w październiku 1944 r. 16 marca 1945 r. – 750 więźniarek przez Buchenwald.

Essen-Süd, Kris. Essen. Krupp „Gusstahlfabrik”. Obóz powstał 28 sierpnia 1944 r.; więźniarki z Ravensbrück przez Buchenwald. 506 przeniesionych w marcu 1945 r. do Bergen-Belsen.

Fallersleben, Krs. Gifhorn. „Volkswagenwerke”. Około 1 200 więźniarek z Ravensbrück przez Neuengamme. Obóz istniał od 5 listopada 1944 do 13 marca 1945 r.

Faserhof. 250 więźniarek. Szczegóły nieznane.

Fehrbellin. 27 listopada 1944 r. grupa więźniarek wróciła do Ravensbrück.

Feldberg, Krs. Neustrelitz. Więźniarki z Ravensbrück. Szczegóły nieznane.

Finow koło miasta Finow[183]. „Finower Industrie”. Fabryka amunicji. Szereg fabryk ewakuowanych z różnych miejscowości. Brakowanie łusek karabinowych do broni przeciwlotniczej; farbowanie i wypalanie łusek w acetonie. 20 lipca 1944 r. – 200 więźniarek, w tym 50% Polek (część z Pawiaka, wysłane do Ravensbrück 7 lipca 1944 r.), reszta to Rosjanki i Ukrainki. W styczniu 1945 r. – 700 więźniarek; 50% Polek z Powstania Warszawskiego, reszta z ewakuowanego Oświęcimia. Ogółem 40% Polek. Inne narodowości: Belgijki, Holenderki, Jugosłowianki, Niemki, Rosjanki, Ukrainki, Węgierki. 2 marca 1945 r. z powodu braku surowca produkcja przerwana. Odwieziono więźniarki z powrotem do Ravensbrück. Sabotaż uprawiały Polki i Rosjanki. Były nieudane próby ucieczki.

Flossenburg-Öderan, Krs. Floeha. „Deutsche Kugel und Kraftmaschinengesellschaft GmbH” „Auto-Union”). Obóz powstał jesienią 1944 r. Około 500 więźniarek z Ravensbrück.

Freiburg. „Freie Werke”. Ok. 600 więźniarek. Szczegóły nieznane.

Fürstenberg, Krs. Neustrelitz. „Heinkel Flugzeugwerke”. Około 150 więźniarek.

Fürstenhagen. GmbH zur Verwertung Chemischer Erzeugnisse Aussenstelle Munitionsfabrik. Około 3 000 więźniarek.

Gelsenkirchen, Krs. Gelsenkirchen. „Gelsenberg Benzig AG”. Obóz powstał 6 lipca 1944 r. Ok. 1 900 więźniarek z Ravensbrück przez Buchenwald. Przeniesione 20 września 1944 r. do Sömmerda.

Genshagen, Krs. Teltow, 20 km od Berlina. „Daimler Benz Werke”. Pracowało około 1 000 więźniarek. Obóz na terenie fabryki samolotów, zniszczonej w sierpniu 1944 r. poza jedną zamaskowaną halą. Tam umieszczono więźniarki. Praca przy montażu silników lotniczych w 3 nawach: 1. demontaż silników z zestrzelonych samolotów, 2. wtórny montaż z rozmontowanych części, 3. montaż silników z części nowych. Były próby sabotażu przy rozmontowywanych silnikach, ale bez rezultatu. Produkcja tak zorganizowana, że niedokładne wykonanie jakiejś części było natychmiast wychwytywane. Pracowały Polki (ok. 100, przeważnie z Powstania Warszawskiego), Jugosłowianki, Rosjanki, Ukrainki. Najbardziej szkodliwa dla zdrowia była praca przy lakierowaniu części samolotów. Musiano często zmieniać więźniarki, gdyż dużo umierało na gruźlicę. Bywało, że pod koniec miesiąca praca trwała 34 godziny bez przerwy, a nawet parę razy po 36 godzin. W połowie marca 1945 r. – głód. 15 kwietnia 1945 r. rozpoczęta ewakuacja obozu pieszo do podmiejskiej stacji Berlina, skąd pociągiem do Oranienburga. 20 kwietnia 1945 r. całkowita ewakuacja[184].

Genthin, Krs. Jerichow II, pod Magdeburgiem, 120 km od Berlina. „Silva Metallwerke GmbH”, filia „Poltewerke”. Fabryka zbrojeniowa. Teren fabryki idealnie zamaskowany, budynki najwyżej jednopiętrowe, nad nimi rozpostarte grube liny, a na nich maskujące gałęzie. 16 sierpnia 1943 r. – ok. 300 Polek i Rosjanek, we wrześniu 1944 r. – 400 Polek z Powstania Warszawskiego. Poza tym Czeszki, Francuzki, Jugosłowianki, Ukrainki. Na początku 1945 r. – ok. 1 000 więźniarek. Na skutek protestu zorganizowanego przez Polki zniesiono uciążliwe południowe apele dla nocnej zmiany[185]. Rosjanka z Armii Czerwonej (Leningrad) Wiera Wanczenko-Pisaniecka organizowała sabotaż. Schwytana i wysłana do Ravensbrück, gdzie siedziała w bunkrze. Nie wydała nikogo, została powieszona[186]. Polka, lekarka Irena Ciosińska, po ewakuacji obozu została z chorymi i rannymi Rosjankami, Ukrainkami i Niemkami. Nie opuściła ich mimo braku jakiejkolwiek ludzkiej pomocy. Dopiero po umieszczeniu ich w szpitalu w Brandenburgu w sierpniu 1945 r. wróciła do kraju w stanie skrajnego wyczerpania. Druga lekarka, Rosjanka Antonina Tatko, za nadmierne zwalnianie z pracy uznana za sabotażystkę. Wywieziono ją do Ravensbrück na wiosnę 1944 r. i umieszczono w Strafblocku.

Graslitz (Kraslice), Czechosłowacja. „Luftfahrtgerätewerke”. Około 500 więźniarek z Ravensbrück przez Flossenburg. Polki, Czeszki, Niemki i inne. Obóz powstał jesienią 1944 r. 13 kwietnia 1945 r. notowano ok. 870 więźniarek. W listopadzie 1944 r. wywieziono do Ravensbrück 10 Rosjanek, rannych przy bombardowaniu fabryki.

Grüneberg-Mittel, Krs. Dresden, Mecklenburg. Przed wojną prywatna fabryka metalowa „Polte Grüneberger Metall Konzern GmbH”. Dyr. Schelenz. Podczas wojny fabryka amunicji GmbH. 350 Polek, poza tym: Czeszki, Estonki, Francuzki, Greczynki, Jugosłowianki, Łotyszki, Rosjanki, Ukrainki, Żydówki francuskie. W lipcu 1944 – ponad 1 000 kobiet. Ogółem z Ravensbrück – ok. 2 000 kobiet. Główna dozorczyni obozu – Herzinger, zastępczyni – Hesse. Okrutne traktowanie. Wyjście na „austreten” bez zezwolenia dozorczyni było surowo karane. Za karę pakowano do kadzi z zimną wodą lub kazano stać z miską w wyciągniętych rękach. W kwietniu 1944 r. Sabina Kiełczewska, podejrzana niesłusznie o oblanie dozorczyni zupą, została dotkliwie pobita i poszczuta psem, który rzucił się jej do gardła. Na skutek pogryzienia straciła przytomność. Otrzeźwiono ją czterema kubłami zimnej wody i zmuszono do 3-godzinnej stójki[187]. Jesienią 1944 r. ciężko pobito kilka Polek (m. in. G. Stępień, H. Nowicką, Z. Weicman) za to, że przyjęły pełną oburzenia postawę podczas znęcania się nad Ukrainką. W lecie 1944 r. odesłano 500 krańcowo wyczerpanych więźniarek do Ravensbrück. Dużo zmarło. Wyżywienie okropne. W lipcu 1944 r. wiele kobiet zatruło się zepsutym mięsem. Długo gotowano bez soli.

Hamburg-Tiefstak. „Drägewerke”. Około 500 więźniarek z Ravensbrück przez Neuengamme.

Hamburg-Wandsbeck, przedmieście miasta. „Gummifabriken”. Przed wojną wyrabiano pływaki dla wodołazów, maski dla nurków itp. Wyrób masek przeciwgazowych dla żołnierzy, ludności cywilnej, dzieci i zwierząt. Fabryka zniszczona w 1942 r. przez bombardowanie. Odbudowana w barakach. Pierwsze więźniarki przysłano w maju 1944 r. 23 lipca 1944 r. przyjechało 200 więźniarek z Ravensbrück: Polki, Rosjanki, Ukrainki (najwięcej), Belgijki, Holenderki, Jugosłowianki, Niemki i Żydówki. Praca bardzo ciężka przy piecu wulkanizacyjnym. Formy zwulkanizowanych części gumowych dochodziły do 26 kg wagi. Sabotaże masowe, zwłaszcza uprawiane przez Polki. W marcu 1944 r. powieszono Rosjankę Raję Ilinauk za wrzucenie kawałka gumy do Ausschussu. Jedna ucieczka nieudana. Komendant osobiście zastrzelił 3 złapane więźniarki na dziedzińcu obozu. Jedna Polka i jedna Jugosłowianka – ucieczki udane. Pod koniec, gdy fabryka stała, więźniarki pracowały przy odgruzowaniu. W maju obóz został wyzwolony i więźniarki wywieziono do Szwecji[188].

Hannover. „Brinker Eisenwerke”. Więźniarki z Ravensbrück przez Neuengamme.

Hannover-Limmer. Fabryka masek przeciwgazowych „Continental Gummiwerke”. Więźniarki z Ravensbrück przez Neuengamme. 25 czerwca 1944 r. – 150 Francuzek[189]. Poza tym Belgijki, Hiszpanki, Rosjanki (jeńcy wojenni), Ukrainki, Włoszki. Ogółem ok. 1 000 więźniarek. Baraki obozu tuż przy fabryce. Przy bombardowaniu fabryki zginęło dużo Ukrainek. W początku stycznia 1945 r. ewakuowano 800 więźniarek do Bergen-Belsen[190].

Haselhorst-Nord. Zakłady Siemensa. 28 marca 1945 r. obóz zniszczony przez nalot bombowy. Zginęło kilka więźniarek. Resztę odesłano 5 kwietnia do Ravensbrück, wśród nich ciężko ranne.

Helmbrechts, Krs. Münchberg. Ok. 1 200 więźniarek z Ravensbrück przez Flossenburg. Szczegóły nieznane.

Helmstedt, Krs. Helmstedt, Prov. Sachsen. Ok. 2 000 więźniarek z Ravensbrück przez Neuengamme.

Henningsdorf, Krs. Ost Haveland. AEG. Urządzenia elektryczne do samolotów. 10 października 1944 r. 850 więźniarek z Ravensbrück. Około 1 200 więźniarek z Ravensbrück przez Sachsenhausen: Polki z Powstania Warszawskiego, Rosjanki, Włoszki, Francuzki. W rewirze lekarka Polka. Ewakuacja w kwietniu 1945 r.

Herzbrock, Krs. Wiedenbrück, Westfalen. Więźniarki z Ravensbrück od 1943 r. Szczegółów brak.

Hessisch-Lichtenau, Krs. Witzenhausen. „Fabrik Hess Lichtenau der GmbH zur Verwertung Chem. Erzeugnisse”. Obóz powstał 13 sierpnia 1944 r. – 800 węgierskich Żydówek. Przejęty przez Buchenwald 17 sierpnia 1944 r. (WVHA, Diktatzeichen 17 sierpnia 1944 r.).

Hirzenheim, Krs. Büdingen. M. in. Polki z Powstania Warszawskiego, Rosjanki. Był transport z Frankfurtu.

Holleischen (Holysow), koło Pilzna, Czechosłowacja. Fabryka amunicji zakamuflowana w lesie – „Metallwerke”. Ok. 500 Francuzek z Ravensbrück – marzec 1944 r. Drugi transport Francuzek – listopad 1944 r. Poza tym Polki i Rosjanki. Razem ok. 2 000. Sabotowanie produkcji ilościowe i jakościowe. Francuzki zorganizowały strajk głodowy w sierpniu 1944 r. z powodu złego wyżywienia. Po 2 dniach był efekt: wyżywienie się polepszyło, dodano 1/4 litra mleka. W rewirze lekarka Polka. Komando karne pracowało przy budowie drogi w lesie, przy noszeniu kamieni. Uwolnione 5 maja 1945 r.

Horneburg a. d. Elbe, Krs. Stade. „Lederwerke”. Więźniarki z Ravensbrück przez Neuengamme. Szczegóły nieznane.

Karlshagen I, II, Krs. Usedom-Wollin. „Artilleriewerke”. Fabryka pod ziemią. Stacja prób rakiet – „Erprobungsstelle der Luftwaffe”. W 1943 r. – 1 200 więźniarek z Ravensbrück. Rosjanki i inne. 17/18 sierpnia 1943 r. – 18 zginęło podczas nalotu bombowego.

Klein Königsberg. Budowa lotniska. Przeważnie Francuzki: 15 sierpnia 1944 r. Francuzki z ostatniego transportu paryskiego wysłane jako transport karny. Z 850 doczekało wolności tylko 25[191].

Klein Machnow, Krs. Telbow, pod Berlinem „Dreilinden Maschinenbau”. Fabryka zbrojeniowa. We wrześniu 1944 r. 800 Polek z ewakuowanej Warszawy. Zmiana numerów obozowych.

Klötzow, Krs. Stargard, Pomorze. Fabryka samochodów. Szczegółów brak.

Königsberg-Neumark, Krs: Königsberg, w pobliżu Eberswalde. Praca na lotnisku: noszenie i instalowanie szyn, niwelowanie terenu. Początkowo zatrudnionych około 800 więźniarek. W końcu 1944 r. przybyło 900 więźniarek z ewakuowanej Warszawy. Poza tym 250 Francuzek, Rosjanki i Jugosłowianki. W rewirze lekarka francuska Peretti, następnie Polka Wiesława Żurkowska. 3 marca 1945 r. ewakuacja pieszo do Ravensbrück (120 km). W rewirze zostało 130 Polek[192]. Chore Francuzki po wejściu wojsk radzieckich wywieziono w otwartych samochodach przez Landsberg, Gniezno, Warszawę do Odessy. W Paryżu były w kwietniu 1945 r.

Langenhorn bei Hamburg. „Hanseatische Kettenwerke”. Około 700 więźniarek z Ravensbrück przez Neuengamme.

Leipzig-Schönefeld. „Hasag-Munitionswerke”, Hugo Schneider AG. Wyrób pancerfaustów i części do samolotów messerschmittów. Gdy produkcję przerwano, praca przy wyładowywaniu wagonów i niwelacji gruntu. Polki, Rosjanki, Ukrainki, Belgijki, Francuzki, Czeszki, Cyganki, Greczynki, Holenderki, Węgierki, Niemki przybyłe przez Sachsenhausen. W czerwcu 1944 r. duży transport więźniarek z Majdanka przez Ravensbrück. Ogółem około 3 000 więźniarek. W lipcu 1944 r. 2 000 Polek. 19 października 1944 r. wywieziono 167 więźniarek z powrotem do Ravensbrück[193]. 15 sierpnia 1945 r. – stan 2951 (WVHA, Diktatzeichen 17 sierpnia 1944 r.).

Lippstadt, Krs. Lippstadt. „Eisenund Metallwerke GmbH” i „Westfalische Metallindustrie”. Ok. 500 więźniarek z Ravensbrück przez Buchenwald, m. in. Węgierki. 1 sierpnia 1944 r. jedna urodziła dziecko. W rewirze lekarka Polka Maria Białówna.

Lübberstedt, Krs. Wesermünde, Prov. Hannover. „Luftwaffen Munitions Anstalt”. Ok. 450 więźniarek z Ravensbrück przez Neuengamme. Lübeck, Krs. Lübeck Bucht. „Ikaria Waffenfabrik”. Na początku 1943 r. – 250 więźniarek z Ravensbrück. 20 kwietnia 1945 r. ewakuacja obozu.

Ludwigslust. W marcu 1945 r. wysłano 2 000 więźniarek z Ravensbrück.

Magdeburg. Fabryka amunicji „Polte” (Frauenlager, Nicolaistrasse). 1 180 Polek z Ravensbrück. Poza tym: Czeszki, Francuzki, Greczynki, Jugosłowianki, Niemki, Rosjanki, Włoszki, Żydówki różnej przynależności państwowej. Ogółem 4 400 więźniarek. Stan na 15 sierpnia 1944 r. – 1 174 (WVHA, Diktatzeichen 17 sierpnia 1944 r.). Praca bardzo ciężka. Normy wysokie: wrzucanie zawartości 30 skrzynek czterdziestokilogramowych do maszyny kontrolnej (1,2 tony kul). Warunki bytowe i wyżywienie marne; 90% więźniarek z nie leczonym świerzbem, który przechodził we wrzody. Więźniarki miały kontakt z wywiadem radzieckim przez robotników rolnych. Przy ich pomocy uciekało miesięcznie 4 do 7 dziewcząt. Miały ulotki, mapy. 16 stycznia 1945 r. wielki nalot na miasto. Od tego czasu częste naloty i dezorganizacja pracy[194]. Malchow, Krs. Waren, Mecklenburg. Fabryka prochu w podziemiach „Sprengstoff-Chemie”. Obóz o 4 km od fabryki. Główna dozorczyni Herta Danehl. Najokrutniejsza dozorczyni Maria Schulz. Ubranie wierzchnie cywilne, każdy rękaw innego koloru w celu utrudnienia ucieczki. Wyżywienie niedostateczne – głód. 22 listopada 1944 r. przybyło 1 000 więźniarek: Francuzki, Polki, Żydówki węgierskie i inne. Ogółem pracowało około 4 000. 26 kwietnia 1945 r. – oswobodzone przez Szwedzki Czerwony Krzyż i wywiezione do Szwecji[195].

Marienche. „Heinkel Flugzeugwerke, GmbH”. Ogółem 1 500 więźniarek.

Markkleberg, Krs. Leipzig. „Kabelund Leitungswerke” Junkers. Obóz powstał 7 września 1944 r. Francuzki przeniesione z Torgau przez Buchenwald. 11 marca 1945 r. – 1 540 więźniarek. Praca w fabryce i przy niwelacji gruntu.

Meuselwitz, Krs. Altenburg. „Hasag”. Hugo Schneider AG. Fabryka amunicji. Wyrób sprzętu wojennego, pancerfaustów, granatów ręcznych. Praca przy maszynach przy zaostrzaniu gwintów. Obóz powstał 6 października 1944 r. Polki z ewakuowanej Warszawy (Starówka, Ochota), Belgijki, Francuzki, Rosjanki. Razem ok. 3 000 więźniarek przez Buchenwald. Zmiana numerów obozowych. 30 listopada 1944 r. wielkie bombardowanie fabryki. Zabite i ranne, razem ponad 100. Ranne odesłano do Ravensbrück. Po zbombardowaniu czyszczenie cegieł z wapna. Znajdowano ulotki zrzucane z samolotów. 9 kwietnia 1945 r. więźniarki ewakuowano na węglarkach przez Altenburg, Chemnitz. W drodze bombardowanie pociągu[196].

Mittelbau-Dora, Krs. Nordhausen. Więźniarki z Ravensbrück przez Buchenwald. Fabryka zbrojeniowa. Ładowanie ciężkich granatów. Traktowanie okrutne; za karę golenie głów.

Mühlhausen, Krs. Mühlhausen, Turyngia. „Gerätebau. GmbH. Mühlhausen Thuer”, następnie „Junkers Flugzeug Motorenwerke Schönebeck Einsatz Mühlhausen”. 3 września 1944 r. – 500 Polek i Żydówek z Ravensbrück przez Buchenwald.

Neubrandenburg, Krs. Neubrandenburg, Mecklenburg. „Feinmechanische Werkstätte und Mechanische Werkstätte”. Fabryka części samolotowych. Dyrektor Tröster i Rintelen. Obóz powstał w marcu 1943 r. Liczył wtedy 400 kobiet; w rok później – 3 000, a w zimie 1944/45 liczba więźniarek dochodziła do 6 000. Polki stanowiły ok. 1/3 całości. Duży procent inteligencji. Więźniarki wykonywały najcięższe prace przy maszynach, stojąc przez 12 godzin lub dźwigając ciężkie części metalowe. Poza Polkami – Czeszki, Francuzki, Jugosłowianki, Rosjanki. Polki nie przyjmowały premii. Jedna z nich, Aleksandra Kostecka, odmówiła premii, mówiąc: „Ich arbeite nicht freiwillig”. Grupa Polek pracowała w dziale „Fein-Montage”. W maju 1944 r. na skutek fałszywego doniesienia jednej z Belgijek Klara Jeziorska z Torunia została oskarżona o sabotaż. Praca Jeziorskiej polegała na ostatecznym montażu i kontroli małych precyzyjnych aparatów wyposażonych w membranę, połączoną z małą spiralką (prawdopodobnie podsłuchowych). Produkcja tych aparatów była stale w stanie próbnym. Przypisywano jej niszczenie maszynek już po ich wykonaniu. Przesłuchiwał ją Ramdohr, gestapowiec z fabryki i komendant obozu Neubrandenburg. Przesłuchiwano również pracujące w kontroli Walentynę Czernek, Martę Broidę i Halinę Ryffert. Podczas śledztwa Jeziorską i Czernek bito po twarzy i po głowie oraz gumą po całym ciele. Następnie Jeziorską wywieziono do Ravensbrück i osadzono w bunkrze. 11 listopada 1944 r. na apelu w Neubrandenburg ogłoszono jej stracenie[197]. W 1944 r. powstała filia fabryki w lesie, tzw. „Waldbau”. Ponieważ fabryka nie mogła w tym czasie zatrudnić wszystkich więźniarek, połowa ich pracowała poza fabryką przy kopaniu okopów. 27 kwietnia 1945 r. obóz ewakuowano; zostały tylko chore. Po zakończeniu działań wojennych Neubrandenburg stał się punktem zbornym dla wszystkich więźniarek i więźniów z Jugosławii.

Neurohlau (Nowa Rola) koło Karlsbadu, Czechosłowacja. Obóz powstał w 1943 r. przy dawnej fabryce porcelany „Bohema”, administrowanej następnie przez Bauleitung der Waffen SS und Polizei. W 1944 r. część fabryki zamieniono na zakłady Messerschmitta, w których montowano części samolotów. Pierwszy transport więźniarek z Ravensbrück przez Flossenburg: 25 marca 1943 r. – 60 Polek i 60 Niemek. Następnie Czeszki, Jugosłowianki. Polek ogółem 450. Początkowo produkowano porcelanę dla wojska i gestapo[198].

Neustadt (Oder), Krs. Neustadt. „Kabel und Leitungswerke” AG. Ok. 400 więźniarek. Szczegóły nieznane.

Neustadt-Glewe, Mecklemburg. „Dornier Flugzeugwerke”. Dyr. Schulte i Fröhlich. Lotnisko. Obóz powstał jesienią 1944 r. Komendant Oberscharführer Pribel. Pierwszy transport Polek z ewakuowanej Warszawy we wrześniu 1944 r. Transporty z Oświęcimia w grudniu 1944 r. (około 800) i 12 lutego 1945 r. (ok. 2 000). Przeszły one przez Ravensbrück, gdzie były bardzo krótko i nie otrzymały już numerów obozowych. W Neustadt-Glewe cały tydzień spędziły w dawnej suszarni na wiórach, bez wody, o chlebie dzielonym na 10 części. Po tygodniu dostały się do obozu znajdującego się w środku lotniska. Poza nimi Holenderki, Jugosłowianki, Francuzki, Rosjanki, Ukrainki i Żydówki. Ogółem ok. 4 000 więźniarek. Gdy zabrakło dla wszystkich pracy w fabryce, chodziły do lasu po drzewo, kopały okopy na terenie fabryki i lotniska. W rewirze lekarki Polki: Alina Brewda, Stefania Perzanowska, Alina Tetmajerowa. Oswobodzone 2 maja 1945 r.

Neustrelitz-Fürstensee, Krs. Neustrelitz, 20 km od Ravensbrück. „Luftmuna – Hauptmunitions-Anstalt”. Około 80 więźniarek z Ravensbrück. Szczegóły nieznane.

Nordhausen-Dora, Krs. Nordhausen. Więźniarki z Ravensbrück, Francuzki i inne. Szczegóły nieznane.

Peenemünde, Krs. Usedom, Wollin, nad Bałtykiem. „Waffen Erprobungsstelle Peenemünde”. Praca niebezpieczna. Ok. 300 więźniarek z Ravensbrück przez Neuengamme.

Penig, Krs. Rochlitz, Saksonia. Koło „Junkerswerke” (Dessau). Więźniarki z Ravensbrück przez Buchenwald. Obóz powstał w listopadzie 1944 r. Były tam m.in. węgierskie Żydówki. Następny transport w 1945 r. (ok. 700).

Porta Westfalica, Krs. Minden. „Hammerwerke”. Około 1 000 kobiet z Ravensbrück przez Neuengamme.

Prenzlau, Krs. Prenzlau. Więźniarki z Ravensbrück. Szczegóły nieznane.

Raguhn. Heerbrandt. Więźniarki z Ravensbrück przez Buchenwald. Szczegółów brak.

Rechlin, Krs. Waren, Mecklenburg. „Flugplatz Retzow. Gemeinde Rechlin”. Obóz założony w 1943 r. Prace ziemne na lotnisku. 1 800 więźniarek z Ravensbrück: Polki, Francuzki, Jugosłowianki, Ukrainki. Komendant Hauptsturmführer Rauscher. 35 więźniarek zginęło podczas nalotu na fabrykę. W styczniu 1945 r. część pozostałych wywieziono do Ravensbrück, gdzie zdziesiątkowano selekcjami do gazu. 11 lutego 1945 r. wyruszył transport ewakuacyjny do Ellrich, a 1 maja do Malchow[199]. Najciężej chore pozostały. Oswobodziła je Armia Radziecka.

Retzow, Krs. Parchim, 70 km od Ravensbrück. Wykańczano tam Żydówki i chore z Ravensbrück. W lutym 1945 r. wysłano tam 8 Polek – pracownic kuchni. Mieszkały w specjalnym bloku poza obozem. W obozie panował głód, brak wody. Częste selekcje. Pod koniec obozu kilkaset umierających Żydówek[200].

Rostock-Schwarzenforst, Krs. Rostock. „Heinkel Flugzeugwerke”. Dyrektor Thomas. Produkcja części samolotów. Od maja 1944 r. do maja 1945 r. – około 1 000 więźniarek z Ravensbrück.

Sachsenhausen-Oranienburg, Krs. Niederbarmin. „Auerwerke”. Produkcja części samolotowych. 900-1 200 więźniarek z Ravensbrück: Francuzki, Polki, Rosjanki. Przybyłe w lipcu 1943 r. Kazimiera Pawłowska i Luba Konnikowa odmówiły pracy w przemyśle zbrojeniowym. Były szykanowane i bite po twarzy. Po jakimś czasie odesłano je do Ravensbrück i osadzono na stały pobyt w bloku karnym.

Salzgitter, Krs. Wolfenbüttel. „Bergbau”. Ok. 450 więźniarek z Ravensbrück przez Neuengamme. Szczegóły nieznane.

Salzwedel, Krs. Salzwedel, Sachsen. „Drahtund Metallwarenfabrik”. Ponad 1 000 więźniarek. Żydówki z Ravensbrück przez Neuengamme. Były też Polki.

Sasel, pod Hamburgiem. Więźniarki z Ravensbrück przez Neuengamme.

Schlieben, Krs. Schweinitz, na granicy Saksonii i Brandenburgii. Fabryka „Hasag”, Hugo Schneider, AG, ukryta w lesie. Produkcja pancerfaustów. Praca w podziemiu, bez odpowiedniej wentylacji. Więźniarki z Ravensbrück przez Buchenwald. Zmiana numerów. Cyganki (1 000), Francuzki, Polki, Żydówki polskie. 12 grudnia 1944 r. fabryka zniszczona przez bombardowanie. Kazano więźniarkom wynosić skrzynie z nabojami, które eksplodowały. Kontynuowano produkcję w nowo zbudowanych barakach drewnianych. 15 sierpnia 1944 r. – stan więźniarek 998 (WVHA, Diktatzeichen 17 sierpnia 1944).

Schönebeck a. d. Elbe bei Magdeburg, Krs. Calbe. („Julius”), „Junkers Flugzeugund Motorenwerke”. Pracowały więźniarki z Ravensbrück. Szczegóły nieznane.

Schwarzenforst. Więźniarki z Ravensbrück przez Buchenwald, ok. 50. Karczowanie lasu. Ogółem 1 000 więźniarek.

Sömmerda, Krs. Weissensee. „Rheinmetall Borsig”. Obóz powstał 20 września 1944 r. Ok. 1 300 więźniarek z Ravensbrück przez Buchenwald.

Stargard, Krs. Stargard, Pomorze. „Gerätewerke Pommern GmbH”. Około 500 więźniarek i więźniów z Ravensbrück.

Steinhöring bei München, Krs. Eberswalde. 10 kwietnia 1945 r. Więźniarki przez Dachau wróciły do Ravensbrück.

Taucha, Krs. Leipzig. „Hasag”. Więźniarki z Ravensbrück przez Buchenwald. Polki, Rosjanki. 19 września 1944 r. 300 więźniarek, 20 września 1944 r. – 500.

Torgau (Antalt), Krs. Torgau. „Heeres Muna” („Luftmunitionsanstalt”). Obóz powstał 7 września 1944 r. Komendant Oberscharführer Weinhold. Więźniarki z Ravensbrück przez Buchenwald. Belgijki, Francuzki (6 września 1944 – 500), Polki, Żydówki i inne. Francuzki nie chciały pracować w fabryce zbrojeniowej. Wysłały do komendanta swoją przedstawicielkę Madeleine Rousseau. Gestapo po przesłuchaniu zabrało ją do fortecy Torgau, gdzie siedziała do odjazdu Francuzek z obozu. Wysłano wtedy 250 Francuzek do Ravensbrück i 250 do Abterode.

Velten, Krs. Osthawelland, Mecklenburg. „Ikaria Waffenfabrik” („Veltener Maschinenbau”). Wyrób części do precyzyjnych karabinów maszynowych i przeciwlotniczych. Więźniarki pracowały przy obrabiarkach i frezarkach oraz przy kontroli produkcji. Częste były poważne wypadki przy pracy, jak obcięcie palców czy całej ręki, wkręcenie włosów w maszynę. Pierwszy transport więźniarek z Ravensbrück w marcu 1943 r. Polki (305), Rosjanki, Łotyszki, Francuzki, Niemki i inne; ogółem 800 więźniarek. Jesienią 1943 r. przybyło ok. 300 z Majdanka przez Ravensbrück. Był wypadek spontanicznej solidarności – gdy dozorczyni pobiła jedną z więźniarek, urządzono głodówkę. Polki nie przyjmowały premii[201]. Ewakuacja 20 kwietnia 1945 r. Uwolnienie pozostałych w obozie 11 maja 1945 r.

Wattenstedt, Krs. Wolfenbüttel. „Herman Göring-Werke”. Fabryka amunicji. Obóz ok. 1 km od fabryki. Wewnętrzna administracja obozu powierzona częściowo więźniarkom: Lagerälteste – Urszula Kutarba. W szpitalu pracowała lekarka Ludwika Tarłowska, otaczająca chore troskliwą opieką. Została do ostatniej chwili i przyjechała z nimi do Ravensbrück. Od sierpnia 1943 r. do kwietnia 1945 r. pracowało ok. 800 więźniarek, w tym Polki, Francuzki, Rosjanki i in. Zatrudnione w dziale granatów, przy maszynach, walcowni, transporcie i kontroli produkcji. Częste okaleczenia i oparzenia opiłkami metalowymi, zatrucia, liczne wypadki amputacji palców u rąk. Chore po jakimś czasie odesłano z powrotem do Ravensbrück tylko w letnich sukienkach. Podróż bez jedzenia trwała 4 dni. W obozie przeznaczono je do gazu. 25 marca 1945 r. wysłano jeszcze jeden transport z Ravensbrück do Wattenstedt, w którym były Polki. Ponieważ fabryka w tym czasie została zbombardowana, zatrudniono je przy usuwaniu gruzów i zasypywaniu dołów, a po 10 dniach wróciły do Ravensbrück[202].

Wittenberg, Krs. Wittenberg. „Lingerwerke”. Szczegóły nieznane.

Wolfen bei Bitterfeld, „IG Farben Industrie AG”. 400 więźniarek z Ravensbrück. Jedyna fabryka „IG Farben”, w której pracowały więźniarki z tego obozu[203]. Stan 15 sierpnia 1944 – 425 osoby (WVHA, Diktatzeichen 17 sierpnia 1944 r.).

Zwodau (Swatowa), Czechosłowacja. „Luftfahrtgerätewerk Hakenfelde”. Obóz powstał w początku 1944 r. 700 więźniarek z Ravensbrück przez Flossenburg w styczniu-lutym 1944 r.; 1 500 – w maju 1944 r.; 1 250 – w marcu 1945 r. Więźniarki same budowały warsztaty. Polki, Czeszki, Francuzki, Niemki, Rosjanki, Ukrainki in. Praca przy dużych śrubach (stojąca) i bardziej precyzyjna (siedząca); poza tym w stolarni, roboty ziemne i inne. Komendant obozu – Sturmbannführer Schneider, dozorczynie: Laurentzen, Laniwers, Traubitz. Bardzo surowy rygor i brutalne obchodzenie się dozorczyń. Kary – do 2 dni nago w bunkrze podczas zimy, obcinanie włosów. Pod koniec lata 1944 r. więźniarki otrzymały nowe numery. W kwietniu 1945 r. ewakuacja przez Dachau do Ravensbrück[204].

VI. Egzekucje[205]

1. Informacje ogólne i egzekucje Polek

Na tle ogólnej akcji wyniszczania ludzi, przeprowadzanej w kobiecym obozie koncentracyjnym Ravensbrück, wyodrębniają się jaskrawo dwa jej rodzaje, dotyczące przede wszystkim Polek. Są to egzekucje i operacje doświadczalne dokonywane na Polkach, więźniarkach politycznych.

Egzekucje nie ograniczały się jedynie do Polek. Rozstrzeliwano Rosjanki za sabotaż w fabrykach przemysłu zbrojeniowego, rozstrzeliwano Francuzki-spadochroniarki za działania na tyłach wojsk niemieckich, rozstrzeliwano też więźniarki innych narodowości, ale były to wypadki sporadyczne, podczas gdy egzekucje Polek w latach 1942-1945 odbywały się grupami, po kilka do kilkunastu osób, a ilość rozstrzelanych przekroczyła liczbę 160.

Dokładnej liczby rozstrzelanych Polek przez cały okres istnienia obozu nie da się ustalić. Posiadane przez Kom. Hist. Ravensbrück dane (notatki więźniarek robione w obozie) dotyczą więźniarek politycznych z większych transportów, przybyłych z więzień GG. Trudniejszy był kontakt z rozproszonymi po różnych blokach Polkami z więzień niemieckich. Nie udało się ustalić egzekucji wykonywanych na tych więźniarkach.

Znane egzekucje Polek dotyczyły: 1. więźniarek przybyłych z wyrokiem Standgerichtu oraz 2. skazanych za przestępstwa dokonane w obozie macierzystym lub jego komandach. Te ostatnie nieliczne.

Według informacji więźniarek pracujących w Wydziale Politycznym wyroki śmierci były wykonywane po dłuższym okresie pobytu w obozie, dochodzącym do 2 i więcej lat. Przez ten czas skazane wykorzystywano jako siłę roboczą[206]. Transporty specjalne w latach 1941-1943 były przeznaczone na wyniszczenie, przy nazwiskach tych transportów powszechną była notatka: „powrót do kraju niepożądany”, co należało traktować również jako zamaskowany wyrok śmierci. Wszystkie więźniarki polityczne w najlepszym wypadku miały siedzieć w obozach do końca wojny. Gdyby wojna trwała jeszcze dłużej, ilość ofiar powiększyłaby się znacznie i mogłaby objąć wszystkie polityczne z transportów specjalnych.

Według zalecenia władz WVHA wyroki śmierci na kobietach miały być wykonywane z zastrzeżeniem, aby ofiary uprzednio o tym nie wiedziały[207]. Czy był to swoiście pojęty humanitaryzm oprawców, czy też oszczędzenie wykonawcom trudności przy spełnianiu rozkazu?

Pierwsze zbiorowe egzekucje Polek przypadają na kwiecień 1942 r. Ofiary tych egzekucji spędziły w Ravensbrück od ok. 7 miesięcy do ok. 2 lat. Pochodziły z Warszawy, Lublina, Częstochowy, Kielc, Radomia, Tomaszowa Mazowieckiego. Najwięcej rozstrzelano ze stolicy, bo 70, z Lublina 36. Prawie wszystkie rozstrzelane brały udział w pracy konspiracyjnej, za co zostały aresztowane i skazane na śmierć. W śledztwie udowodniono im przynależność do organizacji konspiracyjnych; większość była schwytana z obciążającym materiałem lub padła ofiarą denuncjacji.

Niektóre aresztowano za znalezienie broni w mieszkaniu, co nie zawsze było związane z pracą konspiracyjną. Gestapo jednak wypadki te podciągało do wspólnego mianownika; zresztą za samo posiadanie broni groziła śmierć.

Wśród rozstrzelanych przeważały młode dziewczyny, dwudziesto i dwudziestoparoletnie. W organizacjach konspiracyjnych pełniły funkcje kurierek i kolporterek; nie należały do kierownictwa organizacji, raczej do szarych szeregów członkowskich. Trudno mówić o wszystkich, gdyż wielu spraw nie znamy. Nie wszystkie ujawniały swój udział w pracy konspiracyjnej, zachowując nadal w obozie ostrożność w stosunku do otoczenia.

Były wśród nich kobiety dojrzałe, obarczone dziećmi, były nawet nieliczne kobiety starsze. Jeśli chodzi o skład społeczny – przeważała inteligencja pracująca i drobnomieszczaństwo; było kilka kobiet pochodzenia chłopskiego, skazanych za znalezioną broń.

Nie znając akt spraw, trudno się zorientować, w jakich wypadkach zapadały wyroki śmierci. Jedno jest pewne – w początkowym okresie konspiracji wyroki gestapowskie były bardzo surowe. Przestępstwa, które w 1940-41 roku karano śmiercią, w późniejszym okresie traktowano mniej surowo. Wiadomo, że część więźniarek osadzonych na Pawiaku w 1940-41 roku, była sądzona w tamtejszym więzieniu (w kaplicy więziennej) i odesłana do Ravensbrück. Wszystkie one, tzw. pięćdziesiątka, miały wyroki śmierci.

Jak już wspomniałam, nie śpieszono się z wykonywaniem wyroków. Wykorzystywano siłę roboczą do chwili, kiedy gestapo danego dystryktu przypomniało sprawę. Wyroki musiały być zatwierdzone przez gestapo w Berlinie. Były one przekazywane telefonogramem z RSHA. Po dopełnieniu tej formalności odbywała się egzekucja. Pluton egzekucyjny z SS-manem Conradem na czele utworzono w 1942 roku[208].

Przygotowania do egzekucji miały na ogół jednakowy przebieg. Goniec obozowy przynosił do danego bloku nazwiska więźniarek, które miały tego dnia stawić się w kancelarii głównej dozorczyni. Obowiązkiem blokowej było odprowadzenie wezwanych na miejsce. Po sprawdzeniu personaliów osadzano je w jednej z cel bunkra, gdzie oczekiwały na wykonanie wyroku do godziny 18. W południe otrzymywały obiad. W tym czasie kalefaktorka bunkra (Ojcumiła Falkowska) z badaczkami Pisma Świętego, pracującymi jako obsługa bunkra, znosiły do samochodu ciężarowego odpowiednią ilość trumien. Ciała rozstrzeliwanych początkowo wywożono do sąsiedniego miasteczka Fürstenberg, zaś od kwietnia 1943 roku palono w nowo wybudowanym krematorium.

Przed godziną 16 kierownik obozu, w towarzystwie urzędnika Biura Politycznego i komendanta bunkra, dokonywał ostatecznego zidentyfikowania skazanych. Następnie przynoszono im kawę obozową, zaprawioną jakimś płynem o uspokajającym działaniu. Koło godziny 18, gdy cały obóz stał na wieczornym apelu, wywożono skazane zamkniętym autem, tzw. „miną”. Jechały na miejsce stracenia w samych sukniach, były wypadki, że nawet boso. Ponieważ pierwsze egzekucje odbiły się w obozie głośnym echem i wywołały stan ogólnego podniecenia i napięcia, postanowiono w komendanturze, dla własnej zresztą wygody, odgrywać komedię rzekomego wyjazdu z transportem. Wtedy zaczęto przebierać skazane w wolnościowe ubrania, a nawet obdarowywano chlebem na drogę. Nie zmyliło to czujności więźniarek, zwłaszcza Polek. Zwrot pokrwawionych sukien do magazynu odzieżowego musiał rozwiać złudzenia nielicznych optymistek, wierzących w odjazd z transportem.

Jak opowiadał Conrad z plutonu egzekucyjnego, ofiary ginęły od strzału w tył głowy, tzw. Genickschuss[209]. Przy egzekucji był obecny lekarz obozowy. Pluton egzekucyjny w nagrodę za pracę otrzymywał dodatkowe papierosy i wino. Po każdej akcji odbywało się dla nich specjalne przyjęcie w kasynie SS-mańskim.

Nie udało się dokładnie ustalić miejsca egzekucji. Podobno do 1942 roku odbywały się w lasku, gdzie później powstał Jugendlager[210]. Możliwe też, że dokonywano ich w pobliskim lasku sosnowym albo na wąskim przesmyku między krematorium a bunkrem. Dr Rosenthal zeznawał na procesie hamburskim, iż był obecny w 1942 roku przy jednej egzekucji, która odbyła się koło góry piaskowej za obozem[211]. Nie jest też wykluczone, że dokonywano ich w kilku miejscach, w każdym razie w pobliżu obozu, gdyż na apelu słychać było pojedyncze strzały.

Gdy egzekucje zaczęły się powtarzać w bliskich odstępach czasu, Polki polityczne ogarnęła psychoza śmierci. Oczekiwały z niepokojem, która zostanie wywołana w następnej turze. Zagrożone przyrzekały sobie, w niekończących się na te tematy rozmowach, ewentualne przekazanie wiadomości z ostatnich chwil przed rozstrzelaniem. Chciały wiedzieć, czy odczytują wyroki i jakiej treści. W paru wypadkach doszły do współwięźniarek ostatnie słowa skazanych. Znaleziono na trawniku przed bunkrem rzuconą nieznacznie kartkę częstochowianki Hali Krzemińskiej, rozstrzelanej 13 kwietnia 1942 roku. Żegnała się z koleżankami, prosiła o zawiadomienie rodziny, że się śmierci nie boi. Dotarły również słowa młodziutkiej Małgosi Dembowskiej, rozstrzelanej 25 września 1942 roku. Pisała na skrawku papieru, że idą na śmierć bez strachu i wzywają pozostałe, aby „pracowały za nie”. Przekazała również znak z ostatnich chwil Janina Borkowska, rozstrzelana tegoż dnia. Również 25 września udało się Wandzie Polakowskiej upuścić po wyjściu z bunkra kartkę, w której dała znać, że odczytano im wyroki śmierci.

W kilka dni po rozstrzelaniu Rozalii Gutek (lat 20, gospodyni wiejska), jednej z operowanych doświadczalnie (23 września 1943 r.), więzień z pobliskiego obozu męskiego pracujący w krematorium oddał jej towarzyszkom medalik zdjęty ze zwłok[212]. Był to jeszcze jeden dowód wykonywania egzekucji na więźniarkach, wywoływanych rzekomo na transport.

W niektórych wypadkach komendantura dawała znać rodzinie o śmierci bliskich. Matka Haliny Wądołowskiej otrzymała zawiadomienie, że córka jej zmarła na zapalenie płuc. Podobną wieść otrzymała matka rozstrzelanych Palczewskiej i Różańskiej. Również rodzinę Zofii Szachowicz zawiadomiono o jej śmierci, rzekomo naturalnej.

Egzekucje Polek w porządku chronologicznym: pierwszą Polką rozstrzelaną w Ravensbrück była Wanda Maciejewska z Częstochowy. Rozstrzelano ją 1 lutego 1941 roku. Była mieszkanką bloku 16 (strona B)[213]. W tym czasie zginęła również bez śladu Stachelska z bloku 13, która poszła do bunkra i nie wróciła. Także Kazimiera Gutowska, kolporterka prasy podziemnej (przed wojną sprzedawała gazety), zginęła wiosną 1941 roku.

13 kwietnia 1942 roku odbyła się pierwsza zbiorowa egzekucja w której zginęło 14 częstochowianek i 3 kielczanki. Częstochowianki: Jadwiga Bąkowa (ok. 60 lat), Stanisława Bojanek (40 lat), Jadwiga Flak (22 lata), Izabela Fryben (29 lat), Maria Jaszczuk (36 lat, aresztowana z 15-letnim synem, który zginął w Oświęcimiu), Krystyna Krauzówna (urzędniczka elektrowni), Krystyna Krawiec, Zofia Krygier (38 lat), Halina Krzemińska (25 lat, studentka), Zofia Łagodzińska (25 lat, ZWZ), Stanisława Szeflerowa (45 lat), Janina Szeflerówna (21 lat), Aleksandra Szwejda (49 lat), Zofia Tarka (26 lat, ZWZ, aresztowana z 2 braćmi, którzy zginęli w Oświęcimiu). Kielczanki: Maria Bilska (39 lat), Irena Kowalska, Maria Maciejczak (23 lata).

Zofia Szeflerówna, druga córka Stanisławy, została uratowana od śmierci dzięki interwencji Langefeld, która dowiodła, że skazana nie ma jeszcze 16 lat.

18 kwietnia wykonano następną egzekucję, w której zginęło 14 więźniarek z Lublina i Lubelszczyzny, wiele za pracę w KOP[214]: Eugenia Adamiak (33 lata, ZWZ, urzędniczka zarządu miejskiego), Maria Apcio (22 lata, na praktyce w aptece), Kazimiera Banowa (45 lat, urzędniczka Ubezpieczalni Społecznej), Apolonia Chrostowska (22 lata), Grażyna Chrostowska (21 lat), Maria Dobrowolska (26 lat, ZWZ, mgr historii, urzędniczka zarządu miejskiego), Zofia Grabska (35 lat, urzędniczka fabryki drożdży), Eugenia Jóźwiak, Maria Mućko (45 lat), Emilia Radecka (25 lat, Głusk, pow. Lublin), Romana Sekuła (18 lat, aresztowana w 16 roku życia za rozrzucanie ulotek z propagandą komunistyczną wśród żołnierzy niemieckich), Maria Waśniewska (34 lata), Józefa Wersocka (42 lata, właścicielka majątku w Lublinie), Regina Żytek (38 lat).

W kwietniu również rozstrzelano częstochowiankę Genowefę Iwańczakową. Na początku miesiąca wezwano ją do Wydziału Politycznego i zawiadomiono, że mąż został rozstrzelany w Oświęcimiu. W kilka dni potem, 9 kwietnia, zabrano ją do bunkra, skąd nie wróciła.

Następna egzekucja odbyła się poza obozem, na polskiej ziemi. Już 23 stycznia 1942 roku wywieziono z Ravensbrück na Pawiak 13 więźniarek, 18 kwietnia jeszcze 2 (Krąkowską i Skowrońską). Sądzono, że wyjazd ten miał związek z dalszym śledztwem, tym czasem 28 maja zostały one wszystkie rozstrzelane wraz z grupą mężczyzn i kobiet z Pawiaka. Egzekucję wykonano w Magdalence (lasy sękocińskie) pod Warszawą. Oto ich nazwiska: Halina Czyżewska (40 lat), Elżbieta Danielewicz (30 lat, ZWZ), Hanna Derecka (40 lat, ZWZ, aresztowana z synem i mężem, którzy zginęli), Halina Kauczew (40 lat, ZWZ), Mieczysława Kierzkowska (20 lat), Wanda Krąkowska (30 lat, aresztowana z matką i 2 braćmi: Stefanem i Tadeuszem Filipiakami), Władysława Krupska (38 lat, urzędniczka zarządu miejskiego, wydz. zaopatrzenia), Anastazja Księżopolska (Węgrów, gospodyni wiejska), Zofia Kwiecińska (22 lata), Helena Rywczak (30 lat), Władysława Skowrońska, Natalia Stefańska, Maria Tokarska (z domu Wawer, 30 lat), Maria Wawer (60 lat), Kamila Żukowska (35 lat).

Jedna z nich, Wanda Krąkowska, podharcmistrzyni, była aresztowana w związku ze sprawą organizacji PLAN[215], Zofia Kwiecińska natomiast w związku ze sprawą Stronnictwa Pracy; aresztowano ją wraz z ojcem, działaczem tegoż stronnictwa. Inni więźniowie, aresztowani z tych samych powodów, znajdowali się wówczas na Pawiaku. Czyżby niemiecka pedanteria kazała zgładzić więźniów jednej sprawy jednocześnie? Między więźniarkami z Ravensbrück rozstrzelanymi 28 kwietnia były też kobiety aresztowane nie za udział w konspiracji, ale za posiadanie broni. Dlaczego wywieziono tę grupę w styczniu 1942 roku, trzymano w więzieniu na Pawiaku do kwietnia i rozstrzelano w Magdalence, a nie, jak inne, w Ravensbrück, nie da się już chyba wyjaśnić. Był to zresztą jedyny znany nam wypadek tego rodzaju. Czerwiec 1942 roku minął bez egzekucji.

7 lipca wywołano 6 więźniarek z Warszawy. Były to: Ewa Falkowska (z domu Zdziechowska, 28 lat), Janina Jędrzejczak (40 lat), Aniela Kisielewska (40 lat), Genowefa Lenart (26 lat), Helena Pacocha (36 lat), Maria Wilamowska (36 lat).

16 lipca rozstrzelano 3 więźniarki z Warszawy i 3 z Lubelszczyzny. Warszawa: Stanisława Czech (22 lata), Józefa Kęszycka (20 lat, córka właściciela majątku Błociszewo w Poznańskiem, pracowała w TAP[216]), Krystyna Niemirycz (19 lat, uczennica); Lubelszczyzna: Józefa Paluszek, Feliksa Pruchniak (32 lata, Chełm, kolporterka pisma „Polska Żyje”) i Aniela Rozzwałko (32 lata, Chełm Lubelski, gospodyni wiejska).

17 lipca rozstrzelano 3 więźniarki z Warszawy: Janinę Abramek (42 lata), Rozalię Ćwiek, Halinę Staniszewska (30 lat, aresztowana 26 sierpnia 1940 r. „Barykada Wolności” w związku ze sprawą Stanisława Dubois).

Sierpień przeszedł bez egzekucji.

7 września 1942 r. rozstrzelano 13 więźniarek z Lublina: Broniszową (imię nie ustalone), Zofię Grzesiak (36 lat), Zenobię Gziul (32 lata), Kazimierę Paczkowską (40 lat, gospodyni wiejska), Marię Potocką, Bronisławę Świeć, Annę Wiktorską, Bronisławę Wójcik (KOP), reszty nazwisk nie udało się ustalić.

25 września egzekucja więźniarek z Warszawy i jednej z Kielc. Warszawa: Janina Borkowska (37 lat, organizacja konspiracyjna „Racławice”), Jadwiga Boska (50 lat), Henryka Dembowska (42 lata, matka), Małgorzata Dembowska (20 lat, córka, obie ZWZ), Stefania Jachimowicz (30 lat, urzędniczka Związku Izb i Organizacji Rolniczych), Zenobia Kierska (32 lata, z d. Korzyńska), Anna Ryglewicz (34 lata); Kielce: Wanda Polakowska (24 lata).

3 października egzekucja 6 więźniarek z Tomaszowa Mazowieckiego i Spały: siostry Bronisława (20 lat) i Janina (27 lat) Cabanówny i siostry Halina (21 lat) i Irena (24 lata) Poborcówny, Maria Brodzik i Janina Głuszcz (30 lat).

Na specjalną uwagę zasługują przybyłe do obozu 10 kwietnia 1942 r. siostry Cabanówny i Poborcówny (względem siebie siostry cioteczne). Obie Cabanówny i Halina Poborcówna na początku okupacji pracowały celowo w kasynie oficerskim w Spale, będąc członkiniami ZWZ. Zostały aresztowane 13 października 1941 roku za wykradzenie planu bunkrów, gdzie przechowywano amunicję, i wywiezione do Radomia. Przebywały na badaniach dwa tygodnie, bite i maltretowane. Z kolei przewieziono je do Łodzi, a następnie do Piotrkowa, gdzie również były badane. Z Piotrkowa dostały się do Ravensbrück. Irena Poborcówna pracowała w Spale jako urzędniczka, będąc również członkinią ZWZ. Losy jej aresztowania i śledztwa były identyczne, jak i sióstr[217].

Sprawa czterech sióstr musiała być poważna i była specjalnie zagadkowa. Jedna z Cabanówien niedługo po przyjeździe do obozu tajemniczo zniknęła. Siostra rozpaczała, sądząc, że ją zamordowano. Po kilku dniach zjawiła się jednak, przeszedłszy przez odwszawianie, jak wszystkie nowo przybyłe. Siostra szalała teraz z radości, ale ona tej radości nie podzielała i oświadczyła: „Nie masz się czego cieszyć. Koniec nasz wiadomy. Szkoda, że już nie po wszystkim. Nie wiadomo, co jeszcze przyjdzie nam przeżyć”[218].

Niewątpliwie Cabanówna była na dodatkowym przesłuchaniu czy konfrontacji i zorientowała się, co je czeka, a może odczytano jej wyrok. Na jego wykonanie czekały cztery siostry do października 1942 roku[219].

Następna egzekucja odbyła się 15 grudnia. Rozstrzelano 7 więźniarek z Warszawy. Były to: Maria Drągowska (ok. 40 lat), Irena Dudnik (34 lata), Wacława Łagodzińska (49 lat), Irena Palczewska (28 lat, aresztowana w Józefowie z mężem i siostrą), Jadwiga Pobiedzińska, Janina Różańska (26 lat, studentka polonistyki, siostra Palczewskiej), Władysława Wiśniewska (34 lata, bibliotekarka).

Pobiedzińska była aresztowana wraz z 16-letnią córką Kazią, która nie była objęta wyrokiem. Ówczesna główna dozorczyni Langefeld wzruszyła się widokiem pożegnania matki z córką. Odesłała obie na blok i telefonowała do Berlina, informując, iż w aktach są nieścisłości. Liczyła, że egzekucję odłożą. Odpowiedź przyszła natychmiast. Wyrok wykonano w dniu następnym.

23 grudnia rozstrzelano dwie więźniarki, też z Warszawy: Jadwigę Chęclewską i Żanetę Napiórkowiską (35 lat, żona oficera).

11 lutego 1943 r. rozpoczyna się nowa seria rozstrzeliwań. Tego dnia rozstrzelano 8 więźniarek z Warszawy: Janinę Brandtową (42 lata), Janinę Górską (35 lat, kosmetyczka), Lucynę Kiepus (19 lat), Kazimierę Leontiew (40 lat), Stanisławę Woźniak (29 lat, pielęgniarka, współpraca z pismem „Walka”), Jadwigę Wolską (ok. 35 lat, urzędniczka Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych), Halinę Wądołowską (21 lat), Marię Pajączkowską (żona robotnika), i 2 z Lublina: Janinę Gnaś (40 lat, gospodyni wiejska) i Marię Gnaś (26 lat, gospodyni wiejska, pow. Zamość). Obie lublinianki były operowane doświadczalnie.

15 marca rozstrzelano 8 więźniarek z Warszawy. Były to: Janina Bonder (30 lat), Danuta Hołownia (22 lata, studentka, córka oficera WP), Zofia Hübnerowa (38 lat, właścicielka drogerii, TAP), Anna Matyjanka (21 lat, studentka polonistyki, KOP), Helena Rydel (35 lat), Julia Seredowska (ok. 60 lat, KOP), Wanda Szczęsna (30 lat, z d. Przeździecka), Wanda Szczupak.

Z egzekucją marcową wiąże się żywiołowa manifestacja Polek, których nerwy w tym czasie były napięte do ostatecznych granic. Egzekucje następowały po sobie w krótkich odstępach czasu, co stwarzało nastrój przygnębienia i stałej niepewności. Grupa Polek politycznych żyła w ciągłym oczekiwaniu na swoją kolej. W takiej sytuacji przyszła wiadomość o nowej egzekucji. W blokach, z których zabrano ofiary, zapanowało silne podniecenie. Widziano je odchodzące, jak dawały znaki pożegnania, wymieniały ostatnie polecenia. Podczas wieczornego apelu rozeszła się wieść, że skazane zaprowadzono do kamery odzieżowej, aby je przebrać w wolnościową odzież. Gdy tylko syrena obwieściła koniec apelu, gromadka Polek rzuciła się w kierunku kamery, chcąc pożegnać współtowarzyszki. Zgromadzono się między 10 a 11 blokiem w oczekiwaniu na wyjście skazanych. Przez ulicę przechodziła właśnie zastępczyni głównej dozorczyni, Gallinat, która zaczęła wymyślać i bić oczekujące. Z grupy więźniarek padały również wyzwiska. Gdy Gallinat w pasji rzuciła w więźniarki kamieniem, zdeterminowane Polki o mało jej nie zlinczowały. Wywiązała się kompletna bójka, do której przyłączyły się eskortujące dozorczynie. Gdyby nie ich pomoc, nie wiadomo, czy Gallinat wyszłaby cało z tej opresji. W zamieszaniu zerwano jej pelerynę z ramion. Dzięki przytomności umysłu głównego gońca obozowego Heleny Korewy, wprowadzono szybko w ruch syrenę wzywającą nocną zmianę na apel roboczy. Incydent został przerwany, a jego sprawczynie zdołały zbiec i ukryć się w szeregach czterotysięcznej nocnej zmiany. Jak ogólnie mniemano, zajście to nie miało dodatkowych tragicznych następstw tylko ze względu na pewną przychylność, jaką żywiła dla Polek ówczesna główna dozorczyni Langefeld. Po zajściu marcowym Langefeld zresztą została osadzona w bunkrze na 5 miesięcy. W związku z tym incydentem 2 Polki pracujące w Wydziale Politycznym, Wanda Urbańska i Popielewska, dostały się również do bunkra za rzekome wyniesienie z biura wiadomości o mającej nastąpić egzekucji, co wywołało „rebelię Polek”[220].

29 kwietnia 1943 r. znowu nastąpiła egzekucja, której ofiarą padło 5 więźniarek z Warszawy: Stefania Błędzka (28 lat, żona oficera, TAP), Helena Cieślak (TAP), Halina Ernestowa (38 lat, TAP), Jadwiga Litwinowiczowa (45 lat, TAP), Helena Sawicz (27 lat, TAP), i jedna z Radomia – Zofia Szachowicz (31 lat).

Zwłoki ich spalono w krematorium.

Przez następne prawie cztery miesiące egzekucji nie było. Nastroje wśród Polek politycznych trochę się poprawiły. 23 września jednak miała miejsce nowa egzekucja, i to kobiet poprzednio operowanych doświadczalnie. Rozstrzelano 3 więźniarki z Lublina: Rozalię Gutek (20 lat), Marię Zielonkę (29 lat), obie za pracę w KOP, i Anielę Sobolewską (32 lata, gospodyni wiejska, pow. Puławy), oraz jedną z Warszawy Apolonię Rakowską (48 lat, właścicielka restauracji).

Teraz nastąpiła półroczna przerwa w egzekucjach, trwająca do 4 marca 1944 roku. Tego dnia rozstrzelano Jadwigę Bockową z Torunia (nr obozowy 3 213) za przestępstwo popełnione w obozie. Bockowa pracowała w kuchni SS-mańskiej. Została posądzona o przygotowanie trującej potrawy. Sprawę jej prowadził Ramdohr.

Drugą więźniarką zgładzoną w tym roku za przestępstwo obozowe była Klara Jeziorska, też z Torunia (nr obozowy 11 611). W lipcu 1943 roku była wywieziona do fabryki w Neubrandenburg. W maju 1944 r. wykryto w fabryce sabotaż i w związku z tym Jeziorską, jako główną oskarżoną, przewieziono do bunkra w Ravensbrück. Oczekiwała na wykonanie wyroku wraz z Rosjanką Wierą Wanczenko-Pisaniecką, oskarżoną również o sabotaż w Genthin[221]. Pisaniecką powieszono w marcu 1945 roku[222].

W Neubrandenburg 11 listopada 1944 roku na ogólnym apelu podano do wiadomości, że Klara Jeziorska została powieszona za sabotaż. Trudno obecnie ustalić, czy rzeczywiście wyrok wykonano w listopadzie, czy też dopiero w marcu 1945 roku.

Dłuższa przerwa w egzekucjach obudziła nadzieję na ich zaprzestanie. Przyszły wiadomości o Powstaniu Warszawskim, zaczęły zjeżdżać transporty kobiet z Warszawy, transporty z ewakuowanego Oświęcimia. W obozie zapanował nieopisany chaos. W tej sytuacji nie zaniechano egzekucji. 5 stycznia 1945 roku rozstrzelano 5 więźniarek z Warszawy: Zofię Lipińską-Szulcową (38 lat, radca prawny w zarządzie miejskim, ZWZ), Józefę Remiszewską (47 lat, właścicielka sklepu na Natolińskiej 9), Irenę Sokołowską (23 lata, aresztowana z braćmi), Jadwigę Wilgocką (28 lat, studentka) i Halinę Wohlfarth (29 lat, absolwentka CIWF); dwie ostatnie aresztowane w związku z wpadką czasopisma konspiracyjnego „Dzień”. Krążyła pogłoska, że zostały powieszone.

Już w lipcu 1944 r. wezwano Zofię Lipińską, pełniącą wówczas funkcję sztubowej bloku 20, do kancelarii głównej dozorczyni, gdzie sprawdzono jej personalia. Był to znak, że interesują się jej sprawą. Po krótkim czasie sprowadzono z komanda fabrycznego Grüneberg Halinę Wohlfarth, związaną z tą samą sprawą, a następnie, z tejże samej fabryki, Józefę Remiszewską. Dwie pozostałe pracowały w obozie (Sokołowska w kuśnierni, a Wilgocka w szwalni Grahla w Fürstenbergu). Cała piątka od lipca żyła w oczekiwaniu na egzekucję, którą z nieznanych powodów odwlekano. Trzeba tutaj podkreślić, że komunistki austriackie pracujące w Biurze Pracy chciały zorganizować Halinie Wohlfarth ucieczkę wraz z zagrożonymi komunistkami austriackimi. Nie zgodziła się na to, nie chcąc zostawiać koleżanek. Decyzją swoją udowodniła najwyższą klasę człowieczeństwa.

W 1944 roku zginęła też Amelia Mildnerowa z Ćmielowa (nr obozowy 10 175). Była wysłana do Neubrandenburg, gdzie oskarżono ją o wysyłanie nielegalnej korespondencji przez jednego z majstrów, co było zresztą zgodne z prawdą. Przeniesiono ją do Ravensbrück i osadzono w bunkrze. Po 2 miesiącach zgładzono[223].

W lutym tego roku planowano jeszcze jedną egzekucję, w której miały zginąć wszystkie Polki operowane doświadczalnie. 4 lutego dostały one rozkaz pozostania w bloku. Ponieważ drogą poufną dotarła wiadomość o przygotowywanej egzekucji, wszystkie „króliki” ukryły się wśród masy więźniarek. Egzekucja nie nastąpiła.

W tym miesiącu były jeszcze inne wypadki ukrycia się więźniarek przed grożącą egzekucją. Było to oczywiście możliwe tylko w tym czasie, kiedy zagęszczenie w obozie przybrało rozmiary katastrofalne i przeprowadzenie poszukiwań w blokach i zakamarkach obozu było absolutnie niemożliwe. Widocznie zamierzano „odrobić” w tych niemal ostatnich chwilach różne zaległości, gdyż przywieziono np. z Neubrandenburg na egzekucję Martę Birkównę z warszawskiego transportu (23 września 1941 r.). Ponieważ w Ravensbrück wiedziano, co ją czeka, zorganizowano natychmiastowy ratunek. Zaraz po przekroczeniu bramy obozowej blokowa bloku nr 1 – Marta Baranowska – ukryła Birkównę u siebie. Ze zrobionym naprędce tatuażem wpakowano ją pod nazwiskiem i numerem zmarłej oświęcimianki do transportu kobiet z ewakuowanej Warszawy, który odjechał do Neustadt-Glewe[224]. Zakaz opuszczania bloku otrzymała również Władysława Wieczorkowa z transportu lubelskiego (31 maja 1942 r.); i ona ukrywała się w innym bloku i uniknęła egzekucji.

W kwietniu osadzono w bunkrze Stanisławę Pawlakównę (była oddziałowa z Pawiaka) bez podania przyczyny, co zresztą nie należało do rzadkości. Według wiadomości, jakie się przedostały z Wydziału Politycznego, miała ona również być rozstrzelana z grupą więźniarek z majowego transportu warszawskiego. Zbliżające się działania wojenne musiały wpłynąć na zaniechanie egzekucji, gdyż Pawlakównę zwolniono z bunkra.

Nie dysponujemy nazwiskami wszystkich rozstrzelanych. Następujące Polki zginęły w egzekucjach o nie ustalonych datach, ich personaliów również nie udało się szczegółowo ustalić: Głuch, Leokadia Kazanecka (36 lat), Kazanecka II, Kazanecka III (wszystkie trzy z Warszawy), Agnieszka Pilchowska (Śląsk, Wisła), Zofia Piotrowska (Tomaszów Maz.), Józefa Puchaczek (Warszawa), Samiec (Cieszyn), Stachelska (Warszawa, 1942?), Cecylia Stempel (Kielce), Halina Turowska, Agnieszka Zaborowska.

Od kwietnia 1942 r. do stycznia 1945 r. rozstrzelano ponad 160 Polek więźniarek politycznych. Nie jest to liczba wyczerpująca, gdyż nie były utrwalane w dostępnych mi notatkach wszystkie wypadki egzekucji Polek.

Postawa Polek wobec śmierci była wspaniała. Szły na egzekucję spokojnie, jakby z nią pogodzone. Zdobywały się na uśmiech i gesty pożegnania. Były wypadki, że niektóre z nich, wywołane rano, wracały do bloku i tam czekały na powrót swoich towarzyszek pracujących poza obozem, aby razem odbyć wędrówkę na miejsce stracenia. Czas ten spędzały na rozmowach z najbliższymi, niekiedy na modlitwie, zawsze spokojnie, bez histerii.

Jak zeznawali członkowie załogi na procesie hamburskim, nawet im zaimponowało godne zachowanie się Polek w obliczu śmierci.

2. Egzekucje więźniarek innych narodowości

Poza egzekucjami Polek politycznych były również egzekucje obejmujące przedstawicielki innych narodowości.

Istnieje niepotwierdzona wersja o grupie Francuzek, które w lecie 1944 roku miały przybyć do obozu w tajemniczych okolicznościach. Według tej wersji przetrzymano je kilka godzin w garażu za bramą obozową i tegoż dnia rozstrzelano koło krematorium. Żadne wspomnienie Francuzek nie potwierdza tego faktu[225].

18 stycznia 1945 r. rozstrzelano 4 Francuzki spadochroniarki. Schwarzhuber zeznawał na procesie hamburskim, iż otrzymał rozkaz gestapo, potwierdzony przez Suhrena, aby ustalił miejsce pobytu 4 więźniarek Francuzek. Przywieziono je z Königsberg nad Odrą i osadzono w bloku karnym, a następnie w bunkrze. Zostały stracone koło krematorium w obecności dra Trommera i Schwarzhubera. Ciała spalono. Schwarzhuber z uznaniem opisał ich wspaniałą postawę wobec śmierci[226]. Na drugi dzień Czeszki z kamery odzieżowej przyniosły koleżankom ich ubrania. Jeden z płaszczy zawieziono do Francji[227].

W kwietniu 1944 roku rozstrzelano Niemkę Ernę Eifler z innymi więźniarkami, których nazwisk nie można obecnie ustalić. W sierpniu wysłano do Berlina z wyrokiem śmierci Niemkę Charlotte Eisenblätter. Jesienią taki sam los spotkał komunistkę niemiecką Else Noffke – po krótkim pobycie w bunkrze została rozstrzelana. W październiku rozstrzelano również Austriaczkę Marię Günsburg.

27 września 1944 r. stracono niemiecką komunistkę Kathe Niederkirchner z Berlina. Ona i Else Noffke po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej jako spadochroniarki dostały się ze Związku Radzieckiego do Niemiec i prowadziły agitację antywojenną między żołnierzami armii niemieckiej. Niederkirchner pisała na skrawkach papieru dzienniczek w bunkrze. 27 września Schutzhaftlagerführer odczytał jej wyrok śmierci[228].

Pod koniec listopada i na początku grudnia 1944 r. rozstrzelano 13 kobiet: Rosjanki, Francuzki i Słowenki[229]. Szczegóły tych egzekucji nie są znane. Według zeznania Schwarzhubera – w marcu i kwietniu 1945 roku stracono 21 więźniarek: 3 Angielki i 18 Rosjanek. Angielki były spadochroniarkami, służyły we French Section of SOE i zostały schwytane na terenie Francji: Violette Szabo (23 lata, odznaczona pośmiertnie Krzyżem Jerzego), Denise Williams Bloch (29 lat), Lilian Rolfe (30 lat, schwytana przez gestapo w rejonie Poitiers[230], podała nr obozowy 138 450?). Zostały rozstrzelane, a ciała ich spalono w krematorium w obecności dra Trommera, sierż. SS Zappa, kapr. SS Schultza i Schenka oraz dentysty dra Hellingera.

Na przełomie lat 1944/45 przywieziono do Ravensbrück Angielki schwytane podczas pełnienia wojskowej służby pomocniczej (Women Transport Service). Wszystko wskazywało na to, że będą również rozstrzelane, lecz z niewiadomych powodów stało się inaczej.

Cicely Lefort, która jako kurierka wylądowała we Francji, została aresztowana na początku 1944 roku i po pobycie w więzieniu wysłana do obozu. Wycieńczona przejściami, ze zrujnowanym zdrowiem, zginęła w komorze gazowej w marcu następnego roku.

Inne z nich uszły śmierci.

Ellen Nearne, torturowana podczas badań, przetrzymała śledztwo w Ravensbrück oraz komando w Torgau. W kwietniu 1945 r. uciekła z obozu.

Odette Sansom-Churchill, również kurierka, aresztowana w kwietniu 1943 r., dostała się w lipcu do Ravensbrück jako Sonderhäftling siedziała w bunkrze. Prawdopodobnie działała tu magia nazwiska. Po wojnie, w 1946 r., została odznaczona Krzyżem Jerzego. We Francji kwestionowano jej działalność w ruchu oporu na terenie kraju. Sprawa ta jest jeszcze nie wyjaśniona.

Yvonne Baseden, oficer lotnictwa, wylądowała na spadochronie we Francji. Aresztowana i poddana torturom, została wreszcie wysłana do Ravensbrück, gdzie oczekiwała śmierci z dnia na dzień. Doczekała jednak ewakuacji przez Szwedzki Czerwony Krzyż. Do grupy tej należała również Yvonne Rudellat, występująca w obozie jako Jacqueline Gautier. Przeszła przez Ravensbrück, komando w Torgau i Bergen-Belsen.

Rosjanki rozstrzeliwano lub wieszano za sabotaż w fabrykach zbrojeniowych. Ogółem od 6 maja 1944 r. do 11 marca 1945 r. wykonano egzekucje na ok. 85 więźniarkach Rosjankach[231].

W związku z zamachem na Hitlera w dniu 20 lipca 1944 r. przywieziono do Ravensbrück kilku wyższych oficerów, zamieszanych w sprawę zamachu, wraz z rodzinami. Część tych oficerów na miejscu stracono.

VII. Operacje doświadczalne

1. Pierwsze operacje

Operacje doświadczalne, przeprowadzane w kobiecym obozie koncentracyjnym Ravensbrück na zdrowych, przeważnie zupełnie młodych Polkach, więźniarkach politycznych, stanowiących zwartą i dość jednorodną grupę, są jednym ze specyficznie polskich problemów tego obozu. Operowane, które szczęśliwym zbiegiem okoliczności w większości zdołały się ocalić z piekła hitlerowskiego, są żywym dowodem zbrodni dokonywanych przez lekarzy niemieckich, co zostało wykorzystane na I procesie norymberskim przeciwko lekarzom hitlerowskim.

Do operacji doświadczalnych wybierano specjalnie Polki (z małymi wyjątkami), głównie z wrześniowego transportu lubelskiego (z 23 września 1941 roku) oraz kilka z Warszawy[232]. Już w obozie głowiono się niejednokrotnie nad kryteriami wyboru operowanych. Obecnie możemy stwierdzić na podstawie materiałów procesów norymberskich, że operowano tylko kobiety mające wyroki śmierci. „Jedynie obywatelki polskie, w pełni zdrowe, były używane do eksperymentów”[233]. Jak zeznawał dr Schidlausky, operowane były skazane na śmierć przez Standgericht; oczekiwano tylko potwierdzenia wyroków przez generalnego gubernatora[234]. Określenie to jest jednak bardzo szerokie – jak wiadomo, nie tylko więźniarki z Lublina i Warszawy miały wyroki śmierci i były rozstrzeliwane w obozie. Tu dochodzimy do określenia węższego: operowane, z małymi wyjątkami, rekrutowały się z więźniarek politycznych skazanych na śmierć, pochodzących z okręgu lubelskiego (Distrikt Lublin). Dowódca SS i policji w Lublinie, SS-Gruppenführer odbył Globocnik, znany był z samowolnego postępowania i przeprowadzania egzekucji na własną rękę. Jest prawdopodobne, iż mógł dać swoją aprobatę na operacje kobiet z dystryktu lubelskiego[235]. Do pewnego stopnia podważają tę hipotezę cztery operowane z Warszawy. Trudno wytłumaczyć, dlaczego właśnie te kobiety zostały wybrane spośród wielu z okręgu lubelskiego, również skazanych na śmierć. Wiadomo, że w latach 1942-1945 rozstrzeliwano wiele więźniarek pochodzących z Lubelszczyzny i z Warszawy. Zdaje się, iż tajemnicy tego wyboru nie da się już wyjaśnić, skoro nie wyjaśniono jej na procesie norymberskim nr 1 i procesie załogi SS z Ravensbrück. Z zeznania dra Schidlauskyego wiadomo, że dr Oberheuser[236] otrzymywała każdorazowo od komendanta obozu listę skazanych na śmierć i przeznaczonych do operacji doświadczalnych. Zatem wyboru z owej listy dokonywała faktycznie ona. Dr Fischer[237] ze swej strony wyjaśnił, iż po przygotowaniach lekarskich do operacji dr Gebhardt zawiadamiał lekarza obozu (Sanitätsoffizier) o dacie operacji i ilości potrzebnych więźniarek. Ten z kolei omawiał sprawę z komendantem, który sam, czy też przez dr Oberheuser, dokonywał wyboru „królików” doświadczalnych. Przeznaczone na operację miały być przedtem zbadane[238]. Dr Oberheuser zeznawała, iż musiała zbadać wszystkie kobiety umieszczone na liście komendantury, zwłaszcza chodziło o stan serca[239]. Istotnie, kobiet chorych na serce lub z podwyższoną temperaturą nie operowano. Było parę wypadków odesłania ich do bloku. Operowano tylko zupełnie zdrowe.

SS-Reichsarzt dr Grawitz miał pod swoją opieką wszelkie eksperymenty na ludziach w obozach koncentracyjnych. On właśnie zezwolił w 1942 roku na przeprowadzenie operacji doświadczalnych na więźniarkach Ravensbrück[240]. Dr Gebhardt poinformował go, iż eksperymenty będą dokonywane na skazanych na śmierć[241].

Według dra Gebhardta trzy wydarzenia spowodowały decyzję z maja 1942 r., która miała prowadzić do szybkiego rozwiązania zagadnienia medycznego wykorzystania sulfonamidów w doświadczeniach na ludziach.

1. Kryzys zaufania wśród rannych żołnierzy do lekarzy SS i wojskowych, wywołany przez duże straty na wschodzie. Nastroje te wzmagały się po zrzutach ulotek wroga, zawierających informacje o wydawaniu żołnierzom alianckim opatrunków z sulfonamidami i penicyliną, które miały zabezpieczać przed zakażeniami.

2. Himmler w tym czasie referował Hitlerowi pierwszą inspekcję wykonywanych przez Raschera doświadczeń na ludziach w obozach koncentracyjnych. Hitler w wyniku tego zdecydował, „że zasadniczo, jeśli chodzi o dobro państwa, doświadczenia na ludziach są dopuszczalne” i że „z reguły nikt, kto przebywa w obozie koncentracyjnym lub więzieniu, nie powinien pozostać nie tknięty przez wojnę, gdy żołnierze niemieccy muszą dokonywać czynów prawie niemożliwych, a kraj z kobietami i dziećmi wali się pod ciosami zapalających bomb fosforowych”.

3. Zamach na szefa RSHA Obergruppenführera i zastępcę protektora Rzeszy dla Czech i Moraw Reinharda Heydricha, dokonany 27 maja 1942 r. Był to ciężki postrzał, który rozszarpał narządy jamy brzusznej i klatki piersiowej. Po 14 dniach Heydrich zmarł. Dla Gebhardta stało się to niezwykle ważne ze względu na możliwość zastosowania sulfonamidów.

Po tym wypadku postanowiono rozpocząć doświadczenia nad działaniem sulfonamidów przy leczeniu zgorzeli gazowej w warunkach możliwie zbliżonych do frontowych[242]. Ponieważ Gebhardt był początkowo krytycznie nastawiony wobec sulfonamidów ze względu na swoje koncepcje kliniczne, obecnie, dla zrehabilitowania się, miał przedłożyć wyniki badań klinicznych. W taki sposób uzasadniał swój udział w operacjach doświadczalnych.

Początkowo zamierzano przeprowadzać doświadczenia w sanatorium Hohenlychen, położonym 20 km od Ravensbrück. Było to sanatorium przeciwgruźlicze, założone przez Roberta Kocha. Hitlerowcy przekształcili je na sanatorium chirurgii urazowej. Kierownikiem jego został SS-Brigadeführer dr Karl Franz Gebhardt, przyjaciel i lekarz osobisty Himmlera, przewodniczący Niemieckiego Czerwonego Krzyża (Ordinarius der Orthopädischen Chirurgie Berlin, Chefarzt der Heilanstalt Hohenlychen, Oberster Kliniker beim Reichsarzt der SS; w lekarskim procesie norymberskim skazany na śmierć). Z niewiadomych przyczyn odstąpiono od zamiaru operowania w sanatorium i na wiosnę 1942 roku urządzono w rewirze Ravensbrück salę operacyjną, a w lipcu zainstalowano rentgenowski aparat diagnostyczny; zwiększono również ilość łóżek[243]. Specjalne aparaty i urządzenia potrzebne do eksperymentów zmontował Dr Blumenreuther (Sanitätszieugmeister der Waffen-SS).

Wkrótce okazało się, jakiemu celowi służą owe przygotowania w rewirze, osłonięte do pewnego czasu tajemnicą. Już 12 kwietnia 1942 roku wezwano do raportu 22 więźniarki z transportu lubelskiego. Główna dozorczyni bacznie oglądała im kończyny dolne. W wyniku raportu przydzielono je do ciężkiej pracy przy pleceniu mat inspektowych. 18 kwietnia wzięto z tego transportu 14 na rozstrzelanie. W połowie kwietnia wycofano z kolumn wyjazdowych wszystkie więźniarki z transportu lubelskiego i warszawskiego, przybyłego do obozu 23 września 1941 r., i zatrudniono je wewnątrz obozu. 24 lipca 1942 roku wezwano do komendantury 70 więźniarek politycznych z transportu lubelskiego[244] i 5 z transportu warszawskiego (również z 23 września). W obecności lekarzy obozowych sprawdzono ich personalia i dokonano powierzchownego przeglądu, zwracając uwagę głównie na kończyny dolne i górne. Następnego dnia wezwano już cały lubelski transport wrześniowy i owe 5 więźniarek z warszawskiego. Ta sama sytuacja powtórzyła się jeszcze kilka razy. Za każdym razem po przeglądzie odsyłano więźniarki do bloku. Wreszcie 30 lipca wezwano ponownie już tylko 75 kobiet, z których 10, bez specjalnego wyboru, zatrzymano. Po badaniu lekarskim sześciu z nich ogolono nogi i dano zastrzyk oszałamiający. Po kilku godzinach odesłano je jednak do bloku. Dopiero 1 sierpnia owe 6 wezwano jeszcze raz i zoperowano w rewirze.

Przybyły z Hohenlychen dr Gebhandt, ze swym asystentem drem Fischerem, w obecności lekarzy obozowych: Schidlausky’ego, Rosenthala i Oberheuser, dokonał na sześciu zdrowych kobietach chirurgicznych zabiegów doświadczalnych. Do uśpienia operowanych użyto morfiny i evipanu. Pod narkozą dokonano cięć długości 5-8 cm, głębokości 1,5 cm.

Po dwóch tygodniach wezwano do rewiru następną grupę, 9-osobową. Stało się jasne, iż wszystkie z oglądanych 24 lipca w rewirze przeznaczone są na obiekty operacji doświadczalnych. Wezwane postanowiły zaprotestować. Zapytały lekarzy, dlaczego biorą je na operacje, skoro są zupełnie zdrowe. Jak wiadomo, w stosunku do więźniów politycznych żadne prawo nie przewiduje takich represji. Oświadczenie to zbyto żartami, a dr Fritz Fischer odesłał je po wyjaśnienia do miejscowych lekarzy. Naturalnie żadnych wyjaśnień nie otrzymały i 14 sierpnia je operowano. Od tej pory operacje były robione w niewielkich odstępach czasu. Operowano pojedyncze więźniarki 22 i 28 sierpnia oraz 8 i 14 września. Były to operacje kostne. Pierwsze grupy „królików” izolowano nawet od lekarskiego i pielęgniarskiego personelu więźniarskiego.

Podczas operacji pracownice rewiru zamknięto w pokoju dyżurnym. Gdy je wypuszczono, stwierdziły, iż pokoje, w których leżały operowane, są zamknięte, a klucze znajdują się u sióstr SS. Przy pielęgnacji operowanych brały udział tylko dwie więźniarki, Niemki: Gerda Quernheim i Fina Pautz. Opieka ta była zupełnie niewystarczająca[245].

Operowane chorowały bardzo ciężko – leżały w wysokiej gorączce, niejednokrotnie majacząc i rzucając się po posłaniu. Opatrunki zmieniano nieraz dopiero po 14 dniach. Cuchnąca ropa lała się z otwartych ran, przyprawiając przytomniejsze o mdłości. Okna musiały być szczelnie zamknięte, aby tą drogą nie przenikały na obóz informacje o operacjach. Policjantki obozowe, rekrutujące się przeważnie z najpodlejszego elementu Niemek, pilnie strzegły, aby nie było kontaktu z operowanymi i odganiały ciekawe od okien rewiru. Pomimo to udało się pierwszym operowanym wyrzucić kartkę z informacjami o ich sytuacji.

W tym okresie głód dawał się dotkliwie we znaki, nie było jeszcze paczek. W takim stanie rzeczy Polki pracujące w kuchni obozowej samorzutnie zorganizowały dożywianie operowanych. W tym celu systematycznie okradały kuchnię SS-mańską. Również kolumny pracujące w majątkach ziemskich przynosiły dla „królików” jarzyny i owoce. Tą drogą zdobyte produkty wzmacniały w pewnej mierze wycieńczone organizmy. Ze strony władz nie było dla operowanych żadnych względów. Przeciwnie, gdy były potrzebne miejsca dla następnych operowanych, wyrzucano do bloku chore po niedawnych operacjach. Były wypadki, że operowane z rewiru wynoszono na noszach.

Po operacji „króliki” przestawały interesować lekarzy rewirowych. Izabela Rek przywieziona z sali operacyjnej siniała szybko i przestawała oddychać. Zaalarmowano dr Oberheuser, która wcale się tym nie przejęła i nie przerwała swojej pracy. Dopiero po jakimś czasie zjawiła się z zastrzykiem kamfory i przywróciła chorą do życia[246].

16 września 1942 r. sześć więźniarek powtórnie wzięto na operacje i rozcięto im rany już zabliźnione. 23 września operowano jedną, 30 września następne 10, a 7 października – 12; były to operacje mięśniowe zakaźne. I tak operacje trwały przez resztę października, listopad i grudzień 1942 r., a następnie styczeń 1943 roku.

W listopadzie 1942 roku odbyły się oględziny operowanych, przebywających wówczas w rewirze. Po operacji zakaźnej z 7 października leżało 9 więźniarek w bardzo opłakanym stanie. Przed zapowiedzianą wizytą dra Gebhardta wydano chorym czyste koszule. Wszystkie wyniesiono do gabinetu lekarskiego, gdzie rozlokowano je na prowizorycznych leżakach, stołach lub kanapkach. Dano każdej do ręki kartkę z wypisanym symbolem operacji i tak oczekiwały na swego oprawcę. „Wyglądałyśmy strasznie komicznie; w krótkich, nędznych koszulinach, wyciągnięte na twardych deskach, z obnażonymi ranami, z kartką w rękach spoczywających na brzuchu, niczym umarlaki w trumnie. Było nam strasznie twardo i niewygodnie, ale tragiczny komizm sytuacji wywoływał paroksyzmy śmiechu; nie mogłyśmy się po prostu uspokoić... Leżałyśmy tak dwie i pół godziny, gdy nareszcie zjawiła się cała zgraja SS-manów z Gebhardtern na czele... Oberheuser szalała z nadmiaru szczęścia, podprowadzając go do każdej z nas i dając wiele uwag oraz wyjaśnień, które przyjmował obojętnie, nie patrząc prawie na nas”[247].

Przypuszczalnie w owej inspekcji brał udział sam Reichsarzt Grawitz. Jak zeznawał dr Fritz Fischer na procesie norymberskim lekarzy, Grawitz miał sam sprawdzać wyniki operacji. Nie był on zadowolony z wyników pierwszych eksperymentów. Porównał je do „einfache Flohbissen”, tymczasem chodziło o zbadanie skuteczności sulfonamidów przy leczeniu ran od kul. Po przybyciu w jesieni 1942 roku dra Stumpfeggera z Oberkommando des Heeres dr Gebhardt oznajmił asystentom, że otrzymał rozkaz, aby operacje doświadczalne wykonywać na większą skalę.

W porozumieniu z Hygienische Institut der Waffen-SS postanowiono wprowadzić do ran infekcje zbliżone do tych, jakie mogą się zdarzyć na placu boju. Instytut dostarczał od tej pory drobniutkie kawałki drewna i szkła, które wprowadzano do ran[248]. Pelagii Maćkowskiej wyjmowano przy opatrunkach kawałki szkła i tkaniny z ropą. Zofia Baj jeszcze w kwietniu 1945 roku uskarżała się na dotkliwy ból w nodze. Dr Treite zbadał ją i wyjął z rany kłębek jedwabnych nici i kawałek szkła[249]. Te same więźniarki poddawano wielokrotnie operacjom doświadczalnym; niektóre od trzech do sześciu razy. Jedna z najmłodszych – Barbara Pietrzyk – wówczas 16-letnia dziewczynka, była pięć razy operowana. Łamano jej kości obu nóg. Zmarła po powrocie do kraju, gdyż zrujnowany operacjami organizm nie wytrzymał ciężkich warunków materialnych, w jakich się znalazła.

Na skutek operacji, w niedługim czasie po zabiegach, 5 więźniarek zmarło[250].

11 lutego 1943 roku 2 operowane rozstrzelano w następujących okolicznościach: do pokoiku nr 4 w rewirze, gdzie leżały wówczas operowane, przyszedł komendant obozu Suhren i oznajmił, iż więźniarki Maria Gnaś i Maria Pajączkowska są zwolnione. Wszystkie obecne były tym bardzo zdziwione, gdyż wymienione kandydatki do wyjścia na wolność miały jeszcze nie zagojone rany, a było powszechnie wiadome, że jeśli wypuszczają na wolność, to tylko całkowicie zdrowe. Po jakimś czasie zjawiła się w rewirze sekretarka głównej dozorczyni z kartką, na której miała właśnie te dwa nazwiska do rzekomego zwolnienia. Oba nazwiska, jak wkrótce sprawdziła zatrudniona w Biurze Pracy H. Strzelecka, figurowały jako nazwiska zmarłych na serce. Również Genowefa Biega znalazła taką samą informację w książce zgonów[251]. Nie były to jedyne wypadki rozstrzelania operowanych; w późniejszych miesiącach były następne ofiary[252].

2. Operacje w 1943 roku

Po 16 stycznia 1943 roku zaprzestano nowych operacji, wykańczano tylko zaczęte eksperymenty. 16 lutego ostatnie operowane wróciły z rewiru do bloku. Oświadczono im oficjalnie w rewirze, że z operacjami koniec. Co parę dni wędrowały one do rewiru na opatrunki – często koleżanki nosiły je na rękach. Opatrunki w tym czasie robione były nie przez lekarzy, lecz przez więźniarki pracujące w rewirze. Operowane przebywające w bloku miały Bettkarten, na podstawie których mogły leżeć i nie podlegały obowiązkowi pracy. W wiosenne dni wynędzniałe „króliki”, z nienaturalnie wzniesionymi ramionami, oparte na kulach lub laskach, usadawiały się koło bloku, wystawiając na działanie słońca swoje okaleczone nogi.

Po krótkim okresie spokoju, bo już 6 marca, wezwano do rewiru, pomimo niedawnych zapewnień, 5 więźniarek z transportu lubelskiego (Władysława Marczewska, Eugenia Małkowska, Irena Pełczyńska, Zofia Pociłowska i Janina Rubach), a z nimi 12 chorych na różne choroby skórne. Po zbadaniu lublinianki usłyszały zdanie: „To są nowe króliki”. Nazwa ta już od dłuższego czasu przyjęła się wśród więźniarek i w rewirze nieomal oficjalnie. Odsyłając zbadane do bloku, zapowiedziano im, że na każde wezwanie mają się natychmiast stawić do rewiru. Wśród operowanych i kandydatek na nie zawrzało. Było jasne, że operacje będą kontynuowane. Po wspólnej naradzie postanowiono zorganizować stanowczy protest, nie licząc się z konsekwencjami. Jedyną okolicznością sprzyjającą tego rodzaju decyzji była zmiana na stanowisku głównej dozorczyni, której funkcję w tym czasie pełniła Langefeld, w porównaniu z poprzedniczką Mandel raczej życzliwie usposobiona do Polek.

Następnego dnia, czyli 7 marca 1943 r., przyszło wezwanie do rewiru dla owych, już zbadanych, pięciu więźniarek. Jednak zamiast do rewiru poszły one do głównej dozorczyni: „...za nimi, ustawione piątkami, szły wszystkie operowane, makabryczny pochód kalek z kulami, laskami, niektóre niesione na rękach”[253].

Przez dłuższy czas Langefeld nie wychodziła, czekając na dr Oberheuser. Po odbyciu z nią narady wyszła do więźniarek. Wtedy przedstawicielki „królików”, Zofia Baj i Jadwiga Kamińska, oznajmiły, że nowe ofiary wezwano na operacje pomimo zapowiedzi, że więcej zabiegów nie będzie. Wobec tego wszystkie zgodnie oświadczają, że dobrowolnie nie pójdą, gdyż nie chcą zostać kalekami, wolą śmierć. Główna dozorczyni, wyraźnie zmieszana sytuacją bądź co bądź w obozie niezwykłą, odpowiedziała, że nic o operacjach nie wie i że ostatnie wezwanie do rewiru nie ma z tym nic wspólnego.

Tegoż jeszcze dnia, po południu, przyszło wezwanie dla trzech więźniarek do stawienia się w rewirze, rzekomo celem zmierzenia temperatury. Odmówiły pójścia. Wtedy dr Oberheuser wezwała je na prywatną rozmowę, która nie odniosła zamierzonego skutku. Mimo to konsekwencji w stosunku do wezwanych nie wyciągnięto.

Następnego dnia operowane wysłały do komendanta obozu rodzaj petycji na piśmie, następującej treści:

„Do Komendanta obozu! Więźniarki polityczne operowane [tu następowały nazwiska i numery obozowe] zwracają się do Komendanta z zapytaniem, czy jest mu wiadomo, że w obozowym rewirze dokonywane są na politycznych Polkach, bez ich zgody, operacje doświadczalne, które powodują ciężkie okaleczenia ciała. Dotychczas operowano 71 politycznych Polek, z tego 5 w rewirze zmarło [nazwiska, numery obozowe]. Na zapytanie operowanych, dlaczego dokonywane są na nich tego rodzaju operacje, dr Fischer odpowiedział, że wszystkich informacji udzielą miejscowi lekarze. Informacji tych dotąd nie otrzymałyśmy i chciałybyśmy wiedzieć, czy operacje te są przewidziane przez nasze wyroki, których treści nie znamy. Zwracamy się z prośbą o udzielenie nam posłuchania lub odpowiedzi”[254]. Petycja pozostała bez odpowiedzi. Tego samego dnia wezwano 5 innych więźniarek, już operowanych, które nie miały podstawy do niestawienia się w rewirze. Nazajutrz jedna z nich, Zofia Stefaniak, uciekła przez okno, a Zofia Sokulska oświadczyła, że nie da się zoperować, i zostawiono ją w spokoju. Pozostałe trzy operowano.

Według oświadczenia Suhrena na początku 1943 roku miał on udać się osobiście do Berlina, do Gruppenführera Müllera z RSHA, aby spowodować przerwanie operacji doświadczalnych na kobietach, a to z 3 przyczyn: 1. ze względu na płeć, 2. że nie można utrzymać w obozie tajemnicy operacji i 3. że nie ma w Ravensbrück miejsca na te zabiegi. Müller miał się zgodzić na przerwanie operacji. Po tej decyzji jednak dr Trommer, naczelny lekarz obozu, oznajmił komendantowi, że dr Gebhardt potrzebuje znów kilku kobiet na doświadczenia. Suhren miał odmówić. Pomimo to dr Gebhardt nie zrezygnował i dał rozkaz operowania. W tydzień potem Suhren musiał stawić się u Brigadeführera Glücksa w tej sprawie, a po dwóch dniach obaj pojechali do sanatorium Hohenlychen, gdzie Suhren przeprosił dra Gebhardta za stawianie oporu jego żądaniom. Na skutek tego 7 marca 1943 roku obóz dostarczył drowi Gebhardtowi jeszcze 3 więźniarki do dalszych operacji.

Po tym fakcie nastąpił dłuższy okres spokoju. W następstwie złożenia petycji odebrano wszystkim Bettkarten i zapędzono do pracy w różnych kolumnach. Ze względu jednak na chore nogi trzeba było przydzielić większości pracę siedzącą. Dość dużo z nich zaczęło pracować w kolumnie robiących pończochy na drutach, tzw. „sztrykierynek”.

27 kwietnia ukazało się zarządzenie Glücksa do komendantów obozów koncentracyjnych oznajmiające, iż według decyzji Reichsführera SS i szefa Policji Niemieckiej od tej pory tylko więźniowie umysłowo chorzy będą poddawani operacjom doświadczalnym. W piśmie tym operacje oznaczane są szyfrem Aktion 14f13[255].

Pomimo tego zarządzenia przerwa w akcji operacyjnej trwała tylko do 15 sierpnia 1943 roku. Tego dnia wezwano do rewiru 10 więźniarek, rzekomo w związku z wyjazdem do pracy. Z tej grupy 5 było już poprzednio operowanych. Ponieważ rano tego dnia przyszła drogą nielegalną wiadomość, iż w rewirze czyniono przygotowania do operacji i spodziewany jest przyjazd Gebhardta, wezwane odmówiły stawienia się. Po pewnym czasie przyszła ówczesna główna dozorczyni, Dorothea Binz, i zarządziła wyjście całego 15 bloku, w którym mieszkały operowane i przeznaczone na operacje. Przed blokiem odczytano nazwiska wezwanych i kazano im wystąpić. Na zapytanie Binz, dlaczego odmawiają pójścia do rewiru, jeszcze raz oświadczyły, że wolą śmierć niż operacje. Jeżeli mają wyroki śmierci, to żądają ich wykonania. Binz mętnie tłumaczyła, że jednak w tym wypadku chodzi o wyjazd do fabryki. Wobec tego wyczytane poszły, a blok 15, stojący na bocznej ulicy, obstawiono policją obozową.

Po pewnym czasie 10 rzekomych kandydatek do pracy w fabryce przybiegło z placu apelowego, gdyż Biuro Pracy zastały zamknięte.

Wmieszały się szybko w szeregi towarzyszek w obawie, że SS-mani z psami mogą wziąć je siłą. Wkrótce przybyła Binz, za nią grupa policjantek, i zaczęły się poszukiwania owych dziesięciu. Powstało zamieszanie i tumult. Ponieważ policjantki zdołały jedną z nich wyciągnąć, reszta, nie chcąc narażać całego bloku liczącego ok. 500 osób, stawiła się przed Binz. Za nieposłuszeństwo i opór władzy zostały przez policjantki odprowadzone natychmiast do bunkra. Wszystkim więźniarkom z 15-ki kazano wejść do bloku. Za pół godziny przyszła Binz i Hauptsturmführer Brauning, który oświadczył, że mieszkanki bloku 15, jako buntowniczki, powinno się rozstrzelać. Karabiny maszynowe są przygotowane na wypadek powtórzenia się niesubordynacji. Tym razem jednak darowuje winę, chcąc być humanitarnym, ale za karę zamyka się więźniarki na 4 dni bez jedzenia. Kilka kobiet wystąpiło z zapytaniem, czy można nazwać buntem protest więźniów przeciw przymusowym operacjom, w których wyniku tyle kobiet już zostało kalekami? Brauning tłumaczył, że nico tym nie wie i szybko się oddalił. Policjantki natychmiast zamknęły wewnętrzne okiennice i zaciągnęły straż przy wejściu do bloku.

Trzy dni męczyło się 500 kobiet w niebywałym zaduchu, przy letnim upale, bez powietrza i światła dziennego. Nie dostarczono im też jedzenia. Ponieważ mieszkanki 15-ki były na ogół zgrane, zaraz zorganizowano rozdział pozostałych zapasów z paczek i jak najbardziej racjonalny w tych warunkach tryb życia. Wiele kobiet chorowało na skutek zaduchu; powtarzały się ataki serca. Karę zlikwidowano po 3 dobach. Przy pierwszym apelu na świeżym powietrzu wiele więźniarek zemdlało. Cały obóz odczuwał bardzo głęboko i żywo protest bloku 15 i nowy brutalny akt terroru w stosunku do pięciu operowanych w bunkrze.

Z 10 wziętych do bunkra, pięć przemocą operowano[256] pomimo ich rozpaczliwego oporu. Dwaj SS-mani kneblowali im usta i przytrzymywali nogi. Operowano na drewnianych pryczach bunkra, nie zdejmując delikwentkom ubrań i nie myjąc zakurzonych i brudnych nóg. W tak potwornych warunkach higienicznych, początkowo tylko o chlebie i wodzie, leżały w bunkrze prawie dwa tygodnie. Pielęgnowała je w tym czasie tylko jedna z nieoperowanych. Władysława Karolewska tak mówi o przebiegu operacji: „...umieszczono nas w ciemnych celach. Pewnego dnia drzwi celi otworzyły się i dozorczyni wyprowadziła mnie na korytarz. W otwartych celach zauważyłam zasłane łóżka i nosze, i od razu domyśliłam się, że mamy być operowane w bunkrze. SS-man wprowadził mnie do jednej z celi zapytał, czy zgadzam się na małą operację. Kiedy odmówiłam, jeden z SS-manów siłą wciągnął mnie do celi, w której znajdowały się łóżka, rzucił mnie na posłanie, a lekarz usiłował wepchnąć mi do ust jakąś szmatę. Wyrwałam się i broniłam. Wówczas dwaj inni SS-mani przytrzymali mi ręce i nogi, a pielęgniarka zrobiła mi zastrzyk. Zasnęłam. Obudziłam się już po operacji. Byłam jeszcze w sukni. Operowano nas w bunkrze w ubraniu, nie myto nawet nóg. Po przebudzeniu miałam nogi unieruchomione w szynach po pachwinę. Silnie gorączkowałam, czułam straszny ból w nogach. Po krótkim czasie znowu straciłam przytomność... Po czterech dniach zrobiono mi znowu zastrzyk usypiający i ponownie mnie operowano...[257] Po 10 dniach (26 sierpnia) delikwentki przewieziono do rewiru, a 5 niezoperowanych odesłano do bloku.

Wśród operowanych w ostatniej grupie były takie, które cięto po kilka razy. Cierpiały bardzo, całe tygodnie leżały nieprzytomne w gorączce. Dopiero morfina uciszała potworny ból. Opatrunki bywały jeszcze boleśniejsze, gdyż robiono je w sposób brutalny Helena Piasecka miała operowane obie nogi (pobieranie z podudzia listwy kostnej). Leżała w rewirze w bloku 9 cały rok. Jakiś czas po operacji dr Treite kazał jej wstać o własnych siłach, choć się bardzo tego obawiała. Natychmiast upadła i złamała nogę. Zrobiono prześwietlenie i okazało się, że jej kość goleniowa ma 3 mm grubości. Gdy naczelny lekarz Trommer zobaczył zdjęcie wyraził zdziwienie, że można było tak nogę zoperować, i powątpiewał, czy Piasecka w ogóle będzie mogła chodzić[258].

Operacje sierpniowe zakończyły cykl doświadczeń na żywych ludziach przeprowadzonych przez dra Gebhardta i jego asystentów.

W dniach 24-26 maja 1943 r. odbyła się narada robocza lekarzy konsultantów wojskowych w Akademii Wojskowo-Lekarskiej w Berlinie Na porządku dziennym był temat: Doświadczenia specjalne nad działaniem sulfonamidów. Gebhardt zeznał na procesie lekarskim, że początkowo chciał zatytułować referat: Doświadczenia na ludziach nad działaniem sulfonamidów, gdyż uważał te doświadczenia za zupełnie legalne. Nie zgodził się na to jednak Grawitz, obawiając się, że może to wywołać poruszenie za granicą.

W naradzie brało udział ok. 200 lekarzy konsultantów wojskowych. Referat odczytany przez Fischera poprzedził wstępem Gebhardt, nie wspominając o tym, że doświadczenia były przeprowadzane na więźniarkach. Oświadczył on, iż ponosi za nie pełną odpowiedzialność.

Poza 74 Polkami zoperowano jeszcze w Ravensbrück w 1942 i w styczniu 1943 roku: jedną Ukrainkę, jedną Niemkę[259] i 10 psychicznie chorych więźniarek różnych narodowości. Większość operowano kilkakrotnie, a niektóre nawet po 6 razy. Wszystkie operacje odbywały się pod narkozą – stosowano evipan, na końcu eter. Czas trwania operacji wahał się od 2 do 3 godzin[260].

W grudniu 1942 roku do pokoju, w którym leżała Zofia Sokulska, przyprowadzono 20-letnią Ukrainkę z fabryki amunicji. Skarżyła się na ból nóg i brzucha. „Króliki” uświadomiły ją co do przeprowadzanych operacji doświadczalnych, toteż broniła się przed nimi, jak mogła. Wzięto ją przemocą na salę operacyjną, a potem położono w małym pokoiku, tzw. Stübchen, gdzie lokowano beznadziejnie chore. Miała amputowaną nogę i jedną łopatkę. Uśmiercono ją wkrótce zastrzykiem evipanu, jak i inne więźniarki po tego rodzaju operacjach. Wkrótce potem dr Fischer wyjechał z rewiru z dużym pakietem, co widziały chore przebywające wówczas w rewirze[261]. W sanatorium w Hohenlychen dokonano przeszczepienia homeoplastycznego łopatki więźniarki Ukrainki pacjentowi choremu na nowotwór, który stracił łopatkę i obojczyk. Podobno ramię utrzymało się, a przeszczepiona łopatka wrosła tworząc staw[262].

Wszystkie operowane chore psychicznie cieszyły się dobrym zdrowiem fizycznym. Dwie z nich miały zmiany w kości po przebytym zapaleniu, o czym wiedzieli lekarze rewirowi. Oberheuser twierdziła, że właśnie chodzi o obserwację, jak będą oddziaływały na wióry kostne kości patologicznie zmienione. Poza tym wykonano operacje mięśniowe i nerwowe oraz badanie regeneracji tkanki. Jedna z operowanych, Czeszka, zmarła w wyniku specjalnego wrzodu. Jugosłowianka po operacji zachowywała się bardzo niespokojnie, zrywała się z łóżka, darła opatrunki. Okazało się, że wycięto jej rękę aż do łopatki. Po zastrzyku evipanu również zmarła[263].

3. 4 lutego 1945 roku

Sprawa „królików”, czyli grupy 74 operowanych doświadczalnie, znalazła swój epilog w lutym 1945 roku. Od ostatnich operacji w sierpniu 1943 r. losy ich były związane z losami całego obozu, ściślej – z losami środowiska Polek. Z powodu swego kalectwa nie pracowały ciężko. Ze strony najbliższych towarzyszek, rozumiejących i czujących ich tragiczną sytuację, otoczone były opieką, a cały obóz, więc więźniarki wszystkich narodowości, darzył je serdeczną sympatią. Wokół nich wytworzyła się atmosfera pewnej niecodzienności, nawet pewnego, zrozumiałego zresztą, uprzywilejowania. Stało się to powodem zazdrości ze strony więźniarek o niskim poziomie moralnym. Wygłaszano nawet opinie, iż operacje chronią przed egzekucjami. Dopiero egzekucja z września 1943 roku, w której rozstrzelano 4 operowane, rozwiała te mniemania (2 z operowanych rozstrzelano w lutym tego roku). Zwyciężyła druga koncepcja, że wszystkie operowane będą ostatecznie rozstrzelane, aby nie było żywych dowodów zbrodni.

Tymczasem operowane brały żywy udział w życiu obozu, zwłaszcza w pracy kulturalno-oświatowej. Młodsze uczyły się intensywnie, przechodząc program starszych klas licealnych, uczestnicząc w tajnych pogadankach i wykładach. Poza tym były one zaangażowane w organizowanie różnych imprez i tajnych zebrań. Wszystkie się czegoś uczyły, przede wszystkim języków. Pomimo tego żyły w ciągłym oczekiwaniu wiszącej nad nimi śmierci. Jeżeli ogół więźniarek dawał chwilami uśpić swą czujność okresem względnego spokoju, kiedy zdawało się, że władze nie interesowały się „królikami”, one same, żyjąc na pozór w dużej aktywności i zaabsorbowaniu wielu sprawami ogółu, nosiły w sobie stale ukryty niepokój o najbliższą przyszłość.

W takim nastroju zastał operowane dzień 4 lutego 1945 roku, kiedy zawiadomiono je o zakazie opuszczania bloku (wtedy mieszkały już w bloku 24) po rannym apelu. Wiadomość o zakazie przyszła już w nocy, drogą nielegalną. Chyba żadna z operowanych nie zmrużyła oka. Naradzano się nad sytuacją. Z dotychczasowego doświadczenia było wiadomo, co to znaczy. W ten sposób postępowano zwykle z przeznaczonymi na egzekucję.

Niedawno, bo 5 stycznia, odbyła się właśnie, po dłuższej przerwie, ostatnia egzekucja pięciu Polek z drugiego transportu z Pawiaka (przybyłego do obozu 31 maja 1942 roku). Widoczne było, iż władze hitlerowskie postanowiły nieomal w ostatniej chwili zlikwidować niewygodne ofiary operacji doświadczalnych. Umówiono się z Rosjankami pracującymi w bloku w charakterze monterów, by uszkodziły światło i w ten sposób opóźniły apel poranny. Rosjanki obietnicy dotrzymały[264].

Tymczasem koniec wojny się zbliżał, w obozie panowało widoczne na każdym kroku rozprzężenie; krzyżowały się sprzeczne zarządzenia i rozkazy. Kierownictwo obozu nie panowało nad sytuacją, choć jednocześnie selekcje odbywały się z nieubłaganą regularnością, komora gazowa działała i dymiły kominy krematorium. Obóz wyglądał jak jakieś potworne kotłowisko ludzi, przepędzanych z miejsca na miejsce. Poza stałymi mieszkankami, przebywającymi w Ravensbrück od dłuższego czasu, płynęły ciągle nowe transporty kobiet, które nie mogły się już pomieścić w przepełnionym obozie. Wysyłano nowo przybyłe do komand fabrycznych. Na ulicach obozowych panował stały ruch i zamieszanie.

Wszystko to sprzyjało oporowi „królików”, które postanowiły się bronić za wszelką cenę. Zbyt bliska wydawała się wolność, aby kapitulować.

Podczas rannego apelu blok 24 okrążyły dozorczynie i policja obozowa. Wkrótce zwolniono z apelu Rosjanki – jeńców wojennych i Francuzki, mieszkanki tegoż bloku. Pozostały na placu tylko Polki, wśród nich – „króliki”. Wtedy przystąpiły do działania uformowane przez Renée Skalską ad hoc drużyny nigdzie nie pracujących, tzw. Verfügbar. W brawurowym ataku rzuciły się w kierunku Polek z bloku 24. Wywiązała się kompletna bójka z dozorczyniami i policjantkami. Dozorczyni Jung okładała rzemiennym pasem ze skuwką na prawo i lewo. „Króliki” w zamieszaniu zbiegły z placu boju. Większość przedostała się przez drut kolczasty koło 8 bloku na teren rewiru.

Ponieważ Skalska została rozpoznana w czasie akcji przez dozorczynię Jung, musiała się szybko ukryć. Wpadła do bloku 14, gdzie również ukryła się jedna z operowanych. Za chwilę blok 14 otrzymał rozkaz wyjścia na apel. Poszukiwano zbiegów. Skalska uciekła przez okno[265]. I teraz z pomocą przyszła kolumna kotłowa, złożona z 50 Rosjanek z drużynową Dolą[266]. Wjechały z rozpędem w ulicę, gdzie stał blok 14, i zagarnęły osaczoną „króliczkę”. Pochylona nisko przy pchaniu wozu, osłonięta ramionami wydostała się z matni.

Wszystkie operowane skryły się w najrozmaitszych schowkach i norach. Tylko dwie z nich, znające dobrze język niemiecki i spełniające już dawniej rolę przedstawicielek całej grupy wobec komendantury, Zofia Baj i Jadwiga Kamińska, udały się do kancelarii komendanta, gdzie przeprowadziły rozmowę z główną dozorczynią Binz i Obersturmführerem Schwarzhuberem. Wyjaśniono im, iż ze względu na stan nóg operowane będą miały ułatwioną ewakuację do specjalnego obozu, gdzie doczekają końca wojny. Obozem tym miał być Gross-Rosen, o którym wiedziano, że jest już zajęty przez wojska radzieckie. Grożono też apelem generalnym, który ułatwi wyłowienie operowanych. Istotnie, aż cztery razy taki apel zarządzano, ale „króliki” się nie stawiły. Dozorczynie wyłapywały na ulicach więźniarki z numerami 7 000, sprawdzając, czy są operowane[267]. W dwa dni potem obie przedstawicielki grupy widziały Hauptsturmführera Suhrena i oświadczyły mu, że wolą zginąć w Ravensbrück niż w Gross-Rosen. Suhren obiecał zrobić, co w jego mocy, aby je ratować[268]. Zofia Baj i Jadwiga Kamińska były w niezwykłej sytuacji. Pełniąc swą trudną rolę, nigdy nie wiedziały, czym skończy się posłuchanie, a cała grupa z drżeniem oczekiwała na ich powrót.

Dla operowanych rozpoczął się bardzo ciężki okres. Przeżyły prawdziwą gehennę, czując się jak zaszczuta zwierzyna. Doszło do tego, iż pod jednym z bloków wykopano specjalną jamę, w której ukrywało się parę „królików”. Inne wmieszały się w ciżbę więźniarek różnych bloków, gdzie miały znajome i gdzie je żywiono, dzieląc się swoimi porcjami. Wszystkie oczywiście zdarły dawne numery, a na ich miejsce otrzymały od zaprzyjaźnionych funkcyjnych numery zmarłych więźniarek. Blokowa 24 bloku, Cetkowska, codziennie meldowała brak 63 więźniarek, którymi były właśnie ukrywające się „króliki”. Nie wyciągnięto w stosunku do niej żadnych konsekwencji, jakie groziły normalnie za brak choćby jednej więźniarki na apelu. Było to możliwe w panującym wówczas chaosie i wobec niezdecydowanej linii postępowania względem operowanych.

Około 20 lutego wezwano niespodziewanie jedną z nich, Marię Broel-Plater, i zaproponowano jej podpisanie oświadczenia, że blizny na nogach powstały u niej na skutek wypadku w warsztacie. Oczywiście nie zgodziła się na to. Jest to fakt zastanawiający i świadczący chyba o tym, że komendantura próbowała jakoś problem „królików” rozwiązać. Komendant, w obecności 2 przedstawicielek tej grupy, przyznał, że „sprzątnięcie” 60 kobiet nie byłoby trudne, jednak wobec rozgłosu, jakiego ta sprawa nabrała nawet za granicą, pojedzie do Berlina po decyzję.

Rozgłos sprawie nadała więźniarka A. Kołodziejczyk, obywatelka Stanów Zjednoczonych, zwolniona z obozu. Podała ona do wiadomości publicznej informacje o operacjach doświadczalnych wykonywanych w Ravensbrück. Drugim źródłem informacji były listy nielegalne, wysyłane przez „króliki” za pośrednictwem podchorążych ze stalagu IIA, pracujących w Neustrelitz, 28 km od Ravensbrück. 10-osobowa kolumna więźniarek (Ladekommando) jeździła tam raz na tydzień i utrzymywała z podchorążymi kontakt. Również przez kolumnę pracującą w Hohenlychen (kolumna ogrodnicza – drużynowa Teresa Taczukowa) przemycano listy z informacjami o operacjach. Więźniarki zdołały nawiązać kontakt z pracującymi tam jeńcami – Francuzami, którzy ułatwiali wysyłanie listów do kraju. Używano jeszcze jednego sposobu wysyłania nielegalnych wiadomości, mianowicie pisano na oficjalnych blankietach sympatycznym atramentem. Cenzura obozowa widziała tylko tekst niemiecki, pisany ołówkiem, a rodziny, po opaleniu nad ogniem, odczytywały tekst nielegalny. Dzięki zorganizowanej akcji wiadomość o operacjach dotarła do BBC i była podawana kilka razy przez radio. Musiało to wpłynąć na zmianę decyzji władz hitlerowskich i pozostawienie przy życiu grupy operowanych. Tą drogą wysłano apel do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, prosząc o interwencję i opiekę moralną oraz materialną.

Dowodem dotarcia wiadomości o operacjach doświadczalnych na zewnątrz były zawiadomienia o mających nadejść paczkach Mission Catholique Suisse z Fryburga. 20 maja 1944 roku przyszło 10 takich zawiadomień na nazwiska poszczególnych „królików”. Pierwsze zawiadomienie na nazwisko Pelagii Maćkowskiej przyszło już 8 maja z prośbą o potwierdzenie odbioru. Paczek operowanym nie doręczono. Innym dowodem były paczki z Międzynarodowego Czerwonego Krzyża z Genewy, które zaczęły nadchodzić od 19 maja 1944 roku również na nazwiska operowanych[269].

Usiłując się ratować przed niepewnym losem, 18 operowanych potajemnie opuściło obóz z różnymi transportami, pod nazwiskami i z numerami osób zmarłych[270]. W 20 bloku Jaroszówny, pod opieką sztubowej Hanny Kulinicz, odbywało się w największej tajemnicy preparowanie prymitywnego tatuażu numerów zmarłych Oświęcimianek. Było to możliwe w rozgardiaszu, jaki wówczas panował, kiedy badania lekarskie przed wyjazdem transportów ograniczały się do czczej formalności.

Widocznie nie potwierdzono w Berlinie decyzji zlikwidowania operowanych, skoro pozostałe „króliki” doczekały w tak niezwykłych warunkach ogólnej ewakuacji i wyszły z obozu z ostatnim transportem ewakuacyjnym 28 kwietnia 1945 roku[271]. Pięć dni maszerowały po drogach niemieckich na zachód, wśród nie kończących się kolumn wojska. W wyniku działań wojennych i zajęcia terenów przez armie sprzymierzone mogły wreszcie zmienić kierunek i udać się na wschód, do Polski.

4. Rodzaje operacji

Przebieg operacji został opublikowany przez dr Zofię Mączkę więźniarkę polityczną z Krakowa (nr 7 403), która była zatrudniona w szpitalu obozowym w okresie 24 lipca 1942 – 24 lipca 1943 r. jako rentgenolog. Miała ona możność obserwowania ofiar zabiegów i skutków zabiegami tymi wywołanych[272]. Wyniki ekspertyzy sądowo-lekarskiej opracował prof. dr Kornel Michejda, kierownik Kliniki Chirurgicznej Akademii Lekarskiej w Gdańsku[273].

Według dr Mączki operacje można podzielić na 2 grupy: A - operacje mające na celu wywołanie zakażenia, i B - operacje kostne, mięśniowe i nerwowe.

Grupa A – w operacjach mających na celu wywołanie zakażeń wypróbowano zarazki ropotwórcze, najczęściej gronkowca złocistego. Poza tym stosowano zarazek obrzęku złośliwego, zgorzeli gazowej i tężca. Dzielono ofiary na różne grupy, zależnie od wielkości dawki zarazków, oznaczając je literami według klucza, którego nie udało się rozszyfrować.

Zarazki wprowadzano do rany, wywołując tym zakażenie. Przy pierwszym opatrunku operowane czuły, że im coś wyjmowano z rany, sprawiało im to ulgę. Przez dłuższy czas z ran wydzielały się wraz z ropą strzępki jakby zmacerowanego papieru. Zoperowane kończyny reagowały zapaleniem i ropieniem. Występowało ogólne zakażenie. Zakażone rany zszywano, co powodowało wielki ból, dopóki rana sama się nie rozwarła lub nie została otwarta podczas opatrunku.

Drugim rodzajem zakażenia było wprowadzenie zarazka przez wstrzyknięcie go do mięśni łydki. Po tym zabiegu noga puchła, lecz delikwentka chorowała tylko kilka dni. W tych wypadkach chodziło zapewne o wypróbowanie nowych środków farmaceutycznych. Wypróbowywano cibasol i albucid. W grupie tej zakażono jedną więźniarkę (Weronika Kraska) tężcem, na skutek czego zmarła w męczarniach. Jedna zmarła po zakażeniu zarazkiem zgorzeli gazowej, dwie – po zakażeniu obrzękiem złośliwym, jedna z upływu krwi. Operatorzy przywozili zarazki z sanatorium Hohenlychen. Prawdopodobnie nikt nie kontrolował doświadczeń klinicznie.

Warunki, w jakich operacje się odbywały i w jakich ofiary pozostawały po operacji, miały tak mało wspólnego z aseptyką, że należy się dziwić małej liczbie wtórnych zakażeń.

Grupa B. Drugą grupę eksperymentów lekarskich stanowiły operacje czyste: kostne, mięśniowe i nerwowe.

Przeprowadzano 3 rodzaje operacji kostnych: łamanie kości, przeszczepianie kości i wióry kostne. Łamanie kości trwało do trzech godzin.

Łamano dłutem i młotkiem kości podudzia po ich uprzednim operacyjnym odsłonięciu. Następnie je składano za pomocą klamer, rany zaszywano, a kończyny gipsowano. Po kilku dniach gips zdejmowano. Operacje przeszczepiania. Polegały na przeszczepianiu kości piszczelowej prawej na lewą i odwrotnie lub strzałkowej na piszczelową. Operacje te łączyły się nieraz z usuwaniem części kości strzałkowej.

Operacje kostne tzw. Knochenspäne polegały na tym, że podczas operacji przygotowawczej nacinano w kości piszczelowej w dwu miejscach na obu podudziach prostokąt 2 x 5 cm, czyli wiór kostny, a następnie, podczas drugiej operacji, wycinano i usuwano części kości z przygotowanym wiórem. Miało to na celu badanie regeneracji tkanki kostnej. Operacje kontrolowano przez zdjęcia rentgenowskie, które wykonywała dr Mączka. W rozmowie z nią dr Obrerheuser powiedziała: „Chcemy się przekonać, jaki ma udział w odradzaniu się kości okostna i w jakim stopniu współdziała w odradzaniu się właściwa tkanka kostna”.

Operacje mięśniowe polegały na wycinaniu części mięśni uda i podudzia. Operowano kilkakrotnie, usuwając coraz większe wycinki mięśni, co powodowało coraz większe ubytki i osłabienie kończyn.

Operacje nerwowe polegały na wycinaniu części nerwów na podudziu. Wykonano ich niewiele. Operacje mięśniowe i nerwowe miały zapewne na celu badanie regeneracji tkanek.

Oto operacje w chronologicznym porządku[274]:

1 sierpnia 1942 roku operowano 6 więźniarek[275].

Operacje zakaźne. Dokonywał ich dr Gebhardt. Gorączka po operacji duża, obrzęk sięgał po pachwinę. Od drugiego dnia z ran ciekło wiele cuchnącej wydzieliny.

14 sierpnia operowano 9 więźniarek[276]. Operacje zakaźne; w następstwie ciężkie zakażenie. Ropa wydzielająca się z ran była starannie zbierana, prawdopodobnie do badań.

22 sierpnia 1942 r. – 1 operowana; operacja kostna[277].

28 sierpnia 1942 r. – 1 operowana; operacja kostna[278].

8 września 1942 r. – 1 operowana; operacja kostna[279].

14 września 1942 r. – 1 operowana; operacja kostna[280].

16 września 1942 r. wzięto ponownie na operacje 6 więźniarek z grupy operowanych już 14 sierpnia.

29 września – 1 operowana; operacja mięśniowa zakaźna[281].

30 września 1942 r. operowano 10 więźniarek[282]; operacje mięśniowe zakaźne. Było poważne podejrzenie zakażenia i drobnoustrojami z grupy beztlenowców, w dwóch wypadkach zgorzelą gazową, u jednej – tężcem. Dwie zmarły po operacjach, co wskazuje na to, że użyto tego dnia czynnika zakaźnego o znacznie wyższej złośliwości niż poprzednio.

7 października 1942 r. operowano 12 więźniarek[283]; operacje mięśniowe zakaźne. Trzy zmarły po operacjach. Zachodzi podejrzenie zakażenia obrzękiem złośliwym. W tej grupie musiały być użyte szczepy bardzo złośliwe; u 2 żyjących chorych stwierdzono rozległe ubytki mięśniowe.

Od 30 października do 4 listopada 1942 r. zoperowano 6 więźniarek – 4 kostne operacje, 2 mięśniowe[284].

13 listopada 1942 r. operowano 1 więźniarkę; operacja kostna, 4 cięcia[285].

17 listopada 1942 r. – 1 operacja, przeszczepianie kości lub badania nad regeneracją[286].

19 listopada 1942 r. operowano 4 więźniarki; 2 operacje kostne zakaźne, 2 mięśniowe, po cztery cięcia[287].

23 listopada 1942 r. operowano 10 więźniarek[288]; 6 operacji zakaźnych z jednym cięciem i 4 zakaźne, bez cięcia. W kilku wypadkach ubytki mięśniowe jako następstwo usuwania ich celem badania histologicznego.

2 grudnia 1942 r. – 1 operacja kostna, trzy cięcia[289].

3 grudnia 1942 r. – 1 operacja kostna, trzy cięcia[290].

28 grudnia 1942 r. – 2 operacje kostne, trzy i cztery cięcia. Prawdopodobnie chodziło o pobranie kilku listw kostnych dla celów użytkowych, czyli wszczepienia tych listw rannym żołnierzom[291].

5 stycznia 1943 r. – 1 operacja kostna, dwa cięcia. Zamierzona była operacja aseptyczna, polegająca prawdopodobnie na wzięciu listw kostnych[292].

16 stycznia 1943 r. – operowano 2 więźniarki; 1 operacja kostna, 1 mięśniowa[293].

Następnie odbywały się tylko operacje powtórne i wykańczanie zaczętych eksperymentów.

15 sierpnia 1943 r. ostatnie operacje; 3 więźniarki operowano po raz pierwszy i 2 powtórnie. Operacje kostne; 1 zakaźna i 2 czyste. Operacje polegały na pobieraniu z każdego podudzia po listwie kostnej dla bliżej niewiadomych celów[294].

Z liczby 74 operowanych doświadczalnie zmarło zaraz po operacjach pięć, rozstrzelano z jeszcze nie zagojonymi ranami sześć. Wyszły zatem z obozu 63 operowane, z tej liczby 6 pozostało za granicą, zaś 57 wróciło do kraju. Tutaj zmarło sześć. Wydaje się, że wszystkie te zgony (kobiety przed czterdziestką, jedna dwudziestojednoletnia) były związane z przebytymi operacjami.

W chwili obecnej[295] żyje w kraju 51. Z tej liczby wszystkie odczuwają w słabszym lub większym stopniu skutki przebytych operacji, zaś około 1/4, w wyniku ciężkich schorzeń, nie może pracować, a ubytek kości i mięśni na łydkach i udach uczynił je właściwie kalekami.

VIII. Jugendlager Uckermark filia Obozu Koncentracyjnego Ravensbrück

1. Selekcje więźniarek starych i chorych

W odległości ok. 1 km od kobiecego obozu Ravensbrück, w sosnowym lesie, nad brzegiem jeziora, kryły się otoczone drutem kolczastym baraki obozu oficjalnie zwanego Uckermark. Powstał on w 1942 roku, jako Jugendschutzlager dla niemieckich dziewcząt trudnych do prowadzenia, karanych sądownie, zdemoralizowanych, zdegenerowanych, w większości chorych wenerycznie lub niedorozwiniętych umysłowo. Obóz ten podlegał gestapo i policji kryminalnej. Warunki egzystencji były podobne do warunków w obozach koncentracyjnych. W jesieni 1944 r. raptownie obóz opróżniono. Po częściowym zwolnieniu jego młodych lokatorek i częściowym skierowaniu do pracy w przemyśle zbrojeniowym, władze Ravensbrück zorganizowały w opustoszałym obozie swoją filię, przeznaczoną do szybkiego wyniszczenia kobiet starych i chorych (Vernichtungslager). Stąd to miejsce masowego uśmiercania w języku potocznym nosiło nazwę Jugendlager. W ostatnich miesiącach istnienia obozu w ustroniu tym rozgrywała się gehenna tysięcy kobiet różnych narodowości, skazanych na zagładę.

Jak zeznawał na procesie hamburskim dr Schidlausky, na wiosnę 1943 roku wprowadzono w Ravensbrück „czerwone karty”, oznaczające ograniczoną zdolność do pracy, i „zielone karty”, oznaczające całkowitą niezdolność. Rewir rozpoczął wówczas akcję nakłaniania starszych, słabszych oraz kalek, aby zgłaszały się po te karty. Miał to być, zdaniem władz rewirowych, pewnego rodzaju przywilej, chroniący od ciężkiej pracy fizycznej. Pomimo kontragitacji doświadczonych więźniarek, które czuły w tej akcji niebezpieczeństwo, wiele starszych kobiet starało się o czerwone karty, wierząc naiwnie, że ulżą swemu losowi. Na ich usprawiedliwienie trzeba dodać, że do ciężkiej pracy fizycznej, jak np. ubijanie dróg, niejednokrotnie używano starszych kobiet, co napawało przerażeniem nowo przybyłe do obozu.

W ten sposób powstała kartoteka chorych, słabych i kalek, pomocna przy akcji wyniszczania przeprowadzanej intensywnie na początku 1945 roku. W grudniu 1944 roku, na podstawie tej kartoteki, z polecenia dra Winckelmanna, przybyłego z likwidującego się obozu oświęcimskiego, sporządzono dokładny spis kobiet nie nadających się do ciężkiej pracy. W styczniu 1945 r. komendant Suhren zwołał blokowe na apeli poinformował je o mającym nastąpić w najbliższym czasie nowym napływie kobiet do Ravensbrück. Aby uzyskać więcej przestrzeni, stare i chore zostaną przeniesione na teren Jugendlagru, gdzie będą miały lepsze warunki. Zaczęto rozpuszczać wiadomości, że otrzymają one lekką pracę (pończochy na drutach), lepsze odżywianie i nie będzie im dokuczała zmora życia obozowego – długotrwałe apele. Skutek był taki, że w pierwszych chwilach posiadaczki czerwonych kart zgłaszały się dobrowolnie. Odesłano je do bloków 26, 27, 28, 29, opróżnionych poprzednio i otoczonych strażą SS-mańską. Tam, w wielkim zatłoczeniu, oczekiwały na transport wraz z więźniarkami wybranymi podczas apeli selekcyjnych. Za drutami przebywały nieszczęśliwe ofiary po parę tygodni, zanim odstawiono je do obiecanego „raju”. W tym czasie musiały chodzić do pracy, i to bardzo ciężkiej, do piasku.

Ponieważ ofensywa radziecka posuwała się z nadspodziewaną szybkością, problem ewakuacji obozu stał się na przełomie 1944/45 roku już sprawą bardzo aktualną. Na początku 1945 roku komendant obozu, Hauptsturmführer Fritz Suhren, otrzymał rozkaz Himmlera dotyczący ewakuacji. W myśl tego rozkazu wszystkie więźniarki niezdolne do marszu o własnych siłach, jako uciążliwy balast, miały być wykończone w szybkim tempie.

Po ewakuacji Oświęcimia do Ravensbrück przybyło dwóch największych specjalistów od masowego wykańczania więźniów: Obersturmführer Johann Schwarzhuber i wspomniany już dr Adolf Winckelmann. Mieli oni za zadanie dopełnić tego dzieła. Wzięli się do pracy metodycznie i ze znawstwem.

Rozpoczęły się specjalne apele selekcyjne, na nich wyłapywano kobiety z przeznaczeniem do Jugendlagru, o którym chodziły różne fantastyczne, zdawało się, wieści. Cały obóz ogarnęła psychoza strachu. Co odważniejsze blokowe ukrywały po strychach lub innych zakamarkach więźniarki o „niebezpiecznym” wyglądzie. Chodziło o widoczne kalectwo oraz opuchnięte nogi, siwe włosy itp. Zagrożone wściełano w łóżka lub w inny pomysłowy sposób chroniono przed selekcją. Wybrane kobiety spędzano, jak wspomniałam, do bloków od 26 do 29, gdzie za drutami wiodły straszny żywot w oczekiwaniu na najgorsze. Jedna z uratowanych z Jugendlagru – Romana Dmochowska – opowiada o życiu w 29 bloku po selekcji[296]. „Gehenna nasza, to jest moja i siostry, zaczęła się dnia 2 marca 1945 roku, kiedy blokowa zapowiedziała całkowite opuszczenie bloku razem z wszystkimi rzeczami i stawienie się na tzw. generalny apel, czyli gremialną selekcję. O tym, co przeżyłam ze względu na siostrę (miała widoczne skrzywienie szyi i pochylenie głowy), to pisać nie będę, gdyż żadne słowa tego nie wypowiedzą. Jedno tylko dodam, że gdy obie znalazłyśmy się za drutami na bloku 29, zresztą okropnie brudnym, bez koców, bez szyb, to mi się zdawało, że się dostałam do raju, gdyż lęk o siostrę moją, że mogą ją, jak to się stało z innymi, zabrać na ten straszny Jugendlager, doprowadzał mię do obłędu. Tym razem uszła szczęśliwie ich rąk drapieżnych, ale niestety, nie na długo, gdyż po trzech tygodniach, a może i dłuższym pobycie za drutami, zresztą w strasznie ciężkich warunkach, to znaczy kilka selekcji, wyganiania do piasku, głód, zimno... Jednego dnia, po obiedzie, daty nie pamiętam, natomiast wiem, że był to Wielki Wtorek [13 marca 1945 r.], blokowa nasza, Czeszka, zapowiedziała apel generalny o godz. 2, z tym, że musimy stać z prawą ręką i piersią obnażoną, no i boso, bez chustek na głowie. Czym była taka zapowiedź dla i tak już przerażonych kobiet, to sobie można wyobrazić. Po parogodzinnym staniu na pół nagie i bose usłyszałyśmy głos blokowej, że idą, ale oni nie szli, tylko jak stado sępów, z krzykiem i popychaniem, rzucili się do naszych piątek, bijąc i kopiąc, zaczęli segregować jedne na jedną, drugie na drugą stronę. Siostrę moją od razu popchnęła dozorczyni do długiego szeregu odstawionych, nade mną zaś jeszcze się namyślała, co ma uczynić, ale po chwili i mnie popchnęła tam, gdzie siostra stała, co było dla mnie w tej strasznej chwili największym szczęściem. Cokolwiek nam się stanie, ale byłyśmy razem. Długo jeszcze stałyśmy w tej tragicznej kolumnie, popychane z miejsca na miejsce, czekając nie wiadomo na co pod silną strażą dozorczyń i policjantek. Ale mimo to szeregi nasze topniały i niejednej udało się uciec, zaś ze względu na moją biedną siostrę, którą, niestety, miała na oku dozorczyni, tego uczynić nie mogłam, gdyż jej niełatwo byłoby się schować ze względu na defekt głowy. Więc w pierwszej piątce, ze słowami na ustach: dla Ciebie Polsko i dla Twej chwały – ruszyłyśmy na śmierć niechybną”.

2. Warunki egzystencji w Jugendlagrze

Obóz zagłady Jugendlager powstał w końcu stycznia 1945 roku. Pierwszy transport, w liczbie 1 500 kobiet, odszedł 22 stycznia, następny – 24 stycznia, w liczbie 4 000 kobiet. Dalsze, mniejsze transporty wychodziły nieregularnie przez luty; tak było do marca. Ostatni większy transport, liczący około 3 000 więźniarek, odszedł 3 marca. Ogólna ilość kobiet przeniesionych do Jugendlagru wynosiła ponad 8 000 kobiet[297]. Były to więźniarki różnych narodowości: Polki, Belgijki, Czeszki, Francuzki, Jugosłowianki, Niemki, Rosjanki, Ukrainki, Żydówki węgierskie i inne. Polki, przeważnie z ewakuowanej Warszawy (w ramach numerów 57 000 – 59 000, 65 000 – 67 000, 73 000 – 76 000), odznaczały się małą odpornością na zimno, głód i inne plagi obozowego życia. Ilości Polek nie da się dokładnie ustalić.

Obowiązki głównej dozorczyni w Jugendlagrze pełniła Ruth Neudeck, jej zastępczynią była dozorczyni Bittner. Dozorczynie blokowe: Monike i Raabe, goniec obozowy, Austriaczka – Lotti Sonntag.

Jugendlager składał się z 5 bloków mieszkalnych, dawnej sali gimnastycznej z betonową podłogą oraz bloku rewirowego. Stan bloków przedstawiał się rozpaczliwie – były one puste, bez żadnego ogrzewania, bez sienników, które dostarczano stopniowo i w ilości niewystarczającej. Koce dano jedynie na kilka dni, dla zamydlenia oczu. Przez pierwsze dni odbywały się również tylko krótkie apele. To wystarczyło, aby rozeszła się wieść o dobrych stronach tego obozu, na skutek której niektóre słabe i stare kobiety szły do Jugendlagru bez oporu. Niestety, po paru dniach zorientowały się w jego „wypoczynkowym” charakterze. Koce zabrano około 8 lutego; w tym samym dniu zabrano płaszcze. A było to w przeddzień obfitego śniegu. Większość kobiet, zwłaszcza ewakuowane z Warszawy, miała tylko letnie sukienki z krótkimi rękawami. Skazane były na zimno, śnieg, wilgoć, bez możności ogrzania się w bloku.

Do sali gimnastycznej spędzono najsłabsze i chore. Nie było tam żadnych łóżek, a sienniki dostarczono w niewystarczającej ilości, więc większość kobiet musiała leżeć na gołym betonie. Ponieważ główna dozorczyni Neudeck stwierdziła, że za wolno wychodzą na apeli za głośno się zachowują, wyznaczyła im za karę stanie na apelu porannym od godz. 7 do 12 i na popołudniowym od 14 do 16 przez tydzień. W ogóle apele ciągnęły się bardzo długo i były jednym z bezpośrednich powodów dużej śmiertelności. Do zwykłych apeli dochodziły często karne, trwające po 7-8 godzin. Był wypadek ukrycia się jednej z więźniarek w śmietniku. Cały obóz stał 7 godzin na apelu, podczas gdy SS-mani przeszukiwali baraki i strychy. Odnalezioną zbito i skopano[298]. Okropną sytuację w blokach pogarszał jeszcze brak wody, uniemożliwiający chociaż powierzchowne umycie się i płukanie misek. W blokach roiło się od wszy. Za ustęp służył rów z dwiema deskami, wspólny dla wszystkich bloków.

Dalszym udręczeniem był głód. Kawy rannej w Jugendlagrze nie dawano. Zupa z obierek brukwianych – raz dziennie, w ilości 3/4. litra. Porcję tę zmniejszono w marcu do 1/2 litra. W ostatnich dniach zupę zastąpiło 1/2 kostki margaryny wielkości kostki cukru. Wówczas przez cały dzień więźniarki nie dostawały nic ciepłego. Porcja chleba wynosiła początkowo 20 deka, następnie tylko 10 deka. Wieczornego posiłku nie było. Wszystko to wywoływało tyfus głodowy, biegunkę, ogólne śmiertelne wycieńczenie, opuchlizny, zwłaszcza nóg, omdlenia i inne dolegliwości, kwalifikujące więźniarki do rewiru, skąd nie było już powrotu. Wrażenia z przybycia i pierwszych dni w Jugendlagrze w ten sposób opisuje cytowana już Romana Dmochowska:

„Gdy nas przypędzono na ten straszny Jugendlager, zapadał już zmrok pięknego, cichego wieczoru wiosennego. Noc pierwszą miałyśmy straszliwą, gdyż zamknięto nas na bloku hali gimnastycznej, który już był nieomal cały zapchany Żydówkami i Francuzkami i tylko po krzyku piekielnym, jaki panował, orientowałyśmy się, jak ich było dużo. My zaś z bloku 29 zbiłyśmy się w jedną gromadkę i przytulone do siebie, spędziłyśmy na gołej i pełnej wszy podłodze pierwszą, straszną noc. Rano z piekielnym wrzaskiem wbiegła policjantka z kijem i waliła po głowach za zanieczyszczenie bloku, gdyż nie było dość kubłów. Potem wyrzuciła nas na apel kilkugodzinny, bez jedzenia, które dano dopiero o 14 – ćwierć litra zupy, bez chleba. O godzinie 15 przeszłyśmy na blok 5. Koców nie było, sienniki dość czyste, ale nieludzko zawszone... W czwartek o 14 zapowiedziano apel generalny, czyli selekcję. Wszystkie zamarły z przerażenia. Nogi bose, głowy bez chustek. Właśnie dnia tego bezapelacyjnie brano wszystkie, które miały nogi spuchnięte, a było tych biedaczek coś około 500. Wszystkim zaraz zapisywano numery i pakowano je do bloku 6. Ratowały się biedaczki ucieczką, ale nic nie pomagało, gdyż w Wielki Piątek dotąd nas trzymali na apelu, aż wszystkie powyciągali... Wieczorem zaś 7 aut naliczyłam tych nieszczęsnych, które wywozili do gazu. Najwięcej dnia tego wywieziono Francuzek, które miały najbardziej nogi popuchnięte...”

3. Rewir w Jugendlagrze

Historia rewiru w Jugendlagrze zasługuje na specjalną uwagę. Przy organizowaniu tego obozu przeznaczono jeden blok dla chorych i przysłano z Ravensbrück 3 lekarki z dr Dorą Riviere, więźniarką Francuzką, i dr Perzanowską, Polką, oraz 4 pielęgniarki. Przywieziono trochę lekarstw, zastrzyki i instrumenty lekarskie, słowem prawdziwy zaczątek rewiru, który szybko zlikwidowano. Jednocześnie sam blok przeznaczony na rewir był zupełnie pusty. Dopiero w obecności chorych, przywiezionych z Ravensbrück w samych koszulach, wciągano cienkie sienniki, mokre od padającego śniegu. Pierwszym chorym dostarczono jedzenie po 48 godzinach pobytu. Zaczęło się montowanie łóżek przez więźniów obozu męskiego. Eskortujący więźniów SS-man miał powiedzieć: „Tyle roboty na tych parę dni...”

Zupełnie nagle, 15 lutego, przyszła do Jugendlagru inspekcja składająca się z SS-manów: Sauera, Rappa i Köhlera, oraz Schwarzhubera i dozorczyni Neudeck. Zarządziła ona apel pracowników rewiru. Zabrano lekarstwa, zastrzyki i instrumenty; lekarki i pielęgniarki, z wyjątkiem Very Salvequart – pielęgniarki Czeszki – odesłano do Ravensbrück. Decyzję pozorowano rzekomą ewakuacją całego obozu.

Od tej pory dla chorych był tylko biały trujący proszek i śmiertelne zastrzyki. Poza Verą na miejscu zostali jako „zastępcy” lekarek i pielęgniarek dwaj SS-mani – Rapp i Köhler. Sekundowali oni dzielnie Salvequart w aplikowaniu zastrzyków i trucizny. Przy dziennym stanie rewiru 150-180 chorych umierało przeciętnie 40-50 dziennie.

Blok rewirowy składał się z małych pokoików na 8 do 10 łóżek. Na miejscu była łazienka i ubikacja. Pierwsze chore, przywiezione z rewirowych bloków Ravensbrück, to były przypadki beznadziejne lub więźniarki wyczerpane do ostateczności i wyselekcjonowane w rewirze przez lekarzy niemieckich. Przede wszystkim przywożono gruźliczki z bloku 10. Według zeznania Eriki Buchmann, spisanego na podstawie akt Schreibstuby w rewirze i przedstawionego na procesie hamburskim, z bloku 10 wywieziono od 27 stycznia do 23 kwietnia 1945 r. 308 chorych, w tym 91 Polek[299]. Chorym tłumaczono, że nowy obóz ulokowany jest w lesie, gdzie będą miały lepsze powietrze.

Więźniarka Francuzka Violette Le Coq, pełniąca funkcję pielęgniarki, zeznawała w Hamburgu o warunkach, w jakich odbywała się podróż ciężko chorych do Jugendlagru. Gdy raz pielęgniarce udało się ocalić z selekcji jedną gruźliczkę, SS-man zauważył w samochodzie brak więźniarki i zmusił Le Coq i drugą pielęgniarkę do wejścia na samochód. Były one pewne, że jadą do komory gazowej, tymczasem przyjechały do Jugendlagru. Tam musiały pomagać przy wyładowywaniu chorych. Widziały, jak w wypadku zemdlenia wyciągano chore za nogi i włosy[300].

W bloku rewirowym znajdował się specjalny pokoik dla umierających śmiercią głodową. Był on zamaskowany i stale zamknięty. Umieszczano tam chore półżywe i morzono je głodem. Leżały na gołej podłodze, bez wody i ubikacji. Według relacji Very Salvequart zagłodzono tam 70 do 80 kobiet. Obaj SS-mani robili notatki z obserwacji chorych. Vera zeznawała, że kiedyś zaprowadziła do tego pokoiku dra Treitego, który od drzwi cofnął się; pokazała też chore starszej siostrze Marschall[301].

Nieraz zupełnie młode kobiety dostawały się z bloków rewirowych do Jugendlagru, np. Francuzka Irene Ottelard 24-letnia kobieta, cierpiąca na reumatyzm. Opowiadała ona w swoich zeznaniach, jak odbywał się transport kobiet niezdolnych do marszu. Załadowano je na duży wóz, którym zwykle rozwożono kotły z jedzeniem. Inne więźniarki zmuszono do ciągnięcia tego pojazdu, co odbywało się przy akompaniamencie złorzeczeń dozorczyni i biciu opieszałych za zbyt powolne tempo.

Zdarzało się, że córka, nie chcąc opuścić matki, szła z nią razem do bloku rewirowego i razem umierała. Tak było z Polkami z Warszawy, matką i córką, o nazwisku Lipka. Córka była zdrowa, choć garbata i głuchawa. Ponieważ matka chorowała na chroniczną biegunkę i nie miała siły podnieść się, zabrano ją do bloku rewirowego. Córka towarzyszyła jej. W rewirze Vera dała zastrzyk obydwóm równocześnie. Matka zmarła natychmiast, córka natomiast zapadła w głęboki sen, z którego obudziła się po upływie 48 godzin. Powtórzono zastrzyk i tym razem jednak bez wyniku. Widocznie miała niezwykle mocne serce. Dziewczyna zasypiała i budziła się. Walczono z nią w ten sposób przez 5 dni i dopiero po trzecim zastrzyku, danym prosto w serce, zmarła w strasznych męczarniach. Krzyki jej słychać było w całym rewirze[302].

Ponieważ głód i zimno czyniły w Jugendlagrze spustoszenie zbyt powolne dla komendantury obozu Ravensbrück, zaczęto rozstrzeliwanie małych grup więźniarek. Ze względów technicznych nie można było tego przeprowadzać na większą skalę. Jak zeznawał dr Treite, wezwany któregoś dnia do krematorium, usłyszał strzały na zewnątrz. Po jakimś czasie kolumna więźniów kryminalnych wniosła zwłoki ofiar. Były to kobiety z Jugendlagru; niektóre jeszcze żyły. Nazajutrz dr Treite protestował u naczelnego lekarza, dra Trommera, przeciw paleniu jeszcze żywych ludzi[303]. Czy protest ten odniósł jakiś skutek – nie wiadomo.

O innym wypadku zeznawała Vera Salvequart. Między 5 a 10 kwietnia 1945 roku przybył transport z Ravensbrück, składający się z 200 kobiet. Wśród nich było około 15 polskich zakonnic, które rzekomo zgładzono[304].

Biały, trujący proszek, dostarczany przez dra Trommera, dawali chorym, jak już wspomniałam, Salvequart oraz SS-mani Rapp i Köhler. Odbywało się to w sposób niezwykle brutalny. Vera dawała go ciężko chorym, zapewniając, że to środek nasenny. Gdy nie chciały one go przyjąć, zmuszała je do tego siłą, zatykając nos i z całej siły przygniatając kolanami klatkę piersiową. Po takim zabiegu pacjentki nie od razu umierały, lecz męczyły się nieraz po 12-18 godzin. Salvequart opisuje wypadek z Polką Ireną Szychowską (nr 67 628), rzekomo żoną generała, która cierpiała na wodną puchlinę. Gdy przybyła do Jugendlagru, wkrótce została przeznaczona przez SS-manów na śmierć. Zaprowadzili ją do łazienki i zmusili siłą do połknięcia białego proszku. Vera pomagała, ściskając jej nos. Chora, kobieta wysoka i mocna, krzyczała i stawiała opór. Po trującym proszku męczyła się trzy godziny, miała konwulsje, a z uszu ciekła jej biała piana.

Chore, które na skutek silnej biegunki brudziły posłanie, wynoszono siłą do małego pokoiku lub łazienki, gdzie dawano im śmiertelny zastrzyk.

Vera wyrywała wszystkim uśmierconym złote zęby i korony oraz wypisywała karty zgonu. Złoto w paczkach wędrowało do komendantury obozu Ravensbrück.

Był wypadek, że Niemka, niejaka Rissel, miała być zwolniona, o czym doniesiono z Wydziału Politycznego. Ponieważ na skutek wielogodzinnego stania na apelach miała ona ciężkie odmrożenia na twarzy, rękach i nogach, przekazano ją do rewiru. W dniu, w którym miała być zwolniona, wyprawiono Rissel na tamten świat za pomocą trującego proszku[305].

4. Selekcje w Jugendlagrze

Te, które przebywały w blokach mieszkalnych Jugendlagru, podlegały stałym selekcjom, przeprowadzanym przez główną dozorczynię Neudeck i dwóch SS-manów. Neudeck elegancką czarną laseczka z zaokrągloną rączką wyciągała za szyję upatrzone ofiary, stojące na apelu. W razie oporu biła, powalała na ziemię i kopała. Wybrane oczekiwały nieraz podczas dżdżystych dni do późnej nocy. Wreszcie lokowano skazane na śmierć w opróżnionej dawnej sali gimnastycznej (blok 6). Formalności załatwiano szybko. Sprawdzano personalia z kartoteką i na tym koniec. Z tego względu nie dostarczano im nawet marnych porcji jedzenia. Gdy przy wizytacji bloku przez Neudeck jedna z więźniarek zwróciła się ze skargą, że od poprzedniego dnia nic w ustach nie miała, ta z uśmiechem powiedziała: „Heute wird noch schön Gulasch”. W godzinę potem zabrano je na śmierć[306].

Pierwszy transport przeznaczonych do gazu liczył 410 kobiet[307].

Następne transporty odchodziły mniej więcej 4 razy w tygodniu, w ilości 300-400 więźniarek. Nieszczęsne ofiary ograbiano z lepszego obuwia i nędznych drobiazgów, jak chusteczki i szmatki z głowy, czy z bielizny. Łupem dzieliły się policjantki i „czarne łaty”. Na zwilżonym przedramieniu wypisywano chemicznym ołówkiem numer więźniarki. Wyselekcjonowane, tylko w sukniach, bez bielizny, wystawiano przed blok w 50-osobowych grupach. Z nastaniem ciemności samochód ciężarowy zabierał ofiary, bite przy ładowaniu i popychane, a często wrzucane brutalnie za ręce i nogi. Odwożono je do komory gazowej, skąd po 15-20 minutach ciała przerzucano do sąsiedniego krematorium. Gdy więźniarki opierały się wejściu na samochód, dla zachęty i zamydlenia oczu wręczano im porcje chleba, które następnie odbierano. Zdarzały się wypadki stawiania oporu i walki nieszczęśliwych z eskortującymi SS-manami. Gdy blokowa Jadwiga Nider przy jednym z ostatnich transportów zameldowała SS-manowi, że jedna z wyczytanych przed chwilą zmarła, ten, z lekka pijany, rzucił trupa na auto pomiędzy odjeżdżające.

Blokową bloku 5 była Greta Muskeller z Gdańska, dawna blokowa z Ravensbrück, znana z okrucieństwa i nienawiści do Polek oraz ze złodziejstwa. Muskeller zapisała z własnej inicjatywy na transport do gazu 200 Polek ze swego bloku i oddała listę dozorczyni Neudeck. Bez sprawdzenia stanu zdrowotnego grupy kobiet listę zaaprobowano, tymczasem większość z nich była w możliwym stanie fizycznym i w pełni władz. umysłowych. Po tym transporcie zrobił się ruch w komendzie obozu. Przyjechał sam Winckelmann i w obecności Jadwigi Nivder powiedział do Neudeck, że takich silnych nie należy wysyłać, bo stwarzają za wiele kłopotu. Sam natomiast przeprowadził selekcję i wybrał do gazu ponad 600 kobiet[308].

8 lutego przygotowano na transport ofiary bombardowań fabryk zbrojeniowych, wszystkie po amputacji. Była wśród nich Rosjanka – Halina Czerniszenko, która kulała po źle zrośniętym złamaniu nogi. Nieszczęśliwa widocznie zorientowała się, co ją czeka, i zaczęła się bronić. SS-man eskortujący transport okładał dziewczynę własnym paskiem, po czym rzucił na samochód[309].

Po ewakuacji komanda Königsberg-Neumark więźniarki tego obozu przywieziono do Jugendlagru w stanie wyczerpania i wycieńczenia. Umieszczono je od razu w bloku rewirowym, gdzie otrzymały uśmiercający proszek. Następnego dnia żyła tylko jedna z nich – Polka Marianna Matuszczak. Według jej zeznań, złożonych po przybyciu do Szwecji, zbudziła się po proszku półprzytomna, zupełnie słaba i głucha, lecz zorientowała się, że współtowarzyszki są już martwe. Vera Sailvequart podała jej proszek po raz drugi, lecz teraz, wiedziona instynktem samozachowawczym, odmówiła przyjęcia. Wobec tego jeden z SS-manów skrępował jej ręce i krzykiem oraz siłą zmuszał do połknięcia proszku. Chora zacisnęła zęby tak mocno, iż wszystkie zabiegi spełzły na niczym. Nie wiadomo dlaczego, dano jej wreszcie spokój. Może chwilowo zabrakło proszku lub liczono się już z całkowitą likwidacją Jugendlagru, która zresztą wkrótce nastąpiła. Matuszczak dostała się do rewiru w Ravensbrück, a stamtąd do Szwecji. Po dwóch miesiącach robiła jeszcze wrażenie anormalnej lub niedorozwiniętej: prawie głucha, zupełnie apatyczna, uskarżała się na zaniki pamięci. Ciało jej, wskutek zatrucia organizmu, było pokryte fioletowymi plamami, zanikającymi stopniowo. Była ona na pewno jedyną istotą, której organizm zwalczył truciznę stosowaną w Jugendlagrze[310].

Jedna z mieszkanek Jugendlagru, Niemka Gisela Krüger, miała rzekomo w ręku listę gruźliczek przeznaczonych na stracenie, z następującą notatką: „Kierownictwo obozu i lekarz obozowy odmawiają dalszego leczenia ze względu na nieuleczalny stan chorych”[311].

W marcu urodziło się kilkoro dzieci żydowskich, które SS-man Köhler odwoził do Ravensbrück. I one, jak mówiłam, nie znalazły łaski w oczach Neudeck. Osobiście jedno z dzieci chwyciła za nóżki i rzuciła jak szmatę do brudnego samochodu[312].

9 marca stanęło do apelu tylko 870 kobiet, tymczasem według danych Pflauma z Arbeitseinsatz winno być 2 895 i dla takiej ilości następnego dnia przydzielono racje chleba (tylko po 1/2 porcji). Brakujące 2 025 kobiet musiało ulec zagazowaniu[313]. 27 marca przywieziono do Jugendlagru z 24 bloku Ravensbrück 200 kobiet[314].

Duże transporty odchodzące do gazu podawano w wykazach jako transporty do innych obozów. Zachowała się oryginalna lista, zatytułowana „Häftlingsüberstellung nach Mittweida”. „Nachstehende Häftlinge wurden nach dem Schonungslager Mittweida in Schlesien überstellt”. Data – 6 kwietnia 1945 roku, kiedy Śląsk był już w rękach Armii Radzieckiej. Na liście tej znajduje się 480 nazwisk kobiet różnych narodowości, w tym 119 nazwisk Polek. Lista była podpisana przez komendanta obozu, Hauptsturmführera Fritza Suhrena. Sporządzono ją w komendanturze i dano do wiadomości takim komórkom, jak Biuro Pracy, Wydział Polityczny, cenzura i naczelny lekarz obozu[315].

Z Jugendlagru wybierano też kilka razy więźniarki na transporty do robót, przeważnie młodsze i silniejsze. Najlepszy to dowód, iż selekcjonowano kobiety nie tylko stare i chore, lecz również zdolne nawet do ciężkiej pracy. Zatrudniano je przy robotach bardzo uciążliwych, najczęściej przy kopaniu okopów. W ten sposób wyszło z Uckermark ponad 1 000 więźniarek, unikając śmierci przez zagazowanie, otrucie czy zastrzyk. W Jugendlagrze przebywali przez krótki czas także mężczyźni z sąsiedniego obozu. Przywieziono stamtąd 92 chorych i słabych, których po 2 tygodniach zagazowano w komorze gazowej koło krematorium.

W ciągu krótkiego okresu istnienia tego obozu, bo od 22 stycznia do 14 kwietnia 1945 roku, zagazowano lub uśmiercono innymi sposobami około 5 500 kobiet, nie licząc śmiertelności spowodowanej tylko warunkami egzystencji obozowej. Liczba Polek straconych w Jugendlagrze wynosiła około 700, w większości z Powstania Warszawskiego. Dnia 14 kwietnia, na skutek szybko rozwijających się wypadków wojennych, obóz zlikwidowano, odsyłając do Ravensbrück pozostałe przy życiu 1 557 kobiet, głównie z bloku 4[316].

Na tym nie kończą się ofiary Jugendlagru. Dużo z ocalonych nie wróciło do kraju; zmarły z wycieńczenia lub tyfusu, którym się w tym obozie zaraziły. Te, które wyszły cało, w wielu wypadkach nie wróciły do zdrowia. Francuzka Irène Ottelard po powrocie z Jugendlagru do rewiru w Ravensbrück ważyła 29 kilo. Po koszmarnych przeżyciach rewir w obozie macierzystym wydawał się jej rajem[317].

Nie można ustalić ścisłych danych dotyczących liczby ofiar Jugendlagru. Do ewidencyjnej księgi obozowej dostęp był niemożliwy. Prowadziła ją Jadwiga Schande, Czeszka z Pragi Czeskiej, blokowa 3, następnie 4 bloku. Była ona zaufaną dozorczyni Neudeck i pilnie strzegła tajemnic hitlerowskich. Sztubowa, Kazimiera Wardzyńska, zdołała przechować jakiś czas imienne spisy wszystkich transportów, które jednak wpadły w ręce Neuideck, czego o mały włos Wardzyńska nie przypłaciła życiem. Przy likwidacji obozu autentyczne listy zagazowanych i zmarłych prawie na pewno zostały przez władze obozowe zniszczone, poza listą z 6 kwietnia, będącą mistyfikacją, do której się uciekano chcąc ukryć rozmiary akcji wyniszczania kobiet.

IX. Ewakuacja i likwidacja obozu

1. Ewakuacja

Ewakuacja obozów koncentracyjnych, jej przebieg i związane z tym przenoszenie więźniów z obozu do obozu, dokonywane w niezmiernie drastycznych warunkach, przyczyniły się w ostatnich miesiącach istnienia obozów do śmierci dziesiątków, jeśli nie setek tysięcy osób.

Sprawa odpowiedzialności za ewakuację obozów koncentracyjnych nie jest wyjaśniona. Oswald Pohl oraz Maurer (szef Amtsgruppe D II w WVHA) zeznawali na procesie norymberskim Pohla, iż przy ewakuacji opierano się na rozkazie Himmlera, który mówił, iż obozy koncentracyjne zagrożone przez oddziały alianckie muszą być poddane lokalnym władzom „Höheren SS und Polizeiführern” (HSSuPF). Rozkaz ten nie został odwołany. Akcja zapewnienia bezpieczeństwa obozów przy zbliżaniu się nieprzyjaciela oznaczona była szyfrem „A-Fall”. Po otrzymaniu tego rozkazu odpowiednie placówki HSSuPF miały nawiązać bezpośredni kontakt z komendantami obozów, aby przygotować ich przejęcie w wypadku „A-Fall”.

Z innych zeznań wynika, iż szyfr „A-Fall” miał inne znaczenie, zaś komendanci obozów otrzymywali rozkazy ewakuacyjne bezpośrednio od Himmlera lub z Amtsgruppe D (Inspektion KL) – WVHA. Nie wiadomo, czy powyższe zeznania władz WVHA nie miały na celu przerzucenia odpowiedzialności za ewakuację z WVHA na HSSuPF. Rola placówek HSSuPF w ewakuacji obozów nie jest wyjaśniona[318].

Silny napór Armii Radzieckiej i wycofanie się wojsk hitlerowskich z frontu wschodniego w ostatnich miesiącach wojny przyspieszyły energiczne przygotowania do ewakuacji obozu koncentracyjnego Ravensbrück.

Po zwiezieniu kobiet z ewakuowanej Warszawy oraz po przybyciu szeregu transportów z obozu oświęcimskiego, Ravensbrück doszedł do największego swego zaludnienia i, co za tym idzie, do stanu katastrofalnych warunków higienicznych, pogarszających się z dnia na dzień i wywołujących szereg chorób zakaźnych.

Wobec nieubłaganie zbliżającej się klęski władze obozu starały się, w miarę możności, zatrzeć ślady dokonanych zbrodni. Do tego celu służyła akcja wyławiania przez selekcję chorych i starych oraz likwidowania ich za pośrednictwem Jugendlagru w komorach gazowych oraz przenoszenia większych grup osób zdolnych do pracy do innych obozów, leżących na zachód od Odry.

Na rozkaz inspektora obozów koncentracyjnych, Brigadeführera Glücksa, podobozy leżące po obu stronach Odry (Stargard, Eberswalde, Finow, Grüneberg i in.) miały być ewakuowane do Ravensbrück[319]. Przewidywano również ewakuację Ravensbrück, o czym 21 kwietnia 1945 roku Himmler poinformował Folke Bernadotte’a[320] (dyplomatę i członka szwedzkiej rodziny panującej, przedstawiciela Międzynarodowego Czerwonego Krzyża i Szwedzkiego Czerwonego Krzyża).

Nie było to jednak proste – w ostatnich miesiącach odbywał się bowiem w Ravensbrück ruch dwustronny. Wysyłano więźniarki do obozów na zachód, w dużym pośpiechu, bez zachowywania dotychczas stosowanych formalności, a jednocześnie stale przybywały transporty z komand fabrycznych, gdzie na skutek działań wojennych wstrzymano produkcję. 2 marca 1945 r. wróciły więźniarki z Finow, gdyż produkcja ustała z braku surowców. Wróciły również z Königsberg Neumark, z Grüneberg, Eberswalde i Nordhausen (Dora). Razem ok. 4 000 kobiet różnych narodowości.

W ramach akcji ewakuacyjnej 28 lutego wysłano z Ravensbrück do Bergen-Belsen transport składający się z pracownic szwalni Massar (około 200 więźniarek, w tym duża grupa harcerek).

Marzec upłynął pod znakiem częstych przelotów eskadr samolotów bombowych w dzień i w nocy. Zarządzano alarmy lotnicze, podczas których więźniarki zamykano w blokach. Słychać było wybuchy bomb w niewielkiej odległości od obozu. Jednak w Ravensbrück żadna bomba nie spadła. Wśród więźniarek alarmy wywoływały dobry nastrój, upewniały, że działania wojenne dobiegają szczęśliwego dla armii sprzymierzonych końca. W przerwach między alarmami lotniczymi odjeżdżały transporty w różne strony, z ogólnym kierunkiem na zachód. Pomimo wszystko machina obozowa działała.

Z 2 na 3 marca 1945 r. wywieziono w bydlęcych wagonach do Mauthausen Francuzki oznaczone symbolem NN. Podróż trwała 4 doby, w czym 3 doby bez jedzenia. Na skutek bombardowania stacji w pobliżu obozu zginęły ok. 83 kobiety, a 300 było rannych[321]. Wkrótce część wróciła do Ravensbrück. Tego rodzaju podróże tam i z powrotem nie należały wówczas do rzadkości. Panujący w kierownictwie obozów chaos nie dawał się już opanować.

W marcu ogłoszono, że wszystkie kobiety z Powstania Warszawskiego mogą jechać na roboty wolnościowe do Niemiec. Skorzystała z tego niewielka ilość więźniarek, których bądź nie wykończono, bądź nie zdążono dotychczas wywieźć do fabryk zbrojeniowych. Było ich wówczas w Ravensbrück zaledwie około 400[322].

Również w marcu wysłano do kopania okopów więźniarki z ewakuowanego Oświęcimia. Transport ten pojechał do Neustadt-Glewe. Udało się w nim przemycić kilka operowanych doświadczalnie, ukrywających się wówczas na terenie obozu. Szły też transporty do Malchow i Rechlina.

26 marca 1945 roku wyruszył tragiczny transport 220 matek z dziećmi i kobiet ciężarnych do Bergen-Belsen. Warunki podróży były ciężkie nie do opisania.

W ramach akcji zacierania śladów swojej działalności komendantura obozu wywiozła w marcu 1945 roku w niewiadomym kierunku kartotekę z nazwiskami wszystkich więźniarek, zaś 21 kwietnia kartotekę z Effektenkammer i Geldverwaltung do Malchow. Akta komendantury o znaczeniu podstawowym również wywieziono, a na miejscu palono zapewne mniej ważne. Pomimo paniki, jaka w sposób widoczny ogarnęła załogę SS wobec zbliżania się Armii Radzieckiej, czyniono wszystko, aby dowody rzeczowe nie dostały się w jej ręce.

Starano się również ochronić majątek niemiecki. Wywożono na zachód urządzenia warsztatów i zawartość magazynów. W końcu kwietnia zaprzestano pracy w warsztatach wobec częstych alarmów i awarii światła. Zapakowano w skrzynie maszyny z Industriehof i odesłano do Malchow. Planowano także wywiezienie pracownic warsztatów, do czego już nie doszło.

Kwiecień był dla obozu miesiącem zupełnie niezwykłym. Przenikające wieści o klęsce i cofaniu się wojsk hitlerowskich postawiły obóz na nogi. To, co wydawało się nieprawdopodobne, stawało się rzeczywistością. Na arenę wystąpił Szwedzki Czerwony Krzyż i Międzynarodowy Czerwony Krzyż. Interwencja u Himmlera hr. Folke Bernadotte’a uratowała tysiące kobiet od zagłady.

Już w listopadzie 1944 roku Bernadotte, będąc w oswobodzonym Paryżu, omawiał ze szwedzkim konsulem generalnym formy ewentualnej pomocy dla ludzi zamkniętych w obozach. Z rozmowy tej miała wyniknąć na wiosnę 1945 roku ekspedycja Szwedzkiego Czerwonego Krzyża[323].

Na wiosnę przypada też silniejsza akcja Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w kierunku ulżenia doli więźniów ewakuowanych z obozów.

Na skutek interwencji Bernadotte’a i MCzK wzmaga się gorączkowa likwidacja śladów dopiero co dokonanych zbrodni. Po południu 1 kwietnia, w Niedzielę Wielkanocną, zdemolowano komorę gazową. Wkrótce sprowadzono z komand fabrycznych niedobitki Żydówek holenderskich, słowackich, węgierskich, rumuńskich i polskich, gdyż Szwedzki Czerwony Krzyż otrzymał zezwolenie na Wywiezienie ich do Flensburga[324]. Były to cienie ludzkie, słaniające się na nogach, owrzodzone, wyczerpane do ostatecznych granic. Starano się je gwałtownie doprowadzić do jako takiego wyglądu na wypadek zwolnienia z obozu, ponieważ także Ameryka zainteresowała się losem Żydówek z Ravensbrück. A na odżywianie obozowe nie można było liczyć, obdarowano je więc paczkami kanadyjskimi, które były grabione przez SS-manów i dozorczynie. A do rąk więźniarek nie docierały. Widziało się w tych dniach na ulicach obozowych ledwie trzymające się na nogach istoty, przytłoczone ciężarem paczek, których często nie były wprost w stanie udźwignąć.

W tym czasie około 8 000 Polek wróciło z komand fabrycznych. Wysyłano w dalszym ciągu transporty na zachód. Do Bergen-Belsen wyszły 3 transporty po 1 200 kobiet. Według wszelkiego prawdopodobieństwa tam je zagazowano. Na przełomie marca i kwietnia 1945 r. stan obozu wahał się od 50 do 60 tys. kobiet.

2. Akcja Międzynarodowego Czerwonego Krzyża i Folke Bernadotte’a

Obozy koncentracyjne były dla Międzynarodowego Czerwonego Krzyża niedostępne.

Pierwsza Konwencja Genewska z 1864 roku, ratyfikowana przez 63 państwa, dotyczyła pomocy rannym żołnierzom podczas działań wojennych. Była ona poddana rewizji i rozszerzona w 1906 i 1929 roku. Konwencja z 1929 roku regulowała sprawę wysyłania paczek jeńcom wojennym. W stosunku do ludności cywilnej żadnej konwencji nie było.

Dopiero losy setek tysięcy więźniów obozów koncentracyjnych podczas drugiej wojny światowej spowodowały starania MCzK o zorganizowanie dla nich pomocy, przede wszystkim przez wysyłanie paczek. Wreszcie w początku 1945 roku udało się tę sprawę załatwić na skutek starań w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Rzeszy. Zezwolenie wydano jednak pod warunkiem, aby paczki żywnościowe były kierowane na adresy indywidualne. MCzK miał w 1943 r. tylko 60 indywidualnych adresów więźniów. Rozpoczęto akcję z tak znikomą ilością adresów, robiąc jednocześnie starania o dalsze drogą nieoficjalną. W ten sposób powstała Sekcja Paczek MCzK (Le Service des Collis aux Camps de Concentration – CCC) du Comité International de la Croix Rouge). Kartoteka nazwisk stale się powiększała, a problem stawał się coraz bardziej skomplikowany. Trzeba było bowiem zdobywać na większą skalę środki finansowe i żywność. Blokada nie pozwalała na dostarczanie żywności ze Stanów Zjednoczonych. Pozostały tylko źródła szwajcarskie i bardzo ograniczone z innych krajów europejskich.

Wstęp do obozów był nadal zamknięty, a sytuacja więźniów coraz tragiczniejsza. Cenną pomoc okazał wówczas Roosevelt (War Refugee Board). Udało się uzyskać rozluźnienie działania blokady. Zaczęły napływać paczki amerykańskie. W ostatnich miesiącach istnienia obozów pozwoliły one wielu więźniom przeżyć najgroźniejszy okres. W miarę rozrastania się akcji powstała nowa przeszkoda – trudności transportowe na terenie Niemiec. Wtedy zorganizowano transport drogowy samochodami. War Refugee Board dostarczył niezbędnego paliwa. Noce i dnie kolumny samochodów ciężarowych rozwoziły paczki do obozów koncentracyjnych. Wracając zabierały z dróg ewakuowanych więźniów, ratując ich od śmierci.

Pomimo wielkich wysiłków CCC Międzynarodowy Czerwony Krzyż mógł ulżyć doli tylko nielicznych więźniów w ostatnim okresie. Akcja ta jednak miała również znaczenie moralne: dawała więźniom poczucie, że ktoś o nich jednak pamięta[325].

Obóz Ravensbrück doznał również bezpośredniej pomocy MCzK. 26 marca 1945 roku delegat MCzK (lekarz) wyjechał z Konstan z z ekipą aut wiozących paczki dla więźniów i jeńców. Po dostarczeniu paczek w Torgau (Stalag IV D) udał się do Berlina, aby interweniować w sprawie zaprzestania ewakuacji Ravensbrück i Sachsenhausen. 30 marca był pod bramą obozu kobiecego. Chciał wywieźć pierwszy transport 300 Francuzek. Ponieważ nie miał zezwolenia na przekroczenie bramy obozu i nie mógł widzieć się z Suhrenem, musiał na razie zrezygnować. Pomimo wielkich trudności 3 kwietnia znów był w Ravensbrück dla przygotowania transportu, a 5 kwietnia auta MCzK zabrały do Szwajcarii 299 Francuzek i jedną Polkę (Karolinę Lanckorońską z bloku Francuzek).

Delegat relacjonował, że gdy zobaczył pierwszą setkę Francuzek, ogarnęło go przerażenie. Nieszczęśliwe kobiety nie wierzyły, że idą na wolność. Wzięły go za konwojenta do gazu. Były w stanie ostatecznego wyniszczenia; niektóre nie mogły same wejść do aut. Żywność otrzymaną na 3 dni zjadły od razu. Jedna z nich, 60-letnia, nie mogła iść o własnych siłach. Tylko dzięki interwencji towarzyszek została zabrana. Wywiezione 10 autokarami dotarły 9 kwietnia do Szwajcarii[326]. 7 kwietnia wywołano Norweżki i Dunki, które następnego dnia wczesnym rankiem auta Szwedzkiego Czerwonego Krzyża wywiozły z obozu.

20 kwietnia odbyła się w komendanturze narada na temat ostatecznej ewakuacji obozu. 21 kwietnia, na skutek tej narady, zwolniono 60, a następnego dnia 40 niemieckich, austriackich i czeskich komunistek, które miały za sobą do 12 lat pobytu w więzieniach i obozie. W pierwszej chwili towarzyszki niepokoiły się o ich los, przypuszczając, że są wysyłane do gazu. Okazało się jednak, że bez straży SS zostawiono je na dworcu w Fürstenbergu, gdzie wsiadły do pociągu i odjechały w stronę Berlina.

MCzK rozwijał dalszą akcję na korzyść więźniów. Została wysłana specjalna delegacja do Berlina w sprawie aprowizacji ewakuowanych z Sachsenhausen i Ravensbrück. 20 kwietnia 1945 r. znalazła się ona w Berlinie. Członkowie delegacji, wiedząc o okropnych konsekwencjach ewakuacji, pragnęli jej przeszkodzić. Wysłano jednego przedstawiciela z dwiema notami do Hoessa w sprawie: 1. zaprzestania rozstrzeliwań w transportach ewakuacyjnych z Sachsenhausen, 2. zaniechania dalszej ewakuacji kobiet z Ravensbrück. Wynik był połowiczny – rozstrzeliwania rzekomo ustały, ale ewakuacja Ravensbrück była kontynuowana[327].

W tym samym czasie, w nocy z 20 na 21 kwietnia, Himmler w rozmowie z Bernadottem zgodził się na zabranie z Ravensbrück kobiet wszystkich narodowości[328].

23 kwietnia przybył do Ravensbrück specjalny delegat MCzK z listem do Obersturmbannführera Hoessa, pełniącego wówczas obowiązki szefa administracji wewnętrznej obozów Ravensbrück i Sachsenhausen-Oranienburg. Ponieważ nie zastał Hoessa, przedstawił Suhrenowi plan przejęcia Ravensbrück przez delegację MCzK: oddalenie SS-manów i dozorczyń, porozumienie się z mężami zaufania obozu w sprawie wyżywienia i utrzymania porządku do czasu przyjścia oddziałów Armii Radzieckiej. Suhren nie zgodził się na tę propozycję, powołując się na rozkaz Himmlera w sprawie ewakuacji obozu. Mogą zostać tylko chore w ilości 1 500. Przedstawił on swój plan ewakuacji transportami po 500-1 000 więźniarek. Narodowości ze Wschodu (Rosjanki, Ukrainki, Czeszki, Rumunki i in.) miały maszerować w kierunku Malchow. Marsz dzienny po 25-40 km. Zapewniał on, że zakwaterowanie po drodze i wyżywienie są przygotowane. Poza tym każda więźniarka otrzyma paczkę żywnościową z MCzK. Narodowości z Zachodu (w tym Polki) będą ewakuowane koleją albo autokarami Szwedzkiego Czerwonego Krzyża czy samochodami ciężarowymi MCzK, które przywiozły paczki z Lubeki. Ogółem miano ewakuować koleją 3 000 osób, autokarami 4 000, a pieszo 7 000[329].

Wiemy, jak ten plan był realizowany w rzeczywistości. O zakwaterowaniu ani wyżywieniu w marszu ewakuacyjnym nie było mowy.

Po przerwie, 22 kwietnia, nadjechały ambulansy Szwedzkiego Czerwonego Krzyża z drem Arnoldssonem, kierującym całą akcją. Załadowano na nie około 200 ciężko chorych i wyruszono natychmiast do miasteczka Padborg na północ od granicy duńsko-niemieckiej. Bernadotte osobiście skontrolował przygotowania do przyjęcia chorych z Ravensbrück[330].

Następna kolumna autokarów przybyła do obozu późnym wieczorem tegoż dnia. Po krótkim odpoczynku załogi auta odjechały 23 kwietnia o 4 nad ranem, zabierając 800 Francuzek i Polek (350 z 29 bloku). Młoda Francuzka, Anise Girard (Daniele), pełniła ochotniczo rolę kierowniczki tej grupy. Na granicy Danii więźniarki spotkały się z nad wyraz serdecznym przyjęciem. Odpowiedziały śpiewem Marsylianki.

Następnego dnia kolumna wróciła do Ravensbrück i zabrała Belgijki, Holenderki i chore leżące. Tego dnia zaczęto spisywać Polki z bloków: 27, 28, 29, 30, 31 i 32. Odprowadzono je do obozu męskiego. Były to więźniarki z transportów przybyłych niedawno z Grüneberg i z podobozu Siemensa. Nowo przybyłe z Grüneberg nie przeszły przez ewidencję obozową; było wśród nich dużo kobiet z pracy wolnościowej.

Nazajutrz odprowadzono Polki z bloków: 24, 16 i częściowo 14. Grupę 260 kobiet zamknięto w opróżnionym bloku karnym, gdzie spędziły noc niepewne swego losu. Rano odesłano je również do obozu męskiego, gdzie spotkały się z resztą Polek. W sumie około 5 000 Polek przez obóz męski wyruszyło w dalszą podróż. Załadowano je 26 kwietnia do pociągu towarowego, po 80 osób w wagonie, i zawieziono przez Lubekę do granicy duńsko-niemieckiej, dalej statkiem dostały się do Malmö, na gościnną ziemię szwedzką. Według specjalnej umowy w czasie przejazdu pociągu przez linię frontu przerwano działania wojenne. Zarówno na ziemi duńskiej, jak i szwedzkiej, doznały więźniarki bardzo serdecznej i troskliwej opieki.

W obozie pozostało parę tysięcy kobiet. Nastrój oczekiwania i niepokoju wzmagał się. Uporczywie powtarzano wiadomość, że obóz zostanie wysadzony w powietrze. Nie wiedziano o ostatnim zarządzeniu Himmlera, uchylającym poprzedni rozkaz Hitlera o wysadzeniu w powietrze wszystkich obozów koncentracyjnych oraz więzień[331]. Nikt nie spał najbliższej nocy, oczekując na decydujące wydarzenia. 26 kwietnia lekarze rewirowi polecili spalić kartotekę chorych, co zostało wykonane. Zapakowano aparaty medyczne. Funkcyjne z kamery odzieżowej pakowały depozyty więźniarek. SS-mani i dozorczynie zachowywali się nadal brutalnie, wypędzając pozostałe więźniarki na ulice obozowe. W nocy z 27 na 28 kwietnia, przy ulewnym deszczu, ewakuowano duży transport Polek na zachód w kierunku Malchow. Auta szwedzkie, które miały zabrać resztę Polek z obozu, nie mogły się już przedostać do Ravensbrück ze względu na sytuację na froncie pod Szczecinem. Zbierały one po drodze Polki z ewakuowanego tej nocy transportu. Przez Malchow pojechały do Lubeki i dalej do Trelleborgu[332].

28 kwietnia wyszły z obozu ostatnie dwa transporty Polek, po 1 000 osób każdy. Ranny transport zagarnął wíęźniarki z bloków od 12 do 20, zaś popołudniowy z bloków od 1 do 11. Z popołudniowym wyszła duża grupa operowanych doświadczalnie. W taki sposób Polki opuściły ostatecznie Ravensbrück. Zostały tylko chore i personel sanitarny.

Podczas wędrówki ewakuacyjnej uciekało i zaszywało się w lasach meklemburskich wiele kobiet. Były to wynędzniałe ludzkie szkielety w marnym przyodziewku. Z wielkim trudem posuwały się naprzód, popędzane przez eskortę, gotową w każdej chwili zrobić użytek z broni. Słabe i ociągające się w marszu zabijano na miejscu. Wędrówka odbywała się po drogach zapchanych wojskiem i sprzętem wojennym. Częste naloty lotnictwa radzieckiego czyniły spustoszenie również w szeregach więźniarek. W ogólnym popłochu, któremu przede wszystkim ulegli SS-mani, trzeba było zabite zostawiać i pędzić dalej. Ostatnie transporty ewakuacyjne nie dostały na drogę żadnego pożywienia. Natomiast dozorczynie i SS-mani wieźli przytroczone do rowerów paczki kanadyjskie, przeznaczone dla więźniarek.

Losy poszczególnych grup, wędrujących poprzez tereny Niemiec ogarnięte wojną, były różne, lecz jednako ciężkie.

3. Chore pozostałe w obozie

Tymczasem w obozie organizowało się życie pozostałych chorych. Przed odjazdem dr Treite wyznaczył 10 lekarek, w tym 3 Polki, 2 Rosjanki, 2 Czeszki, 1 Niemkę, 1 Francuzkę i 1 Austriaczkę. Powierzył on rewir niemieckiej lekarce dr Kurt, a starsza siostra Marschall przekazała jej aptekę i klucze od magazynu szpitalnego[333]. Faktycznie pieczę nad rewirem sprawowała dr Nikiforowa, która otrzymała polecenie wykopania rowów dla pogrzebania zmarłych, gdyż krematorium już nie funkcjonowało. Odpowiedzialną za polskie chore została dr Janina Węgierska. Maria Bortnowska objęła pieczę nad kuchnią i magazynami.

Ze strony Polek zostało z chorymi parę pielęgniarek rewirowych i kilka ochotniczek zwerbowanych przez dr Węgierską. Z czasem doszły lżej chore, które pomagały przy pielęgnacji ciężej chorych. Musiały one ukryć się w blokach chorych podczas odejścia ostatniego transportu ewakuacyjnego, gdyż rozwścieczony Pflaum biegał w ostatnich chwilach po blokach, strzelając do każdej napotkanej więźniarki. Polski personel pielęgniarski stanowiły Maria Kuszell i Izabela Sicińska. Funkcje pielęgniarek i sanitariuszek ochotniczo z całkowitym poświęceniem pełniły Irena Bany, Hanna Burdówna, Apolonia Bojakowska, Krystyna Iwańska, Kamila Janowicz, Alicja Kamieńska, Julia Konieczna, Natalia Kuszell, Anna Łaguna, Irena Marszałek, Aleksandra Rudnicka, Antonina Węgierska, Józefa Wierzba, Elżbieta Zydor i inne[334]. Zostało również trochę Rosjanek, Czeszek i innych.

Władze niemieckie opuściły ostatecznie obóz 29 kwietnia, zamknąwszy za sobą bramę. Wyłączono światło i wodę. Dzięki przezorności dr Węgierskiej nabrano wody do wanien i chore nie odczuwały jej braku.

Nocą z 28 na 29 kwietnia przyjechał jeszcze jeden samochód sanitarny Szwedzkiego Czerwonego Krzyża i zabrał ok. 30 lżej chorych. Przy autokarze odbywały się iście dantejskie sceny. Chore, utrzymując się z ledwością na nogach, czepiały się rozpaczliwie auta jak ostatniej deski ratunku. Nie pomagały perswazje szofera, który obiecywał, że przyjedzie jeszcze jedno auto. Te, które pozostały, nie chciały wracać do baraków, postanawiając czekać na dworze. Drugie auto już nie przyjechało.

Zajęto się ściąganiem chorych kobiet, które ukrywały się na górnych pryczach w blokach mieszkalnych. Liczba Polek leżących w rewirze wynosiła ok. 240, ogólna ilość chorych kobiet i mężczyzn wszystkich narodowości wynosiła ok. 2 000. Warunki egzystencji przedstawiały się bardzo źle. Niemcy nie zostawili żadnych zapasów w magazynach więźniów. Gdy Maria Bortnowska rozbiła zamki tych magazynów, znalazła tylko duże wory z suszoną brukwią. Ale na szczęście w magazynach SS-mańskich były zapasy masła, mrożonego mięsa i innych prowiantów. Wykorzystano zawartość paczek Czerwonego Krzyża, które przeniesiono z magazynu SS-manów na bloki chorych. W piwnicy jednego z domów SS-mańskich znaleziono chleb. Rosjanki, które objęły pieczę nad magazynami z bielizną, dostarczyły prześcieradeł[335]. Wzięto się energicznie do organizowania życia pozostałej gromady i do opieki nad chorymi, wśród których panowała duża śmiertelność.

30 kwietnia od strony zachodniej o godzinie 11.30 ukazały się forpoczty wojska radzieckiego na rowerach, zaś 1 maja na teren obozu wkroczyły wojska radzieckie. Na blokach umieszczono uprzednio przygotowane flagi poszczególnych państw. Na bloku 6 trzepotała na wietrze flaga polska. Oddział wojska objechał obóz na swoich zakurzonych, ale umajonych zielenią samochodach. Radości więźniarek nie da się opisać. Kto żyw i na tyle silny, aby dźwignąć się z pryczy, biegł na ulicę, by ujrzeć z bliska swoich wybawców. Władzę nad obozem objęła komendantura radziecka. Szybko naprawiono światło, piece, wodociągi. Znalazły się zapasy żywności dla chorych. Przystąpiono również natychmiast do rozminowania terenu obozu.

Zaraz po wkroczeniu oddziałów radzieckich do obozu, zjawił się w kuchni dr Maurycy Mittelstaedt z wiadomością, że za murem, w obozie męskim, została grupa ciężko chorych więźniów bez opieki. Jedynym opiekującym się chorymi kolegami był on. Kto tylko mógł, zwlekał się z barłogu i ruszał za bramę, nie oglądając się na kolegów. W najbliższych dniach wielu zmarło z przejedzenia. Wycieńczone organizmy nie mogły przyjąć normalnego pożywienia. W przydrożnych krzakach i opuszczonych willach SS-mańskich walały się trupy nieszczęśliwych.

Hanna Burdówna tak opisuje zetknięcie się z chorymi więźniami: „Zawiozłyśmy im gorącą kawę, ale mimo iż przyzwyczajone byłyśmy do strasznych scen, obraz, jaki ujrzałyśmy, wstrząsnął nami.

Podczas gdy nasze chore leżały już w czystej pościeli, same również czyste, tam, w cuchnącym gnoju, leżały istoty dające słabe oznaki życia, niepodobne do ludzi, zarośnięte, czarne. Z oczyma pełnymi łez wdrapywałyśmy się po rusztowaniach łóżek, wlewając drżącymi rękami kawę do spieczonych ust, potrząsałyśmy rozpaczliwie bezwładnymi ciałami i przerywając u wielu stan agonalny, krzyczałyśmy, krzyczałyśmy, że są wolni, że nie mogą umierać!

Nie można było dłużej zostawić chorych w tych warunkach. Dzięki staraniom personelu obozowego nowy zarząd obozu przydzielił na Jugendlagrze kilka willi SS-mańskich, w których urządzono szpital dla więźniów. Przetransportowano chorych do nowych warunków. Pamiętam, jak dr Mittelstaedt, dźwigając na plecach swoich chorych kolegów, z podziwem mówił o ofiarności zdrowych kobiet, które zostały z chorymi”.

Doktor Antonina Nikiforowa pełniła nadal funkcje kierowniczki całego rewiru, zaś kuchnią i magazynem zarządzała Maria Bortnowska. W końcu maja przeniesiono wszystkie chore na teren dawnego Jugendlagru, gdyż obóz główny przeznaczyła komendantura radziecka na miejsce zborne dla więźniarek radzieckich z wszystkich obozów znajdujących się na terenie Niemiec.

Stopniowo opuszczały obóz więźniarki różnych narodowości. W czerwcu wyjechały Czeszki i Francuzki, po jakimś czasie Jugosłowianki. Polki odjechały ostatnie, nie licząc paru indywidualnych wyjazdów.

Bardziej niecierpliwe, lżej chore, wychodziły z bloków małymi grupkami, ciągnąc swój dobytek na ręcznych wózkach. 28 czerwca przyjechały z gorzowskiej jednostki wojskowej (gen. dyw. Jakutowicza) 2 samochody ciężarowe, które zabrały najciężej chore. W jednym samochodzie były chore leżące, w drugim te, które mogły siedzieć. Jako opiekunki chorych wyjechały: dr Ludwika Tarłowska i Hanna Burdówna oraz Zofia Grzeżułka. Odjazd nastąpił 30 czerwca. Razem zabrano 30 chorych (wg relacji H. Burdówny samochody przyjechały dopiero 7 lipca). Jechały przez Gorzów Wielkopolski, gdzie 24 najciężej chore umieszczono w szpitalu PCK. Dalej ruszyły pociągiem do Poznania, Warszawy, Łodzi i Krakowa.

Po jakimś czasie doniesiono Polkom, że w okolicy Neubrandenburg znajduje się pociąg ambulans z Bydgoskiego Czerwonego Krzyża, poszukujący Polek. Maria Bortnowska z miejsca sprawdziła wiadomość i rozpoczęła starania u władz radzieckich, aby dostarczyły wagonów towarowych dla transportu chorych. 13 lipca dołączono uzyskane wagony do ambulansu PCK i całość pociągnięto do stacji Fürstenberg. W wagonach ułożono dla ciężej chorych materace. Komendantura dostarczyła żywności na okres 3 dni podróży. Do Fürstenbergu dowieziono chore samochodami ciężarowymi. W drodze powrotnej zatrzymano się na dłużej w Bydgoszczy i Łodzi, gdzie zostawiono słabsze chore.

Dr Janina Węgierska została z resztą chorych do końca. Wyruszyła z ostatnim transportem, który 22 lipca wrócił do kraju.

Śmiertelność chorych w okresie poprzedzającym ewakuację i ewakuacyjnym była duża. Sporządzanie jakichkolwiek spisów w tym czasie z różnych powodów było niemożliwe.

Przez 3 miesiące od chwili uwolnienia obozu zmarło około 30% Polek, przeważnie rekonwalescentki po tyfusie, gruźliczki i wycieńczone do ostateczności[336]. Chowano je nad jeziorem, na zewnątrz muru.

Tak zlikwidowany został ostatecznie kobiecy obóz koncentracyjny Ravensbrück i zakończyły się dzieje Polek w tym obozie.

X. Obóz podziemny i ruch oporu

Poza oficjalnym życiem obozu, płynęło swoim odrębnym nurtem życie podziemne – własne życie więźniarek, zróżnicowane i rozgałęzione.

Zdawałoby się, iż terror stosowany jako metoda ujarzmienia mas ludzkich, przenikający do każdego zakątka życia więźnia, paraliżował jakąkolwiek myśl wolną i energię działania, że stałe absorbowanie pracą i dodatkowe udręczenia, jak długotrwałe apele, przeglądy, kontrole itp., uniemożliwiały realizację własnych pragnień i dążeń.

Tymczasem, poza tym wszystkim, zupełnie obok, biegły swoim torem najróżniejsze więźniarskie sprawy, ważne i błahe, wielkie i małe. Trwała nieustanna walka z tym, co narzucone, walka o własny świat, walka o życie.

Pomimo mistrzowskiego wykorzystania przez system obozów koncentracyjnych najgorszych instynktów ludzkiego stada, przy ciągłym deptaniu godności człowieka, wykwitały piękne uczucia i czyny prawdziwego koleżeństwa, przyjaźni i ofiarności.

Otaczająca jałowość i brzydota budziły silną potrzebę strawy intelektualnej i piękna, które starano się najrozmaitszymi sposobami zaspokajać.

Różne były przejawy walki z narzuconymi formami egzystencji, z dławiącym uciskiem, z systematyczną akcją wyniszczenia biologicznego, ze stałym upadlaniem ludzkiej natury.

Nieustanna walka podziemna toczyła się na każdym kroku i w każdej chwili. Przyjęty po wojnie termin „ruch oporu” dla określenia działalności konspiracyjnej podczas okupacji nie oddaje w pełni tego zjawiska, które w obozie było powszechne. Walka ta była dla większości więźniarek politycznych dalszym ciągiem walki z okupantem. Tak rozumiały one kontynuację swojej pracy konspiracyjnej, prowadzonej przed aresztowaniem.

To, co na ten temat napisałam, będzie zaledwie próbą bardzo szkicowego ujęcia tak bogatego i wszechstronnego tematu, wymagającego studiów zarówno socjologów, jak psychologów. Trzeba sobie zdawać bowiem sprawę, że przymusowe odosobnienie i izolacja od „prawdziwego życia” stwarzały specyficzne warunki podziemnej egzystencji obozu, nie podpadającej pod ogólnie przyjęte kryteria ludzkiego działania. Życie obozowe obfitowało w taką masę najrozmaitszych inicjatyw, krzyżowała się taka obfitość akcji indywidualnych i zbiorowych, które miały ułatwić współwięźniarkom przetrwanie w możliwie jak najlepszej formie fizycznej i psychicznej, że utrwalenie wszystkich elementów tej mozaiki nie jest możliwe. Główne piony tej akcji to szeroko pojęta samopomoc koleżeńska, kontakty ze światem zewnętrznym, praca kulturalno-oświatowa, tajne nauczanie, życie artystyczne, życie polityczne oraz wynikające z niego kontakty międzynarodowe.

1. Samopomoc koleżeńska

Znaczenie akcji samopomocowej w Ravensbrück było ogromne. Jej to zawdzięczają w dużej mierze przetrwanie całe masy kobiet bezradnych i nieprzedsiębiorczych, poza tym słabych i chorych. Brały w niej udział więźniarki wszystkich narodowości, lecz akcja Polek w tym kierunku była najżywsza.

Akcja samopomocowo-koleżeńska rozwijała się na różnych płaszczyznach. Zaczęła się ona od inicjatywy indywidualnej, przejawianej zresztą stale i przez różnego rodzaju więźniarki; z czasem przybrała rozmiary akcji zorganizowanej. Zataczała ona szerokie kręgi, obejmując przede wszystkim chore, zwłaszcza gruźliczki, operowane doświadczalnie, kobiety w ciąży i karmiące oraz dzieci. Jak zwykle bywa w takiej sytuacji, każde środowisko czy grupa więźniarek docierała przede wszystkim do swoich najbliższych – z tego samego transportu czy powiązanych ideowo lub wprost znajomych z wolności. Jeśli chodzi o Polki, samopomoc ogarniała zatem głównie więźniarki polityczne z jednego transportu czy bloku; do Polek z robót przymusowych prawie nie docierała. Te przyjeżdżały do obozu przeważnie w małych transportach mieszanych z więzień niemieckich po krótkim tam pobycie, więc nie zaznawszy koleżeństwa więziennego, nie były z sobą powiązane tymi nićmi, które łączyły więźniarki polityczne. Poza tym zgrupowane były przeważnie w różnych blokach, podczas gdy większe transporty więźniarek politycznych mieszkały na ogół razem. Do nich nie przychodziły paczki. Była to przeważnie biedota wiejska lub proletariat miast fabrycznych. Trzeba podkreślić, że wiele kobiet otrzymujących paczki dzieliło się ich zawartością z tymi, które paczek nie otrzymywały. Często spotykanym zjawiskiem były komuny więźniarek, dzielących się sprawiedliwie otrzymanymi prowiantami. W ten sposób dożywiały się i dziewczęta z robót przymusowych. Ale była to kropla w morzu potrzeb. Dlatego dużo z nich chorowało na gruźlicę i w konsekwencji umierało lub ginęło w komorze gazowej.

Wszystkie, które miały jakąkolwiek okazję do „organizowania”, robiły to stale z myślą o najbliższych. Wynoszono jedzenie z kuchni SS-mańskiej i kantyny SS, surowe jarzyny z obieralni, chleb z kamery chlebowej itp. Drużyny pracujące na roli przynosiły do obozu upragnione witaminy w postaci jarzyn czy roślin jadalnych. Najpopularniejsza była brukiew („ananas obozowy”). Pokrojoną w talarki przenoszono pod ubraniem w dużych ilościach. Więźniarki z bloków, w których mieszkały kolumny wyjazdowe, oczekiwały na ich powrót jak na wielką atrakcję i przyjemność. Zziębnięte „ausseny”, jak je nazywano, wydobywały z zakamarków garderoby upragnioną brukiew, rozdając ją swoim bliskim.

Mniej liczne drużyny, pracujące w sadach, przywoziły nawet owoce, głównie dla chorych. Przedsiębiorczość wyjeżdżających nie miała granic. Ukrywały łup tak sprytnie w różnych woreczkach przytraczanych pod ubraniem, że kontrola przy bramie wejściowej do obozu nie podejrzewała kontrabandy. Przewożono np. cebulę w pończochach zakładanych na szyję niby boa, ukrytych pod chustką. Przed świętami Bożego Narodzenia przeniesiono z Hohenlychen małą choinkę, rozłożoną pod suknią na plecach jednej z więźniarek. Niektóre słynęły z odwagi i przedsiębiorczości w tym względzie, angażując do akcji niemieckie dozorczynie, z którymi dzieliły łupy.

Wszystko to działo się w okresie, kiedy za parę kwiatków polnych zatrzymywano przy bramie i w wyniku meldunku osadzano w bloku karnym. Takie to były niekonsekwencje, spotykane w obozie na każdym kroku.

Pracujące w warsztatach zaopatrywały obóz w różne szmatki i skrawki materiałów czy futer. Wszystko to w przemyślny sposób uzupełniało ekwipunek zimowy i chroniło przed mrozem.

Wewnętrzna kolumna ogródkowa miała względną swobodę poruszania się. Dlatego spełniała rolę łącznika między blokami, Industriehofami, oddzielonym od obozu murem, rewirem, Strafblockiem, a nawet bunkrem, do którego mogła się czasem zbliżyć na niedostępną dla innych odległość. Dostarczała ona potajemnie cegiełki koksu do bloków i świadczyła szereg drobnych usług, nie ograniczając się do Polek. Miała kontakty z Francuzkami, Rosjankami i innymi. Służyła też za miejsce schronienia dla młodszych, które chciały uniknąć cięższej pracy w kolumnach wychodzących poza obóz.

W akcji samopomocy dużą rolę odgrywały funkcyjne, posiadające większe nieraz możliwości niż szare więźniarki. Polskie blokowe i sztubowe organizowały dodatkowe jedzenie dla chorych i matek karmiących. Ich pomoc była bardzo wydatna, gdy chodziło o umieszczenie chorej w rewirze czy przedłużenie tam pobytu, lub natychmiastowe ukrycie w bloku, kiedy właśnie w rewirze groziła selekcja. Wykazywały one w większości dużą odwagę, chroniąc kaleki i niedołężne.

Więźniarka Niemka Helene Russky podaje fakt wykazujący, że funkcyjne swoim postępowaniem uratowały niejedno życie. Russky, pracująca w kuchni, zwróciła się do swojej blokowej, Marty Baranowskiej, z prośbą o zapisanie do rewiru. Blokowa odmówiła, nie wyjaśniając, dlaczego. Nazajutrz okazało się, że duży transport właśnie z rewiru wysłano do gazu[337].

Funkcyjne ratowały szereg kobiet, wyprowadzając je pod jakimś pretekstem zza drutów otaczających wówczas cztery bloki, gdzie spędzano przeznaczone na śmierć. Czerwona opaska (drużynowej) czy zielona (blokowej) umożliwiały te manipulacje, powtarzane wielekroć. Było to połączone z ryzykiem, jednak nie odstraszało ofiarnych. Wielką odwagę i pomysłowość okazywała na przykład blokowa Stanisława Schönemann.

Służba sanitarna, zarówno lekarki, jak pielęgniarki i sanitariuszki, oddawała usługi przy przyjmowaniu do rewiru i ratowaniu chorych przed selekcją[338].

Akcja samopomocy ogarniała również sprawę pracy, będącej bardzo ważnym czynnikiem życia obozowego. Od przydziału względnie odpowiedniej pracy, mniej więcej dostosowanej do wieku i sił, zależało w głównej mierze zdrowie, jeśli nie życie więźniarek. Oczywiście Biuro Pracy nie uwzględniało tego nawet w najmniejszej mierze. I tu było pole do działania całego zastępu funkcyjnych, od sztubowych i blokowych począwszy. Wytworzyła się cała skomplikowana sieć kontaktów międzynarodowych, sięgających do Biura Pracy. Więźniarki tam zatrudnione skreślały numery chorych i starych przeznaczonych na transporty do fabryk przemysłu zbrojeniowego i przydzielały im odpowiedniejszą pracę w warsztatach obozowych. Kiedy znalazły się w obozie całe rodziny z ewakuowanej Warszawy, polskie blokowe starały się przez swoje kontakty, aby nie rozdzielano matek z córkami lub sióstr.

Chcąc ocenić rolę funkcyjnych, szczególnie blokowych i sztubowych, trzeba zdać sobie sprawę, w jakich warunkach musiały pracować, zwłaszcza w ostatnim okresie. Masy kobiet, kłębiące się wówczas w przepełnionych blokach, były elementem niesłychanie trudnym do opanowania. Przerzucane z miejsca na miejsce, niezorientowane w zawiłościach życia obozowego, w stałym lęku przed selekcjami, źle odziane, brudne, stale głodne, zrezygnowane, nie dawały się ująć w karby dyscypliny. W tych warunkach przygotowanie bloku do apelu czy rozdawanie jedzenia stawało się problemem bardzo skomplikowanym. A tymczasem wszelkie uchybienia sprowadzały na blok kary dodatkowej stójki czy odebrania jedzenia, czego trzeba było unikać za wszelką cenę. Dyscyplina na zewnątrz musiała być utrzymana. Stanowiła ona zresztą często doskonały parawan dla nielegalnej akcji ratowania zagrożonych. Zewnętrzny porządek na bloku usypiał czujność dozorczyń.

Niełatwo było się z tym wszystkim uporać. Toteż nie wszystkie funkcyjne wytrzymywały nerwowo stan ciągłego napięcia; niektóre z nich uciekały się do niewłaściwych środków. W ogólnym podsumowaniu jednak rolę polskich blokowych i sztubowych należy ocenić pozytywnie. Wiele z nich pełniło swą funkcję z oddaniem wyłącznie sprawie współtowarzyszek[339].

Nie tylko funkcyjne niosły pomoc i ratunek. Ileż było indywidualnych poczynań więźniarek, które na własną rękę dokonywały czynów odważnych i skutecznych, gdy trzeba było ratować kogoś bliskiego lub potrzebującego pomocy[340].

Gdy przybyłe z Warszawy po odebraniu im całego dobytku odziano w nędzne łachmany, bloki polskie śpieszyły im z pomocą. A były to już czasy bezpaczkowe, czasy dużego głodu. Dzielono się więc z nimi zupą obozową i chlebem; kucharki przynosiły kartofle albo brukiew. Zorganizowano też błyskawicznie zbiórkę ciepłej odzieży wynoszonej ze szwalni obozowej czy magazynów z rzeczami złupionymi w Warszawie.

Z inicjatywy blokowej 1 bloku, Marty Baranowskiej, rozpoczęto systematyczną akcję pomocy dzieciom. Od jesieni 1944 roku kucharki zobowiązały się do stałego dostarczania margaryny, chleba i kiełbasy. Sporządzono dokładną listę wszystkich dzieci polskich (wówczas ok. 86) i według tej listy rozdzielano żywność.

Przed świętami Bożego Narodzenia osoby zajmujące się tą akcją postanowiły urządzić dzieciom gwiazdkę. Pomogły im w tym wydatnie harcerki z drużyny obozowej „murów” i wiele innych więźniarek. Ponieważ paczki już nie dochodziły, zebranie żywności nie było łatwe. Ale udało się zgromadzić sporo jedzenia, zawdzięczając to przedsiębiorczości inicjatorek. Każde dziecko otrzymało torebkę z żywnością (były nawet słodycze) i zabawkę wykonaną przez harcerki. Oprócz tego spisywano wcześniej braki w garderobie dzieci i na gwiazdkę obdarowano je potrzebnymi rzeczami. Uroczystość odbyła się w bloku 20, gdzie blokową była Mieczysława Jaroszówna, a sztubową Hanna Kulinicz. Salę udekorowano rysunkami inż. arch. Wandy Sawickiej (zmarłej 7 lutego 1945 r.). Do zgromadzonej dziatwy przemówiła Helena Salska; potem nastąpiły deklamacje (Joanny Szydłowskiej) i śpiewy. Wszystko razem było wzruszające i sprawiło wiele radości nie tylko dzieciom, ale i dorosłym.

Zaopatrywano również w ciepłą odzież koleżanki przywiezione z fabryk w letnich sukienkach (np. z fabryki amunicji w Grüneberg). Wykradano bieliznę z kamery odzieżowej, dzielono się też własnymi rzeczami.

Na uwagę zasługuje również zorganizowana w 1944 roku gwiazdka dla rannych więźniarek ze zbombardowanych fabryk. Leżały one w 9 bloku rewirowym; było ich 115, w tym 96 Polek. Trzy dzielne pielęgniarki (Jolanta Krzyżanowska, Jadwiga Iwaszkiewicz i Maria Kuszell) starały się ulżyć ich doli. Przesyłały na obóz alarmujące wieści i prosiły o pomoc dla nieszczęśliwych. Zetknięcie się z tą gromadą poszkodowanych robiło wstrząsające wrażenie. Bez rąk lub nóg, z ranami głowy, wegetowały na brudnych barłogach, w strzępach bielizny. Maria Bujalska i Urszula Wińska postanowiły urządzić dla nich święta kosztem dorocznej gwiazdki organizowanej przez Polki z bloku 2. Wtajemniczyły koleżanki pracujące w szwalni obozowej, pralni i kamerze odzieżowej. Zorganizowano i uszyto potajemnie najpotrzebniejsze rzeczy dla 115 rannych (bieliznę, przybory do mycia, woreczki, ciepłe przykrycia). Wszystkie zebrane przedmioty doręczono przed gwiazdką pielęgniarce Krzyżanowskiej, aby rozdała je anonimowo. W Boże Narodzenie Polki z bloku 2 przygotowały kanapki i słodycze. Grupa najmłodszych z zastawionym prowizorycznym stołem i choinką udała się do 9 bloku rewirowego. Złożyły rannym życzenia w czterech językach, gdyż towarzystwo było międzynarodowe. Śpiewały również kolędy. Każda z rannych dostała bilecik z rysunkiem i wypisaną sentencją. Dużo radości i zadowolenia dała wszystkim ta uroczystość. Organizatorki natomiast ograniczyły się do przełamania się chlebem z Polski, gdyż wszystkie zapasy od dawna składały na tę wigilię[341].

W okresie od września 1944 r. do ostatecznej ewakuacji obozu napływ więźniarek był tak wielki, iż nawet największe wysiłki akcji samopomocowej nie mogły rozładować stanu nędzy, zawszenia, chorób i głodu panujących w międzynarodowej masie kobiet skazanych na wegetację w namiocie, w najprymitywniejszych warunkach.

Wśród różnych przejawów samopomocy koleżeńskiej trzeba wymienić pisanie listów. W ramach korespondencji oficjalnej każda więźniarka (oprócz NN) mogła pisać i otrzymywać jeden list w języku niemieckim raz na miesiąc. Znajomość tego języka była na ogół bardzo słaba, zwłaszcza w piśmie, a u kobiet wiejskich – żadna. Toteż w dniach pisania listów przed piszącymi po niemiecku ustawiały się kolejki. Musiały one nieskończoną ilość razy wypisywać te same, ustalone i jedynie dozwolone frazesy, jak „Ich bin gesund und fühle mich gut...” Przy odbiorze korespondencji odbywało się to samo. Kto jako tako czytał po niemiecku, tłumaczył ubogą treść listów od najbliższych, starając się wyczytać coś więcej między wierszami. Do listów potrzebne były znaczki pocztowe. Więźniarki posiadające pieniądze w depozycie kupowały znaczki dla tych, które pieniędzy nie miały. Była to bardzo rozpowszechniona pomoc, umożliwiająca korespondencję prawie wszystkim.

2. Drużyna „Murów”

Na terenie obozu istniała od listopada 1941 roku drużyna starszych harcerek. Zaczęło się od 3 zastępów, po 5-6 harcerek. Zastępy przez dłuższy czas nie znały się między sobą. Każdy pracował samodzielnie. Po kilku miesiącach, kiedy zastępowe dobrze poznały swoje harcerki, urządzono zbiórkę całej drużyny.

W miarę jak przyjeżdżały nowe transporty, powstawały dalsze zastępy i ich liczebność się powiększała. Do drużyny obozowej należały nie tylko przedwojenne harcerki. Przyjmowano również nowe ochotniczki, które w obozie składały przyrzeczenie.

W okresie rozkwitu drużyna składała się z 7 zastępów z drużynową Józefą Kantor na czele. Najwyższy stan liczbowy drużyny wynosił (1 kwietnia 1945 roku) 102 harcerki[342]. Praca ich polegała na zbiórkach szkoleniowych zastępów i drużyny oraz na akcji pomocy potrzebującym. W blokach, w których mieszkały harcerki, powierzona była poszczególnym zastępom opieka nad chorymi oraz tymi, które nie otrzymywały paczek. Dla chorych starano się też o lekarstwa.

Harcerki pracujące w kuchni „organizowały” dodatkowe jedzenie dla najmłodszych i najciężej pracujących.

Pomoc ich nie ograniczała się do spraw materialnych. Starały się oddziaływać na otoczenie pogodą, uśmiechem i życzliwością. Były to bardzo cenne wartości w życiu zbiorowym, kiedy tak łatwo dochodziło do krótkich spięć w zatłoczonych ponad miarę blokach. Ich życzliwość dla otoczenia rozładowywała nieraz ciężką atmosferę i działała kojąco.

Mimo tak nie sprzyjających warunków odbywały się specjalne uroczystości harcerskie, jak przyrzeczenie, biegi i wspólna gwiazdka. Brały w nich również udział członkinie Koła Przyjaciół Harcerstwa.

Ciekawym wyczynem drużyny było zdobycie i ukrywanie w bloku sztandaru 13 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. Marii Wocalewskiej. Sztandar znalazły harcerki pracujące przy sortowaniu rzeczy zagrabionych przez hitlerowców z powstańczej Warszawy. Zaszyty w kilka powłoczek wściełano w łóżko drużynowej. Przetrwał wszystkie rewizje i wraz z harcerkami zawędrował do Szwecji. Drużynowa Józefa Kantor podaje w swojej relacji wzruszający moment, kiedy grupa harcerek z rozwiniętym sztandarem wysiadła z pociągu w miasteczku Tranas. Zgromadzeni tłumnie Szwedzi nie mogli wyjść z podziwu, że więźniarki obozu koncentracyjnego przybywają ze sztandarem. Po powrocie do Polski przekazano go 13 WDH.

3. Kontakty ze światem zewnętrznym

Kontakty te szły z Ravensbrück kilkoma kanałami. Dla losów obozu miały one ogromne znaczenie. W paru konkretnych wypadkach, dzięki szybkiemu zaalarmowaniu świata przez radio brytyjskie, została uratowana od śmierci grupa więźniarek, jak to miało miejsce 2 lutego 1944 roku, kiedy transport chorych i starych, przeznaczony na zniszczenie, zawędrował ostatecznie do Majdanka, a stamtąd do Oświęcimia. Tą drogą przedostawały się informacje o operacjach doświadczalnych, co również musiało wpłynąć na ostateczne uratowanie „królików” od grożącej im śmierci.

Poza tymi faktami ułatwianie więźniarkom bezpośredniego kontaktu z ich rodzinami miało ogromne znaczenie moralne, podtrzymywało na duchu, uciszało tęsknotę za bliskimi.

Jedna z najwcześniejszych dróg, jak wiadomo, prowadziła przez drużynę pracującą w ogrodach sanatorium Hohenlychen pod Templinem. Pierwszą drużynową była Maria Rutkowska, która nawiązała kontakt z pracującymi tam jeńcami francuskimi. Następna drużynowa – Teresa Taczukowa, utrwaliła te kontakty. Dostarczała ona danych o egzekucjach, operacjach doświadczalnych i warunkach życia w obozie. Oni ze swej strony przekazywali te wiadomości do francuskich ognisk ruchu oporu. Z otrzymanych odpowiedzi można było się zorientować, iż część tych informacji docierała do Francji, a następnie dalej[343].

Poza tą akcją Taczukowa zorganizowała przy pomocy polskich robotników rolnych wysyłkę i odbiór korespondencji nielegalnej z rodzinami w kraju i następnie przez przeszło rok ją prowadziła. Akcja była zorganizowana systematycznie, obsługując przede wszystkim wiele „królików”. Nie zważając na wielkie ryzyko, Taczukowa zajęła się także pomocą dla jeńców. Koleżanki pracujące w warsztatach „organizowały” szaliki i skarpetki, które drużyna przemycała z obozu.

Jeden z robotników Tomasz Wandoch dawał możność nielegalnego kontaktu z krajem całej rzeszy Polek. Na jego nazwisko przychodziły listy, a nawet paczki z Polski. Mimo częstych rewizji gestapo obozowego nie odmawiał pomocy i nawet przyjmował w depozyt nielegalne rzeczy, jak rysunki obozowe, poezję, notatki itp.

Innym pośrednikiem w nawiązywaniu kontaktu, o czym wspominałam, była drużyna Ladekommando, powstała w czerwcu 1942 r., z drużynową Jadwigą Jessa, następnie Antoniną Kotowską. Tą drogą dostawały się do obozu polskie książki. Tutaj również była zorganizowana pomoc więźniarek dla podchorążaków. Pończoszarki robiły dla nich z kradzionej wełny skarpetki, szaliki i rękawiczki.

Drużyna pracująca u Uppenthala (fabryka drewniaków) miała możność wrzucania listów bezpośrednio do skrzynki znajdującej się obok warsztatu[344].

Był jeszcze szereg innych dróg zorganizowanych przez różne drużyny wychodzące poza obóz pracy.

Grupa operowanych doświadczalnie, o czym już była mowa, znalazła własny sposób informowania rodzin o sobie i życiu w obozie. Pisały mianowicie nielegalną treść sympatycznym atramentem na blankietach korespondencji oficjalnej[345].

Do ciekawych faktów z tej dziedziny należały kontakty więźniarek z oflagami. Oficerowie posiadający krewne w Ravensbrück podawali ich nazwiska do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Pod koniec 1944 roku zaczęły napływać z Genewy paczki żywnościowe, których znaczenie, gdy komunikacja z krajem została przerwana, było ogromne. Oficerowie z Neubrandenburg, po nawiązaniu kontaktu z Polkami pracującymi w fabryce samolotów, rozpoczęli systematyczne zbieranie nazwisk, które następnie przekazywali do Genewy. Kiedy przeniesiono ich do Gross-Born (Oflag II D), utworzyli tam specjalny komitet pomocy dla więźniarek z Ravensbrück i więźniów z innych obozów. Ułożono listy z nazwiskami oficerów i ich krewnych w obozach. Uzyskane informacje były bardzo dokładne, gdyż zawierały: numer więźniarki, numer bloku, w którym mieszkała, i rodzaj pokrewieństwa, jaki ją łączył z oficerem[346]. Rezultaty tej akcji były bardzo owocne.

Więźniarki pracujące w komandach fabrycznych nawiązywały na miejscu kontakty z robotnikami, a nawet i majstrami, najczęściej z komunistami. Przy ich pomocy szła również korespondencja do rodzin. Za ich pośrednictwem docierały wiadomości o sytuacji na froncie. Jednocześnie więźniarki informowały o życiu w obozie, egzekucjach i operacjach doświadczalnych[347]. Tą drogą przenikało coś niecoś o obozach do społeczeństwa niemieckiego, fałszywie informowanego przez propagandę goebbelsowską, iż więźniowie obozów koncentracyjnych to przestępcy kryminalni i męty społeczne. Zdarzały się wypadki, kiedy dzieci niemieckie rzucały kamieniami w kolumny więźniarek jadących do pracy lub pluły w ich stronę. Bezpośrednie zetknięcie się majstrów z więźniarkami przy pracy w fabryce niejednemu otwierało oczy na prawdę o „przestępcach kryminalnych i mętach społecznych” w pasiakach.

4. Praca kulturalna-oświatowa

Zaczątki pracy kulturalno-oświatowej tkwiły już w poczynaniach nauczycielki Heleny Salskiej, przybyłej do obozu w pięcioosobowym transporcie pabianickim 2 listopada 1939 roku. Chcąc ratować towarzyszki od depresji, wygłaszała dla nich pogadanki na tematy historyczne, społeczne i psychologiczne. Opowiadała również treść zapamiętanych powieści.

Grupa Polek dostała się do pracy w obieralni przy kuchni, gdzie za towarzyszki miały komunistki niemieckie. SS-mani przedstawiali Polki jako morderczynie żołnierzy niemieckich we wrześniu 1939 r. Salska postanowiła wyjaśnić Niemkom, kim są Polki aresztowane przez gestapo. W tym celu wygłosiła po niemiecku szereg pogadanek wyjaśniających sytuację Polski w przeszłości i we wrześniu 1939 roku (Prawda o Gdańsku, Prawda o Śląsku, Słowiańszczyzna zachodnia a Niemcy, Niemieckie Drang nach Osten[348]). Były to pierwsze próby nawiązania kontaktów z Niemkami i usiłowania, aby właściwie ustawić stosunek między nimi a Polkami. Obieralnia była więc pierwszym terenem pogadanek i dyskusji na tematy historyczne i polityczne.

Na wiosnę 1940 roku akcja pogadanek rozszerzyła się na większe grono. W piwnicy, na stosie ziemniaków czy kapusty, urządzano gawędy literacko-historyczne, które wygłaszały, poza Helena Salską, polonistki: Elżbieta Kotarska i Irena Kurowska. Aby monotonne i wielce nużące obieranie ziemniaków i jarzyn jakoś urozmaicić i zaprzątnąć myśl czymś miłym, snuły się opowiadania niegdyś przeczytanych powieści. Zofia Grochowalska z Suwalszczyzny zapoczątkowała Trylogią. Z czasem coraz to nowe prelegentki popisywały się na różne tematy (Józefa Kulowa i Maria Kurna – gaździny z Zakopanego – sypały jak z rękawa gadkami góralskimi; Kazimiera Głębocka opowiadała powieści, posiadając niezwykle bogaty repertuar i wspaniałą pamięć; brały też udział w tej akcji Maria Drohojowiska z Czorsztyna, Zofia Bilówna, nauczycielka, Helena Raszewska, popularyzatorka literatury francuskiej, Zofia Gutowska, też z repertuarem francuskim, i inne).

Życie społeczności Polek ożywiło się znacznie z chwilą zasilenia go transportami specjalnymi z więzień Krakowa, Tarnowa, zwłaszcza transportem łącznym z Warszawy i Lublina. Przybyły one w sierpniu i we wrześniu 1941 roku. Był to ogromny zastrzyk energii, prężności i inicjatywy. Transporty, złożone prawie wyłącznie z więźniarek politycznych, oderwanych niedawno od pracy konspiracyjnej, okrzepły w więzieniach, gdzie już w różnych formach kwitła praca kulturalno-oświatowa. W obozie z punktu okazywały chęć działania. Przyjechały złączone więzami organizacyjnymi i wypróbowaną przyjaźnią więzienną, co uczyniło je zwartą i solidarną grupą.

Już na kwarantannie organizowano życie kulturalne. W bloku warszawsko-lubelskim w formie „audycji radiowej” czy „journal parlé” podawano krótkie komunikaty polityczne, informacje aktualne z obozu, trochę poezji i trochę humoru. Imprezy cieszyły się w całym bloku dużym uznaniem. Na stronie B bloku akcji patronowała Irena Szydłowska, a główną inicjatorką była Wanda Krąkowska[349]. Poza nią udział w przedsięwzięciu brał szereg więźniarek z Warszawy (Antonina Marcówna, Janina Machowska, Halina Ernestowa, Władysława Poniecka, Władysława Skowrońska, Aleksandra Słojewska, Władysława Wiśniewska i in.). Na dzień Wszystkich Świętych opracowano fragmenty II części Dziadów, w rocznicę Powstania Listopadowego na zorganizowanym obchodzie recytowano Warszawiankę. Do słuchaczek na nowo przemówiły znane utwory, jakże inaczej teraz rozumiane! Na stronie A tegoż bloku dziennik mówiony przygotowywała Halina Chorążyna (przy udziale Henryki Dembowskiej, Doroty Lewandowskiej, Haliny Łuszczewskiej, Julii Lewandowskiej, Jadwigi Litwinowicz i in). Podobnie było w innych transportach. Starano się różnymi sposobami odwrócić uwagę od beznadziejnej szarzyzny dnia obozowego. I tak się rozpoczęła akcja kulturalno-oświatowa i artystyczna, prowadzona już na szeroką skalę w 1942 roku. Utworzenie bloków narodowościowych (wg numerów, czyli transportami) w dużej mierze ją ułatwiło.

Najpopularniejszą formą tej pracy było opowiadanie powieści (były kobiety w tym się szczególnie specjalizujące[350]), scenariuszy filmowych, sztuk teatralnych czy przebytych podróży. Odbywało się to w blokach polskich podczas pracy pończoszarek. Takie zaabsorbowanie uwagi starszych kobiet, często kłótliwych i gadatliwych, wpływało na nie nadzwyczaj kojąco i umilało im długie godziny monotonnej pracy. Słuchaczkami były również młode więźniarki nie należące do żadnej stałej kolumny lub pracujące w Ladekommando. Opowiadania te weszły w zwyczaj.

Z czasem rozszerzono tę akcję o streszczenia utworów wielkiej poezji polskiej[351] i obcej[352], wreszcie o najrozmaitsze pogadanki na tematy ogólne[353]. Narratorek było coraz więcej. Poza już znanymi i renomowanymi występowały ochotniczki, służące otoczeniu zasobami swojej pamięci. Wszystko to musiało się odbywać przy zachowaniu środków ostrożności, gdyż drużynowe pończoszarek nie zawsze były Polkami.

Od jesieni 1941 roku grono nauczycielek[354] rozpoczęło w blokach 2, 14, 15, 17, 19 niedzielne wykłady na przeróżne tematy z różnych dziedzin. Były one przeznaczone dla młodych słuchaczek, lecz odbywały się zawsze przy współudziale przygodnych starszych koleżanek, spragnionych żywego słowa. Po prelekcjach wywiązywała się niejednokrotnie żywa dyskusja[355]. Niektóre z nich cieszyły się takim powodzeniem, że prelegentki musiały je powtarzać kilka razy dla różnych słuchaczek. Tak było z pogadanką o Sokratesie, wygłoszoną przez Irenę Pannenkową 5 razy. Ona też prowadziła dla różnych grup systematyczne wykłady: dla dość licznej grupy kurs filozofii, od greckiej począwszy, doprowadzony do encyklopedystów francuskich; dla grupy mniejszej – kurs historii ustrojów, począwszy od Grecji. Oba te cykle nie zostały ukończone, gdyż prelegentkę wywieziono niespodziewanie 2 lutego 1944 roku do Majdanka[356].

W 1943 roku, w związku z rocznicą kopernikańską, Janina Peretjatkowicz przygotowała specjalną prelekcję, poświęconą odkryciom wielkiego astronoma.

Drugim poważnym zastrzykiem nowych sił do pracy kulturalno-oświatowej było przybycie transportów: częstochowsko-radomskiego i drugiego warszawsko-lubelskiego na wiosnę 1942 roku. Odczuwało się silny pęd do wymiany myśli w szerszym gronie. Znamienny był jesienią tego roku turniej polemiczny na temat orientacji politycznych społeczeństwa polskiego w okresie pierwszej wojny światowej i 20-lecia międzywojennego. Zajął on z rzędu 3 niedzielne popołudnia[357].

Kobiety aresztowane w związku z pracą w organizacjach konspiracyjnych informowały koleżanki o życiu podziemnym w kraju. Prelekcję z tego zakresu miały przybyłe w 1944 r. Halina Krahelska, Stanisława Sawicka i inne.

Akcja pogadanek i dyskusji była podejmowana stale i przez różne grupy więźniarek. Nawet wśród kobiet przywiezionych z powstańczej Warszawy w bloku 27 wygłaszano pogadanki, snuto wspomnienia (Alina Centkiewiczowa opowiadała o wyprawach polarnych męża, dziennikarka Goryńska o swoich podróżach). Blok przechodził wówczas kwarantannę po wypadkach tyfusu. Co energiczniejsze Warszawianki organizowały jakąś strawę intelektualną w tak bardzo nie sprzyjających warunkach, w niesłychanej ciasnocie, brudzie i stałym głodzie. Trzeba podkreślić, że narratorki miały wdzięczne słuchaczki.

Nawet w przededniu śmierci, w Jugendlagrze, wieczorami snuto opowiadania o odbytych kiedyś podróżach po egzotycznych krajach[358].

5. Czytanie i komentowanie gazet

Ogromne znaczenie dla ogółu więźniarek miało czytanie i komentowanie gazet niemieckich. Początkowo dla pończoszarek, ostatecznie służyło wszystkim mieszkankom bloku. Zasadniczo gazety były dla więźniarek niedostępne. Miały prawo korzystać z ich prenumeraty tylko więźniarki aresztowane przed rozpoczęciem wojny, więc Niemki i Żydówki niemieckie. Nieliczne funkcyjne, pracujące w komendanturze czy kolumnach wyjazdowych, od czasu do czasu zdobywały własnym przemysłem gazety. Dopiero od 1943 r. (bitwa pod Stalingradem) zezwolono blokowym prenumerować 5 egzemplarzy „Völkischer Beobachter” na jeden blok. Docierały również czasem gazety prowincjonalne, w których można było znaleźć informacje pominięte w prasie centralnej. W czasie inwazji angielsko-amerykańskiej i w okresie walk we Francji gazety przychodziły bardzo nieregularnie. Starano się, aby w tym czasie wiadomości do więźniarek nie docierały, ale bezskutecznie. Nie było takiego okresu w życiu obozu, w którym nie miałyby one kontaktu ze światem zewnętrznym.

Specjalistki, znające dobrze język niemiecki i interesujące się przebiegiem działań wojennych, zapoznawały się z treścią komunikatów frontowych, przekazując je ogółowi wraz z własnymi komentarzami. Starannie wycinano mapki poszczególnych odcinków frontu i studiowano je z uwagą. Sytuacją na froncie interesowały się, dzięki rzeczowym i jasnym komentarzom, wszystkie więźniarki, od najmłodszych do najstarszych, od intelektualistek do półanalfabetek. Czytanie i komentowanie gazet odbywało się zazwyczaj w ciszy i skupieniu. Przejściowe zakłócenia spokoju były ostro karcone przez gorliwe stałe słuchaczki. Każda z komentatorek miała właściwy sobie sposób przekazywania informacji; jedne tłumaczyły komunikaty z miejsca i zaraz opatrywały komentarzami; inne czytały gazetę przedtem, podając słuchaczkom tylko streszczenie wiadomości, nawiązując do poprzednich dni. Nieraz były to swego rodzaju arcydzieła, świadczące o doskonałym orientowaniu się w sytuacji militarnej[359].

Halina Chorążyna co niedzielę wygłaszała w 15-ce wobec licznego audytorium résumé całotygodniowych wiadomości, przy czym nie ograniczała się tylko do „Völkischer Beobachter”, korzystając również z gazet: „Das Reich” i „Schwarzes Korps”.

Wiadomości przenoszono również do bloków Francuzek, które na ogół nie znały niemieckiego. Również Jugosłowianki korzystały z komentarzy Polek. Nowe na kwarantannie były od razu informowane o sytuacji na froncie. Gorliwe kolporterki z pasją roznosiły ostatnie wiadomości, często komentowane optymistycznie, ku pokrzepieniu serc. Trzeba stwierdzić, że właśnie te odpowiednie komentarze podtrzymywały na duchu wiele kobiet. Komentatorki o optymistycznym nastawieniu przewidywały rychły koniec wojny, obiecując wolność, dziwnym zbiegiem okoliczności, zawsze na najbliższe święta.

6. Życie religijne

Wiele kobiet wierzących znajdowało ukojenie i pociechę we wspólnej modlitwie. Do kwietnia 1942 roku urządzano w niektórych blokach wspólne modlitwy niedzielne. Później, z powodu surowego zakazu władz, praktykujące katoliczki zbierały się za blokami nowego obozu i wspólnie oddawały modlitwie. Jesienią 1942 roku, gdy rozmieszczono więźniarki według narodowości, w niektórych blokach polskich prowadzono znów modlitwy niedzielne, nieraz ze śpiewami solowymi i chóralnymi, gdy warunki na to pozwalały. Z czasem prowadzącą modlitwy i jej pomocnicę nazwano żartobliwie „proboszczem” i „kościelnym”[360].

Powstawały specjalne modlitwy, dostosowane do warunków bytowania obozowego. Cieszyły się one dużą popularnością. Były przepisywane i uczono się ich na pamięć. Różaniec poetki Zofii Górskiej jest pięknym dowodem przejawiania się uczuć religijnych w życiu obozowym.

Oczywiście władze obozowe tępiły jak najsurowiej wszelkie przejawy kultu religijnego. Pomagały im w tym blokowe i sztubowe „czarne” i „zielone łaty”. W bloku 15 w 1941 roku blokowa pobiła i skopała Józefę Kantor za odmawianie modlitwy w grupie więźniarek. Za karę zmuszała ją przez miesiąc do szorowania ubikacji 2 razy dziennie[361]. Wspólne modlitwy musiały się odbywać pod ochroną specjalnej straży.

O natężeniu życia religijnego może świadczyć komunia udzielana dwukrotnie najbardziej zakonspirowanej grupie wiernych. Komunikanty, dostarczone za pośrednictwem podchorążych z Neustrelitz, przyniosły do obozu więźniarki z Ladekommando.

7. Tajne nauczanie[362]

Tajne nauczanie w kobiecym obozie koncentracyjnym Ravensbrück stanowiło osobliwą i bardzo ważną kartę w dziejach ruchu oporu. Było ono jednym z najważniejszych bastionów walki obronnej przed zatraceniem się wewnętrznym i sponiewieraniem godności ludzkiej. Zarówno uczennice, jak i nauczycielki, odrywały się od przygniatającej beznadziejności i jałowizny życia, stwarzały sobie odrębny świat, świat zainteresowań intelektualnych, do którego mogły uciec przed ponurą rzeczywistością. Głód wiedzy w obozie odczuwało wiele kobiet, a wyjątkowo silnie młode dziewczęta w wieku szkolnym. Chciały one ratować się przed zalewem brutalności i spłyceniem potrzeb życiowych do najelementarniejszych. Szukały w sobie i wokoło siebie ratunku i wtedy naprzeciw wyszły im nauczycielki, również ogarnięte silnym pragnieniem stworzenia jakiegoś życia intelektualnego i służenia własną wiedzą młodym. Można powiedzieć, że te dwie inicjatywy się zbiegły.

„Początkowe traktowanie nauki jako sposobu ucieczki od rzeczywistości i ratunku przed depresją w obliczu zawisłej nad wszystkimi śmierci przekształciło się stopniowo w rzetelne poznawanie wartości nauki jako takiej i wpłynęło na niezmierną gorliwość w jej nabywaniu. Były, wśród młodych zwłaszcza takie, które uważały lekcje za jedyną dostępną rozrywkę i stąd za szczególną przyjemność; inne zaspokajały swój głód wiedzy z całą powagą dojrzałych umysłów, choćby nawet materiał nauczania był ubogi i szczupły”[363].

Trudno sobie wyobrazić zorganizowaną naukę w warunkach obozowych. Przecież czas więźniarek był stale wypełniony pracą i czynnościami porządkowymi oraz apelami. Nie było takiego kąta, gdzie nie zajrzałoby oko dozorczyni lub SS-mana czy gorliwych funkcyjnych. A jednak, wbrew wszelkim rygorom i zakazom, udawało się prowadzić lekcje w kradzionych chwilach czasu, w przerwach między pracą a posiłkiem, wieczorem po pracy czy podczas apeli.

Nie było żadnych pomocy naukowych. Bez książek, czerpiąc tylko ze skarbnicy własnej pamięci, nauczycielki układały tematy lekcji. Patykiem na uliczkach obozowych wykonywano zadania matematyczne czy fizyczne. Skrawki papieru ze starych gazet niemieckich lub opakowań paczek żywnościowych służyły za materiał piśmienny do notatek. A trzeba było widzieć, z jakim pietyzmem i starannością były one robione. Prowizoryczne zeszyciki przechowywano jak najstaranniej w siennikach i innych skrytkach, a podczas licznych rewizji wielkim zmartwieniem była również obawa, że mogą się zniszczyć.

Już na okres kwarantanny przypadają nieśmiałe próby odgrzebywania z pamięci zdobytych niegdyś wiadomości. Jedna z trzech najczynniejszych nauczycielek – Julia Szartowska[364] – opisuje: „Raz przypadkiem posłyszałam rozmowę o Lalce i Ludziach bezdomnych. Starsza, która podobno skończyła polonistykę, tłumaczyła coś młodszej, ale szło to dość nieudolnie, a gdy w końcu zrobiła jakiś błąd, moje nauczycielskie serce nie wytrzymało i wtrąciłam się do rozmowy, starając się ten błąd skorygować. To od razu zwróciło uwagę na moją osobę i stałam się dziewczętom potrzebna dzięki swojej pamięci, zastępując im poniekąd drukowaną poezję romantyczną. Dziewczęta coś niecoś skorzystały, a ja poczułam się zupełnie inaczej, gdyż dotąd nie uświadamiałam sobie, iż najbardziej gnębi mnie stwierdzenie własnej bezużyteczności”. Pierwsze lekcje odbywały się z pojedynczymi dziewczętami. Zazwyczaj przyprowadzały one jedną czy dwie najbliższe swoje przyjaciółki i tworzył się mały komplet. Inicjatywę takiego nauczania przejawiało wiele osób, przeważnie zawodowe nauczycielki, które, jak Julia Szartowska, nie mogły sobie miejsca znaleźć bez tego rodzaju pracy. Trzeba wziąć pod uwagę, że były to nauczycielki, które już na wolności brały żywy udział w tajnych kompletach; niektóre z nich za to zostały aresztowane. Poszczególne inicjatywy nauczania, niby cienkie strumyki, płynęły obok siebie, najczęściej nic o sobie nie wiedząc, czasem się krzyżując, aż wreszcie połączyły się w uregulowany i systematyczny nurt pracy programowej. Zresztą do końca dni obozowych nie wszystkie dało się uchwycić i zarejestrować. Uczono małolatki czy wtórne analfabetki, pojedynczo lub w małych grupach, zachowując ścisłą konspirację.

Od grudnia 1941 roku do kwietnia 1942 r. w bloku 15 między rannym apelem liczbowym a roboczym zbierała się w ciemnym kącie sypialni na 1/2 godziny grupa młodych, z którymi Urszula Wińska – polonistka z Bochni – przerabiała systematycznie kurs literatury w formie lekcji. Codziennie zadawała nowy materiał do przemyślenia i pytała z przerobionego. Udział brało początkowo 6, potem do 20 dziewcząt. Zrazu chodziło im o to, aby podczas nużącej pracy mogły myśleć o czymś konkretnym, a wybiegającym poza obóz. W ten sposób broniły się przed „zatraceniem człowieka”[365]. Liczba uczennic zwiększała się z dnia na dzień. Już nie mogły się pomieścić w jednym przejściu między łóżkami. Trzeba było zajmować drugie przejście. Lekcjom asystowały również starsze kobiety. Stanowiły one jakby straż, dając znać głośnym kaszlem, gdy zbliżała się blokowa czy jakaś osoba niepożądana.

W tym okresie Urszula Wińska przerobiła z dziewczętami literaturę polską od początku do Mickiewicza włącznie, charakteryzując każdą epokę i autora i opowiadając treść ważniejszych utworów. Słuchaczki rekrutowały się głównie z lubelskiego transportu (wrzesień 1941 r.). Cztery z nich zostały 18 kwietnia 1942 roku rozstrzelane (Maria Apcio, Grażyna Chrostowska, Romana Sekuła i Maria Waśniewska), wszystkie z konspiracji. Nastąpiła wtedy dłuższa przerwa w lekcjach. Dziewczęta na skutek egzekucji żyły w zbyt mocnym napięciu nerwów, aby móc kontynuować naukę.

W 1943 roku nauczanie podjęto na nowo. Wińska zorganizowała 3 grupy: jedna – pewnego rodzaju kurs dokształcający dla dziewcząt po ukończonej szkole powszechnej, dwie następne – na poziomie licealnym. W grupie niższej przerabiano materiał zbliżony do programu gimnazjalnego. Przy doborze materiału lekcyjnego zawsze zwracano uwagę na wartości wychowawcze. Troską nauczycielki była również dbałość o czystość języka polskiego. Grupy licealne przerabiały systematycznie problemy z historii literatury polskiej oraz omawiały zagadnienia społeczne, polityczne i psychologiczne.

Również w tym czasie Julia Szartowska prowadziła lekcje z czterema dziewczętami w wieku szkolnym, operowanymi doświadczalnie. Niestety, niedługo to trwało, gdyż wszystkie „króliki” przeniesiono do oddzielnego bloku.

Stopniowo dojrzewała myśl zorganizowania systematycznego i metodycznego nauczania na szerszą skalę. Dla kompletu „królików” prowadzono lekcje z literatury pięknej i historii. Helena Salska i Julia Szartowska myślały uporczywie o uzupełnieniu nauki innymi przedmiotami, aby uczennice mogły uzyskać odpowiednie świadectwa. W 1943 roku wzięto się energicznie do zorganizowania jednej pełnej klasy gimnazjalnej, która trwała najdłużej, bo prawie do likwidacji obozu. Powtórzono kurs klasy I, przerobiono II i III. Uczennice przechodzące te kursy miały po 15-20 lat[366]. Następnie Szartowska zorganizowała klasę IV. Przez klasy gimnazjalne przewinęło się około 30 dziewcząt.

Realizacja programu gimnazjalnego stale napotykała trudności, naukę przerywało częste wywożenie do komand fabrycznych, czasem – śmierć. Nazwiska uczących w improwizowanym gimnazjum były następujące: Teresa Bromowicz – język polski, Halina Chorążyna – chemia, Bogumiła Bąbińska-Dobrowolska – arytmetyka, Maria Dydyńska – chemia organiczna, Jadwiga Krasicka – historia, Zofia Karczewska – język angielski, Zofia Kaliszanka – język francuski, Zofia Modzelewska – matematyka i fizyka, Maria Milewska – matematyka, Wanda Mazurek – geografia, Wanda Madlerowa – łacina, Janina Peretjatkowicz – geografia, Felicja Panakówna – język polski, Maria Rilke – geografia, Aniela Sierakowska – fizyka, Maria Swiebodzianka – język polski, Helena Salska – historia, Julia Szartowska – język polski, Aniela Zawadzka – łacina, Renata Zawadzka – historia. Poza tym uczyły: Banasiewicz, Cezara Dicksteinowa (język rosyjski, pogadanki z pedagogiki), Janina Jasiobędzka (geografia), Zofia Jętkiewiczowa (zm. w styczniu 1945 r. na tyfus), Janina Kimayer, Kazimiera Kürbisowa i in.

Lekcje języków obcych – francuskiego, angielskiego i niemieckiego – pozostawiono także pomysłowości samych uczennic. Potoczny język niemiecki, a właściwie jego żargon, poznawały siłą rzeczy. Władające nim biegle układały małe samouczki, nawet z czytankami i regułami gramatycznymi oraz słowniczkami do każdej czytanki. Te „podręczniki” krążyły po obozie, przepisywane po setki razy. Ich malutki format ułatwiał ukrycie w czasie pracy w warsztacie, pod słomą czy futrem. W warsztatach uczono się powszechnie języków, wykorzystując czas na powtarzanie słówek i zwrotów[367]. Do nauki języków wykorzystywano również apele. Uczennice starały się stawać obok siebie, aby móc się przepytywać. Znane były dwie młode dziewczyny – Halina Wohlarth i Krystyna Bauknecht – które stale uczyły się angielskiego. Francuskiego uczono się od Francuzek. Znajomość tego języka pozwalała uczennicom korzystać z francuskiego podręcznika matematyki, który nieznanymi drogami dostał się do obozu. Kilka więźniarek znających angielski prowadziło lekcje tego języka. Eugenia Kocwa w 1943 roku rozpoczęła naukę w 2 grupach, z których jedna liczyła 10 więźniarek z bloku 16, a druga – 5. Pierwsza grupa rozpadła się na skutek wywiezienia kilku uczestniczek do Neubrandenburg oraz zaostrzenia dyscypliny w bloku; druga przetrwała cały rok i osiągnęła pozytywne rezultaty. Kocwa stosowała w nauczaniu własny system, według którego ułożyła podręcznik jeszcze w więzieniu na Montelupich. Obejmował on całość gramatyki angielskiej, rozprowadzonej na szereg opowiadań. Podręcznik, spisany na 80 arkuszach papieru toaletowego, doczekał wolności[368].

Również Zofia Bastgen uczyła języka angielskiego na różnych poziomach. Lekcje odbywały się w 5 grupach i obejmowały około 40 dziewcząt[369].

Odbywały się także lekcje indywidualne, najczęściej podczas apeli (w bloku 15 prowadziła je Domaradzka – język niemiecki, Tyrankiewiczowa – angielski i francuski; w bloku 17 – lekcji języka angielskiego udzielała Walentyna Biedrzycka).

Jakże trudne było prowadzenie wykładów bez podręczników, zwłaszcza matematyki i łaciny. Nauczycielki tych przedmiotów wytworzyły sobie własną metodę nauczania i osiągały dodatnie rezultaty. Maria Milewska – nauczycielka matematyki – podzieliła swoje słuchaczki na maleńkie grupki według zdolności i niezmordowanie wtłaczała im w głowy reguły i zadania. Robiła to przy każdej okazji, gdy tylko mogła zetknąć się z uczennicami.

Łatwiej było z literaturą polską. Julia Szartowska – obdarzona fenomenalną pamięcią – podawała streszczenia utworów z literatury obowiązkowej. Wreszcie zaczęły się pojawiać książki. Dobór ich był zupełnie przypadkowy. Pierwszy zawitał z kraju Pan Tadeusz. Poszczególne jego kartki służyły za opakowanie jajek w szeregu paczek żywnościowych. Opakowaniem jabłek zaś były kartki Nocy listopadowej Wyspiańskiego. Wkrótce przyszły Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego. Starannie wygładzone kartki oprawiono w warsztacie artystycznym, zanim zaczęły krążyć wśród spragnionych lektury czytelniczek.

Za pośrednictwem drużyny Ladekommando podchorążowie z Neustrelitz przekazywali w okresie późniejszym inne utwory literatury pięknej, dosłownie rozchwytywane. W ten sposób dostało się do obozu Sto lat myśli polskiej – tom z życiorysem Mickiewicza. Książka była w obozie taką atrakcją, że nie da się porównać z niczym na wolności.

Z literatury romantycznej bardzo podobały się Ballady i Balladyna. Ich świat fantastyczny urzekał i odrywał od rzeczywistości. Potężne wrażenie robiła postać Konrada Wallenroda. Natomiast cierpienia miłosne Gustawa z IV części Dziadów śmieszyły, a męki filomatów i filaretów z III części wydawały się błahe wobec własnych przeżyć. Stosunek do Pana Tadeusza był taki, jak ludzi zesłanych czy oddalonych od ojczyzny, czego literackim odpowiednikiem stał się Skawiński z Sienkiewiczowskiego Latarnika[370].

Wykłady z literatury romantycznej doskonale ilustrowały niedzielne recytacje Haliny Łuszczewskiej, Zofii Rysiówny, Joanny Szydłowskiej i in.

Trzeba tutaj podkreślić, jak wielkim wysiłkiem, i dla nauczycielek i dla uczennic, było prowadzenie lekcji i korzystanie z nich. Odbywało się to kosztem tak krótkich godzin snu i spoczynku po wyczerpującej, 12-godzinnej pracy. Nieustanna wrzawa i grożące zewsząd niebezpieczeństwo wielce utrudniały skupienie się i przygotowanie tematu lekcji.

Dziewczęta uczyły się z zapałem i gorliwością pierwszych chrześcijan. Gdy jednej z nich, ogarniętej istną pasją poznawania, tłumaczono, że wobec powtarzających się często egzekucji mogą większość rozstrzelać, cóż jej więc przyjdzie ze znajomości literatury, odpowiedziała: „A ja właśnie przed śmiercią chcę wiedzieć jak najwięcej”[371].

Istniały też dwie klasy na poziomie licealnym, prowadzone przez Wandę Madlerową – dyrektorkę gimnazjum z Białej Podlaskiej[372]. Kierowała ona całością prac, pisała wykłady i zajmowała się rejestracją uczennic. Zofia Bastgen – dyrektorka gimnazjum z Białej Krakowskiej – prowadziła dla „królików” przez parę miesięcy wykłady z zagadnień życia współczesnego. Niektóre nauczycielki prowadziły nauczanie w zakresie szkoły powszechnej w małych grupkach[373].

W lecie 1943 roku przyjechało kilkanaście młodych dziewcząt ze wschodnich terenów, zwłaszcza z Białostocczyzny. W 1944 roku, po Powstaniu Warszawskim, napłynęły dzieci z ewakuowanej Warszawy, niektóre zagubione, bez matek. Serca nauczycielskie nie mogły znieść ich bezczynności. Zaczęło się wyszukiwanie dzieciaków rozrzuconych po różnych blokach. Julia Szartowska i Kazimiera Chrobakowa zorganizowały dla nich szkołę powszechną, której kierownictwo powierzono Róży Pruszak, kierowniczce szkoły powszechnej III stopnia w powiecie końskim[374].

Ona to odtworzyła z pamięci program siedmioklasowej szkoły powszechnej, który rozdano poszczególnym nauczycielkom. Według tego programu prowadziły lekcje. Liczba uczennic dochodziła do 50. Potrzebne materiały piśmienne, jak papier i ołówki, zdobywała Róża Pruszak za pośrednictwem więźniarek pracujących w magazynach, szczególnie Leokadii Fiołunowej z Radomia.

Następujące więźniarki-nauczycielki uczyły w szkole powszechnej: C. Orlikowska – biologii, Wanda Mazurek – geografii w klasach starszych, Waleria Wypiorowa – IV i V klasę, Irena Urbaniak – II klasę, Kazimiera Chrobakowa – VI i VII klasę oraz Maria Mikulska i nauczycielki-harcerki, czy też młode maturzystki. Ogółem 10-12 osób. Lekcje odbywały się po pracy lub w niedzielę, na ulicach obozowych czy na przewróconych taczkach za ostatnimi blokami. W 1944 roku zbierano się czasem w bloku 29 na łóżkach albo nawet przy stole. Podręczników również nie było, więc punkt ciężkości spoczywał na samych lekcjach. Uczennice robiły notatki, pisały także ćwiczenia. Do nauki czytania służyły powieści czy książeczki do nabożeństwa znalezione w śmieciach lub magazynach ze zrabowanymi rzeczami z powstańczej stolicy. Helena Salska dla najmłodszych „wydawała” tak zwane „zeszyty historyczne”, obejmujące dzieje Polski na tle dziejów powszechnych, od zarania państwa. Pisała je przez kalkę w 2 egzemplarzach. Opracowała 12 zeszycików. Część tego materiału wywiozły do Szwecji siostry Płaskowickie. Zeszyciki dostały się w Lund do Polskiego Instytutu Źródłowego[375].

Uczennice w poszczególnych klasach były podzielone: każdą parę, czasem trójkę, najwyżej czwórkę, otrzymywała inna nauczycielka. Kierownictwo szkoły zdawało sobie sprawę z odpowiedzialności, jaką bierze na siebie, angażując dzieci do tajnej nauki, której wykrycie groziłoby bardzo ostrymi represjami. Jednak dzieci umiały milczeć i nie było wypadku zdekonspirowania przed władzami obozowymi. Konspiracja była przestrzegana do tego stopnia, iż najbliższe otoczenie najczęściej nie zdawało sobie sprawy z toczącej się tuż obok pracy.

Nie wszystkie z najmłodszych uczyły się chętnie – były i takie, którym uśmiechały się przymusowe wakacje. Młode nauczycielki musiały nieraz zachęcać je do nauki podsuniętą kromką chleba z margaryną czy marmoladą.

Organizatorki nauczania na poziomie szkoły powszechnej przyjęły za zasadę: nie ma dziecka w Ravensbrück bez nauki. I hasło to wytrwale realizowały. 110 dziewczynek przeszło przez szkołę powszechną, z czego uczyło się jednocześnie najwięcej 73. Najliczniejsza była grupa analfabetek z Polesia w wieku od 8 do 14 lat. Poważnym ciosem dla tej akcji było zarządzenie komendantury, iż wszystkie dzieci do 14 lat mają być umieszczone w oddzielnym bloku, gdzie będą dożywiane (1/2 litra odciąganego mleka z kaszą). Grono nauczycielek stanęło przed problem, co wybrać: dożywianie czy naukę. Rozstrzygnięto na korzyść dożywiania ze względu na katastrofalny stan zdrowia dzieci. Postarano się o ulokowanie tam nawet dzieci nieco starszych. Było to jednocześnie przekreśleniem systematycznego nauczania[376]. Tylko najwytrwalsze dzieci przybiegały ze swego bloku na lekcje. Ich nauka trwała do kwietnia 1945 roku. 25 lutego 1945 r., na zakończenie szkoły powszechnej, odbył się egzamin. Komisja egzaminacyjna zebrała się w bloku 14 w składzie: Kazimiera Chrobakowa, Wanda Mazurek i Róża Pruszak jako przewodnicząca. Przed komisją dziewczęta zdały egzamin z 7 klas szkoły powszechnej[377]. Po powrocie do kraju otrzymały zweryfikowane świadectwa.

Józefa Kantor, nauczycielka szkoły powszechnej z Szopienic i harcmistrzyni, drużynowa obozowej drużyny, zorganizowała kurs przygotowawczy do zawodu nauczycielskiego. Sama prowadziła dział wskazówek metodycznych i lekcje metodyczne w zakresie szkoły powszechnej. Metoda nauczania polegała na tym, iż uczennice otrzymywały w kolejności raz w tygodniu materiał dydaktyczny na piśmie. Kurs trwał 6 miesięcy i dał podstawowe wiadomości i 16 słuchaczkom[378]. Personel nauczycielski stanowiły Teresa Bromowicz – język polski i literatura polska, Zofia Modzelewska – matematyka i fizyka, Maria Masłowska – historia i geografia. Ta ostatnia napisała dla kursu seminaryjnego krótką geografię Polski[379].

Wszystkie nauczycielki wykazały wielką ofiarność, bezinteresowność oraz zapał i wytrwałość. Nagromadzony przez prowadzenie akcji oświatowej kapitał entuzjazmu wielce zaważył na atmosferze życia obozowego. Więźniarki przybyłe z Majdanka i Oświęcimia niejednokrotnie mówiły o tym, podkreślając o wiele wyższy poziom życia wewnętrznego w Ravensbrück, czystszą atmosferę, w której dominowały wartości intelektualne i duchowe, a zwierzęca walka o byt była jakoś stłumiona.

Nauka w warunkach obozowych dawała uczennicom nie tylko korzyści intelektualne, ale podnosiła je równocześnie moralnie. Przede wszystkim sam stosunek do niej był pozbawiony jakichkolwiek względów ubocznych. Pociągała je sama wiedza, którą traktowały bardzo poważnie. Niejednokrotnie narażały się na niebezpieczeństwo, uciekając z pracy dla odbycia lekcji czy wysłuchania pogadanki. Trzeba je było od tego powstrzymywać. Wiele z młodych uczennic w warunkach normalnej szkoły na pewno nie wysilałoby się zbytnio, nie gardząc podpowiadaniem i ściąganiem. W obozie, oficjalnie pozbawione nauki, oceniły jej wartość i dlatego szanowały trud nauczyciela. Julia Szartowska w swoich wspomnieniach pisze, „iż takich uczennic nie miała i mieć już nie będzie”[380]. Nauczycielki nie ograniczały się do przekazywania uczennicom zasobów wiedzy, lecz starały się również, gdzie tylko mogły, rozwijać działalność wychowawczą. Wykorzystywały do tego każdą okazję, zwłaszcza wspólną pracę w jednym warsztacie lub bliskie sąsiedztwo w bloku. W szwalni Massar Urszula Wińska wprowadziła rozwiązywanie zagadek historycznych, literackich lub matematycznych. Gdy ten temat się wyczerpał, zbierano przysłowia, pieśni patriotyczne, tytuły powieści historycznych. Schylone nad maszynami dziewczęta pracowały jednocześnie nad rozwiązywaniem zagadek i szarad.

Niezwykle ciekawą akcją była ankieta, przeprowadzona również przez Wińską, na temat: Jak zmieniłyśmy się w obozie? Idea ankiety zrodziła się w wyniku długich dyskusji z grupą więźniarek, myślących i zdających sobie sprawę z przeobrażeń, jakim ulegały w obozie. Punkty ankiety były następujące: 1. Mój stosunek do człowieka przed pobytem w obozie i teraz; 2. Mój stosunek do pracy przed obozem i teraz. Odpowiedzi miały być tematem pracy naukowej w przyszłości. Przystępując do tej pracy inicjatorka chciała zająć przede wszystkim młode dziewczęta analizą własną oraz na zebranym przez ankietę materiale wskazać metodę pracy naukowej. Praca z ankietami trwała ponad 2 miesiące. 64 więźniarki o różnym poziomie intelektualnym odpowiedziały na pytania. Były wśród nich młode, po ukończonej szkole powszechnej, było wiele po małej maturze, kilkanaście po dużej, sporo nauczycielek, 2 prawniczki, 1 lekarka, 3 studentki, 2 krawcowe, kilka gospodyń i grupa bez zawodu. Wiek piszących mieścił się w granicach 15-50 lat. Po trzech tygodniach materiał był zebrany. Pierwotny projekt, aby opracowywać ankietę wspólnie z kilkoma młodymi, okazał się nierealny ze względu na niebezpieczeństwo związane z przechowywaniem materiału i wspólnym czytaniem. Nie wolno było gromadzić nawet oficjalnej korespondencji, cóż więc mówić o tylu zapisanych kartkach. Wobec tego inicjatorka zabrała się sama do opracowywania ankiety. Robiła to podczas pracy w szwalni na nocnej zmianie lub na łóżku pod kocem.

Uczestniczki ankiety oczekiwały na wyniki z niecierpliwością. Przed ich ukazaniem się w ostatecznej formie przedyskutowano w szeregu grup wyciągnięte wnioski i uogólnienia. Opracowanie zajęło 40 stron zeszytu. Było ono pierwszą „książką obozową o nas”. Zeszyt przechodził z rąk do rąk wśród grona zaufanych. Jeszcze w dość czytelnym stanie zawędrował do bloku chorych, do rąk Haliny Krahelskiej, która przejrzała opracowanie ankiet i wydała taki o nich sąd: „Są one wyrazem dojrzałości moralnej i społecznej. Ile by trzeba na wolności przeżyć i przemyśleć, by dojść do takich wniosków”. Wszystkie biorące udział w ankiecie stwierdzały, że obóz je zmienił, że teraz myślą mądrzej, oceniają trafniej, czują głębiej.

Podkreślano zmianę stosunku do człowieka. I zrozumienie, że wartość jego leży w walorach wewnętrznych. W punkcie drugim, dotyczącym pracy, wykazywano poszanowanie dla każdego jej rodzaju, czy to pracy fizycznej, czy umysłowej. Był to znamienny wpływ obozu, zwłaszcza wśród przedstawicielek inteligencji.

Czytanie wyników ankiety i dyskusja nad nimi zajęły kilka niedziel. Niestety, zeszyt ten nie zachował się, a byłby bajecznym materiałem do studiów socjologicznych[381].

8. Życie artystyczne i imprezy

Jednym z ważnych przejawów pracy kulturalno-oświatowej były imprezy artystyczne, cieszące się ogromnym powodzeniem. Organizowano imprezy najrozmaitszego rodzaju, wyłącznie dla więźniarek danego bloku lub dla więźniarek różnych narodowości. Oczywiście mogły być brane pod uwagę tylko dni wolne od zajęć, przynajmniej występujących artystek, kiedy dozorczynie mniej kręciły się po obozie. Już w 1940 roku, w okresie największego terroru i pruskiego drylu komendanta Koegla, powstała myśl urządzenia polskiego widowiska tanecznego. Pomysł zrodził się wśród obieraczek kartofli i jarzyn, i od razu został wprowadzony w życie. Próby tańców odbywały się w piwnicach na zgniłych kartoflach. Kucharki ćwiczyły krakowiaka, mazura i inne tańce pod kierunkiem instruktorek CIWF. Ponieważ najpiękniejszy mazur nie dałby efektu w pasiakach, zaczęto obmyślać i przygotowywać stroje. Nie zabrakło nawet korali... z buraków. Festiwal tańców polskich odbył się w noc sylwestrową w piwnicach obieralni, kiedy SS-mani pili i bawili się w swojej kantynie. Cudzoziemki były zachwycone wykonaniem tańców i pomysłowością strojów. Było to pierwsze wystąpienie Polek z narodowym repertuarem, które zdobyło uznanie „wstępnym bojem”.

Święta Bożego Narodzenia, najbardziej rodzinne ze świąt i najbardziej tradycyjne, dawały impuls do wystawiania różnego rodzaju misteriów, jasełek czy szopek. W 1940 roku odegrano w tym czasie zaktualizowany obrazek sceniczny w gwarze śląskiej, pt. Pasterze z Betlejem. Do najbardziej udanych należały dwa misteria bożenarodzeniowe – jedno opracowane i zorganizowane przez Zofię Pociłowską[382] w 1941 roku, i drugie, opracowane i zorganizowane przez Jadwigę Mierzejewską-Frankiewiczową, znaną reżyserkę i organizatorkę wielkich widowisk choreograficznych[383] w bloku 13 (starego obozu) w roku 1942.

Misterium Jadwigi Frankiewiczowej było czymś niepowtarzalnym. Pomimo usilnych próśb przedstawicielek innych bloków, autorka nie zgodziła się go powtórzyć. Było to przeżycie bardzo silne, jakby uczestnictwo w starosłowiańskim misterium, a nie widowisko wyreżyserowane. Zarówno słuchaczki, jak i wykonawczynie poszczególnych fragmentów przeżyły chwile niezapomniane. Gdy Maria Bujalska rzucała w cztery strony świata ziarno, wypowiadając słowa zaklęcia: „Aby sczezły złe mary nas otaczające, a zakwitło nowe życie” nikt z obecnych nie mógł się powstrzymać od łez. Na całość składały się recytowane odpowiednio dobrane fragmenty poezji romantycznej i współczesnej – okupacyjnej, śpiewy chóralne i obrazki pantomimiczne. Jeden fragment wynikał z drugiego; nie czuło się najmniejszej sztuczności ani patosu. Przeżycie było głębokie i jedyne w swoim rodzaju.

W tym samym bloku urządzono szopkę zaraz po Nowym Roku 1943 r. Organizatorką i autorką tekstów była Jadwiga Szałan Kopijowska, reżyserką także Jadwiga Frankiewiczowa. Kukiełki, pomysłu Mai Berezowskiej, wykonała bardzo pięknie Krystyna Szczepanek. Szopka była powtarzana w tym bloku parę razy, następnie w innych polskich blokach. Wszędzie była przyjmowana entuzjastycznie.

Szopka, układu Heleny Salskiej, wystawiona była w 29 bloku, następnie w bloku 14. Nosiła ona tytuł Häftling z Ravensbrück u Chrystusa w Betlejem.

Urządzano też uroczystości Wielkanocne. W 1943 roku Eugenia Kocwa w bloku 16 zorganizowała w Wielką Niedzielę uroczystość, na którą złożyły się popisy wokalne i deklamatorskie oraz krótkie pogadanki o zwyczajach wielkanocnych, wszystko powiązane słowem konferansjerki. Z okazji rocznic narodowych odbywały się obchody w ścisłym gronie. Tak święcono Konstytucję 3 Maja, powstanie listopadowe i odzyskanie niepodległości 11 listopada 1918 roku. Na 11 listopada wydano nawet w 1942 roku jednodniówkę, którą podrzucono następnie podchorążym w Neustrelitz[384].

W południa niedzielne odbywały się koncerty w różnych blokach. Były specjalne zespoły, które odwiedzały poszczególne bloki z programem, na który składały się śpiew i recytacje. Arie operowe śpiewały dobrej klasy artystki: Francuzki, Holenderki, Rosjanki i inne. Recytowały najczęściej Austriaczka, Norweżka i fenomenalna mała dziewczynka żydowska. Pięknie tańczyła na tle recytacji Czeszka. Pieśni ludowe wykonywały zespoły polskie, czeskie, jugosłowiańskie, rosyjskie i holenderskie. Śpiewały również w różnych blokach: Margueritte Solale – artystka „Opera Comique” z Paryża, Marzena Křaková – Czeszka z Morawskiej Ostrawy, Ewa Busch – artystka berlińskiej operetki (zwolniona z obozu w 1942 roku), młodziutka Polka Zofia Rysiówna, Wanda Dreszerowa, Halina Boltowa, Jadwiga Litwinowiczowa, Janina Bielska. W 27 bloku występowały 2 siostry piosenkarki. Imprezy te miały międzynarodowy charakter i wielce się przyczyniały do wzajemnego poznania się. Uczono się pieśni różnych narodów. Zapał do śpiewu był ogromny. Umywalnia bloku 16 była widownią lekcji śpiewu, udzielanych młodziutkiej radomiance Maryli Jastrzębskiej przez Marię Drzewiecką. W kłębach pary, buchającej z nagich ciał, uczennica, wciśnięta w kącik łazienki, wywodziła trele, powtarzając je na żądanie po kilka razy. Lekcje były prowadzone wytrwale pomimo tak niesprzyjających warunków.

W blokach polskich i niepolskich kilka znanych recytatorek deklamowało wiersze, zawsze przyjmowane entuzjastycznie (Mary Schwarz z Berlina, Machová z Pragi Czeskiej).

Z polskiego środowiska znane były: Joanna Szydłowska, Halina Łuszczewska, Zofia Rysiówna, Irena Leśkiewicz, Dorota Lewandowska, posiadające bogaty repertuar pamięciowy. Miarą tęsknoty za krajem była popularność Norwidowskiego wiersza Moja piosnka, zaczynającego się słowami: „Do kraju tego...”

Recytowanie poezji romantycznej nie wystarczało wrażliwszym na piękno słowa więźniarkom. Czuły potrzebę poezji dostosowanej do ich przeżyć. Tak powstała poezja obozowa. Wśród powodzi wierszy o różnej wartości, przeważnie słabiutkich pod względem formalnym, lecz usiłujących wyrazić głębię przeżyć, trzeba wyróżnić dorobek kilku utalentowanych autorek. Są to Grażyna Chrostowska, Zofia Górska (obecnie Romanowiczowa), Halina Golczowa i Maria Rutkowska (obecnie Kurcyuszowa).

Grażyna Chrostowska, młodziutka absolwentka gimnazjum lubelskiego, już w więzieniu na Zamku Lubelskim pisała wiersze pełne cichego smutku i przeczucia śmierci. W obozie napisała kilka wierszy świadczących o dużej wrażliwości, z których Apel oddaje bardzo trafnie smutek i beznadziejność „poodczepianych wagonów”. Jej niewątpliwy talent nie miał czasu się rozwinąć – została rozstrzelana wraz z siostrą 18 kwietnia 1942 roku.

Zofia Górska, również młodziutka dziewczyna z transportu radomskiego, zaczęła pisać wiersze w więzieniu kieleckim. Był to talent wybitnie liryczny, z łatwością obrazowania, bogatą wyobraźnią. Główny motyw snujący się poprzez wszystkie wiersze to czyhająca zewsząd śmierć. Wykonywane na Polkach egzekucje dają asumpt do większości jej poezji[385]. W 1943 roku wywieziona została do Neurohlau, do fabryki porcelany. Tam pisze nadal. Wiersze jej były bardzo popularne. Sama autorka recytowała je pięknie, a wiele kobiet umiało je na pamięć.

Halina Golczowa z wrześniowego transportu warszawskiego (1941 r.) posiadała dużą łatwość rymowania. W dorobku jej, obok lirycznych, wielką popularnością cieszyły się wiersze humorystyczne i o charakterze opisowym – najbardziej zaś te, które odtwarzały trafnie nastroje panujące w obozie: tęsknotę do bliskich, nadzieję rychłego powrotu do kraju itp. Trafiały one do wszystkich, podczas gdy poezja Chrostowskiej i Górskiej była trudniejsza.

Twórczość Marii Rutkowskiej z transportu częstochowskiego miała zupełnie inny charakter. Jej wiersze, wybitnie deklaratywne, były pełne buntu i protestu przeciw uciskowi i przymusowej pracy w przemyśle zbrojeniowym oraz przeciwko wojnie i jej skutkom. Nadawały się bardziej do wygłaszania niż do czytania. Toteż często były recytowane z dużą ekspresją przez autorkę w Ravensbrück, następnie w Neubrandenburg, gdzie ją wywieziono w lipcu 1943 roku. Utwór Do wiernego Niemca wywołał całą burzę dyskusji i sądów, na które autorka replikowała nowym wierszem.

Były to najpopularniejsze poetki obozowe. Poza nimi jeszcze wiele więźniarek pisało wiersze o różnej wartości i o różnym kręgu odbiorców[386]. Świadczyło to z jednej strony o potrzebie wyrażenia w mowie wiązanej swoich uczuć związanych z silnymi przeżyciami, jakich dostarczało życie obozowe, z drugiej o tęsknocie za przejawami piękna, którego okruchy można było w poezji obozowej odnaleźć. Śmiało można powiedzieć, że krąg młodych więźniarek politycznych i nie tylko młodych, żył poezją. Każdy nowy wiersz był przyjmowany nadzwyczaj żywo i gorąco. Autorki w kręgu najbliższych recytowały swoje poezje, uczono się ich na pamięć, przepisywano w specjalnych zeszycikach sporządzanych ze skrawków papieru lub marginesów niemieckich gazet. W 1941 roku tekst wiersza satyrycznego Hanny Burdówny pod tytułem Wrona i kogut dostał się do rąk dozorczyni, która przez miesiąc tropiła autorkę, mszcząc się na całym bloku 15 (wstrzymanie paczek i odebranie obiadów przez szereg niedziel)[387]. Za znaleziony przy Róży Pruszak wiersz w 1944 roku przeniesiono ją karnie z Neubrandenburg do Ravensbrück. Nie zniechęcało to jednak do kolekcjonowania przepisanych wierszy, z których sporo dostało się do kraju.

Wart jest przytoczenia pewien drobny fakt, który urasta do roli symbolu. Jedna z więźniarek transportu warszawskiego z maja 1942 r. przydzielona do pończoszanek, podczas pracy znalazła wewnątrz kłębka kartkę złożoną w kilkoro z tekstem wiersza obozowego. W ten sposób odezwała się do nowo przybyłej poezja obozowa.

Głód poezji wywoływał z pamięci niegdyś znane utwory. Zapisywano je również i uczono się ich na pamięć. Eugenia Kocwa przetłumaczyła wiersz Kiplinga Jeśli, który ze względu na hart moralny, jakiemu autor dał w nim wyraz, był szczególnie poszukiwany. Dotarł on również do obozu męskiego[388].

Felicja Panakówna opracowała z pamięci tomik antologii poezji polskiej od Kochanowskiego do Broniewskiego i Pawlikowskiej. Tomik ten, oprawiony w warsztacie artystycznym, był dosłownie rozchwytywany.

Bardziej znane poetki obozowe to Belgijka: Felicie Mertens; Czeszki: Anicka Kvapilová (opracowała wybór poezji czeskiej, zbierała wiersze różnych narodowości i kolędy), Lili Federová, Vera Fijalová, Helena Leflerová; Francuzka: Micheline Maurel (Neubrandenburg); Jugosłowianki: Vera Albrekt (chłopka z Karyntii), Katja Spur (Barth), Katarina Miklav (zmarła w obozie w 1944 r.), Erna Muser (Neubrandenburg); Dunka: Astrid Blumensaadt; Rosjanki: A. N. Sokołowa, Zina Gołubiewa, Zina Kudrjawcewa.

Uprawiano także w obozie sztuki plastyczne. Były wśród więźniarek Polek 3 znane plastyczki: Maja Berezowska, Maria Hiszpańska i Jadwiga Simon-Pietkiewicz.

Talent Mai Berezowskiej, całkowicie zwrócony ku afirmacji jasnych stron życia, najmniej miał predyspozycji do odtwarzania rzeczywistości obozowej. Wykonywała ona portreciki młodych więźniarek techniką akwarelową; farby zdobywała przez funkcyjne z komendantury. Portreciki te, świadomie upiększające, były przeznaczone do nielegalnej wysyłki do rodzin.

Natomiast Hiszpańska i Pietkiewicz postawiły sobie wyraźne zadanie: utrwalić rzeczywistość obozową w całej jej prawdzie i zgromadzić w ten sposób materiał dokumentalny.

Maria Hiszpańska – młoda absolwentka warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, ze specjalnością w grafice, przez cały czas pobytu w obozach (początkowo w Ravensbrück, następnie w Neubrandenburg) wykonywała szkice z natury: sceny, typy i portrety. Stanowiły one wspaniałą ilustrację życia obozowego. W Ravensbrück wykonała około 250 rysunków, które zostały zakopane w lesie przez kolumnę pracujących tam więźniarek, lecz, niestety, wykradzione przez nieznanych sprawców. Hiszpańska, ogarnięta pasją tworzenia, była niezmordowana w swojej pracy. Uważała, że rysowanie w tych warunkach jest jej obowiązkiem; traktowała to jak swego rodzaju posłannictwo. W Neubrandenburg wykonała około 200 rysunków, z którymi wpadła w 1944 roku. Dozorczynie Niemki spaliły cały jej dorobek. Były to przeważnie szkice z pracy w fabryce amunicji, bezcenne świadectwa niewolniczej doli więźniarek. Pracę swoją wykonywała w bardzo ciężkich warunkach, zwłaszcza w Neubrandenburg, gdzie była przez władze obozowe specjalnie śledzona i prześladowana. Dozorczynie nazywały ją Hexenzeichnerin, ponieważ typy przez nią rysowane w swoim odczłowieczeniu przypominały często czarownice. Przez cały czas pobytu w obozie koleżanki wszystkich narodowości okazywały jej pomoc w pracy, dostarczając papieru, ołówków, nawet farb, dopomagając od czasu do czasu ukrywać się w bloku i przechowując rysunki w możliwie bezpiecznych miejscach. Niestety, ze wszystkich prac obozowych zdołała przywieźć do Polski zaledwie kilkanaście szkiców wykonanych już po wpadce[389].

Działalność artystyczna Marii Hiszpańskiej przejawiała się również w wygłaszaniu pogadanek z dziedziny historii malarstwa dla zorganizowanych grup słuchaczek[390].

Jadwiga Simon-Pietkiewicz była również ogarnięta pasją utrwalania w ołówku rzeczywistości obozowej. Rysowała sceny, typy i szkice portretowe, czy to w bloku, czy w rewirze, gdzie spędzała dużo czasu dotknięta ciężką chorobą kręgosłupa. Poruszała się z trudem i większość rysunków wykonywała leżąc. Z jej dorobku zachowało się dużo szkiców odtwarzających sceny z życia rewirowego, biedne chore i kaleki, przybyłe po zbombardowaniu fabryk amunicji bez rąk i nóg. Każdy jej rysunek to, jak i w dorobku Hiszpańskiej, dokument tamtych czasów. I ona miała wpadki, lecz dzięki pomocy koleżanek większość szkiców przewiozła do Szwecji, a stamtąd do Polski. W Szwecji wraz z Mają Berezowską miała wystawę prac obozowych, która znalazła duże uznanie w społeczeństwie szwedzkim.

Rysowały i inne więźniarki, mniej znane w obozie, których prace zachowały się fragmentarycznie. Z cudzoziemek najbardziej znanych i zdolnych trzeba wymienić Francuzki – Violette Le Coq, która ilustrowała parę książek francuskich o obozie i wydała album swoich rysunków, France Audoul, Jeanne Letourneau; Czeszki: Nina Jirsiková, Vera Fijalová; Jugosłowianki: Cita Potokar (Neubrandenburg), rzeźbiarka Dana Pajnič.

Uprawiano również sztukę stosowaną, co było jeszcze jednym przejawem głodu piękna. Zyskały sobie wielką popularność drobne rzeźby wykonywane z oprawek szczoteczek do zębów, pierścionki z guzików itp. Za narzędzie pracy służył mały kozik, którym rzeźbiono nieraz bardzo precyzyjne figurki. Celowały w tej sztuce: Joanna Szydłowska, Irena Beni, Jadwiga Dzikiewicz, Stefania Sieklucka, Halina Danielewicz, Zofia Pociłowska, Hanna Sienkiewicz, Helena Perzyńska, Stanisława Stelmaszewska i inne.

Te drobne bibelociki służyły za prezenty imieninowe lub gwiazdkowe. Były bardzo poszukiwane przez więźniarki innych narodowości, które w swoim gronie artystek tego typu nie posiadały.

W warsztacie artystycznym (Kunstgewerke) wykonywano, poza oficjalną pracą, różnego rodzaju drobiazgi i oprawiano książki czy notesiki.

9. Życie polityczne

Pod względem politycznym więźniarki Ravensbrück różnych narodowości przedstawiały konglomerat najrozmaitszych ugrupowań i kierunków. Te, które były aresztowane za udział w ruchu oporu, reprezentowały ugrupowania polityczne podziemia w swoim kraju.

W środowisku polskim szeroki był wachlarz reprezentowanych ugrupowań, gdyż polskie życie podziemne było bardzo zróżnicowane. Od konspiracyjnych odłamów Stronnictwa Narodowego, poprzez Stronnictwo Pracy, Stronnictwo Demokratyczne, liczną grupę ZWZ (późniejsze AK), KOP, PPS z jego odłamami, do komunistek (dawne KPP i konspiracyjne PPR), nie wyliczając wielu grupek pochodnych od grup zasadniczych, często efemeryd.

Można śmiało powiedzieć, że większość więźniarek aresztowanych za pracę w konspiracji nie miała ukształtowanych poglądów politycznych. Przypadek często decydował o przynależności do takiego czy innego ugrupowania. Wszystkie natomiast chciały brać udział w walce z okupantem i to było dla nich najważniejsze. Dlatego różnice między poszczególnymi ugrupowaniami z czasem w obozie się zacierały. Dłuższy pobyt w zamknięciu rozluźniał w dużym stopniu dawne więzy; na ich miejscu tworzyły się niejednokrotnie nowe powiązania ideowe i koleżeńskie. Bezsprzecznie wiele kobiet ulegało przeobrażeniom ideowym; następowała często radykalizacja poglądów politycznych i społecznych na skutek kontaktów i oddziaływania różnych środowisk i reprezentowanych przez nie idei.

Obóz otwierał przed aktywniejszymi jednostkami nowe możliwości pod tym względem i szerokie tereny działania: kontakty z tak różnorodnymi przedstawicielkami polskiego podziemia, kontakty z licznymi cudzoziemkami, również wielce zróżnicowanymi, wreszcie dotarcie do niezorganizowanej i niezorientowanej politycznie i społecznie masy polskiej. To wszystko pobudzało i ożywiało umysły, rozszerzało krąg zainteresowań, zapładniało nowymi ideami i problemami.

Z szerokiego wachlarza konspiracyjnych ugrupowań ideowopolitycznych, reprezentowanych w obozie, najbardziej wyraźne oblicze miała grupa komunistek. Nie była ona duża – w początkowym okresie liczyła zaledwie kilka kobiet z Julią Stanisławską na czele, przybyłą do Ravensbrück już w listopadzie 1939 roku. Siedząc początkowo w berlińskim Moabicie, nawiązała ona kontakt z niemieckimi komunistkami i w obozie go podtrzymywała[391]. Obok Salskiej reprezentowała Polki w tym pierwszym okresie, każda na swoim odcinku. Helena Salska, jako nauczycielka historii, propagowała wiedzę o Polsce wśród Niemek, zaś Julia Stanisławska – tkaczka z Pabianic – reprezentowała uświadomiony proletariat, stojący na pozycjach komunizmu.

Do grupy tej zaliczały się z czasem: 1. przedwojenne działaczki związków zawodowych i byłe członkinie KPP[392], 2. przedwojenne członkinie PPS[393], 3. młode członkinie konspiracyjnej PPR, aresztowane za pracę w tej organizacji[394].

Grupa komunistyczna była zwarta, związana mocno podwójnym koleżeństwem: więziennym i partyjnym. Łączność z niemieckimi komunistkami zapoczątkowała, jak wspominałam, Stanisławska, posiadająca duży autorytet i poważanie w tej grupie. Zaraz po przybyciu radzieckich kobiet – jeńców wojennych, polskie komunistki skontaktowały się z nimi i utrzymywały przez cały czas pobytu w obozie serdeczne, koleżeńskie stosunki. Za pośrednictwem komunistek Czeszek dotarły z czasem do komunistek innych narodowości, jak Jugosłowianki, Francuzki i nieliczne Hiszpanki czy Włoszki.

Kontakt z międzynarodówką obozową przyczyniał się często do ulżenia doli poszczególnych Polek, czy to przez uzyskanie lżejszej pracy, czy uniknięcie ciężkich konsekwencji meldunku. Tą drogą można było dotrzeć do wysoko postawionych funkcyjnych, komunistek niemieckich, mogących uratować niejedną więźniarkę od bunkra czy bloku karnego. Za ich pośrednictwem uzyskiwano informacje o przygotowywanych selekcjach w rewirze lub w blokach mieszkalnych, jak również wiadomości z Biura Politycznego o mających odbyć się egzekucjach.

Stała łączność z komunistkami różnych narodowości była okazją do wzajemnego poznania się i nawiązania nici sympatii. Spotykano się na rozmowach w małych grupkach, aby nie zwracać na siebie uwagi. Świętowano wspólnie dzień 1 maja i rocznicę Rewolucji Październikowej.

Osiągano w tej dziedzinie dużo przez kontakty indywidualne, bezpieczniejsze i łatwiejsze w obozowych warunkach. Toteż większych wsyp komunistek nie było. Wyjątek stanowił incydent w bloku 24 w 1943 roku, spowodowany lekkomyślnością młodych komsomołek. Przygotowały one samorzutnie, bez porozumienia się z przywódczyniami z grona jeńców wojennych, szereg ulotek antyhitlerowskich z hasłami i rysunkami. Miały zamiar rozwiesić je w obozie w dniu 1 maja. Na skutek donosu prowokatorki Ukrainki aresztowano 7 komsomołek z Żenią Piwowarową na czele i blokową Polkę Olgę Nider. Osadzone w bunkrze przesłuchiwał Ramdohr. W wyniku śledztwa Rosjankom wymierzono wysoką karę 6 miesięcy pobytu w bunkrze oraz 3 razy po 25 batów, a następnie pobyt w bloku karnym do końca wojny.

Aresztowane swoimi zeznaniami obroniły blokową, stwierdzając, że jako niekomunistka nie mogła pomagać im w akcji. W istocie zaś papieru potrzebnego na ulotki dostarczyła właśnie blokowa, robiąc to w sposób dyskretny[395].

Przyjazd każdej znaczniejszej komunistki od razu był wiadomy wszystkim z tej grupy. Stawał się on okazją do wyrażenia uczuć międzynarodowej solidarności. Tak było, gdy przyjechała Rosa Thälmann czy Gusta Fučiková lub Marie Claude Vaillant-Couturier. Nowiny te przynosiła komunistka Francuzka – Marthe Desrumaux, pracująca w łaźni, postać ogólnie lubiana i popularna. Ułatwiała ona również dostanie się do łaźni bez oficjalnej kolumny, na własną rękę.

Do najbardziej znanych komunistek, poza wymienionymi, należały: Eugenia Łazarewna Klemm, Antonina Aleksandrowna Nikiforowa, Lidia Fiedorowna Besnogowa, Wiera Siergiejewna Bobkowa, Matusowa, L. W. Bojko, Sokowa, Pignatti, Ludmiła Maligina z grupy „wojennoplennych”. Czeszki: Jožka Jaburková (zm. w 1942 r.), Zdenka Nedvedová Nejedla, Hilda Synková, Bożena Holecková, Ilse Mach Dolanska. Jugosłowianki: Maria Potočnik-Zumer (Słowenka), Mara Čepič, Erna Muser (Słowenka). Austriaczki: Mala Ernst, Maria Günsburg, Annie Hand, Maria Berner, Emmy Mayerhofer, Toni Lehr; socjaldemokratka – Rosa Jochmann. Niemki: Erika Buchmann, Maria Storch, Olga Körner, Marga Jung, Minna Rupp, Else Sommer, Maria Wiedmeier, Anna Kasing. Francuzka: Renée Mirande-Laval.

Grupa polskich komunistek wśród młodych więźniarek nie prowadziła akcji propagandowej na większą skalę, ograniczając się do osobistego oddziaływania poszczególnych towarzyszek na najbliższe otoczenie w bloku czy w pracy. Docierały one także do wszystkich swoich nowoprzybyłych towarzyszek, niosąc im pomoc i radę w najtrudniejszym okresie początkowym.

Akcję kulturalno-oświatową z nastawieniem politycznym, ujętą w pewne formy organizacyjne, podjęła w czerwcu 1942 roku grupa więźniarek o poglądach radykalnych. Była ona dość zróżnicowana: wchodziły w jej skład członkinie PPS i jej sympatyczki. Do swych prac grupa wciągała również więźniarki o dotąd nie skrystalizowanych poglądach politycznych, które wojna zdecydowanie zradykalizowała[396].

Rozpoczynając działalność naszkicowano ramowe wytyczne do deklaracji ideowo-politycznej, której najważniejszymi punktami były: przyszłe reformy społeczne, jak radykalna reforma rolna bez odszkodowania, upaństwowienie ciężkiego i średniego przemysłu itd. Za polityczny punkt wyjścia uważano bezwzględna walkę z wszelkimi przejawami faszyzmu. W życiu gospodarczym stawiano na spółdzielczość, podkreślając również jej duże walory społeczno-wychowawcze.

Praca organizacyjna tej grupy szła w następujących kierunkach:

1. tworzenie grup samokształceniowych, prowadzących pracę nad urabianiem światopoglądu socjalistycznego,

2. tworzenie grup dyskusyjnych dla kobiet bez określonego oblicza politycznego, odznaczających się walorami intelektu i charakteru,

3. tworzenie grup młodzieżowych,

4. propagowanie światopoglądu socjalistycznego wśród ogółu Polek,

5. nawiązywanie kontaktów międzynarodowych[397].

W początkowym okresie zebrania odbywały się co tydzień. Tematy omawiane w grupie samokształceniowej przenoszono do grup dyskusyjnych i młodzieżowych. Nie pomijano żadnej okazji, aby „roznieść” temat do jak najszerszych kręgów, tzn. do drużyn pracujących w warsztatach czy na roli.

Zorganizowano szereg pogadanek dyskusyjnych, w których brała udział początkowo grupa 15-20 kobiet. Poruszano tematy społecznopolityczne i historyczne. Bardzo często pogadankom towarzyszyła żywa wymiana zdań.

Powstały też grupy młodych, liczące po około 10 więźniarek w wieku 18-25 lat. Na czele każdej grupy stała jedna z organizatorek. W okresie 1942-1943 było 7 takich grup[398]. W lipcu 1943 r. z tego grona wiele więźniarek wysłano w transporcie do Neubrandenburg, co musiało wpłynąć na znaczne osłabienie tempa pracy. Jednak w zdekompletowanym gronie pracę kontynuowano, zmieniając jej formy, gdyż brak prelegentek utrudniał ją w małych grupkach.

Przerzucono się głównie na cykle pogadanek z historii Polski, na które uczęszczały pilnie członkinie dawnych grup. Jeden cykl prowadziła Helena Salska, drugi Maria Bujalska, obie nauczycielki historii. Cykl Marii Bujalskiej obejmował szereg problemów naszych dziejów, jak role unii w historii i inne. Pogadanki odbywały się w poranki niedzielne w 17-ce, późniejszej 16-ce. Oprócz stałych słuchaczek zawsze ściągały liczne przygodne.

Pod koniec 1943 roku praca rozszerzyła się na nowe formy. Zacieśniły się kontakty z więźniarkami z innych transportów. Zaczęto opracowywać program pogadanek dla najmłodszych, które nie miały ukończonej szkoły średniej[399]. Program uwzględniał historię Polski, literaturę, naukę o wychowaniu i różne tematy społeczne. Korzystając z obecności działaczki wiciowej i członka Komendy Głównej Batalionów Chłopskich – Marii Maniakówny – zorganizowano dwie jej pogadanki na temat postępowego ruchu młodzieży wiejskiej Wici i chłopskich stronnictw politycznych[400].

W końcu października 1944 roku przywieziono z więzienia radomskiego Halinę Krahelską. Z powodu kalectwa nie mogła się poruszać swobodnie po obozie, gdyż stale groziły selekcje, zresztą wkrótce po przybyciu rozchorowała się na głodową biegunkę i leżała w rewirze. Pomimo to odbyła szereg pogawędek z więźniarkami z grup postępowych. Przede wszystkim poinformowała słuchaczki o krajowym życiu konspiracyjnym, w którym tak niedawno brała udział. W wyniku przeprowadzonych rozmów na temat bliskiej sobie dziedziny inspekcji pracy, w ostatnich niemal dniach swego życia, w stanie zupełnego wyczerpania organizmu, napisała elaborat o inspekcji pracy w przyszłej Polsce, który złożyła na ręce przedwojennej inspektorki pracy – Eugenii Kluskówny[401].

W nawiązywaniu kontaktów międzynarodowych dużą pomoc okazywała Łużyczanka – Marzena Grollmus, socjaldemokratka zaprzyjaźniona z grupą postępową Polek. Dyskutowano z Grollmus na szereg tematów dotyczących spraw Polski historycznej i współczesnej. Zaznajamiała ona słuchaczki ze sprawą Łużyc i życiem politycznym Niemiec przedhitlerowskich.

Kontakty z licznymi cudzoziemkami miały na uwadze założenie podwalin przyszłej międzynarodowej organizacji kobiet byłych więźniarek obozów koncentracyjnych. Organizacja ta miała być owocem zdobytej w obozach solidarności kobiet, zaangażowanych w akcję pacyfistyczną i walkę z wszelkimi przejawami faszyzmu.

Więźniarki z tej grupy chciały ułatwić przedstawicielkom różnych narodowości wzajemne poznanie swojej historii i problemów współczesnych. Zimą 1942/43 roku zorganizowano cykl pogadanek dla Czeszek z zakresu historii Polski ze specjalnym uwzględnieniem stosunków polsko-czeskich. Pogadanki prowadziła Maria Bujalska. Odbywały się w pokoiku służbowym blokowej 15-ki Marzeny Svedikovej, która po wieczornym apelu zamykała słuchaczki na klucz[402]. W tym też celu Felicja Panakówna napisała po francusku referat Stosunki polsko-francuskie na przestrzeni dziejów. Rękopis ten został doręczony Francuzkom; zaznajomiły się z nim i Belgijki.

Zebrano również materiał do tematu Stanowisko kobiety w społeczeństwach różnych narodów europejskich – na podstawie szeregu rozmów z Rosjankami, Francuzkami, Czeszkami, Niemkami i in. Referat ten, przetłumaczony na niemiecki, przeczytały również Norweżki[403].

Na początku 1944 roku przywieziono do Ravensbrück transport Norweżek więźniarek politycznych z ruchu oporu. Bardzo szybko grupa nawiązała z nimi kontakt i na wiosnę oraz latem tego roku odbywały coniedzielne spotkania na piasku koło 32 bloku. Zaczęło się od opowiadań Henrietty Bie Lorentgen, docenta uniwersytetu w Oslo. Mówiła o Ibsenie. Potem wkroczono na tematy aktualne. Prawie wszystkie Norweżki były socjaldemokratkami i fanatycznymi pacyfistkami. One to okazały się najgorętszymi entuzjastkami idei powstania po wojnie międzynarodowej kobiecej organizacji o charakterze pacyfistycznym. W spotkaniach brały udział ze strony Norweżek: Wencke Kaltermann, Solveigh Lystad, Solveigh Iversen i inne[404]. Ze strony Polek było około 10 więźniarek, przeważnie z ówczesnego bloku 16.

Kobiety z grupy o poglądach radykalnych wywiezione do Neubrandenburg kontynuowały pracę w nowym środowisku, organizując piątki i utrzymując żywe kontakty z cudzoziemkami. Zawiązał się tam komitet międzynarodowy, reprezentowany przez radykalny element więźniarek różnych narodowości (Belgijki, Czeszki, Jugosłowianki, Polki, Rosjanki, Włoszki, Francuzki). W wyniku ich współpracy powstał rodzaj manifestu braterstwa międzynarodowego, podpisany przez szereg kobiet. Był on jedynym pisanym dokumentem o tak charakterystycznej treści. Przysłano go do obozu macierzystego.

Manifest stał się wyznaniem wiary grona kobiet reprezentujących szeroki wachlarz ideowo-polityczny. Był wyrazem wspólnej tęsknoty do wyczekiwanej lepszej przyszłości, opartej na poszanowaniu wolności myśli i słowa.

Do Ravensbrück przywiozła go Jadwiga Szuba, blokowa z Neubrandenburg, i dostarczyła Henryce Prusównie z poleceniem przekazania Wandzie Kiedrzyńskiej. Przetłumaczony został natychmiast na francuski i niemiecki. W tych wersjach językowych dotarł do Francuzek, Niemek i Norweżek. Wersja polska miała zostać na przechowaniu u Henryki Prusówny w bezpiecznym, zdawałoby się, miejscu, w szafce rewirowej. Właśnie w tym czasie była aresztowana i siedziała w bunkrze pielęgniarka Izabela Sicińska. W związku z tym przeprowadzono rewizję wszystkich szafek rewirowych. Starsza siostra SS Marschall znalazła rękopis i wezwała do siebie Prusównę. Sprawa wyglądała bardzo groźnie i napędziła zainteresowanym dużo strachu. Wszystko skończyło się jednak szczęśliwie, gdyż Marschall przypuszczała, że rękopis był własnością Sicińskiej, a w jej sprawie, wytoczonej przez Ramdohra, była po stronie więźniarki i nie chciała jej więcej obciążać. Prusównie dostała się tylko ostra nagana za rzekomy nieporządek w szafce. Memoriał został, niestety, zniszczony[405].

Gdy uczestniczki początkowych zajęć grupy radykalnej dostały się do różnych komand fabrycznych, podejmowały tam pracę na nowo, traktując Ravensbrück jako centralę, w której powinny się zbiegać wszystkie nici. Kontakt grup z obozem macierzystym był stale podtrzymywany, nawet w warunkach najostrzejszej kontroli przy wyjazdach i wjazdach do obozu, czego dowodem był ów manifest z Neubrandenburg. Ponieważ zabiegi dentystyczne, jak wyrywanie zębów czy inne, były przeważnie wykonywane w Ravensbrück, można było zaaranżować wyjazd przy pewnym sprycie, na którym więźniarkom nie zbywało.

Istniał również szereg inicjatyw indywidualnych w nawiązywaniu kontaktów z cudzoziemkami. Sprowadzano do bloków polskich Geneviève de Gaulle, bratanicę generała, Annie de Montfort, członkinię przedwojennego Towarzystwa Francusko-Polskiego i przyjaciółkę Polski, i inne Francuzki. Opowiadały one o francuskim ruchu oporu i życiu Francji pod okupacją. Gdy zmarła pani de Montfort, urządzono z inicjatywy Heleny Salskiej rodzaj akademii poświęconej jej pamięci. Dzięki Irenie Pannenkowej i jej otoczeniu odbyła się dyskusja o trudnościach i możliwościach porozumienia polsko-czeskiego, z udziałem Heleny Dobovej. Ta ostatnia miała szereg wykładów z Historii Kultury Czeskiej, zaś Pafmenkowà wygłosiła pogadankę o dziejach stosunków polsko-czeskich dla grona Czeszek i Polek. Po pogadance nastąpiła ożywiona wymiana zdań na temat: Co nas łączy, a co dzieli. O organizacji szkolnictwa polskiego w dwudziestoleciu mówiła Wanda Madlerowa do tego samego audytorium[406].

Życie podziemne obozu, płynące różnymi nurtami, stanowiło potężną siłę o ogromnej wartości dla całego więźniarskiego społeczeństwa. Z tego podziemnego życia czerpały swoją siłę (często nieświadomie) tysiące kobiet i te, które przetrwały, i te, którym życie odebrano. Te pierwsze życie podziemne uodporniło na ciosy z zewnątrz. Z drugiej strony przysposobiło je do nauki i pracy na wolności. Te drugie szły na śmierć pokrzepione wiarą, że ofiara z ich życia ma jakiś sens, że pozostałe będą szły dalej ich drogą. Bohaterska postawa Polek, zwłaszcza młodych dziewcząt, miała niewątpliwie swoje źródło w wartości życia podziemnego.

Obóz podziemny wyrabiał świadomą postawę wobec wroga i silną wolę zachowania pomimo wszystko godności więźnia politycznego. Promieniowało to na szersze kręgi więźniarskie. Powoli wytworzyła się wspólna opinia społeczności więźniarskiej, która stała się z czasem niezawodnym wskaźnikiem postępowania w trudnych problemach życia niewolniczego. Wyrabiało się poczucie współodpowiedzialności za całą masę polską, umacniała się walka z narzuconymi formami egzystencji.

W momentach specjalnie poważnych i groźnych głos obozu podziemnego narzucał linię postępowania, kształtował opinię i usiłował oddziaływać również na element niepolityczny i nieuspołeczniony. Oto przykłady solidarności we wspólnej akcji i objawów poczucia odpowiedzialności w sytuacjach specjalnych. W 1943 roku komendantura obozu wprowadziła niedzielne marsze piątkami po ulicy Lagrowej, podczas których kazano śpiewać niemieckie piosenki. Polki z punktu przyjęły postawę oporną i solidarnie śpiewały, ale polskie piosenki wojskowe. Gdy kolumna zbliżała się do komendantury, nucono mruczando pod takt werbla, aby oddaliwszy się od dozorczyń, podjąć na nowo swój śpiew. I tak powtarzało się co niedzielę. W ten sposób z uciążliwego marszu, w okresie letnim w kurzu i skwarze, w jesieni w błocie i chłodzie, Polki potrafiły wyciągnąć dla siebie korzyść przez umocnienie solidarności i wspólnoty, wyrażającej się w śpiewaniu polskich piosenek. Gdy zorientowano się, że marsze nie osiągają zamierzonego skutku, po jakimś czasie zniesiono je.

Gdy wiosną 1943 r., na skutek protestu bloku 15 przeciwko werbunkowi do domów publicznych całemu blokowi odebrano prawo otrzymywania paczek na okres 2 tygodni, a nadeszłe paczki przydzielano innym blokom, Rosjanki – jeńcy wojenni – paczek tych nie przyjmowały.

I w tym wypadku blok 15 był solidarny i do „wyłamań” nie doszło. Mieszkanki jego były stale zresztą narażone na dodatkowe niebezpieczeństwo, gdyż nie można było przewidzieć, jaki obrót może przyjąć sprawa operowanych doświadczalnie.

Kiedy 15 sierpnia 1943 roku tenże blok 15 został ukarany za próbę ucieczki 10 kobiet przed operacją doświadczalną, nie było ani jednej więźniarki, która chciałaby się uchylić od odpowiedzialności całego bloku za czyn owej dziesiątki. A kara była ciężka: zamknięto wszystkie w bloku na 4 dni bez światła i świeżego powietrza oraz bez jedzenia, grożąc przy tym zdziesiątkowaniem. Czas kary przeszedł możliwie spokojnie dzięki zorganizowanym grupom, czuwającym przez cały czas nad całością. Wytworzono taką atmosferę, w której egoizm musiał milczeć, chociaż element w bloku był różny, nie tylko polityczny. Gdy jednak po odbyciu skróconej zresztą kary wyłoniły się dla niektórych możliwości opuszczenia niebezpiecznego bloku, nie znalazła się ani jedna, która by z tego chciała skorzystać. Był to dobitny przykład podciągnięcia się elementu nieuspołecznionego do poziomu więźnia politycznego. Fakty takie można by mnożyć.

Solidarność Polek wystąpiła również wyraźnie przy zajściach 18 marca 1943 roku w związku z mającą nastąpić egzekucją. Zdarzenie to mogło mieć zgubne następstwa dla wszystkich Polek, tymczasem nie było żadnych konsekwencji; nikt nie wskazał winnych pobicia dozorczyni Gallinat, choć stało się to na oczach tłumu Polek.

Gdy w lutym 1945 roku komendantura postanowiła zlikwidować grupę operowanych doświadczalnie, nie tylko wszystkie Polki, ale można śmiało powiedzieć: cały obóz solidarnie bronił „królików”. W ciężkich tygodniach ukrywania się po obcych blokach doznały one wielu dowodów życzliwości i czynnego zaangażowania się w ich sprawę więźniarek różnych narodowości. Zresztą bez ogólnej życzliwości i pomocy ocalenie grupy operowanych byłoby niemożliwe. A niebezpieczeństwo groziło im zewsząd; wystarczyłoby wskazać dozorczyni ukrywające się po różnych blokach, ale takiego wypadku nie było.

W chwilach specjalnie groźnych solidarność międzynarodowa działała niezawodnie. Jesienią 1944 roku pojawiła się groźba wykonania szeregu egzekucji na więźniarkach różnych narodowości. Wywiad więźniarski z Biura Politycznego doniósł, że Austriaczka Maria Günsburg i Niemka Käthe Niederkirchner mają być wkrótce zgładzone. Przygotowywano również egzekucję 5 Polek z transportu warszawskiego (30 maja 1942 r.). Więźniarki pracujące w Biurze Pracy: Annie Hand i Maria Berner w porozumieniu z blokową jedynki Martą Baranowską postanowiły działać, aby do egzekucji nie dopuścić. Planowano ucieczki indywidualne lub z transportem wychodzącym z obozu. Zdecydowano się na drugą ewentualność. Plan był prosty: do odchodzącego transportu do fabryki funkcjonariuszki Biura Pracy dołączą jedną piątkę, składającą się z zagrożonych więźniarek, naturalnie ze zmienionymi numerami. Bazowano na możliwości przeoczenia jednej piątki przy liczeniu. W ten sposób zagrożone dostałyby się za bramę, a z fabryki już łatwiej uciec niż z obozu.

Jednak wobec braku decyzji ze strony zainteresowanych plan nie został zrealizowany.

W dwa miesiące po egzekucji pięciu Polek (5 stycznia 1945 r.) stoczono walkę o życie trzech Austriaczek. Okoliczności były już wówczas korzystniejsze: panował w obozie nie dający się opanować zamęt. W transporcie oświęcimskim przybyły: Toni Lehr, Gerti Schindl i Edith Wexberg. Wszystkie trzy były aresztowane w Wiedniu za udział w komunistycznym ruchu oporu. Groziła im kara śmierci. Znów pracowniczki Biura Pracy zaczęły działać. Przez Baranowską umieszczono Toni Lehr w rewirze, gdzie zachorowała na tyfus. Blokowa bloków rewirowych Majerowicz otoczyła ją opieką i przez czas jej pobytu w rewirze fałszowała apele rewirowe. Wycięcia numeru oświęcimskiego dokonała polska lekarka Maria Grabska. Dwie pozostałe ukryto w dalszych blokach, gdzie lokowano nowo przybyłe. Były dłuższy czas w 28 bloku Danuty Tulmackiej, następnie Gerti Schindl pełniła w 3 bloku funkcję warty nocnej, a Edith Wexberg ukryto w Industriehofie. W tym wypadku wycięcia numerów oświęcimskich dokonała lekarka Jugosłowianka Majda Persjić-Mackovsek. Pomimo prowadzonych przez dozorczynie poszukiwań nie odnaleziono Austriaczek. Dotrwały w obozie do chwili, kiedy formował się transport Francuzek do Szwecji, i pod fałszywymi nazwiskami i numerami z nim odjechały, znając język francuski[407].

Jednym z przejawów walki była akcja sabotażowa, prowadzona i propagowana przez wszystkie grupy ideowopolityczne. Przybierała ona różne formy i różne rozmiary. Dla odjeżdżających do fabryk zbrojeniowych kierownictwo obozowe ZWZ opracowywało sposoby sabotowania, w zależności od rodzaju pracy. Członkinie organizacji miały za zadanie propagować wśród otoczenia wszelkie możliwe formy sabotażu.

Pracujące w kolumnach rolnych zbierały na polecenie organizacji paski folii zrzucanej z samolotów alianckich. Na tych paskach pisano w języku niemieckim hasła antyhitlerowskie. Zwinięte w malutkie ruloniki podrzucano Niemcom w miejscach pracy. Nie wiadomo, czy propaganda ta docierała do wroga, ale moralnie oddziaływała na zaangażowane w akcji, podnosząc je na duchu.

Rezultaty akcji sabotażowej były trudne do uchwycenia. W fabrykach zbrojeniowych przy dosypywaniu piasku do gilz z prochem czy przy niedokręcaniu śrubek w mechanizmach trzeba było tak ostrożnie manipulować, aby uśpić zasadniczo skrupulatną kontrolę. W rzadkich tylko wypadkach wyniki sabotażu docierały do wiadomości więźniarek, gdy odbiorcy wyprodukowanych przedmiotów zwracali braki lub zgłaszali pretensje do fabryki. Wtedy następowało zaostrzenie kontroli i represje. Były wypadki surowych kar za udowodniony sabotaż, do kary śmierci włącznie (Klara Jeziorska, Wiera Wanczenko-Pisaniecka i inne). Sabotaż uprawiały nagminnie Polki, Rosjanki z Armii Czerwonej, Francuzki, Jugosłowianki i in.

Sabotowano w warsztatach wewnątrzobozowych, w kolumnach rolnych, wszędzie. Starano się osłabiać tempo pracy, co nie było wcale łatwe wobec jednostek gorliwych, pracujących szybko i podnoszących stale normę.

Na ogół akcja sabotażowa nie dawała wielkich rezultatów, efektownych i znacznych. Była ona nastawiona przede wszystkim na systematyczne nękanie wroga na każdym miejscu i w różnych okolicznościach. Miała jednak ogromne znaczenie moralne dla więźniarek, zmuszanych do pracy w przemyśle wojennym. Możność sabotowania, jakakolwiek by ona była, godziła kobiety z ciężką koniecznością pracy dla wroga. Była to jedyna forma walki w tych okolicznościach.

Obóz podziemny prowadził również akcję przeciw pobieraniu premii za pracę. Jak już wspominałam, więźniarki z robót wolnościowych nie dawały się na ogół do tego wciągnąć i premie przyjmowały. Wśród więźniarek politycznych opinia w tej sprawie była jednolita.

Trzeba również podkreślić tutaj postawę Polek w kwietniu 1945 roku, gdy Szwedzki Czerwony Krzyż przywiózł do obozu paczki przeznaczone dla więźniarek politycznych z krajów, gdzie działał ruch oporu. Czeszki i Niemki miały być z podziału wyłączone. Ponieważ panował wówczas powszechny głód, gdyż dopływu paczek od rodzin już nie było, delegacja Polek w osobach paru blokowych udała się do komendantury z propozycją, aby rozdzielono paczki pomiędzy wszystkie więźniarki. Ten gest międzynarodowej solidarności został mile przyjęty przez kobiety innych narodowości.

Wczesną wiosną 1945 roku obóz podziemny czynił również przygotowania związane z możliwością likwidacji Ravensbrück, która zbliżała się coraz bardziej wraz z rozwijającymi się działaniami wojennymi. Liczono się z możliwością opuszczenia obozu przez załogę SS w wypadku zbliżenia się Armii Radzieckiej. Rozważano też ewentualność wysadzenia obozu w powietrze i usiłowano przygotować się na nią. Komórka AK organizowała piątki w różnych warsztatach i miejscach pracy czy blokach. Miały one wpływać uspokajająco na podekscytowane narastającymi z dnia na dzień wypadkami więźniarki i przygotowywać do opanowania sytuacji w chwilach decydujących. Organizowanie piątek przeniesiono też do komand fabrycznych.

Układano plany opanowania obozu i prowadzenia podstawowych agend w czasie przejściowym oraz zapewnienia bezpieczeństwa. Były wyznaczone ekipy do prowadzenia kuchni, magazynów, rewiru i pełnienia funkcji policji porządkowej.

Inne grupy również czyniły przygotowania na wypadek likwidacji obozu; porozumiewano się z przedstawicielkami różnych narodowości i montowano komitet międzynarodowy[408].

Komunistki nie pozostawały w tyle. Ich kontakty międzynarodowe były najmocniejsze, więc organizowanie przyszłej administracji obozu przeprowadzały od paru miesięcy.

Wypadki potoczyły się inaczej. Prawie cały obóz ewakuowano; zostały tylko chore i kilkanaście osób z personelu lekarskiego i pielęgniarskiego. Przygotowania do objęcia władzy przydały się przy organizowaniu życia chorych pozostałych w rewirze. Międzynarodowa grupa więźniarek, które dobrowolnie pozostały z chorymi, zdała egzamin, zapewniając im opiekę, wyżywienie i leczenie do chwili przybycia Armii Radzieckiej.

XI. Męski obóz koncentracyjny Ravensbrück[409]

W marcu 1941 roku z obozu koncentracyjnego Sachsenhausen odkomenderowano 150 więźniów do budowy baraków mającego powstać obozu męskiego przy FKL Ravensbrück. Pod koniec marca przybyło jeszcze 200 więźniów. Rozpoczęli oni budowę 5 baraków obozu męskiego i baraku gospodarczego, będącego rodzajem kombinatu. Mieściły się w nim: kuchnia, szpital, łaźnia, warsztaty naprawcze i krawieckie oraz różne magazyny.

Obóz męski wydatnie się zaludnił, kiedy po wielu drobnych transportach w marcu 1942 r. przybyło ponad 800 więźniów z Buchenwaldu.

Powstanie tego obozu wiązało się z potrzebą rozbudowy sąsiedniego obozu żeńskiego z jego przyległościami. Więźniowie budowali obóz dla młodocianych (Jugendlager), uzbrajali teren i budowali baraki mieszkalne i warsztaty Industriehofu, Lagerhallen oraz inne punkty przyobozowe. Oni też budowali nowe bloki obozu żeńskiego (tzw. „nowy lager”).

Obóz męski przylegał do Industriehofu. Ponad dwumetrowy mur uwieńczony naelektryzowanym drutem kolczastym otaczał obóz ze wszystkich stron. Na 5 wieżach strażniczych czuwali SS-mani z bronią maszynową i ręcznymi reflektorami. Obóz zajmował przestrzeń ok. 1,5 hektara.

Do grudnia 1943 roku brama i wartownia (Jourhaus) mieściły się od strony północnej. Z chwilą wykończenia budynków warsztatowych na terenie Industriehofu bramę tę skasowano i przeniesiono na stronę wschodnią, tuż przy rampie kolejowej, na drodze do Jugendlagru. Wybudowano tam również nową wartownię.

W tymże roku piąty barak oddano do użytku obozowi kobiecemu. Mur przesunięto od strony zachodniej, uszczuplając przestrzeń obozu męskiego.

Przez cały czas istnienia obozu męskiego Ravensbrück odnotowano 20 086 więźniów. Przeciętnie przebywało w nim jednocześnie ok. 2 000 więźniów, a w okresie największego nasilenia ok. 4 000. Reszta była odkomenderowywana do stałych komand zewnętrznych lub do oddalonych komand fabrycznych.

Materiał ludzki był, jak i w innych obozach, różnorodny; występowało ponad 30 narodowości z najliczniejszą grupą polską.

Zestawienie narodowości przedstawia się następująco:

Polacy

6 423

Chorwaci

33

Niemcy

3 978

Serbowie

27

Rosjanie

3 838

Litwini

26

Francuzi

2 246

Norwegowie

17

Ukraińcy

558

Albańczycy

12

Słowacy

447

Turcy

8

Czesi

367

Rumuni

7

Węgrzy

376

Luksemburczycy

6

Belgowie

321

Duńczycy

6

Włosi

316

Bułgarzy

5

Holendrzy

302

Słoweńcy

5

Jugosłowianie

164

Szwajcarzy

4

Grecy

129

Tatarzy

3

Hiszpanie

71

Chińczycy

2

Łotysze

71

Estończycy

2

Anglicy, Kanadyjczycy, Macedończycy, Portugalczycy i Amerykanie (Stany Zjednoczone) – po jednym.

Poza tym występuje grupa 40 bezpaństwowców, których narodowości nie podano.

W ogólnej liczbie 20 086 mieści się około 2 130 więźniów narodowości żydowskiej, wliczonych do narodowości poszczególnych krajów. Więźniowie polityczni stanowili przytłaczającą większość: 6 817, kryminalni – 1 338, asocjalni – 895, Bifo (Bibelforscher) – 213, jeńcy wojenni (ZSRR) – 213, aresztowani z §175 (homoseksualizm) – 150, inni – 210, niezidentyfikowani z powodu braku materiałów – 250.

W latach 1941-45 przekazano z obozu męskiego 7 513 więźniów do innych obozów koncentracyjnych:

Bergen-Belsen

656

Buchenwald

646

Dachau

552

Flossenburg

26

Neuengamme

50

Natzweiler

199

Mauthausen

42

Mittelbau-Dora

1937

Mittweida

102

Gross-Rosen

10

Sachsenhausen

2712

Oświęcim

255

Stutthof

5

do Berlina

15

do różnych mniejszych obozów

9

nie ustalono dokąd

286

Więźniowie pracowali w komandach wewnątrz i zewnątrz obozu. Komanda wewnętrzne: Krankenbau (szpital obozowy), kuchnia, kancelaria, łaźnia, warsztaty szewski i krawiecki, magazyny. W obrębie tzw. Kleine Postenkette pracowały następujące komanda: Lagerhalle I i II, Indusiriehof, Ladekommando, Wachlcompanie (obsługa komp. wartown.), Kanalbau.

Komanda zewnętrzne: Jugendlager-Uckermark, Siemens, DAW, Führerhäuser, Baubüro, Himmelpfort (leśnictwo), Steinförde (piaskownia), Gransee (cegielnia), Fürstenberg (stolarnia), Zehdenick (cegielnia), Schorfheide (Karinhall, majątek Göringa), Kaftoffelkeller, Damshöhe, Eberfswalde (majątek min. dra Immersa), Feldberg (prochownia i skład amunicji).

Były też komanda, gdzie więźniowie pracowali i mieszkali: Droegen (szkoła policyjna), Hohenlychen (sanatorium SS), Prenzlau (Ausweichlager Himmler), Neubrandenburg (zakłady zbrojeniowe), Rechlin (lotnisko, zakłady Heinkla), Barth (lotnisko, zakłady Heinkla), Born a/Darss (folwark SS-mana), Pölitz (zakłady zbrojeniowe), Karlshagen-Peenemünde (wyrzutnia V2 i lotnisko-poligon), Comthurei (majątek Pohla), Malchow (Ausweichlager przygotowanie obozu), Neustrelitz (budowa obiektów o nieznanym przeznaczeniu), Mildenberg (wiercenia), Rheinsberg (praca porządkowa). Specjalna grupa więźniów pracowała też na folwarku Skorzenego.

Obóz męski miał wspólnego komendanta z obozem kobiecym. Podlegał też wspólnemu Politische Abteilung i Arbeitseinsatz. Posiadał odrębnego kierownika obozu i własną administrację. Kierownicy obozu męskiego w kolejności chronologicznej: Obersturmführer Beer, Obersturmführer H. Peters, Obersturmführer Anton.

Przez cały okres istnienia obozu zginęło 1 617 więźniów różnych narodowości, w tym zastrzelonych i powieszonych 90 (Polaków 19).

Najgłośniejsza była egzekucja z 14 listopada 1943 r. w związku z dużą kradzieżą w Lagerhalle. Zginęło w niej przez powieszenie 5 więźniów politycznych oskarżonych o sabotaż: Max Wackerbauer, Josef Bregartbauer, Waldemar de Graaf, Heinz Rochow i 21-letni Polak Eugeniusz Lemiech. Wieszał osobiście Anton. Jak w innych obozach, tak i w Ravensbrück podejmowane były ucieczki. Nie wszystkie z pomyślnym rezultatem. Na 77 więźniów, którzy próbowali ucieczki, najwięcej było Rosjan, bo 43, następnie 14 Niemców, 9 Polaków i in. 51 więźniom udało się zbiec.

Stosunki w obozie zmieniły się wydatnie na lepsze z chwilą przybycia 800 więźniów z Buchenwaldu w marcu 1942 r. W większości byli to polityczni różnych narodowości. Objęli oni dużo ważnych funkcji dotychczas piastowanych przez „zielonych”, co wpłynęło korzystnie na losy więźniów, terroryzowanych przez kryminalnych.

Kontakty między obozem męskim i kobiecym były stałe. Utrzymywano je przez bunkier, gdzie odsiadywali karę również mężczyźni, rewir, zwłaszcza stację dentystyczną, magazyny odzieżowe na terenie obozu kobiecego oraz różne komanda, jak stolarnia w Fürstenbergu, obóz Siemensa, Jugendlager, biuro budowlane, malarzy, Lagerhalle i in. Za pomocą grypsów przekazywano wiadomości z zasłyszanego ukradkiem radia, dostarczano lekarstwa itp. Pracujący w starej Lagerhalle, opodal bramy, wynosili ciepłe rzeczy, którymi obdarowywali również kobiety.

Przez cały czas istnienia obozu zwolniono 371 więźniów.

24 kwietnia 1945 r. rozpoczęła się ewakuacja obozu męskiego z punktem docelowym według planu Malchow, a potem Festung Dönitz nad Łabą. Objęła ona wraz z komandami ponad 10 000 więźniów. Więźniowie przekazani do Ravensbrück w różnych partiach z Mittelbau-Dora i Wattenstedt stanowili 6 500. Z obozu macierzystego i komand Neubrandenburg, Born a/Darss, Rechlin, Barth, Karlzshagen-Peenemünde, Pölitz i in. – 3 952. W obozie pozostało 37 chorych leżących w rewirze.

Ewakuacja odbywała się na trasie: Malchow – Karow – Plau – Lübsch – Parchim – Neustadt-Glewe. Na drogach ewakuacji zginęło 10% więźniów. Duża grupa dostała się po uciążliwym marszu do Schwerin, gdzie działała placówka Szwedzkiego Czerwonego Krzyża i zaczęły funkcjonować szpitale radzieckie. Chorzy i słabsi znaleźli opiekę i pomoc, zdrowsi wędrowali do kraju. Część zatrzymała się na Ziemiach Zachodnich (woj. koszalińskie i szczecińskie), biorąc udział w ustalaniu władzy ludowej na tym terenie.

Operacje doświadczalne – biogramy

1. Andrzejak-Gnatowska Wacława

Andrzejak-Gnatowska Wacława – urodziła się w 1921 r. w Chełmie Lubelskim. Do wybuchu II wojny światowej uczęszczała do gimnazjum w rodzinnym mieście i należała do harcerstwa. Na początku okupacji niemieckiej złożyła przysięgę w Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) i otrzymała zadanie łączniczki-kurierki. Aresztowana 21 lipca 1941 r. i osadzona w więzieniu na Zamku Lubelskim. Dnia 21 września 1941 r. Sondertransportem lubelsko-warszawskim wywieziona do KL Ravensbrück, gdzie otrzymała nr 7 718. Dnia 23 listopada 1942 r. poddana pseudomedycznej operacji zakaźnej, której dokonał dr Fritz Fischer. Wyzwolenia doczekała 3 maja 1945 r. w okolicach wioski Parchimem. Po powrocie do kraju ukończyła studia i pracowała jako ekonomista. W 1959 r. przeszła na rentę inwalidzką ze względu na stan zdrowia. Mieszkała w Warszawie. Zmarła w 2009 r. Odznaczona m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem za Zasługi ZHP, Krzyżem Partyzanckim.

2. Backiel-Sobolewska Irena

Backiel-Sobolewska Irena – urodzona w 1923 r. w Chełmie Lubelskim. Jej rodzina zaangażowana była w działalność konspiracyjną. W domu rodzinnym odbywały się spotkania tajnej podchorążówki, do której należał jej brat. Po aresztowaniu osadzona w więzieniu na Zamku Lubelskim. Dnia 21 września 1941 r. wywieziona do KL Ravensbrück, oznaczona nr 7 890. Dwukrotnie operowana (4 września 1942 r. i 19 lutego 1943 r.). Przeżyła obóz koncentracyjny i powróciła do kraju. Po wojnie pracowała jako księgowa. Mieszkała w Puławach. Zmarła w 1996 r.

3. Baj-Kotkowska Zofia

Baj-Kotkowska Zofia – urodziła się 19 kwietnia 1918 r. w Tarnogórze na Lubelszczyźnie. Szkołę powszechną ukończyła w rodzinnej miejscowości, a gimnazjum w Lublinie. Następie pracowała jako urzędniczka w Urzędzie Skarbowym we Włodawie. Następnie przeniosła się do Krasnegostawu, gdzie została zaprzysiężona w ZWZ i rozwinęła szeroką działalność konspiracyjną. Aresztowana 7 lutego 1941 r. i osadzona na zamku Lubelskim przeszła ciężkie 7-miesięczne śledztwo w lubelskim gestapo. Dnia 21 września 1942 r. wraz z innymi została przewieziona do KL Ravensbrück, gdzie otrzymała nr 7 685. Dwukrotnie operowana doświadczalnie (3 listopada 1942 r. i 23 lutego 1943 r.). Wycięto jej po części kości strzałkowej i goleniowej z obu nóg. Jeszcze w kwietniu 1945 r. dr Treite na jej żądanie wyjął z jej rany tzw. ciała obce: kłębek jedwabnych nici i kawałek szkła. Jako dobrze posługująca się językiem niemieckim, wraz z Jadwiga Kamińską, pełniły rolę przedstawicielek „królików” wobec komendantury obozu, protestując wobec dalszych operacji doświadczalnych na więźniarkach. Doczekała wyzwolenia i nie wróciła do Polski. Pracowała dla Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Belgii, a następnie osiedliła się w Australii, gdzie zmarła w 2006 r.

4. Bąbińska-Dobrowolska-Jasiuk Bogumiła

Bąbińska-Dobrowolska-Jasiuk Bogumiła – urodzona w 1915 r. na Kresach RP. Do czasu ukończenia gimnazjum mieszkała w Krzemieńcu. Uzyskała dyplom Wyższej Szkoły Handlowej w Warszawie i podjęła pracę zawodową. Za działalność konspiracyjną aresztowana w 1941 r., osadzona na Zamku Lubelskim i poddana okrutnemu śledztwu przez gestapo. Przewieziona 21 września 1941 r. w Sondertransporcie do KL Ravensbrück otrzymała nr 7693. Pracowała w warsztatach produkujących słomiane wkładki do butów dla wojska. Operowana kilkakrotnie (listopad i grudzień 1942 r. oraz początek 1943 r.) mięśniowo i kostnie. Te zabiegi pseudomedyczne pozostawiły głębokie blizny na nogach i bardzo osłabiły zdrowie. Należała do tajnej grupy więźniarek wysyłających tzw. „listy sympatyczne”, które zawierały zakodowane informacje o dokonywanych operacjach wraz z imiennymi listami operowanych. To jej wuj – żołnierz AK – przekazał te szokujące wiadomości polskiemu rządowi w Londynie. W obozie ze względu na stan zdrowia pozostała do oswobodzenia w dniu 28 kwietnia 1945 r. Po wielotygodniowej tułaczce powróciła do Warszawy i podjęła pracę zawodową w GUS-ie. Zmarła w 1980 r. w Warszawie.

5. Bielska-Mojejko Jadwiga

Bielska-Mojejko Jadwiga – urodzona 22 lipca 1922 r. w Warszawie. Wraz z rodzicami i bratem przeniosła się do Lublina, gdzie wszystkie stopnie szkolne kończyła w szkole u ss. Urszulanek. Aresztowana 14 lutego 1941 r. przez gestapo za przynależność do ZWZ. Aresztowani byli również inni członkowie jej rodziny. Po śledztwie w lubelskim gestapo wywieziona 21 września 1941 r. do KL Ravensbrück jako nr 7 922. Operowana doświadczalnie 23 listopada 1942 r. Zakażono jej prawe podudzie bakterią zgorzeli gazowej. Powróciła do Polski z lagru wraz z matką i ciotką. W Lublinie kontynuowała przerwaną naukę i po studiach w Akademii Medycznej na wydziale farmacji podjęła pracę w Zakładzie Chemii Farmaceutycznej Akademii Medycznej w Lublinie. W wyniku pogarszającego się stanu zdrowia po kilku latach pracy przeszła na specjalną rentę i uznana została za inwalidę I grupy. Była członkiem Polskiego Związku b. Więźniów Politycznych Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych. Odznaczona Krzyżem Oświęcimskim. Zmarła w Lublinie w 2006 r.

6. Bień-Dymska Leonarda

Bień-Dymska Leonarda – urodziła się w 1918 r. Oskarżona o posiadanie broni i osadzona w więzieniu na Zamku Lubelskim. Do KL Ravensbrück wywieziona Sondertransportem 21 września 1941 r., gdzie otrzymała nr 7 861. W obozie poddana pięciokrotnie operacjom doświadczalnym (na przestrzeni 14 listopada 1942 r. – 18 stycznia 1943 r.). Były one z rodzaju kostnych z cięciami na goleniach. Okaleczona okrutnie, przez pół roku nie mogła poruszać się o własnych siłach. Przeżyła obóz. Brak dalszych danych.

7. Broel-Plater-Skassa Maria Janina

Broel-Plater-Skassa Maria Janina – urodzona 18 grudnia 1913 r. w Warszawie. Przed wojną ukończyła liceum przemysłowo-techniczne i rozpoczęła studia na Politechnice Warszawskiej. We wrześniu 1939 r. wraz z personelem szpitala wojskowego w Brześciu Litewskim ewakuowała się na Węgry. Latem 1940 r. przez zieloną granicę przedostała się do Polski i podjęła zadania kurierskie w AK. Aresztowana wraz z bratem (zginął w KL Auschwitz) 12 czerwca 1941 r. w Terespolu nad Bugiem. Po dotkliwym śledztwie w miejscowym gestapo, via więzienie w Białej Podlaskiej ostatecznie została osadzona 28 lipca 1941 r. w Zamku Lubelskim. Sondertransportem z 21 września 1941 r. dostała się do KL Ravensbrück, gdzie oznaczono ją numerem 7 911. Dnia 23 listopada 1942 r. została pseudomedycznie zakażona zarazkami zgorzeli gazowej i poddana terapii sulfonamidowej za pomocą cibazolu. Rana na jej nodze nigdy się nie zagoiła. W marcu 1943 r. osobiście w komendanturze obozu zaprotestowała przeciwko zbrodniczym eksperymentom, co w warunkach obozu koncentracyjnego było aktem wyjątkowej odwagi. W obawie o utratę życia przy próbach wymordowania „królików” ze strony komendantury obozu, występowała pod fałszywym nazwiskiem i numerem obozowym. W lagrze należała do konspiracyjnej harcerskiej drużyny „Mury”. KL Ravensbrück opuściła w ostatnim marszu ewakuacyjnym 28 kwietnia 1945 r. Po powrocie do kraju osiadła w Warszawie. Pracowała w PCK i w Instytucie Leków. Odznaczona Krzyżem Kawalerskim OOP i Złotym Krzyżem Zasługi. Zmarła w Warszawie w 2005 r. Zeznawała jako świadek w 1946 r. podczas procesu norymberskiego.

8. Buraczyńska-Zeiske Wojciecha

Buraczyńska-Zeiske Wojciecha – urodzona 22 kwietnia 1920 r. w Warszawie. W szkole podstawowej należała do harcerstwa. Ukończyła szkołę handlową. Po wybuchu wojny została zaprzysiężona w ZWZ. Aresztowana 16 lutego 1941 r. jako łączniczka podczas wykonywania zadania w Białej Podlaskiej. Przeszła przez śledztwo w gestapo, a następnie została przewieziona na Zamek Lubelski. Wywieziona do KL Ravensbrück transportem w dniu 21 września 1941 r. i oznaczona numerem 7 926. Pracowała w obozowej szwalni na potrzeby armii niemieckiej. Poddana operacji zakaźnej 23 listopada 1942 r. Należała do konspiracyjnej grupy piszącej „listy sympatyczne” z wiadomościami o operacjach, używając do tego moczu lub soku z cebuli. Jak zdecydowana większość „królików”, przez ostatnie tygodnie przed oswobodzeniem lagru ukrywała się przed SS i policja obozową. Obóz opuściła pod koniec kwietnia w tzw. „marszu śmierci”, a wolności doczekała pod wioską Parchim. Po wojnie powróciła do Warszawy, a następnie pracowała w Golcewie w urzędzie pocztowym. Od 1963 r. mieszkała ponownie w Warszawie, a obecnie u córki Elżbiety w Falenicy. Nie przyjęła odznaczenia „Polonia Restituta”. Żywo interesowała się sprawami więźniarskimi i upamiętniania cierpienia i ofiary obozowych koleżanek. Od kilku lat nie żyje.

9. Cabaj-Kalinowska Maria

Cabaj-Kalinowska Maria – urodziła się 28 września 1906 r. we wsi Kopina powiat Radzyń Podlaski. Ukończyła szkołę mleczarską. Członek ZWZ od 1942 r., prowadziła kolportaż prasy konspiracyjnej. Aresztowana przez gestapo 20 października 1941 r. i po ciężkim śledztwie przewieziona na Zamek Lubelski. Przez trzy miesiące osadzona w KL Majdanek, a następnie w dniu 30 stycznia 1942 r. wywieziona do KL Ravensbrück, gdzie otrzymała nr 11 306. Operowana pseudomedycznie 19 listopada 1942 r. Dnia 28 lutego 1945 r. wyjechała pod fałszywym nazwiskiem do Bergen-Belsen wraz z innym „królikiem” Marią Michalik. Doczekała się wyzwolenia. W połowie czerwca 1945 r. w ramach pomocy Szwedzkiego Czerwonego Krzyża była na rekonwalescencji w Szwecji. W 1946 r. powróciła do Polski i osiedliła się początkowo w Gubinie, a następnie w Łukowie. Od 1953 r. ze względu na katastrofalny stan zdrowia przeszła na specjalną rentę inwalidzką. Zmarła w 1982 r. w Łukowie.

10. Czajkowska-Bafia Stanisława

Czajkowska-Bafia Stanisława – urodzona 24 lipca 1924 r. w Ciechominie powiat Łuków. Jako uczennica aresztowana za rozpowszechnianie prasy konspiracyjnej w marcu 1941 r. Przeszła przez więzienie w Rotundzie Zamojskiej na Zamku Lubelskim. Wywieziona 21 września 1941 r. do KL Ravensbrück, gdzie otrzymała nr 7 864. W tajnej szkole na terenie lagru przerobiła materiał II, III i IV klasy gimnazjum. Poddana operacjom czterokrotnie. W obozie pozostała aż do „marszu śmierci”. Na UJ w Krakowie ukończyła Studium Spółdzielcze. Pracowała jako kierownik Ośrodka Szkoleniowego ZSS oraz instruktor szkolenia zawodowego, ale ze względu na zły stan zdrowia musiała przerwać pracę zawodową. Zmarła w Warszawie w 2008 r.

11. Czyż-Wilgat Krystyna

Czyż-Wilgat Krystyna – urodziła się 11 października 1923 r. w Lublinie. Harcerka, zaprzysiężona w ZWZ po wybuchu wojny. Aresztowana 4 marca 1941 r. i osadzona na Zamku w Lublinie. Wraz z Sondertransportem znalazła się w KL Ravensbrück i stała się numerem 7 708. W lagrze uczestniczyła w tajnym nauczaniu, którego kierowniczką była b. dyrektorka gimnazjum w Białej Podlaskiej Wanda Madlerowa nr 6 009. Operowana doświadczalnie 23 listopada 1942. Wraz z transportem oświęcimskim opuściła potajemnie obóz 8 marca 1945 r. i dostała się do obozu Neustadt-Glewe, gdzie 2 maja 1945 r. doczekała wolności. Do Lublina dotarła 28 maja 1945 r. Ukończyła studia geograficzne i była pracownikiem naukowym na UMCS. Zmarła w Lublinie w 2011 r.

12. Dąbska-Jaszak Krystyna

Dąbska-Jaszak Krystyna – urodzona w 1909 r. na Lubelszczyźnie. Więziona na Zamku w Lublinie. Wraz z innymi przewieziona do KL Ravensbrück 23 września 1941 r. jako nr 7 660. Poddana pseudomedycznej operacji kostnej z cięciem na goleniach 8 września 1942 r., miała również usuniętą kość strzałkową. Była pozbawiona samodzielnego poruszania się przez 5 miesięcy. Zmarła w 1982 r.

13. Dzido-Hassa Jadwiga

Dzido-Hassa Jadwiga – urodziła się 26 stycznia 1918 r. w Suchowoli. Wychowywała się w Łukowie. W 1938 r. rozpoczęła studia farmaceutyczne na UW w Warszawie. Podczas wakacji w 1939 r. pracowała w aptece w Łukowie, gdzie zastał ją wybuch wojny. Zaprzysiężona w ZWZ kolportowała nielegalną prasę, a apteka była miejscem kontaktów konspiracyjnych. Aresztowana 28 marca 1941 r., osadzona w więzieniu w Radzyniu, a następnie przewieziona na Zamek Lubelski. Przeszła okrutne śledztwo w lubelskiej siedzibie gestapo. Transportem z 21 września 1941 r. przewieziona do KL Ravensbrück, otrzymała nr 7 860. W listopadzie 1942 r. poddana zabiegowi wstrzyknięcia bakterii gronkowca złocistego. Przez wiele miesięcy okrutnie cierpiała i balansowała na granicy życia i śmierci. Była w grupie poddanej eksperymentowi z sulfonamidami. Rozległość infekcji wymagała 5-miesięcznej rekonwalescencji, co jednak nie zachowało jej przed trwałym kalectwem i inwalidztwem. Ukrywała się pod podłogą baraku przed próbą likwidacji ze strony władz obozu. Po zakończeniu wojny powróciła do rodzinnego Łukowa, bez środków do życia i okrutnie okaleczona. Ukończyła studia farmaceutyczne na UW w Warszawie. Udzielała się społecznie i na rzecz b. więźniów. Zmarła w Warszawie w 1985 r. Była świadkiem podczas procesu w Norymberdze.

14. Gisges Jadwiga

Gisges Jadwiga – urodzona 3 września 1903 r. w Korninie w rodzinie ziemiańskiej. Szkołę średnią ukończyła na pensji w Moskwie. W 1920 r. uciekając przed bolszewikami zamieszkała u brata w Krzemieńcu. Jako żona oficera-lekarza 71 pułku piechoty, do 1939 r. mieszkała w Zambrowie. Podczas wakacji z córka Zofią u teściów w Zamościu zastała ją wojna. Od stycznia 1940 r. należała do ZWZ, kolportowała m.in. gazetę konspiracyjną „Polska żyje”. Aresztowana 17 marca 1941 r. po dużej „wsypie”, po ciężkim śledztwie w zamojskim gestapo została osadzona na Zamku Lubelskim. Wywieziona Sondertransportem w dniu 21 września 1941 r. do KL Ravensbrück, gdzie otrzymała nr 7 889. Poddana operacji doświadczalnej w dniu 22 listopada 1942 r. Pod koniec pobytu w obozie ukrywała się pod fałszywym numerem obozowym, a często pod podłogą baraku, przed próbą likwidacji ze strony władz obozu. Brała udział w tzw. „marszu śmierci” w kierunku Lubeki, gdzie Niemcy planowali zatopić więźniów na barkach rzecznych. Doczekała wolności w dniu 3 maja 1945 r. Po wojnie zamieszkała z córką w Łodzi. Zawodowo pracowała do 1953 r. Od 1964 r. mieszkała w Gdańsku. Zmarła w 1989 r.

15. Gnaś Maria

Gnaś Maria – urodzona w 1917 r. w Zamościu. Po aresztowaniu osadzona na zamku Lubelskim. Do Ravensbrück trafiła 23 września 1941 r. transportem lubelsko-warszawskim. Otrzymała nr 7 883. Operowana 1 sierpnia 1942 r. w pierwszej grupie eksperymentów. Rozstrzelana w KL Ravensbrück 12 lutego 1943 r.

16. Grabowska Maria

Grabowska Maria – urodziła się 15 czerwca 1907 r. w Łanach Wielkich (woj. krakowskie), ale mieszkała w Białej Podlaskiej. Na początku wojny zaprzysiężona w ZWZ. Aresztowana 11 marca 1941 r. przez miejscowe gestapo, a następnie 2 kwietnia 1941 r. przewieziona na Zamek Lubelski. W Sondertransporcie trafiła do KL Ravensbrück, gdzie otrzymała nr 7 674. Operowana kilkukrotnie. Po raz pierwszy 19 listopada 1942 r. W obozie pozostała do ostatniego transportu ewakuacyjnego, tzn. do 28 kwietnia 1945 r. Po wojnie ukończyła studia pedagogiczne i pracowała jako nauczyciel w Technikum Ekonomicznym nr 1 w Łodzi. Zmarła w 1976 r.

17. Gutek Rozalia

Gutek Rozalia – urodzona w 1923 r. w Piotrkowie. Po aresztowaniu więziona na Zamku Lubelskim. W dniu 21 września 1941 r. wyjechała Sondertransportem do KL Ravensbrück i stała się nr 7 871. W obozie dwukrotnie operowana doświadczalnie (1 sierpnia i 16 września 1942 r.). Były to operacje zakaźne z jednym cięciem na łydce. Rozstrzelana w KL Ravensbrück 28 września 1943 r.

18. Hegier-Rafalska Helena

Hegier-Rafalska Helena – urodziła się 7 września 1916 r. w Kiszyniowie w Mołdawii. Zdobyła wykształcenie średnie ekonomiczne. Harcerka ZHP. Od 1936 r. pracowała w Izbie Skarbowej w różnych miastach. Na ostatniej placówce w Kamieniu Koszylskim zastał ją napad Sowietów na Polskę. Nielegalnie przekroczyła granicę niemiecko-sowiecką i zamieszkała w Warszawie. Uczestniczyła w konspiracyjnym kolportażu gazetek „Żołnierz Polski” i „Biuletyn Informacyjny”. Aresztowana wraz z Barbarą Pytlewską 27 stycznia 1941 r. i osadzona w gestapo w Radzyniu Podlaskim, gdzie była poddawana okrutnym torturom i śledztwu. Przewieziona do Lublina i uwięziona na Zamku Lubelskim. Trafiła do KL Ravensbrück 23 września 1942 r. i otrzymała nr 7 896. Dnia 19 listopada 1942 r. operowano jej obie nogi, po cztery duże cięcia na udach i podudziach, by co dwa tygodnie otwierać kolejno jedną z ran. W kwietniu 1945 r. przeżyła „marsz śmierci” do Malchow. Wolności doczekała się 3 maja 1945 r. Powróciła do Warszawy i na życie zarabiała jako urzędniczka do 1957 r. Aktywnie działała w ZBOWiD i Klubie Więźniarek Ravensbrück. Zmarła 22 maja 2017 roku w Warszawie.

19. Iwańska Janina Zofia

Iwańska Janina Zofia – urodzona 12 kwietnia 1925 r. w Dąbrowie Górniczej. Przed wybuchem wojny zdała tzw. małą maturę u ss. Niepokalanek w Maciejowie na Wołyniu. Wojna zastała ją w Lublinie u rodziców. Włączyła się w struktury ZWZ jako kurierka. Aresztowana w marcu 1941 r. i osadzona na zamku w Lublinie. Wraz z siostrą Krystyną Iwańską w Sondertransporcie dostały się do KL Ravensbrück, gdzie Janina otrzymała nr 7 711. Pracowała w warsztatach obozowych na rzecz wojska oraz w przyobozowej fabryce. Operowana 14 sierpnia 1942 r. i poddana eksperymentowi z sulfonamidami. Operacji poddana została również jej siostra Krystyna. Przed ewakuacją obozu udało jej się opuścić go potajemnie i dostać do prac rolnych w gospodarstwie rolnym w Woltendingen. Biegle posługiwała się językiem francuskim, co umożliwiło jej otrzymanie posady tłumacza przy wojskach angielskich. W marcu 1946 r. wróciła do Polski. Jednak już 18 marca 1946 r. wyjechała ponownie do Francji na zaproszenie francuskich więźniarek, gdzie w Instytucie L. Pasteura poddano jej operowaną nogę leczeniu. Była tłumaczką wierszy Grażyny Chrostowskiej rozstrzelanej w Ravensbrück 18 kwietnia 1942 r. Po studiach na Sorbonie i w Wyższej Szkole Dziennikarstwa i Nauk Społecznych przez wiele lat pracowała w redakcji „Pokój i wolność”. Zmarła we Francji w 1983 r.

20. Iwańska Krystyna

Iwańska Krystyna – urodzona 4 marca 1919 r. Przed wojną studiowała na Politechnice Warszawskiej. II wojna zastała ją w Lublinie u rodziców. W ZWZ była kurierką i została aresztowana w marcu 1941 r. Przeszła ciężkie śledztwo w lubelskim gestapo. Do obozu trafiła Sondertransportem z 21 września 1941 r. i otrzymała nr 7 710. W obozie funkcjonowała pod fałszywym nazwiskiem Elisabeth Barbier. Operowana 14 sierpnia 1942 r. jako ofiara doświadczeń z sulfonamidami. W lagrze została do końca z najciężej chorymi w rewirze. Po wojnie ukończyła medycynę i pracowała jako lekarz w Warszawie. Zmarła w 1958 r.

21. Jabłońska Stanisława

Jabłońska Stanisława (z domu Kosycarz) – urodziła się 27 maja 1905 r. Ukończyła jedynie szkołę podstawową. Przed II wojną światową wyszła za mąż, miała trójkę dzieci. W czasie działań wojennych należała do podziemnej organizacji Komitetu Ochrony Pogranicza (KOP), gdzie była kolporterką pisma „Polska Żyje”. Aresztowana przez Gestapo na początku października 1941 roku. Najpierw osadzono ją na Zamku Lubelskim, potem przewieziono do obozu na Majdanku, a następnie do Ravensbrück, gdzie poddawano ją eksperymentom medycznym (celowo zakażono ją obrzękiem złośliwym). Przed wyzwoleniem przebywała jeszcze w obozie w Malchow. Po wojnie osiedliła się w Chełmie, ale nigdy nie doszła do pełni sprawności ruchowej. Zmarła w 1973 r.

22. Jurkowska-Serafin Alicja

Jurkowska-Serafin Alicja – urodziła się w 1920 r. w Lublinie. Za pracę konspiracyjną aresztowana i osadzona na Zamku Lubelskim. Przywieziona 23 września 1941 r. do KL Ravensbrück otrzymała nr 7 716. Prowadziła korespondencję poza cenzura obozową. Operowana 14 sierpnia 1942 r. W wyniku akcji Szwedzkiego Czerwonego Krzyża wyjechała tzw. „białym autobusem” do Szwecji w ostatnich dniach funkcjonowania obozu. Po wojnie mieszkała w Anglii i Argentynie. Zmarła w Argentynie.

23. Kamińska-Paprocka Jadwiga

Kamińska-Paprocka Jadwiga – urodzona 14 kwietnia 1914 r. w Zamościu. Do wybuchu wojny pracowała jako nauczycielka. W konspiracji działała w ZWZ, w grupie którą założył jej mąż. Aresztowana 18 marca 1941 r. i osadzona w Zamku Lubelskim, skąd wywieziono ją 21 września 1941 r. do Ravensbrück. Otrzymała nr 7 783. Dwukrotnie operowana (15 sierpnia i 13 września 1942 r.). Jako znająca dobrze język niemiecki wraz z Zofią Baj reprezentowała „króliki” wobec władz obozowych, żądając zaprzestania dalszych eksperymentów. W lagrze pozostała do ostatniego transportu w dniu 28 kwietnia 1945 r. Po wojnie osiadła w Belgii, gdzie pracowała dla Czerwonego Krzyża. Zeznawała w czasie procesu w Norymberdze. Zmarła w Belgii w 1970 r.

24. Kapłon Maria

Kapłon Maria – urodzona w 1896 r. Przywieziona do KL Ravensbrück 31 maja 1942 r. Otrzymała nr 11 322. Dnia 8 października 1942 r. operowana doświadczalnie zakaźnie. Zmarła w 1963 r.

25. Karczmarz-Łysakowska Maria

Karczmarz-Łysakowska Maria – po zajęciu przez Niemców Wybrzeża została wysiedlona z Gdyni. Aresztowana wraz z rodzicami w Zamościu 17 marca 1941 r. Przeszła ciężkie „badania” w zamojskim gestapo. Od czerwca 1941 r. osadzona na Zamku w Lublinie i wraz z Sondertransportem dostała się do KL Ravensbrück, gdzie stała się numerem 7 912. Rodzice jej zginęli również w obozach: matka w KL Ravensbrück, a ojciec w KL Auschwitz. Operowana doświadczalnie 14 września 1942 r., w obozie była do końca, tzn. do 28 kwietnia 1945 r.

26. Karolewska-Łapińska Władysława

Karolewska-Łapińska Władysława – urodzona 15 marca 1909 r. w Żurominie. Przed wojną pracowała jako przedszkolanka w Grudziądzu. Wojna zastała ją w Lublinie, gdzie włączyła się do konspiracji jako kurierka. Aresztowana 13 lutego 1941 r. wraz z kilkoma osobami z rodziny. W lubelskim gestapo przeszła okrutne śledztwo i z Zamku Lubelskiego wraz z siostrą Heleną Piasecką została wywieziona 21 września 1941 r. do KL Ravensbrück, gdzie otrzymała nr 7 918. Pierwszy raz operowana 14 sierpnia 1942 r. Doświadczyła operacji kostnych i z użyciem sulfonamidów. W sumie dokonano na niej 6 operacji w latach 1942-1943. Uczestniczyła w proteście przeciwko dalszym eksperymentom na kobietach-więźniarkach. Przez 6 miesięcy nie mogła samodzielnie się poruszać. Obóz opuściła w ostatniej grupie w dniu 28 kwietnia 1945 r. Po wojnie ze względu na kalectwo nie podjęła pracy zawodowej. Zmarła w Lublinie w 2002 r. Była świadkiem podczas procesu w Norymberdze.

27. Karwacka-Gruszczyńska Urszula

Karwacka-Gruszczyńska Urszula – urodzona w 1915 r., do wybuchu wojny mieszkała w Bydgoszczy. Niemcy wysiedlili jej rodzinę do Zamościa. Zaprzysiężona w ZWZ i aresztowana za konspirację wraz z mężem, który zginął w KL Auschwitz, oraz ze szwagrem. Osadzona i przesłuchiwana przez gestapo na Zamku Lubelskim. Sondertransportem z 21 września 1941 r. dostała się do KL Ravensbrück, gdzie otrzymała nr 7 920. Operowana pseudomedycznie 14 sierpnia 1942 r., a rana powtórnie została otworzona 16 września 1942 r. Proces gojenia trwał przez następny rok, a na nodze pozostała trwała blizna. Obóz opuszczała transportowana przez koleżanki, w stanie skrajnej gruźlicy, którą jednak po wyjściu z lagru zdołała wyleczyć. Zmarła w 1959 r.

28. Kawińska-Ciszek Zofia

Kawińska-Ciszek Zofia – urodzona 19 sierpnia 1921 r. w Chełmie Lubelskim, gdzie ukończyła szkołę podstawową i gimnazjum im. Królowej Jadwigi. Pod koniec 1940 r. wstąpiła do ZWZ, gdzie była kurierką i kolporterką „Biuletynu Informacyjnego”. Aresztowana 22 lipca 1941 r. wraz z ojcem, który został rozstrzelany jako były legionista Pierwszej Brygady im. J. Piłsudskiego w KL Auschwitz. Więziona i przesłuchiwana na Zamku Lubelskim. Do KL Ravensbrück trafiła Sondertransportem w dniu 23 września 1941 r. i stała się numerem 7 935. Operowana 15 września 1942 r. jako ofiara zakażenia. Ze względu na zły stan zdrowia pracowała jako rekonwalescentka przy robieniu skarpet i pończoch na drutach. Pod koniec wojny ukrywała się przed próbą likwidacji ze strony władz obozowych. Pod fałszywym numerem wyszła z KL Ravensbrück i dostała się do obozu w Neustadt-Glewe, gdzie 3 maja 1945 r. doczekała wolności. Po wojnie mieszkała w Chełmie Lubelskim. Zdała maturę i zaczęła studiować stomatologię. W 1989 r. przeszła na emeryturę i przeniosła się do córki w Gdańsku, gdzie zmarła.

29. Kiecol Zofia

Kiecol Zofia – urodziła się w 1907 r. we Lwowie. Szkołę średnią ukończyła w Zamościu. Pracowała w Sądzie w Chełmie Lubelskim. Aresztowana w grudniu 1940 r. wraz z mężem, który zginął w KL Auschwitz. W więzieniu na Zamku Lubelskim urodziła córeczkę. Wywieziona do KL Ravensbrück 21 września 1941 r., otrzymała nr 7 866. Operowana doświadczalnie 7 października 1942 r. Została zakażona zgorzelą gazową. Zmarła kilka dni po eksperymencie nie odzyskawszy przytomności, najprawdopodobniej stało się to 15 października 1942 r.

30. Kluczek-Kącka Genowefa

Kluczek-Kącka Genowefa – urodziła się 9 listopada 1921 r. w Chełmie Lubelskim. Przed wybuchem wojny zdołała ukończyć I klasę liceum humanistycznego. Od 1940 r. działała jako łączniczka ZWZ wśród młodzieży gimnazjalnej. Aresztowana w październiku 1941 r. i osadzona na Zamku Lubelskim. Przywieziona do KL Ravensbrück 30 maja 1942, otrzymała nr 11 326. Operowana doświadczalnie 7 października 1942 r. Na skutek operacji doznała paraliżu stawu skokowego. W 1946 r. powróciła do kraju. Mimo podejmowanych prób leczniczych, zastosowane operacje nic jej nie pomogły. W 1947 r. zdała maturę, ale ze względu na fatalny stan zdrowia nie mogła podjąć dalszego kształcenia się. Zmarła w 1998 r.

31. Kormańska-Kolońska Zofia

Kormańska-Kolońska Zofia – urodzona 1912 r. w Zamościu. Do 1939 r. pracowała jako nauczycielka w szkołach podstawowych obwodu zamojskiego. Od 1940 r. łączniczka w ZWZ między komendantami a nauczycielkami zaangażowanymi w konspirację. Aresztowana w marcu 1941 r. wraz z dwoma kuzynami Stefanem i Henrykiem zamordowanymi w KL Auschwitz. Początkowo przesłuchiwana przez zamojskie gestapo, a następnie przewieziona na Zamek Lubelski. Wywieziona do KL Ravensbrück Sondertransportem 21 września 1941 r., otrzymała nr 7 884. W lagrze pracowała w warsztatach na rzecz wojska. Operowana zakaźnie 14 sierpnia 1942 r. Z uwagi na powikłania pooperacyjne pracowała w tzw. „trykotarskim komandzie”. Ukrywała się pod koniec wojny przed śmiercią ze strony władz obozu, jako świadek eksperymentów. W kwietniu 1945 r. uczestniczyła w „marszu śmierci” w kierunku Lubeki. Wolności doczekała 3 maja 1945 r. Wraz z rodzicami po wojnie zamieszkała w Bydgoszczy. Od 1962 mieszkała w Sopocie, gdzie zmarła w 1996 r.

32. Kostecka Czesława

Kostecka Czesława – urodzona w Międzyrzecu Podlaskim. Aresztowana 20 stycznia 1941 r. wraz z mężem i braćmi za pracę wywiadowczo-dywersyjną i kolportaż prasy konspiracyjnej. Po bestialskich badaniach w gestapo w Radzyniu Podlaskim trafiła na Zamek Lubelski i po ośmiu miesiącach tortur Sondertransportem w dniu 21 września 1941 r. wywieziona do KL Ravensbrück jako nr 7 688. Operowana 7 października 1942 r., zakażona obrzękiem złośliwym. Wróciła do Polski w połowie maja 1945 r. Zmarła w 1976 r.

33. Kraska Weronika

Kraska Weronika – pochodziła z Lubelszczyzny. Aresztowana za posiadanie broni i osadzona na osławionym Zamku Lubelskim. Do KL Ravensbrück przybyła Sondertransportem w dniu 23 września 1941 r. i otrzymała nr 7 672. Zmarła w KL Ravensbrück w wyniku powikłań pooperacyjnych trzeciego dnia po eksperymencie, z objawami tężca.

34. Krawczyk-Krasucka Irena

Krawczyk-Krasucka Irena – urodzona 14 października 1900 r. w Dobrzyniu n/Wisłą. Ukończyła 4 klasy gimnazjum. Związana z konspiracją od końca 1939 r. i aresztowana w Lublinie. Osadzona na Zamku Lubelskim 17 października 1940 r., wywieziona do KL Ravensbrück 30 maja 1942 r. jako nr 11 329. Operowana 7 października 1942 r. Rana ropiała przez cały rok. Opuściła obóz w ostatnim transporcie ewakuacyjnym 28 kwietnia 1945 r. Po powrocie do kraju zaopiekowała się nią rodzina, a od 1947 r. podjęła pracę zawodową, z której niestety musiała zrezygnować. Zmarła w 1995 r.

35. Kulczyk-Rosiewicz Wanda

Kulczyk-Rosiewicz Wanda – urodzona 13 czerwca 1922 r. w Warszawie. Do czasu wybuchu wojny pobierała naukę na kursach gimnazjalnych w Warszawie. Aresztowana w grudniu 1940 r. i osadzona na Pawiaku, gdzie spędziła dziewięć miesięcy, z czego sześć w izolatce. Przesłuchiwana w gestapo na Szucha. Wraz z transportem lubelsko-warszawskim trafiła do KL Ravensbrück 23 września 1941 r., gdzie otrzymała nr 7 821. W lagrze pracowała w warsztatach przy słomie dla potrzeb wojska, a także przy pracach budowlanych na terenie obozu. Operowana w pierwszej grupie 1 sierpnia 1942 r. Była to operacja zakaźna. Po sześciu tygodniach ranę otwarto ponownie. Ogromną pomoc w tych koszmarnych chwilach świadczyła jej Janina Iwańska, również operowana. Ukrywała się przed próbą likwidacji „królików” przez władze obozowe. Z lagru wyszła w ostatnim marszu 28 kwietnia 1945 r. Po powrocie do Warszawy podjęła prace w spółce farmaceutycznej. Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Mieszka w Warszawie. Uczestniczy w spotkaniach Klubu b. Więźniarek KL Ravensbrück. Praktycznie co roku uczestniczy w uroczystościach rocznicowych na terenie Miejsca Pamięci i Przestrogi KL Ravensbrück. Żywo uczestniczy w pielęgnowaniu pamięci o koleżankach więźniarkach. Chętnie spotyka się z młodzieżą na lekcjach historii. Jest jedną z ostatnich żyjących operowanych pseudomedycznie w KL Ravensbrück.

36. Kurowska Kazimiera

Kurowska Kazimiera – pomocnica domowa z Dęblina. Do obozu Ravensbrück przywieziona Sondertransportem lubelsko-warszawskim 23 września 1941 roku, została numerem 7 670. Poddana operacji doświadczalnej 8 października 1942 roku w grupie 12 więźniarek. Była to operacja zakaźna z jednym cięciem na łydce. Żyła po operacji około dwóch tygodni. Miała 23 lata.

37. Kuśmierczuk Maria

Kuśmierczuk Maria – urodzona 20 stycznia 1920 r. w Zamościu. W 1938 r. ukończyła Państwowe Gimnazjum w Zamościu i zdążyła skończyć I rok na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym USB w Wilnie. Jesienią 1939 r. wstąpiła do ZWZ, gdzie zajmowała się kolportażem przy Komendzie Głównej ZWZ w Zamościu. Aresztowana 9 listopada 1940 r. wraz z ojcem i siostrą. Przewieziona do Lublina na Zamek, przeszła jednocześnie bestialskie śledztwo w lubelskim gestapo. Sondertransportem z 21 września 1941 r. trafiła do KL Ravensbrück jako nr 7 888. Pracowała przy rozbudowie obozu, warsztatach szewskich oraz w okolicznych gospodarstwach rolnych. Operowana 7 października 1942 r. i zakażona zarazkami obrzęku złośliwego. To spowodowało nigdy nie gojącą się ranę, z której wystawała widoczna kość. Gdy zawisło niebezpieczeństwo wymordowania „królików” przez władze obozowe, zmieniła nr obozowy i rozpoczęła ukrywanie się. Po wyzwoleniu wróciła do kraju i zaczęła w 1946 r. studiować medycynę w Akademii Medycznej w Gdańsku. Przez wiele lat pracowała w Katedrze Radiologii Akademii Medycznej w Gdańsku. Zmarła w 1989 r. Była świadkiem podczas procesu w Norymberdze.

38. Kwiecińska Leokadia

Kwiecińska Leokadia – urodzona w Lublinie w 1899 r. Była urzędniczką Zarządu Miejskiego w Lublinie i przeżyła bombardowanie miasta 9 września 1939 r., doznając poważnej kontuzji. Należała do ZWZ. Aresztowana 22 lutego 1941 r. i osadzona na Zamku Lubelskim. Przeszła ciężkie „badania” na lubelskim gestapo. Wywieziona do KL Ravensbrück 21 września 1941 r., gdzie stała się numerem 7 682. Operowana doświadczalnie 7 października 1942 r. W wyniku eksperymentów chorowała sześć miesięcy. Obóz opuściła w ostatnim marszu ewakuacyjnym dnia 28 kwietnia 1945 r. Po powrocie do Lublina pracowała w USC, a następnie utrzymywała się z renty specjalnej, jako ofiara eksperymentów. Zmarła w 1969 r.

39. Lefanowicz Aniela

Lefanowicz Aniela – pochodziła z Biłgoraja na Zamojszczyźnie, gdzie była właścicielką restauracji. Aresztowana za przynależność do ZWZ. W lagrze nosiła nr 7 719. Zmarła w KL Ravensbrück 13 października 1942 r. jako ofiara pseudomedycznych eksperymentów.

40. Łotocka Stefania

Łotocka Stefania – urodzona 29 grudnia 1912 r. w Chrostkowie (powiat tarnopolski). Otrzymała średnie wykształcenie. Od wiosny 1940 r. pracowała w strukturach ZWZ na terenie Łukowa. Mąż jej nie wrócił z kampanii 1939 r. i okazało się, że jego nazwisko znajduje się na tzw. liście katyńskiej. Aresztowana w Łukowie 9 marca 1941 r. Przez więzienie w Radzyniu Podlaskim trafiła na Zamek w Lublinie. Do KL Ravensbrück przybyła Sondertransportem z 21 września 1941 r. i otrzymała nr 7 707. Dnia 30 września 1942 r. przeprowadzono na niej operację mięśniowo-zakaźną, co spowodowało, że nie mogła bez pomocy kul samodzielnie się poruszać. Uchroniona przez czeską blokową Marzenę Svedikową przed komorą gazową. Opuściła lagier w ostatnim transporcie w dniu 28 kwietnia 1945 r. Wolności doczekała w dniu 4 maja 1945 r. Po powrocie do kraju odezwała się gruźlica, którą udało się częściowo opanować. Zmarła w 1982 r. w Sobieszowie.

41. Łuszcz-Feifer Jadwiga

Łuszcz-Feifer Jadwiga – przywieziona do KL Ravensbrück transportem 31 maja 1942 r., otrzymała nr 11 275. Operowana doświadczalnie 8 października 1942 r., jako typ operacji zakaźnej z jednym cięciem na łydce. Zmarła w 1998 r.

42. Maćkowska Pelagia

Maćkowska Pelagia – urodzona 22 sierpnia 1898 r. w Piotrkowie Trybunalskim. Wykształcenie średnie. Aresztowana w Zamościu wraz z mężem i nieletnimi synami 17 marca 1941 r. za konspirację w ZWZ. Z zamojskiej Rotundy przewieziona na Zamek Lubelski 12 maja 1941 r. Dnia 23 września 1942 r. przewieziona Sondertransportem do KL Ravensbrück jako nr 7 886. Operowana doświadczalnie 7 października 1942 r. Obóz opuściła ostatnim transportem ewakuacyjnym w dniu 28 kwietnia 1945 r. Jej najbliżsi, z którymi była aresztowana, zginęli w KL Auschwitz. Po powrocie do kraju osiedliła się w Zamościu. Zmarła w 1988 r.

43. Mann Eugenia

Mann Eugenia – rolniczka, urodzona w Wohyniu. Podczas okupacji pracowała przymusowo w niemieckiej stołówce. Aresztowana pod zarzutem próby otrucia stołujących się tam Niemców. Gestapo z Radzynia Podlaskiego osadziło ją w Zamku Lubelskim. Wywieziona do KL Ravensbrück 21 września 1941 r., otrzymała nr 7 873. Operowana doświadczalnie 23 listopada 1942 r. Przeżyła marsz śmierci do obozu w Malchow. W 1945 r. wróciła do kraju. Zmarła w 1946 r.

44. Marciniak-Budziszewska Janina

Marciniak-Budziszewska Janina – urodzona 12 sierpnia 1924 r. w Bychawie. Przed wojną uczęszczała do gimnazjum w Lublinie. Gestapo aresztowało ją w maju 1941 r. w związku ze śledztwem jej brata na Zamku Lubelskim. Wywieziona Sondertransportem 21 września 1941 r. do KL Ravensbrück stała się numerem 7 910. W lagrze kontynuowała naukę na tajnych kompletach w zakresie IV klasy szkoły gimnazjalnej i liceum. Pracowała w warsztatach obozowych przy słomie na rzecz wojska. Operowana doświadczalnie trzykrotnie ( 28 grudnia 1942 r., 14 stycznia 1943 r., 15 marca 1943 r.). Były to operacje kostne. Na obu nogach pozostały trwałe blizny, a zdjęcia RTG wykazały widoczne zmiany kostne. W wyniku próby likwidacji przez władze obozu „królików” ukrywała się pod podłogą baraku. W lutym 1945 r. pod fałszywym nazwiskiem i numerem wyjechała w transporcie do obozu Neustadt-Glewe. Wolność odzyskała 3 maja 1945 r. W 1946 r. rozpoczęła studia na Akademii Medycznej w Warszawie na wydziale stomatologii i przez wiele lat pracowała w zawodzie. Zmarła nagle podczas wizyty w Nowym Jorku w 1981 r.

45. Marczewska Władysława

Marczewska Władysława – urodzona w 1910 r. w Buczaczu. Uczyła się w gimnazjum w Stanisławowie. Ukończyła studia prawnicze na KUL. Aresztowana w Lublinie, osadzona na Zamku Lubelskim i przesłuchiwana w siedzibie lubelskiego gestapo „Pod zegarem”. W Sondertransporcie w dniu 21 września 1941 r. wraz z nią do KL Ravensbrück wywieziono dwie siostry jej męża: Michalinę i Janinę. Otrzymała nr 7 892. Pracowała w warsztatach obozowych na potrzeby wojska niemieckiego. Trzykrotnie operowana kostnie (3 stycznia, 14 stycznia i 15 marca 1943 r.). W wyniku następstw eksperymentów musiała pracować w tzw. „komandzie sztrykerynek”. Chroniąc się przed zaplanowaną przez Niemców akcją wymordowania operowanych, potajemnie opuściła obóz w transporcie do jednego z podobozów pod fałszywym nazwiskiem Małgorzaty Barcz. Po wojnie wraz z mężem mieszkała w Gdańsku i Warszawie. Ze względu na komplikacje zdrowotne nie podjęła pracy zawodowej. Zmarła w Warszawie w 1999 r.

46. Marczewska-Sterkowicz Janina

Marczewska-Sterkowicz Janina – urodziła się 26 września 1919 r. w Lublinie. W 1939 r. zdała maturę i uczęszczała na I rok Pedagogium. Pod wpływem brata wstąpiła do ZWZ wraz z siostrą, gdzie pełniła funkcję łączniczki. Aresztowana wraz z siostrą Michaliną 21 czerwca 1941 r. i osadzona na Zamku Lubelskim. Wywieziona Sondertransportem do KL Ravensbrück 21 września 1941 r. Otrzymała nr 7 703. Dwukrotnie operowana kostnie (3 grudnia 1942 r. i 5 stycznia 1943 r.). Gdy władze obozowe próbowały pozbyć się „królików”, ukrywała się w specjalnym tunelu pod blokiem. Pod fałszywym numerem obozowym udało jej się wyjechać w ramach akcji „białe autobusy” organizowanej przez Szwedzki Czerwony Krzyż z inicjatywy hr. Bernadotte. Przez kilka miesięcy leczyła się w Malmö. Po powrocie do kraju ukończyła medycynę w Gdańsku w 1951 r. i zrobiła specjalizację z ginekologii. Pracowała w Lęborku i Włocławku. Od kilku lat nie żyje.

47. Michalik Pelagia

Michalik Pelagia – urodzona w 1920 r. w Lublinie. Uczennica gimnazjum im. Unii Lubelskiej w Lublinie. Członek ZWZ. W konspiracji pracowała jako kurierka. Więziona na Zamku Lubelskim. Transportem lubelsko-warszawskim z 21 września 1941 r. trafiła do KL Ravensbrück i stała się numerem 7 918. Dwukrotnie operowana kostnie (2 grudnia 1942 r. i 5 marca 1943 r.). Zmarła w 1946 r. w Lublinie.

48. Michalik Stanisława

Michalik Stanisława – urodzona 2 listopada 1907 r. w Garwolinie. Ukończyła 4 klasy gimnazjum. Aresztowana 1 kwietnia 1941 r. w Terespolu za kolportaż prasy konspiracyjnej. Z więzienia w Białej Podlaskiej trafiła na Lubelski Zamek. Wywieziona do KL Ravensbrück 21 września 1941 r. jako nr 7 907. W obozie pracowała w warsztatach na potrzeby wojska. Operowana kostnie doświadczalnie na obu nogach (5 stycznia 1943 r.). Z obozu wydostała się do transportu do Bergen-Belsen 28 lutego 1945 r. pod fałszywym nazwiskiem. W czerwcu 1945 r. zabrana przez Czerwony Krzyż do Szwecji na rekonwalescencję. W 1946 r. powróciła do rodzinnego Garwolina. Pracowała w Zarządzie Miejskim w Garwolinie. Zmarła w 1987 r.

49. Mikulska-Turowska Eugenia (Stanisława)

Mikulska-Turowska Eugenia (Stanisława) – urodziła się 10 marca 1911 r. w Warszawie. Ukończyła Miejską Szkołę Położnych. Aresztowana w Zamościu 28 maja 1941 r. za kolportaż prasy konspiracyjnej i nasłuch radiowy. Po śledztwie w Rotundzie Zamojskiej została osadzona 15 czerwca 1941 r. na Zamku Lubelskim. Sondertransportem z 21 września 1941 r. trafiła do KL Ravensbrück jako więzień nr 7 897. Operowana doświadczalnie czterokrotnie od 24 listopada 1942 r. Obóz opuściła w ostatnim transporcie ewakuacyjnym 28 kwietnia 1945 r. Po powrocie do Zamościa pracowała jako pielęgniarka-położna, jednak musiała przejść na rentę inwalidzką. Zmarła w 1980 r.

50. Mitura-Futera Janina

Mitura-Futera Janina – urodzona 15 lutego 1919 r. w Bożniowicach (powiat radzyński). Ukończyła szkołę czteroklasową. Aresztowana za przechowywanie broni 20 stycznia 1941 r. Przeszła przez gestapo w Kocku, Łukowie, Wojcieszkowie i Radzyniu Podlaskim, by ostatecznie trafić na Zamek w Lublinie. Od 23 września 1941 r. w KL Ravensbrück jako więzień nr 7 932. Operowana dwukrotnie. Pierwsza operacja miała miejsce 2 sierpnia 1942 r. Przeżyła marsz śmierci. Po oswobodzeniu wróciła do rodzinnej wsi, by następnie przeprowadzić się do Wólki Serokomlskiej. Zmarła w 2004 r.

51. Młodkowska-Bielawska Stanisława

Młodkowska-Bielawska Stanisława – urodzona 1 lipca 1909 r. w Puławach. Otrzymała średnie wykształcenie. Aresztowana w Chełmie Lubelskim w listopadzie 1940 r. za przynależność do ZWZ. Przesłuchiwana przez chełmskie gestapo, a następnie osadzona na Zamku Lubelskim. Sondertransportem z 21 września 1941 r. wywieziona do KL Ravensbrück, gdzie stała się numerem 7 680. Operowana 30 września 1942 r. Chroniąc się przed śmiercią, jaką szykowali Niemcy „królikom”, w transporcie Żydówek pod fałszywym nazwiskiem opuściła obóz w marszu śmierci, z którego udało się jej uciec. Po wojnie wróciła do Puław, gdzie podjęła pracę w księgarni nauczycielskiej. Jednak w wyniku pogarszającego się stanu zdrowia, musiała z dalszej pracy zrezygnować i otrzymała specjalną rentę jako ofiara eksperymentów. Brak wiadomości o dacie śmierci.

52. Modrowska Zofia

Modrowska Zofia – urodzona w 1911 r. Przywieziona do KL Ravensbrück 23 września 1941 r., gdzie otrzymała nr 7 651. Operowana na podudziu (23 lutego 1943 r.), do końca życia pozostała jej blizna wielkości 12 cm. Przez dwa miesiące nie mogła samodzielnie się poruszać. Wraz z inną operowaną Stefanią Łotocką wróciła po wojnie do Polski i wspólnie zamieszkały w Sobieszewie, gdzie pracowała w urzędzie gminy. Zmarła w 1950 r.

53. Nowakowska-Kwiatkowska Maria

Nowakowska-Kwiatkowska Maria – urodzona 1 stycznia 1921 r. w Brzezie (powiat Radziejów Kujawski). Pomagała matce w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Od 1939 r. była pod baczną uwagą niemieckiej żandarmerii. Aresztowana we wrześniu 1941 r. pod zarzutem szpiegostwa. Osadzona na Zamku Lubelskim, wraz z Sondertransportem z 21 września 1941 r. trafiła do KL Ravensbrück i otrzymała nr 7 651. Operowana doświadczalnie 30 września 1942 r. Po powrocie do kraju zamieszkała w Mostkach i ze względu na stan zdrowia otrzymywała rentę specjalną. Zmarła w 2002 r.

54. Okoniewska-Mróz Aniela

Okoniewska-Mróz Aniela – jako więzień Zamku Lubelskiego trafiła Sondertransportem do KL Ravensbrück dnia 23 września 1941 r. Stała się numerem 7 673. Operowana w pierwszej grupie zakaźnej 1 sierpnia 1942 r. Zmarła w 1998 r.

55. Pajączkowska Maria

Pajączkowska Maria – według Księgi Ofiar KL Ravensbrück wydanej w 2005 r. urodziła się 4 grudnia 1918 r. Aresztowana wraz z mężem (zamordowany w KL Auschwitz) za działalność konspiracyjną. Przeszła przez Pawiak i Sondertaransportem lubelsko-warszawskim trafiła do KL Ravensbrück. W chwili aresztowania w domu została małoletnia córka Ewa, którą zaopiekowała się matka Marii. Niestety, numer obozowy zatarł się w ludzkiej pamięci. Operowana doświadczalnie zakaźnie 30 września 1942 r. Rozstrzelana w KL Ravensbrück 11 lutego 1943 r.

56. Piasecka Helena

Piasecka Helena – urodzona w 1915 r. Aresztowana 13 lutego 1941 r. Osadzona na Zamku w Lublinie, gdzie urodziła bliźniaki, które przeżyły kilka miesięcy. Wraz z siostrą Władysławą Karolewską Sondertransportem z 21 września 1941 r. wyjechała do KL Ravensbrück. Otrzymała nr 7 927. Poddana dwóm operacjom kostnym (16 sierpnia i 31 sierpnia 1943 r.), przy czym ostatnia operacja była w warunkach bunkra obozowego i przy użyciu środków przemocy. SS-mani kneblowali usta i przytrzymywali nogi wyrywającym się ofiarom. Przez cały rok trwała prowizoryczna rekonwalescencja w warunkach obozowego rewiru, która nie uchroniła jej przed trwałym kalectwem. Podczas ewakuacji obozu nie była w stanie samodzielnie się poruszać, dlatego była wieziona przez koleżanki-więźniarki na wózku. Do Polski wróciła w 1949 r. i wyjechała do Francji, a następnie do USA, gdzie pracowała jako nauczycielka. Zmarła w USA w 2006 r.

57. Pietrzak-Skibińska Maria

Pietrzak-Skibińska Maria – urodziła się 5 sierpnia 1912 r. w Mirczu na Zamojszczyźnie. W 1936 r. wstąpiła do warszawskiej Szkoły Pielęgniarskiej, po ukończeniu której pracowała w Zakładzie Leczniczo-Wychowawczym w Istebnej. Po powrocie do rodzinnej miejscowości została zaprzysiężona w ZWZ i jako łączniczka kolportowała prasę konspiracyjną na linii Tomaszów Lubelski-Wożuczyn. Czynnie pomagała uwięzionym w areszcie w Tomaszowie Lubelskim. Aresztowana 16 kwietnia 1941 r. i przez zamojskie więzienie po dotkliwym śledztwie ostatecznie trafiła na Zamek Lubelski. Wraz z innymi wywieziona Sondertransportem 21 września 1941 r. do KL Ravensbrück, gdzie otrzymała nr 7 909. Operowana pseudomedycznie 29 września 1942 r. Po powrocie do względnego zdrowia pomagała ciężej okaleczonym koleżankom przez organizowanie dla nich dodatkowych porcji żywnościowych i odzieży oraz wygodniejszych butów niż lagrowe drewniaki. Włączyła się również w organizowanie mleka dla karmiących matek i ich dzieci. Od 4 lutego 1945 r. ukrywała się wobec groźby zamordowania operowanych przez załogę obozu. Pod fałszywymi danymi personalnymi opuściła KL Ravensbrück i dostała się do obozu w Neustadt-Glewe. Wolności doczekała 2 maja 1945 r. Po powrocie do kraju pracowała jako pielęgniarka w Działdowie. W 1948 r. wraz z grupą operowanych gościła w USA, gdzie podleczona została jej rana pooperacyjna. Od 1962 r. ze względu na stan zdrowia przeszła na rentę inwalidzką. Zmarła w 2014 r.

58. Pietrzyk Barbara

Pietrzyk Barbara – urodzona prawdopodobnie w 1925 r. W czasie okupacji była kolporterką prasy podziemnej. Z Pawiaka dołączona do Sondertransportu lubelsko-warszawskiego w dniu 21 września 1941 r. W KL Ravensbrück otrzymała nr 7 818. Operowana jako najmłodsza w wieku 16 lat, kilkakrotnie (3 listopada, 14 listopada, 17 listopada 1942 r. oraz 28 stycznia i 15 września 1943 r.). Na nogach miała blizny o długości 10 cm i 11 cm oraz niedowład lewej nogi. W lagrze uczestniczyła w nauczaniu tajnego gimnazjum. Po wyzwoleniu zamieszkała w Łodzi, gdzie zdała maturę i zaczęła studia. Ze względu na kalectwo utrzymywała się tylko z robienia na drutach. Żyła w niezwykle skromnych warunkach na poddaszu. W dużej mierze opiekowały się nią koleżanki-więźniarki. Zmarła w 1947 r.

59. Piotrowska-Wrochno Halina

Piotrowska-Wrochno Halina – urodziła się 28 lutego 1913 r. w Jarosławiu. Do KL Ravensbrück dotarła Sondertransportem w dniu 23 września 1941 r. i stała się numerem 7 923. W wyniku bicia ze strony nadzorczyń obozowych straciła słuch. Operowana doświadczalnie na prawym podudziu w dniu 15 stycznia 1943 r., a następnie w bunkrze obozowym 15 sierpnia 1943 r. przy użyciu przemocy ze strony SS, gdy zoperowano jej dwa podudzia. Gdy w lutym 1945 r. władze obozowe czyniły starania likwidacji „królików”, ukrywała się na blokach więźniarskich francuskich i rosyjskich. Udało się jej podczas „rozładowywania obozu” przedostać do lagru w Neustadt-Glewe, gdzie 2 maja 1945 r. doczekała wolności. Powróciła do Lublina. Pracowała w dyrekcji Lasów Państwowych. Zmarła w 2001 r.

60. Prus Alfreda

Prus Alfreda – urodzona w 1920 r. Pochodziła z Zamościa. Studentka USB w Wilnie. Żołnierz SZP-ZWZ-AK ps. „Teresa”. Aresztowana i osadzona na Zamku Lubelskim, a następnie Sondertransportem z 21 września 1941 r. wywieziona do KL Ravensbrück, gdzie stała się numerem 7 687. Operowana 30 września 1942 r. i zarażona zarazkami obrzęku złośliwego. Zmarła po operacji z upływu krwi 13 października 1942 r.

61. Pytlewska-Brzozowska Barbara

Pytlewska-Brzozowska Barbara – urodzona 16 sierpnia 1916 r. w Piotrkowie Trybunalskim. Aresztowana z kuzynami 27 stycznia 1941 r. za nasłuch radiowy i kolportaż. Po ciężkim „badaniu” na gestapo w Radzyniu Podlaskim została przewieziona do Lublina i osadzona w Zamku. Wraz z Sondertransportem z 21 września 1941 r. trafiła do KL Ravensbrück jako nr 7 899. W dniu 30 września 1942 r. przeprowadzono na niej pseudomedyczną operację nerwową, wycinając część nerwów w podudziach. W obozie przeżyła dzięki pomocy i ukrywaniu przez koleżanki-więźniarki. Po wojnie powróciła do kraju i została sama, gdyż jej bliscy zostali zamordowani przez gestapo. Przeżywała syndrom „KZ”, dlatego o dalszych jej losach brak informacji.

62. Rakowska Apolonia

Rakowska Apolonia – przywieziona do KL Ravensbrück transportem lubelsko-warszawskim 23 września 1941 r. Od tej pory stała się nr 7 728. Operowana doświadczalnie zakaźnie 30 września 1942 r. Rozstrzelana w KL Ravensbrück 28 października 1943 r.

63. Rek-Koper Izabela

Rek-Koper Izabela – urodzona 26 lipca 1922 r. w Stokowcu-Suchedniowie. Ukończyła Żeńskie Gimnazjum Krawieckie w Lublinie. Aresztowana 9 maja 1941 r. za pracę w strukturach konspiracyjnych ZWZ na terenie podlubelskich Minkowic. Po uwięzieniu na Zamku Lubelskim transportem z 31 maja 1942 r. wywieziona do KL Ravensbrück jako nr 11 285. Od października 1942 r. do maja 1943 r. czterokrotnie operowana doświadczalnie. Po wojnie ze względu na zły stan zdrowia nie była w stanie podjąć pracy zawodowej. Przez 30 lat pracowała społecznie w Stowarzyszeniu b. Więźniów Zamku Lubelskiego. Odznaczona wieloma odznaczeniami, w tym Krzyżem Oświęcimskim. Zmarła w Lublinie w 2007 r.

64. Sas-Hoszowska-Tietz Zofia

Sas-Hoszowska-Tietz Zofia – urodziła się w 1910 r. w okolicach Wilna. Ojciec był nadleśniczym. W konspiracji działała jako kurierka. Aresztowana w 1941 r. i osadzona na Zamku w Lublinie, gdzie była podana gestapowskim „badaniom”. Przybyła do KL Ravensbrück transportem w dniu 23 września 1941 r. i otrzymała nr 7 695. Operowana doświadczalnie 30 września 1942 r. Prawdopodobnie została zakażona drobnoustrojami z grupy beztlenowców na prawym podudziu. Cierpiała przez 7 miesięcy, a pozostała jej blizna wielkości 9 cm. Po wojnie wraz z Marią Broel-Plater wróciła do Polski i zaczęła pracę w Polskim Czerwonym Krzyżu w Warszawie. Zmarła w 1974 r.

65. Sieklucka Stefania

Sieklucka Stefania – urodzona się w Udryczach na Zamojszczyźnie. Studiowała na Wydziale Architektury PW. Uzdolniona plastycznie, dodatkowo uczyła się tkactwa i projektowania tkanin. W czasie wybuchu II wojny znajdowała się w Zamościu. Bardzo szybko została zaprzysiężona w konspiracji. Aresztowana 1 marca 1941 r. i przez trzy miesiące przesłuchiwana przez gestapo lubelskie, następnie uwięziona na Zamku Lubelskim. Dnia 21 września 1941 r. Sondertransportem wywieziona do KL Ravensbrück, gdzie stała się numerem 7 929. Pracowała przy rozbudowie obozu, a także w warsztatach obozowych na potrzeby wojska. Operowana doświadczalnie 15 sierpnia 1943 r. Wobec grożącego niebezpieczeństwa eliminacji operowanych ukrywała się pod fałszywymi danymi oraz na bloku francuskim. Od 8 lutego 1945 r. wraz z innymi więźniami pędzona w kierunku Hamburga, gdzie doczekała wolności. Powróciła po wojnie do kraju i zamieszkała w Zakopanem. Była członkiem ZPAP w sekcji architektury wnętrz. Zmarła w 1986 r.

66. Sienkiewicz-Zieleniec Anna

Sienkiewicz-Zieleniec Anna – urodziła się 16 maja 1921 r. w Młynkowie (powiat Oborniki). Szkołę ukończyła w Lublinie. W 1939 r. wstąpiła do konspiracji (KOP?). Aresztowana 21 lutego 1941 r. i osadzona na Zamku Lubelskim. Z wyrokiem śmierci wysłana w kwietniu 1942 r. do KL Ravensbrück. Operowana doświadczalnie jako nr 11 289 dnia 23 listopada 1942 r. W kwietniu 1945 r. dzięki fałszywym dokumentom wraz z Polkami z Powstania Warszawskiego opuściła lager. Po wojnie powróciła do Polski. W 1945 r. rozpoczęła studia na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, a od 1948 r. w Warszawie. Zmarła w 1986 r.

67. Sobolewska Aniela

Sobolewska Aniela – urodzona prawdopodobnie w Puławach. Aresztowana wraz z Marią Gnaś w Niesiołowicach koło Józefowa (powiat puławski). Do KL Ravensbrück przybyła Sondertransportem z 21 września 1941 r. i otrzymała nr 7 678. Operowana kostnie 22 sierpnia 1942 r. Rozstrzelana w KL Ravensbrück 28 września 1943 r.

68. Sokulska (Sokólska)-Kaczmarska Zofia

Sokulska (Sokólska)-Kaczmarska Zofia – urodzona w 1914 r. w Lublinie. Zaprzysiężona w konspiracji. Aresztowana 8 maja 1941 r. Osadzona w KL Ravensbrück jako nr 7 919 od 23 września 1941 r. Operowana pseudomedycznie dwukrotnie (21 września oraz 2 grudnia 1942 r.). Były to operacje mięśniowe, a blizna miała długość 10 cm. Eksperymenty spowodowały trwałe inwalidztwo. Opuściła obóz w „białych autobusach” zorganizowanych przez Szwedzki Czerwony Krzyż dzięki osobistemu zaangażowaniu i kontaktom więźniarki Karoliny Lanckorońskiej. Złożyła zeznania w Lund w Polskim Instytucie Źródłowym. Po leczeniu wyjechała do Anglii. Zmarła w 1997 r. w Londynie.

69. Stefaniak-Mrówczyńska Zofia

Stefaniak-Mrówczyńska Zofia – urodzona 30 sierpnia 1920 r. w Lublinie. Ukończyła 7 klas szkoły podstawowej. Należała do ZWZ jako kolporter prasy konspiracyjnej oraz przy rozpowszechnianiu ulotek antyhitlerowskich. Aresztowana 24 marca 1941 r., przesłuchiwana przez lubelskie gestapo, a następnie osadzona w Zamku Lubelskim. Przybyła do KL Ravensbrück Sondertransportem 23 września 1941 r. Stała się numerem 7 697. Operowana kostnie 14 września 1942 r. Do końca kwietnia 1943 r. trwała jej rekonwalescencja w warunkach obozowych. Lager opuściła w ostatnim marszu ewakuacyjnym 28 kwietnia 1945 r. Po powrocie do kraju ukończyła kurs pisania na maszynie i pracowała jako maszynistka. Zmarła w Lublinie.

70. Szuksztul-Gołębiowska Weronika

Szuksztul-Gołębiowska Weronika – urodzona 8 marca 1926 r. w Bojarach. Sondertransportem z 21 września 1941 r. znalazła się w KL Ravensbrück jako nr 7 819. Operowana zakaźnie z jednym cięciem na łydce dnia 30 września 1942 r. Po wojnie mieszkała w Sochaczewie, a później w Czarnem. Zmarła w 2003 r.

71. Szydłowska-Krusche Joanna

Szydłowska-Krusche Joanna – urodzona 15 sierpnia 1907 r. w Warszawie. Uzdolniona plastycznie uczyła się w Szkole Przemysłu Artystycznego w Warszawie. Ukończyła Państwowy Instytut Prac Ręcznych w Warszawie, a następnie Wydział Sztuk Pięknych USB w Wilnie. Pracowała jako nauczycielka rysunku w gimnazjum w Lublinie. Aresztowana za pracę konspiracyjną 19 marca 1941 r. Sondertransportem z 21 września 1941 r. wywieziona do KL Ravensbrück. Otrzymała nr 7 914. W obozie pracowała w specjalnym komandzie artystycznym. Szczególnie wykonywała małe formy z trzonków szczoteczek do zębów o różnej tematyce. Operowana doświadczalnie 15 sierpnia 1943 r. Po powrocie do kraju do 1951 r. pracowała w szkolnictwie, a następnie założyła własną pracownię plastyczną. Swoje prace wystawiała na wielu wystawach. Pracowała również przy obróbce kamienia półszlachetnego i w emalierstwie. Zmarła w Lublinie w 1995 r.

72. Śledziejowska-Osiczko Stanisława

Śledziejowska-Osiczko Stanisława – urodziła się 17 listopada 1924 w Toruniu. Szkołę podstawową ukończyła w Toruniu, a w 1938 r. rodzina przeniosła się do Świdnika, gdzie jej ojciec organizował lotnisko. Od wiosny 1940 r. należała do ZWZ jako łączniczka i kolporterka prasy konspiracyjnej. Aresztowana 7 lutego 1941 r. Przeszła ciężkie śledztwo w lubelskim gestapo i na Zamku Lubelskim. Wywieziona Sondertransportem 21 września 1941 r. do KL Ravensbrück. Otrzymała nr 7 712. Operowana pseudomedycznie 30 października 1942 r. Ewakuowana w kierunku Lubeki 27 kwietnia, gdzie na początku maja 1945 r. doczekała się wolności. Powróciła do Świdnika. Zdała tzw. „małą maturę” w Krakowie, a następnie pracowała jako sanitariuszka w Domu Pracy Kobiet we Wrocławiu, gdzie poznała bohaterskich lekarzy z Pawiaka – dr Czuperską i dr. Śliwickiego, z którymi się przyjaźniła. Tropiona przez UB, często musiała zmieniać miejsce pobytu. Ostatecznie osiadła w Jarosławiu. Ze względu na stan zdrowia musiała przerwać pracę zawodową. Otrzymała specjalną rentę inwalidzką, jako ofiara eksperymentów. Żywo interesowała się losami b. więźniarek-koleżanek. Dbała o zachowanie pamięci o zmarłych i zamęczonych w KL Ravensbrück. Bardzo często uczestniczyła w uroczystościach na terenie Muzeum Miejsce Pamięci i Przestrogi w KL Ravensbrück. Zmarła 22 maja 2017 roku.

73. Wojtasik-Półtawska Wanda

Wojtasik-Półtawska Wanda – urodzona 2 listopada 1921 r. w Lublinie. Ukończyła gimnazjum ss. Urszulanek w Lublinie. Harcerka Szarych Szeregów. Po wybuchu wojny zaprzysiężona w konspiracji przez dh. Marię Walciszewską z Lubelskiej Chorągwi ZHP. Aresztowana 17 lutego 1941 r. i po śledztwie w gestapo lubelskim „Pod Zegarem” osadzona na Zamku Lubelskim. Sondertransportem z 21 września 1941 r. wywieziona do KL Ravensbrück, gdzie stała się numerem 7 709. Poddana pseudomedycznej operacji zakaźnej 1 sierpnia 1942 r. Wolności doczekała się na początku maja 1945 r. Po wojnie wróciła do Lublina, a następnie przeniosła się do Krakowa, by w 1951 r. ukończyć medycynę. Jest doktorem medycyny ze specjalnością psychiatrii. Była adiunktem w Klinice Psychiatrii AM w Krakowie. Od czasów studenckich współpracowała z ks. Karolem Wojtyłą, następnie biskupem, kardynałem i Papieżem Janem Pawłem II, stając się doradcą w kwestiach rodziny i małżeństwa. Od 1983 r. członek Papieskich Akademii Pro Vita i Pro Familia. Odznaczona wieloma odznaczeniami państwowymi, społecznymi i kościelnymi (w tym medalem papieskim „Pro Ecclesia et Pontifice). Posiada wiele honorowych obywatelstw i doktoratów honorowych. W 2016 r. została odznaczona przez prezydenta RP Orderem Orła Białego. Jest autorką pierwszego pamiętnika i wspomnień obozowych „I boję się snów” przetłumaczonego na wiele języków obcych. Nadal czynna zawodowo, bardzo chętnie dzieli się z młodym pokoleniem swoją wiedzą i wspomnieniami. Jest jedną z dwóch obecnie żyjących „królików z Ravensbrück”. Mieszka w Krakowie.

74. Zielonka Maria

Zielonka Maria – urodzona w 1914 r. Aresztowana za przynależność do konspiracyjnych struktur Komendy Obrońców Polski. Wraz z Sondertransportem z 21 września 1941 r. znalazła się w KL Ravensbrück, gdzie otrzymała nr 7 771. Operowana zakaźnie dwa razy – 1 sierpnia i 16 września 1942 r. Rozstrzelana w KL Ravensbrück 28 września 1943 r.

Muzeum Miejsce Przestrogi i Pamięci Ravensbrück

W 1939 roku w pruskiej wiosce Ravensbrück koło kurortu Furstenberg w dawnej Meklemburgii na zlecenie SS powstał największy na niemieckim terytorium obóz koncentracyjny dla kobiet. Wiosną 1939 roku do Ravensbrück trafiły pierwsze więźniarki z obozu koncentracyjnego Lichtenburg. W kwietniu 1941 roku stworzono tu obóz dla mężczyzn, który również podlegał komendantowi obozu kobiecego. W czerwcu 1942 roku w bezpośrednim sąsiedztwie powstał tak zwany „prewencyjny obóz młodzieżowy Uckermark” dla młodych kobiet i dziewcząt. Obóz kobiecy do 1945 roku sukcesywnie powiększano. SS zlecało budowę coraz większej liczby więźniarskich baraków, a jesienią 1942 roku dodatkowo postawiono namiot. Na terenie otoczonym obozowym murem powstał „Industriehof”, kompleks przemysłowy z zakładami, których produkcja bazowała na tradycyjnych zajęciach kobiecych, takich jak szycie, tkanie czy wyplatanie. W pobliżu obozu firma Siemens&Halske wybudowała 20 hal produkcyjnych, w których późnym latem 1942 roku zaczęto przymusowo zatrudniać więźniarki. W czasie wojny na terenie całych Niemiec powstało ponad 40 podobozów, w których więźniarki Ravensbrück zmuszane były do niewolniczej pracy. Rejestr więźniów za lata 1939-1945 obejmuje ok. 132 tys. kobiet i dzieci, 20 tys. mężczyzn oraz ok. 1 tys. dziewcząt. Do Ravensbrück deportowano przedstawicieli ponad 40 narodowości, m.in. Żydów oraz Sinti i Romów. Liczba ofiar sięga dziesiątek tysięcy zamordowanych, zmarłych z głodu, chorób, w wyniku eksperymentów medycznych. W ramach akcji „14 f 13” mordowano więźniarki i więźniów uznanych za ułomnych bądź niezdolnych do pracy. Wraz z nimi w komorze gazowej „Zakładu Leczniczo-Opiekuńczego Bernburg” ginęli również Żydzi. U schyłku 1944 roku w obozie kobiecym Ravensbrück, w jednym z baraków obok krematorium, SS uruchomiło prowizoryczną komorę gazową. Od stycznia do kwietnia 1945 zamordowano tutaj 5-6 tys. więźniów. Krótko przed końcem wojny, w wyniku akcji Międzynarodowego oraz Szwedzkiego i Duńskiego Czerwonego Krzyża, ewakuowano do Szwecji, Szwajcarii i Francji ok. 7,5 tys. więźniarek. Zgodnie z rozkazem Himmlera komendant Fritz Suhren zarządził ewakuację obozu. Ponad 20 tys. więźniarek i więźniów popędzono w wielu kolumnach marszowych na północny zachód. 30 kwietnia 1945 roku obóz Ravensbrück został wyzwolony przez Armię Czerwoną. Znajdowało się w nim ok. 2 tys. chorych. Dla większości kobiet, mężczyzn i dzieci wyzwolenie nie oznaczało kresu gehenny. Wiele osób zmarło w najbliższych tygodniach, miesiącach i latach, a inni ocaleni przez dziesięciolecia odczuwali tragiczne skutki pobytu w obozie.

„Narodowe Miejsce Przestrogi i Pamięci Ravensbrück ” zostało otwarte 12 września 1959 roku jako jedno z trzech narodowych miejsc pamięci w NRD. Architekci z tzw. „kolektywu Buchenwald” do obszaru muzealnego włączyli część dawnych obiektów znajdujących się poza obozowym murem, m.in. krematorium, dawne więzienie obozowe oraz fragment wysokiego na cztery metry muru. W 1959 roku w nowej masowej mogile złożono szczątki z rozproszonych grobów. Centrum miejsca pamięci stanowi rzeźba z brązu „Niosąca” dłuta Willa Lammerta, znak rozpoznawczy Ravensbrück. Poza obszarem położonym tuż nad brzegiem jeziora Schwedt teren dawnego obozu od maja 1945 do końca stycznia 1994 roku użytkowany był przez Armię Sowiecką, a następnie wojsko Wspólnoty Niepodległych Państw. W latach 1959/60 w budynku dawnego więzienia obozowego stworzono pierwsze muzeum. Byłe więźniarki z wielu krajów Europy zgromadziły pamiątki, rysunki i dokumenty z okresu pobytu w obozie. Na początku lat osiemdziesiątych powstała „Wystawa narodów”, która zgodnie z koncepcją zespołu muzeum przewidywała samodzielną aranżację pomieszczeń przez pojedyncze kraje. Na górnej kondygnacji urządzono 17 narodowych izb pamięci. W budynku dawnej komendantury SS, użytkowanym do 1977 roku przez wojsko sowieckie, powstało w 1984 roku „Muzeum Antyfaszystowskiego Ruchu Oporu i Walki”, mieszczące główną ekspozycję stałą.

Po zjednoczeniu Niemiec kompleks został przejęty w 1993 roku przez Fundację Brandenburskie Miejsca Pamięci – finansowaną wspólnie przez land Brandenburgii oraz Republikę Federalną Niemiec fundację prawa publicznego. Obejmuje ona ponadto Miejsce Pamięci i Muzeum Sachsenhausen, filialne „Muzeum Marszu Śmierci” w Lesie Belowskim koło Wittstock, a także Ośrodek Dokumentacji w Brandenburgu nad Hawelą. W trakcie zmian aranżacji na początku lat dziewięćdziesiątych dwie nowe wystawy stałe w budynku byłej komendantury zastąpiły „Muzeum Antyfaszystowskiego Ruchu Oporu i Walki”. W dawnym więzieniu obozowym stworzono dodatkowo trzy izby pamięci poświęcone więźniom Ravensbrück aresztowanym po zamachu na Hitlera 20 lipca 1944 roku (1991), Żydom (1992) oraz Sinti i Romom (1995). W 2006 roku otwarto wystawę na temat historii obozowego więzienia. Jeden z domów dla nadzorczyń na dawnym osiedlu mieszkaniowym SS odremontowany został zgodnie z zasadami ochrony zabytków. Od jesieni 2004 roku znajduje się tu ekspozycja dotycząca kobiecej załogi KZ Ravensbrück.

Międzynarodowy Ośrodek Spotkań Młodzieży, utworzony w 2002 roku w domach nadzorczyń, jest miejscem edukacji historycznej i politycznej. Oferta działu pedagogicznego muzeum obejmuje różnorodne jedno lub kilkudniowe programy. W Schronisku Młodzieżowym mieści się 90 miejsc noclegowych.

W 1993 roku rozpoczęto rozbudowę i nową aranżację miejsca pamięci. Priorytetowe znaczenie miały tu badania nad autentyczną substancją budowlaną oraz objęcie jej ochroną. Po wycofaniu wojska WNP, z okazji 50 rocznicy wyzwolenia obozu w 1995 roku udostępniono zwiedzającym kompleks wokół bramy obozowej. Ponadto dzięki uprzątnięciu i stworzeniu nowej oprawy terenu dostępne są fragmenty dawnego obozu i należącego doń „kompleksu przemysłowego”. Znajduje się tu zespół ośmiu połączonych hal stanowiących niegdyś fabrykę tekstylną („szwalnię”). W latach 1999/2000 zespół ten zabezpieczono pod względem budowlanym i częściowo odrestaurowano. Dalsze prace remontowe w ramach nowej aranżacji miejsca pamięci przewidziane są na najbliższe lata. W 2007 roku oddano do użytku centrum dla zwiedzających.

Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 marca 2011 r.

w sprawie ustanowienia kwietnia miesiącem pamięci o ofiarach niemieckiego, nazistowskiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück (KL Ravensbrück)

Senat Rzeczypospolitej Polskiej pragnie przypomnieć, że 30 kwietnia 2011 r. mija kolejna rocznica wyzwolenia przez Armię Czerwoną niemieckiego, nazistowskiego KL Ravensbrück.

W czasie II wojny światowej w KL Ravensbrück osadzono 132 tysiące kobiet i dzieci, z których zginęły blisko 92 tysiące. Liczbę Polek szacuje się na około 40 tysięcy. W latach 1942-1944 w KL Ravensbrück przeprowadzano zbrodnicze doświadczenia medyczne na więźniarkach – w większości młodych Polkach. Operacjom poddano 86 więźniarek, w tym 74 Polki, przy czym większość z tych, które przeżyły, została kalekami.

Szczególnie istotne jest podkreślenie tego, o czym zdaje się zapominać nie tylko polska, ale i międzynarodowa opinia publiczna: w KL Ravensbrück największą grupę etniczną stanowiły Polki i niemal wyłącznie na nich wykonywane były eksperymenty pseudomedyczne. Wyzwolenie KL Ravensbrück 30 kwietnia 1945 r. nie zakończyło cierpień.

Niezmierzone cierpienia, jakim poddane było pokolenie Polaków żyjących w czasie II wojny światowej, nie mogą być zapominane. Młode pokolenie coraz mniej wie o tych strasznych czasach. Powinnością naszą jest upamiętnienie ofiar, znanych i nieznanych, i zapewnienie należnego im miejsca w historii, podkreślając ich patriotyzm, bohaterską walkę o zachowanie człowieczeństwa w skrajnie trudnych warunkach.

Oddajemy hołd ofiarom zamęczonym w niemieckim, nazistowskim KL Ravensbrück oraz ocalałym, byłym więźniarkom obozu – Świadkom Historii. Dla upamiętnienia męczeństwa ofiar – kobiet i dzieci, Senat Rzeczypospolitej Polskiej ogłasza kwiecień miesiącem pamięci o ofiarach niemieckiego, nazistowskiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück.

Uchwała podlega ogłoszeniu w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”.

Marszałek Senatu: B. Borusewicz

Bibliografia

− Abramowicz Zofia, Tak było, Lublin 1962, Wyd. Lubelskie, ss. 128, (wspomnienia w formie zbeletryzowanej: Działdowo, Ravensbrück, Oświęcim).

− Alcan Louise, Sans armes et sans bagages, Limoges 1947, Les Imprimés d’Art, ss. 118, nlb. 2. (Oświęcim-Brzezinka, Ravensbrück i Malchow, od III. 1944). II wyd. – 1957.

− Alexander Leo, Miscellaneous Aviation Medical Matters, (Cios I, tom 24 Medical), Combine Intelligence Objectives Sub-Committee, London b.r., H. M. Stationery Office, ss. 163, (Zawiera wykaz operacji doświadczalnych w niemieckich obozach koncentracyjnych).

− Améry Odette, Martin-Champier Georges, „Nuit et brouillard” („Nacht und Nebel”), Paris 1945, Éd. Berger-Levrauld, ss. 182, La Seconde Guerre Mondiale. Histoire et Souvenirs, (Ravensbrück i Barth).

− Ammar Catherine, K.W. 4, Paris 1948, Éd., (Ravensbrück i Siemens).

− Audoul France, Ravensbrück, camp de travail et d’extermination pour femmess. 18 dessins à la mémoire des martyrs de Ravensbrück, (b.m.) 1948, rys. 18 (z tekstem na odwrocie, karty luźne).

− Bairmont (Lyle), Bagnes de femmess. Celles de Ravensbrück, Auschwitz etc., introduction de Netty de Colfontaine, Liége 1945, J. Jullien, St. Leonard, ss. 79, Collection „Captivité”.

− Bayle François, Croix gammée contre caducée. Les expériences sur des éters humaines en Allemagne pendant la deuxième guerre mondiale, Neustadt 1950, Imprimerie Nationale, ss. XXVII, 1521, (m.in. operacje doświadczalne w Ravensbrück).

− Bellak Giorginia, Melodia Giovanni (zebrali i opracowali), Donne e bambini. Nei lager nazisti, Millano 1961, Associazione Nazionale ex Deportati Politici nei Campi Nazisti, ss. 128, il., (Praca zbiorowa. Dotyczy: Oświęcimia, Ravensbrück, Dachau, Flossenburg, Gusen).

− Berendsen Anne, Vrouwenkamp Ravensbrück, Utrecht 1946, Unigeversmaatschappij W. de Haan, ss. 208, (w języku holenderskim).

− Bernadotte Folke, Koniec Trzeciej Rzeszy, Warszawa 1946, „AWIR”, ss. 105. (tłum. ze szwedzkiego, m.in. pertraktacje w sprawie uwolnienia więźniarek z Ravensbrück).

− Bernet Claude, Rescapé 57 961, Paris 1946, J. R. Godet, ss. III, 141, il., (Ravensbrück, Torgau, Abterode, Markkleeberg. Wspomnienia od 12 VIII 1944 do uwolnienia).

− Boorn Corrie, Gefangene und dennoch... Erinnerungen an Scheweningen, Vught und Ravensbrück, Meiringen b. r., Leopthien, ss. 190.

− Börsum Lise, Kvindehelvedet Ravensbrück, Paa Dansk ved Hans Karmark-Hansen, Kjoebenhavn 1947, Folmer Christiansens Forlag, ss. 292, (w języku duńskim).

− Buber-Neumann Margarete, Als Gefangene bei Stalin und Hitler, München 1949, Verl. der Zwölf, ss. 285, (wersja angielska – Under Two Dictators, London 1949, Gollancz, ss. 330; wersja francuska – Déporté en Siberie, Paris 1949, Éd. du Seuil, ss. 254 (wspomnienia).

− Buber-Neumann Margarete, Kafkas Freundin Milena, München 1963, Grotthold Müller Verl., ss. 315, (Wspomnienia. Ostatnie rozdziały o Milenie Jesenskiej w Ravensbrück. Dane o obozie).

− Buchmann Erika, Die Frauen von Ravensbrück, Berlin 1959, Kongress-Verlag, ss. 159. II wyd. – 1961.

− Buchmann Erika, Frauen von Konzentrationslager, Stuttgart 1946, Verl. „Die Neue Welt”, ss. 39.

− Busson Suzanne, Dans les griffes nazies, Le Mans 1946, Éd. P. Belon, ss. 175, il., (Ravensbrück, Mauthausen).

− Carlier Lambert de Loulay Wanda Andrée, Déportée 50 440, Paris 1945, Éd. André Bonne, ss. 214, nlb. 2.

− (Chagny André), Une heroine chretienne. Mére Elisabeth de l’Eucharistie, Lyon b.r., Impr. Professionelle – Sacuny Brignais, ss. 12, (Zakonnica, która zginęła w Ravensbrück).

− Chateau Gilberte, L’enfer de Ravensbrück, Paris 1949, Rouff, ss. 24, il.

− Christians Ludwik, Piekło XX wieku. Zbrodnia, hart ducha i miłosierdzie, Warszawa 1946, Skł. Gł. Katolickiego Tow. Wyd. „Rodzina Polska”, ss. 308, nlb. 4, (m.in. Ravensbrück).

− Cigalette, Poèmes de captivité, Paris 1946, Éd. Egix, ss. 86, il., (Torgau, Königsberg – komanda Ravensbrück).

− De l’Université aux camps de concentration. Témoignages Strasbourgeois, Strasbourg 1947, Les Belles Letters, ss. 549, Publ. de la Faculté des Letters de l’Université de Strasbourg, (m.in. Ravensbrück).

− Demarne Michel, La barque de Dante, Paris 1946, Rivard, ss. 204, (wspomnienia z Buchenwald, Ravensbrück, Mauthausen).

− Deux ans au bagne de Ravensbrück, (L. SS. Nr matricule 19 417), Angers 1945, Impr. Nouvelle, ss. 27, (wspomnienia).

− Dobaczewska Wanda, Kobiety z Ravensbrück, Warszawa, 1946, „Czytelnik”, ss. 168.

− Documents sur l’activité du Comité International de la Croix Rouge en faveur des civiles détenus dans les camps de concentration en Allemagne (1939-1945), troisième édition, Genéve 1947, Comité International de la Croix Rouge, seria II, nr 1, ss. 156, (m.in. operacje doświadczalne).

− Don Zimmet-Gazel Paulette, Les conditions d’existence et l’état sanitaire dans les camps de concentration des femmes deportées en Allemagne, Ambilly-Annemasse 1947, Impr. France-Suisse, ss. 142, (Obserwacje poczynione w Ravensbrück: 10 IV 44-IV 45).

− Dubost Charles, Le procés de Nuremberg. L’Accusation française, 3. La politique allemande d’extermination..., Paris 1947, Service d’Information des Crimes de Guerre. Office Français d’Édition, ss. 285, nlb. 2, (m. in. Ravensbrück).

− Dufournier Denise, La maison des mortess. Ravensbrück, préface de Maurice Schuman, Paris 1945, Hachette, ss. 219. (wersja angielska – Ravensbrück. The Women’s Camp of Death, London 1948, Allen and Unvin, ss. 150; Ravensbrück i Barth).

− Les Expériences medicales au camp de concentration de Ravensbrück, Warszawa 1960, Zachodnia Agencja Prasowa, ss. 59, (praca zbiorowa; również wersje: angielska i niemiecka).

− Federová Leontina, Je to těžke uvéřit (Sbirka básni z koncentračniho tàbora v Ravensbrücku), Mýtol 1946, Véra Houbová, ss. 35.

− Felloni Madeleine, Voyage en enfer, Châlon-sur-Marne 1946, Impr. de „L’Union Républicaine de la Marne”, ss. 13.

− Figures de résistantss. Simone et ses compagnons (Simone Séailles, Violette) présentés par leurs camarades de prison et camps, lettre en guise de préface G. de Gaulle, introduction par Vercors, Paris 1947, Éd. de Minuit (Impr. de G. Desgrandchamps, ss. 205).

− Fournier Emile, En prison, Badonviller 1946, (m. in. Ravensbrück).

− Frauen im Konzentrationslager Ravensbrück, (Halle/Saale) 1946, Provinzialverwaltung Sachsen, ss. 31, (Bericht von Elli Psybille, die 2 ½ Jahre Häfling im KZ Ravensbrück war).

− Frauenkonzetrationslager Ravensbrück geschildert von Ravensbrücker Häftlinge, Wien 1946, Stern-Verlag, ss. 30.

− Gaucher Irène, Camps de mort, Préface de Vercors, Paris 1946, Éd. Julien Wolff, ss. 56, (m. in. Ravensbrück).

− Gaulle Geneviève de, L’Allemagne jugée par Ravensbrück. Conférence prononcée par Geneviève de Gaulle le 28 II 1947... le 2 V 1947, Paris 1947, Les Grandes Éditions Françaises (Fontenay-aux Roses, Impr. de Bellonand), ss. 24.

− Gaulle Geneviève de, La condition des enfants au camp de Ravensbrück, „Rev. Hist.”, 1962, nr 45, s. 71-84.

− Goj Bogumił, Piegza Karol, Węglarzy Maria, Opowiadania i wspomnienia, Czeski Cieszyn 1958, Pol. Zw. Kulturalno-Oświatowy, ss. 169, (m. in. Ravensbrück).

− Le Guillerme Marc, Hors la vie (Journal d’une déportée), Paris 1946, Fasquelle Éditeurs, ss. 292, nlb. 2, (wspomnienia z Ravensbrück i Zwodau).

− Herbermann Nanda, Der gesegnete Abgrund. Schutzhäftling Nr 6 582 im. Frauenkonzentrationslager Ravensbrück, Nürnberg 1946, Glock u. Lutz, ss. 216.

− Heide Sigrid, Kanskje i morgen, Oslo 1946, Forlag av H. Aschehoug, ss. 307, (Wspomnienia 1944-45; w jęz. norweskim).

− (Hoess Rudolf), Wspomnienia Rudolfa Hoessa, komendanta obozu oświęcimskiego, wydanie drugie, opracowanie, wstęp i przypisy – dr Jan Sehn, Warszawa 1960, Wyd. Prawn., ss. 373, (s. 285-295 – Regulamin obozów koncentracyjnych).

− Huk Cécile, Et le ciel reste bleu, Paris 1958, Les Éditions Le Scorpion, ss. 187, (w formie powieści Ravensbrück i Bergen-Belsen).

− Ich war ein Mensch wie Du! Schicksale verfolgter Menschen..., Zürich b.r., hrsg. von der Schweitz-Zentralle für Flüchtlingshilfe, ss. 121, il., (m.in. Ravensbrück).

− Jakubski Antoni, Organizacja niemieckich obozów koncentracyjnych, „Niepodległość”, Londyn 1948, nr 1, s. 173-217 (również odbitka).

− Jednodniówka Ravensbrück, Warszawa 1962, Klub Ravensbrück przy Warsz. Okr. ZBoWiD, ss. 41 (powiel.), (spis nazwisk więźniarek wywiezionych z Pawiaka do Ravensbrück).

− Kerchove van der Gerda, Et cependant... je veux vivre! Souvenirs de captivité de Saint-Gilles, Gommern, Ravensbrück, écrit en collaboration avec. V. Willems (préface d’Albert K. L.), Bruxelles 1946, Les Éditions Libres des Six-Années, ss. 191.

− Kiedrzyńska Wanda, Polki w obozie koncentracyjnym Ravensbrück, „Najnowsze Dzieje Polski, 1959, t. III, ss. 5-41.

− Kiedrzyńska Wanda, Ravensbrück, le camp de concentration des femmes, „Cah. Intern. de la Résistance”, 1960, nr 3, ss. 76-91.

− Kiedrzyńska Wanda, Ravensbrück w oczach Francuzek, „Dzieje Najnow.” 1947, nr 3/4, s. 591-597.

− (Kocher Marie Elisabeth), Le sourir de Ravensbrück, Paris 1947, Éd. par la Société des Messageries Évangéliques, ss. 149, nlb. 3 (Ravensbrück, Torgau i Klein Königsberg).

− Kogon Eugen, Der SS-Staat. Das System der deutschen Konzentrationslager, Berlin 1947, Verl. des Druckhauses Tempelhof, ss. 384.

− Kos Anica, Odlomki iz taborišča Ravensbrück, „Borec” 1955, z 7/8, s. 257-259, z. 9, s. 317-319 (w jęz. słoweńskim).

− Koterbianka Benodyna M., Wspomnienia, Ostrów Wielkopolski 1947, (druk. Chorzów-Batory), ss. 32.

− Krzyżanowska Zofia, Czarna flaga, Warszawa 1960, „PIW”, ss. 373, nlb. 2.

− Kubašec Maria, Hwezdy nad bjezdnom, Budyšin 1960, Ludove Naklad. Domovina, ss. 215, (Biografia Marii Gromusec, która zmarła w Ravensbrück, informacje o obozie; w języku łużyckim i wersja niemiecka).

− Kvapilová Anna, Krajiček chleba. Verše z Ravensbrück, Brno 1947, Mir.

− Labutte Paul. Une jeune fille dans la rèsisterance, Paulette Duhalde, heroîne flérienne, 1921-1945, Morte pour la France au camp de Ravensbrück, b.m. 1947, Impr. Catholique de Fleurs, ss. 72.

− Лагер Равенсбрюк, „Вестник Русских Добровольцев, Партизан и Участников Сопротивления во Франции”, 1947, nr 2, s. 50-61.

− Lahaye Simone, Un homme libre parmi les morts, préface de Jacques Maritain, illustration de Violette Rougier-Le Coq, Paris 1954, G. Durassié et C-ie, ss. 243, il.

− Lahaye Simone, Vision d’un camp de concentration, (note sur Simone Lahaye par Bernard Lavergne), Paris 1954, Impr. De Jouve, ss. 31.

− Lanckorońska Karolina, Souvenirs de Ravensbrück. Conférence donnée à Genève, Lausanne, Version française du texte allemand publié dans la Revue Universitaire Suisse, Août 1945, nr 2, ss. 20.

− Le Coq Violette, Témoignages, 36 dessins à la plume, Paris 1948, Les Deux Sirènes, ss. XII, plansz 36.

− Leproux Marc, Nous les terroristes. Journal de la Section Spéciale de Sabotages, Monte Carlo 1947, Éd. Raoul Solar, 2 tomy, ss. XVI, 300, 345, il., (m.in. wspomnienia z Ravensbrück – 252-264).

− Letourneau Melle, Deux ans au bagne de Ravensbrück, Angers b.r., ss. 27, (wspomnienia).

− Lettich André, Trente-quatre mois dans les camps de concentration. Témoignages sur les crimes „scientifiques” commis par les medecins allemands, Tours 1946, Impr. Cooperation, ss. 80, (m.in. Ravensbrück).

− Liégeois (Constance), Calvaire de femmes, Ciney 1945, Éd. Marsia v. du Commerce, ss. 125 (tyt. na okładce: Saint-Gilles, Waldheim, Cottbus, Ravensbrück, Mauthausen).

− Livre d’Or de la Résistance luxembourgeoise de 1940-45, Eschsur-Alsette 1952, N. Boseler et R. Streichen, ss. 734, (m.in. Ravensbrück)

− Mahnund Gedenkstätte Ravensbrück, b.m. 1959, (Hrsg: Komitee für die Einweihung der Manhund Gedenkstätte Ravensbrück), ss. 15.

− Mallet Mireille, Sous le signe du triangle, Dijon 1946, Impr. de Jobard, ss. 120, (wspomnienia nauczycielki z Ravensbrück).

− Marette Fanny, J’étais le Nr 47 177. Journal d’une comédienne deportée, préface de Rémy Rourc, Paris 1954, R. Laffont, ss. 256, (wspomnienia z Ravensbrück i Neubrandenburg).

− Maršalková Ilsa, Vézeň čislo 22 067. Za mřiženi a dráty. Pravdivé kapitoly. Terezin, Osvcim, Ravensbrück, Praha 1945, (Ant. Bureš), ss. 23.

− Matijevič Zora, Ravensbrück ženski lagor smrti, Zagreb 1946, Izd. Antifašističke Frontu, Żena Hrvatska, ss. 52, il., (wspomnienia w języku chorwackim).

− Maurel Micheline, Un camp très ordinaire, préface de François Mauriac, Paris 1957, Les Éditions de Minuit, ss. 191, (Ravensbrück, Neubrandenburg).

− Maurice Violette, N. N., Saint-Étienne 1946, Éd Spes, ss. 86, il., (obrazki z życia w obozie).

− Mączka Zofia, Operacje doświadczalne przeprowadzone w obozie koncentracyjnym Ravensbrück, Warszawa 1946, Lekarski Instytut Naukowo-Wydawniczy, ss. 21, nlb. 2; odb. z „Pol. Tyg. Lek.”, 1946, nr 34/35.

− Mączka Zofia, Operacje doświadczalne w obozie koncentracyjnym Ravensbrück, „Biul. Gł. Kom. BZNwP”, 1947, t. II, ss. 123-133.

− Meier Heinrich Christian, So war es. Das Leben im KZ Neuengamme, Hamburg 1948, Phönix Verl., ss. 126, (m.in. Statistische Bericht über KL; również informacje o Ravensbrück).

− Merlin SS., Souvenirs tragiques, bagnes de femmes. Scènes vécues, 1940-1945 derrière les barreaux allemands, Anvers 1948, Chambre de Commerce Française, ss. 139.

− Michejda Kornel, Wyniki ekspertyzy sądowo-lekarskiej. Operacje doświadczalne w obozie koncentracyjnym Ravensbrück, „Biul. Gł. Kom. BZNwP”, 1947, t. II, ss. 134-175.

− Minney (R. T.), Carve her Name with Pride, London 1956, George Newpes, ss. 187, il., (Violette Szabo w Ravensbrück, Torgau, Königsberg).

− Mirande-Thomas Renée, De Ravensbrück à Mautchausen. Allocution prononcée á la réception organisée à la Bibliothèque de l’Ordere le 5 Mai 1945, Paris, Les Éditions de la Défense, ss. 16.

− Mitscherlich Alexander, Mielke Fred, Das Diktat der Menschenverachtung (eine Dokumentation zum Nürnberger Arzteprozess), Heidelberg 1947, Verlag Lambert Schneider, ss. 175, (wersja angielska: Doctors of Infamy. The Story of the Nazi Medical Crimes, translated by Heinz Norden, New York 1949, Henry Schuman, ss. 172.

− Mitscherlich Alexander, Mielke Fred, Wissenschaft ohne Menschlichkeit. Medicinische und eugenische Irrwege unter Diktatur, Bürokratie und Krieg. Mit einem Vorwort der Arbeitsgemeinschaft der Westdeutscher Ärztekammer, Heidelberg 1949, Verlag Lambert Schneider, ss. VIII, 307, il., (Autorzy jako lekarze byli członkami komisji lekarskiej, która miała śledzić proces norymberski przeciwko 20 SS-lekarzom).

− Mostar Hermann, Nehmen Sie die Urteil an?... Menschen vor dem Richter, Stuttgart 1957, Govert, ss. 155, (m.in. Ravensbrück).

− Moszyński R., Policha L., Lublin w okresie okupacji 1939-1944, Lublin 1947, (rozdział Lublinianki w Ravensbrück, s. 210-230).

− Muser Erna, V stal bo vihar, Ljubljana 1946, Založba „Naša Žena”, ss. 137, nlb. 4, (rozdział Ne zlomiš src – wiersze z Ravensbrück; w języku słoweńskim).

− (Niederkirchner Käthe), Aufsprengt dem helleren Morgen die Tore (überarbeit Tilly Bergner), Berlin 1950, Potsdam VVN, ss. 32, (Ravensbrück).

− Niemals vergessen! Ein Buch der Anklage, Mahnung und Verpfichtung, Wien 1946, ss. 175, il.

− Никифорова Антонина, Это не должно повториться, Москва 1958, Воен. Изд. Обороны Союза ССР, ss. 148, fot. 12.

− Noce Teresa (Estella), ...ma domani farà giorno. (Romanzo), Milano 1952, Nuova-Editrice, ss. 278.

− Они победили смерть, Москва 1959, Государственное Изд. Политической Литературы, ss. 251, (praca zbiorowa; Ravensbrück i jego komanda).

− Pagniez Yvonne, Évasion 44. Récit d’une évasion du camp de concentration pour femmes de Ravensbrück, Paris 1949, Flammarion, ss. 269. Wersja niemiecka – Die Flucht, Frankfurt am Main, ss. 262.

− Pagniez Yvonne, Ils ressusciteront d’entre les morts, Paris 1950, Flammarion, ss. 229, (wspomnienia z Ravensbrück)

− Pagniez Yvonne, Scènes da la vie du bagne, Paris 1947, Flammarion, ss. 198, (wspomnienia z Ravensbrück i Torgau)

− Podobnik Jože, Njune žrtve. Viharni časi. Spomini na partizanska leta, Ljubljana 1960, Izd. „Boréc”, s. 69-78, (m.in. Ravensbrück; w jęz. słoweńskim).

− Półtawska Wanda, I boję się snów, Warszawa 1962, „Czytelnik”, ss. 179. Wyd. II, 1964, (wspomnienia operowanej doświadczalnie).

− Pontsaint Jane, Je suis une condamnée à mort. Ravensbrück 1942-1944, Mauthausen 1945, préface par Henri Noël, Bruxelles 1945, Impr. Mutuelle, ss. 191.

− Procès des grands criminels de guerre devant le Tribunal Militaire International, Nümberg 1947-49, Tribunal Militaire International Nuremberg; XLII t., (m. in. informacje o obozach koncentracyjnych).

− Rava Enzo, Martirio, Genova 1945, Éd. Mario Ceve, ss. 107, (m. in. Ravensbrück).

− Ravensbrück, Neuchâtel 1946, Éd. de la Bacconnière, ss. 214, nlb. 2, il. 5, Les Cahiers du Rhône 20/65, (Praca zbiorowa. Najobszerniejszy rozdział pióra G. Tillion pt. A la rechérche de la vérité, s. 11-76).

− Ravensbrück, Berlin 1960, Kongress-Verl., ss. 151, il., (tekst wielojęzyczny).

− Ravensbrück. Dokumenty, Praha 1960, Edice PSB, ss. 263. Wyd. II, 1963, Svaz Proti Fašitických Bojownikú, ss. 295, il., (relacja więźniarek Czeszek i dokumenty obozowe).

− Ravensbrück. Najbilšij žinočnij koncentracijnij tabir v Nimeccini, b.m. i r., kart 10 (rysunki).

− Ravensbrück. Nur deshalb sind dem Tode wir entronnen, damit wir and dem Friden bau’n. Zum Internationalen Friedenstreffen der Frauen im Ravensbrück 10 September 1949, Berlin-Potsdam 1949, VVN-Verl., ss. 23

− Ravensbrück. Was geht das mich an, Wien 1963, Verl. f. Jugend und Volk, ss. 18, hrsg. von Österr. Lagergemeinschaft Ravensbrück.

− Ravensbrück. Wiersze obozowe, zebrały i do druku przygotowały W. Kiedrzyńska, I. Pannenkowa, E. Sulińska, Warszawa 1961, ZBoWiD, Zarz. Głów., Klub Ravensbrück, ss. 192, il. M. HiszpańskiejNeumann.

− Renault Maisie, La grande misère, Paris 1948, Chavanne, ss. 189.

− Richet Charles, Richet Jacquline, Richert Olivier, Trois bagnes, Paris 1945, Ferenczy et Fils, ss. 213, (Buchenwald, Ravensbrück, Dora).

− Rosane (Lascroux Renée), Terre de cendres. Ravensbrück-Belsen, Paris 1946, Les Oeuvers Françaises, ss. 183, nlb. 9 il. 10.

− Roux Catherine, Le triangle rouge, illustré par Jean Chieze, Lyon 1946, M. Audin et C-ie, ss. 230. (Ravensbrück i Holleischen).

− Russel of Liverpool, Pod biczem swastyki, Warszawa 1956, „Czytelnik”, ss. 300, nlb. 4.

− Rutkowska Maria, Listy nie wysłane z Ravensbrück (1941-1945), Londyn 1947, Biblioteka Książki Polskiej, ss. 72, (poezja obozowa).

− Saadan kom de hjem fra tysk Jensen og Ernst Tier Moren Med Bird, Kjoebenhavn 1945, Munksgaard, ss. 178, (pomoc duńskich lekarzy dla obozów: Neungamme, Ravensbrück).

− Saint-Clair Simone, Ravensbrück, l’enfer des femmes, Paris 1945, Éd. Jules Tallandier, ss. 252, nlb. 2.

− Salan Georges, Prisons de France et bagnes allemands, Nimes 1946, Impr. L’Ouvrière, ss. 240, nlb. 3, (Neungamme, Wattenstedti Ravensbrück).

− Salvesen Sylvia, Tigli men glem ikke, Oslo 1947, Aschehougove, ss. 334, (w języku norweskim). Wersja angielska: Forgive – but do not Forget, translated from the Norwegian by Evelyn Ramsed, revised and edited by Lord Russel of Liverpool, London 1958, Hutchinson, ss. 234.

− Savéria Jacqueline, Ni sains ni saufs. Roman, Paris 1954, Robert Laffont, ss. 307, (na podstawie przeżyć w Königsberg i Ravensbrück).

− Sawicki Jerzy, Przedmowa do pracy: Crankshaw E., Gestapo, narzędzie tyranii, Warszawa 1960, „KIW”, ss. XLI, 302.

− Schaeder Hildegard, Ostern im KZ, Berlin 1948, Verl. Haus und Schule, ss. 52.

− Semaine de la résistance du 15 au 25 Mai 1955 a l’occasion du X anniversaire de la libération, Rappel Nr Special, Luxembourg 1955, (m.in. Ravensbrück).

− Seydewitz Ruth, Wo das Leben ist, Berlin 1956, Kongress-Verlag.

− Sprengel Rita, Im Schatten der eisernen Ferse. Aus dem Leben einer Sozialistin, Berlin 1949, Verl. „Lied der Zeit”, ss. 95, (wspomnienia z Ravensbrück).

− SS im Einstaz. Eine Dokumentation über die Verbrechen der SS, Berlin 1947, Kongress – Verlag, ss. 646, VII, (m. in. organizacja obozów koncentracyjnych).

− Staffs of the German Concentration Camps. Officials mentioned in UNWCG Record, N. VII, Ravensbrück, Women’s Concentration Camp and Uckermark Sub-Camp, b.m. i r., powiel., ss. 14, United Nations War Crimes Commission (Research Office).

− Szkoła w konspiracji. Wspomnienia uczestników tajnego nauczania, Warszawa 1960, Inst. Wydawn. „Nasza Księgarnia”, ss. 349, il., (m. in. Nauczanie w Ravensbrück).

− Tickell Jarrard, Odette. The Story of a British Agent, London 1950, Chapman and Hull, ss. 336; wersja francuska: Odette, agent S. 23, Paris 1950, Nicholson et Watson, ss. 279. (Odette Sansom-Churchill w Ravensbrück).

− Tillion Germaine, Le système des camps de concentration, „Rev. Hist. II Guerre Mond.” 1952, z. 6, s. 57-65.

− Tillion Germaine, Rèflexions sur l’étude de la déportation, „Rev. Hist. II Guerre Mond.”, 1954, z. 15/16, s. 3-38.

− Tomšič Ivica, Lalevič, Gospodarski koledar za lata 1961, Ljubljana 1961, Uvod bréz strani. (Ravensbrück. W języku słoweńskim).

− Vaillant-Couturier Marie Claude, Mes 27 mois entre Auschwitz et Ravensbrück. Conférence prononcée par... le mardi 19 Mars 1946, Paris 1946, Éd. du Mail, ss. 47.

− Veble Ježica-Hodnikova, Preživela sem taborišče smrtii, Ljubljana 1960, Izd: „Borec”, ss. 197, il., (wspomnienia z Oświęcimia i Ravensbrück; w języku słoweńskim).

− Vermehren Isa, Reise durch den letzten Akt. Ein Bericht (10 II 1944 bis 29 VI 1945), Hamburg 1946, Christian Wegner Verl, ss. 233 (Ravensbrück, Buchenwald i Dachau).

− Versuchsoperationen im KZ Ravensbrück, Poznań-Warszawa 1960, Wydawnictwo Zachodnie, ss. 64. Studien und Abhandlungen (Dezember 1960), praca zbiorowa (także w wersji angielskiej i francuskiej).

− Weinstein Suzane J. M., L’état sanitaire du camp de concentration de Ravensbrück, Janvier à Juillet 1944 (Thèse de Paris), 1946.

− Wilborts Suzanne, Pour la France. Angers, La Santé, Fresnes, Ravensbrück, Mauthausen, Paris 1946, Charles Lavauselle, ss. 143.

− Wilczańska Jadwiga, Prawda o Ravensbrück – „Dziś i jutro”: Króliki, 1945, nr 2; Rozstrzelane, 1946, nr 4.

− Wiszner Fernand, Faure Irène, Gorrand Lucette, De la Marne au Danube par Buchenwald la maudite. Femmes NN Ravensbrück, Mauthausen, Bergen-Belsen, Chaumont 1946, Impr. de l’Est, ss. 155.

− Wormser Olga, Michel Henri, Tragédie de la déportation 1940-1945. Témoignages de survivants des camp de concentration allemands, choisis et presentés par..., Paris 1955, Hachette, ss. 511.

− Woźniakówna Michalina, Ravensbrück. Moje wspomnienia obozowe, Poznań 1946, nakł. Zw. b. Więźniów Politycznych, ss. 116.

− Wysznacka Maria, Bestie i ludzie. Ravensbrück, Szwecja. Wspomnienia i rozważania, Włocławek 1947, Księg. Powsz. Druk. Diecezjalna, ss. 108.

− Z kraju grozy. Wspomnienia z obozów koncentracyjnych w Niemczech, Bruksela 1945, Biblioteka „Kronika Polska”, ss. 63, (m. in. Ravensbrück).

− Z ziemi walczącej, Katowice 1958, „Śląsk”, ss. 219, ZBoWiD, Zarz. Okr. w Katowicach, (m. in. Kwiecińska Leokadia, Króliki, ss. 184).

Ogólny widok obozu 1940-1941 r.

Wizyta Heinricha Himmlera, SS-Reichsführera, w KL Ravensbrück, 1941 r.

Więźniarki przy pracy

Więźniarki pracujące przy rozbudowie obozu, 1940-1941 r.

Grażyna Chrostowska, lubelska poetka rozstrzelana w KL Ravensbrück 18 IV 1942 r.

Zdjęcie obozowe Joanny Szydłowskiej 1941 r.

Wacława Andrzejak

Wojciecha Buraczyńska

Bogumiła Bąbińska

Maria Cabaj

Stanisława Czajkowska

Krystyna Dąbska

Krystyna Czyż

Jadwiga Dzido

Jadwiga Gisges

Helena Hegier

Maria Grabowska

Krystyna Iwańska

Maria Kapłon

Władysława Karolewska

Maria Karczmarz

Urszula Karwacka

Genowefa Kluczek

Czesława Kostecka

Zofia Kormańska

Irena Krawczyk

Wanda Kulczyk

Leokadia Kwiecińska

Maria Kuśmierczuk

Stefania Łotocka

Pelagia Maćkowska

Władysława Marczewska

Janina Marczewska

Stanisława Michalik

Stanisława Młodkowska

Maria Pietrzak

Maria Nowakowska

Barbara Pietrzyk

Halina Piotrowska

Aniela Sobolewska

Alfreda Prus

Zofia Stefaniak

Weronika Szuksztul

Stanisława Śledziejowska

Joanna Szydłowska

Wanda Wojtasik

Bogumiła Bąbińska, operowana doświadczalnie (fotografia wykonana nielegalnie w obozie przez Joannę Szydłowską aparatem przywiezionym przez kobiety z powstańczej Warszawy, jesień 1944 r.)

Maria Kuśmierczuk, operowana doświadczalnie (fotografia wykonana nielegalnie w obozie przez Joannę Szydłowską aparatem przywiezionym przez kobiety z powstańczej Warszawy, jesień 1944 r.)

Barbara Pietrzyk, operowana doświadczalnie (fotografia wykonana nielegalnie w obozie przez Joannę Szydłowską aparatem przywiezionym przez kobiety z powstańczej Warszawy, jesień 1944 r.)

Pasiak obozowy Marii Hiszpańskiej, w którym wróciła do Warszawy

Numer i winkiel obozowy Joanny Szydłowskiej

Numer i winkiel obozowy Marii Liberak

Janina Torbicz, lata 30. XX w.

Karta rewirowa więźniarki Janiny Torbicz

Karta pocztowa informująca o przybyciu Krystyny Czyż do obozu, 23 IX 1941 r.

Dalekopis z 14 VIII 1944 r. z IKL w Oranienburgu do komendanta KL Stutthof, informujący o planowanym przesyłaniu do obozów koncentracyjnych Stutthof, Bergen-Belsen i Auschwitz mężczyzn, kobiet i dzieci z Warszawy

Dokument pocztowy powiadamiający o przesłaniu rzeczy osobistych Grażyny Chrostowskiej z obozu

Oficjalny list obozowy wysłany przez Grażynę Chrostowską do ciotki Marii Badyoczek

Tajny, ocenzurowany list obozowy pisany atramentem sympatycznym (moczem) na wewnętrznej stronie koperty wysyłany z KL Ravensbrück przez Krystynę Czyż

Tajny list obozowy pisany atramentem sympatycznym (moczem) na wewnętrznej stronie koperty wysyłany z KL Ravensbrück przez Wandę Wojtasik

Wykaz operowanych więźniarek spisany moczem, wysłany nielegalnie z obozu

Wykaz operowanych więźniarek spisany moczem, wysłany nielegalnie z obozu

Okładka na listy obozowe wykonana w KL Ravensbrück, 1943 r.

Mapki Niemiec wykonane w obozie KL Ravensbrück przez Krystynę Czyż, 1945 r.

Portrecik Kamili Janowicz autorstwa Jadwigi Pietkiewicz, KL Ravensbrück 5 IX 1943 r.

Portrety więźniarek KL Ravensbrück wykonane przez Jadwigę Solecką, 1941 r.

Modlitewnik podarowany Marii Liberak z podpisami operowanych współwięźniarek zawierający modlitwy oraz sztukę „Noc Wigilijna” autorstwa Zofii Pociłowskiej, KL Ravensbrück XII 1942 r.

Miniaturki wykonane przez artystki obozowe w KL Ravensbrück

Miniaturki rzeźbiarskie i nożyk, którym je wykonywała Joanna Szydłowska, w obozie KL Ravensbrück

Miniaturki wykonane w obozie przez Marię Hiszpańską

Szmacianki wykonane w obozie przez Jadwigę Dzikiewicz

„Ściana śmierci” – miejsce egzekucji w obozie KL Ravensbrück (widok współczesny) [fot. E. Sęczykowska]

Wejście do obozu (widok współczesny) [fot. E. Sęczykowska]

Krematorium na terenie obozu KL Ravensbrück (widok współczesny) [fot. E. Sęczykowska]

Uroczystości rocznicowe upamiętniające likwidację KL Ravensbrück. Pacierz obozowy czyta była więźniarka Krystyna Zając [fot. E. Sęczykowska]

Uroczystości rocznicowe upamiętniające likwidację obozu KL Ravensbrück. Od lewej byłe więźniarki Barbara Piotrowska Krystyna Zając i Wanda Rosiewicz [fot. E. Sęczykowska]

Tablica pamiątkowa ufundowana przez polskie więźniarki KL Ravensbrück, wmurowana w obozie 19 VI 1997 r. Od lewej Wanda Wojtasik-Półtawska, Wojciecha Buraczyńska-Zeiske, Zofia Kawińska-Ciszek i Stanisława Śledziejowska-Osiczko z wnukami. [fot. B. Oratowska]

Pomnik dłuta Willi Lamerta nad jeziorem – mogiłą, do którego wrzucano prochy więźniarek KL Ravensbrück spalonych w krematorium [fot. E. Sęczykowska]

Przypisy

[1] A. Jakubski, Organizacja niemieckich obozów koncentracyjnych, „Niepodległość” (Londyn), 1948, nr 1, s. 173.

[2] Jugendlager został zbudowany w marcu 1942 r. jako Jugend-Erziehungslager dla niemieckich zdesperowanych dziewcząt (Proces norymberski nr 4 Oswalda Pohla, GKBZH w P, t.3). Na początku 1945 r. przeznaczony dla starych, kalek i chorych, oczekujących tam na gazowanie.

[3] Relacja pracownicy tej kolumny – Zofii Graczyńskiej – z 5 VIII 1957 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[4] Relacja Urszuli Wińskiej z 14 VI 1950 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[5] Cataloque of Records held by the International Tracing Service of the Allied High Commission for Germany at Arolsen. Mat. uzyskany za pośrednictwem Internationales Komitee der Ehemaligen Häftlinge des Frauen-Konzentrationslager Ravensbrück.

[6] Oskarżenie objęło 16 osób, w tym 11 wyroków śmierci przez powieszenie: główna dozorczyni Dorothea Binz – śmierć, dozorczyni Greta Bösel – śmierć, SS-man Gustaw Binder – śmierć, więźniarka Carmen Mory – śmierć, dozorczyni Margareta Möves – 10 lat więzienia, starsza SS-siostra Elisabeth Marschall (Reichsbund-Nationalsozialistischer Schwestern) – śmierć, dentysta Martin Hellinger – 15 lat więzienia, Obersturmführer (por.) Heinrich Peters – 15 lat więzienia, oficer policji Ludwig Ramdohr – śmierć, dr Ralf Rosenthal – śmierć, Obersturmführer Johann Schwarzhuber – śmierć, więźniarka Vera Salvequart – śmierć, dr Gerhard Schidlausky – śmierć, więźniarka Eugenia Skene – 10 lat więzienia, dr Percival Treite – śmierć, dr Adolf Winckelmann – zmarł na atak serca, gdy dowiedział się, że grozi mu kara śmierci.

[7] Proces 1: Hauptsturmführer Fritz Opitz, kier. warsztatów w Dachau – wyrok śmierci; proces 2: dozorczyni Closius z komory gazowej – wyrok śmierci; proces 3: SS-man Artur Conrad, dowódca plutonu egzekucyjnego – kara śmierci, SS-man Schenk, kier. krematorium – 20 lat więzienia, SS-man Schäfer – 2 lata; proces 4: SS-man Rauxloch ze szwalni – 10 lat, SS-man Lauer, straż przy bramie – 15 lat; proces 5: dozorczyni Zimmer – kara śmierci, główna dozorczyni Johanna Langefeld – zbiegła z więzienia krakowskiego, dozorczyni Schreiter z Arbeitseinsatz – kara śmierci, dozorczyni Klein – wypuszczona na wolność, dozorczyni Brunner z magazynów – 10 lat, dozorczyni Vetterrmann, też z magazynów – 12 lat, dozorczyni Raabe – 20 lat, dozorczyni Monike z Jugendlagru – 10 lat, dozorczyni Bracht – wypuszczona na wolność, dozorczyni Tebegrenz – wypuszczona na wolność, dozorczyni Ungerowa – 12 lat, dozorczyni Raabenstein – dożywocie.
Poza tym stanęli przed sądem: dr Sonntag, dr Orendi, siostry SS Marta i Liese – wyrok nieznany. Käthe Knoll, Lagerälteste – 18 lat, Klara Pförtsch (Leo) – sądzona w strefie francuskiej Niemiec – wyrok nieznany. Sąd w Pradze Czeskiej w 1948 roku: Ingeborge Werner, Ravensbrück i Oświęcim – 25 lat, Wilhelmina Engels, dozorczyni z kuchni – 20 lat, Hermina Brückner – 20 lat, Anna Davidová, Meuselwitz – kara śmierci, Sophie Nitsche, Ravensbrück i Oświęcim – kara śmierci.
W procesie norymberskim lekarskim zostali skazani: dr Karl Gebhardt – kara śmierci, dr Fritz Fischer – dożywocie, dr Gerta Oberheuser – 20 lat więzienia (w dwóch ostatnich wypadkach nastąpiło przedterminowe zwolnienie).

[8] Zob. teka 56, protokoły przesłuchań: Wandy Wojtasik, Krystyny Czyż, Pelagii Michalik, Zofii Kormańskiej, Heleny Piaseckiej, Jadwigi Bielskiej, Stanisławy Jabłońskiej, Haliny Piotrowskiej, Janiny Marciniak, Zofii Stefaniak, Stefanii Siekluckiej, Jadwigi Dzido, Genowefy Kluczek, Marii Kuśmierczuk, Leokadii Kwiecińskiej, Stanisławy Młodkowskiej, Marii Karczmarz, Marii Dobrowolskiej, Zofii Kawińskiej, Wacławy Andrzejak, Nisli Orlańskiej, Aleksandry Skorupy, Ireny Leśkiewicz, Joanny Kukulskiej.

[9] Artykuł Prawo życia („Tygodnik Powszechny”, 1945, nr 16) zawiera refleksje na temat wartości moralnych w obozie.

[10] „Revue d’Histoire de la II Guerre Mondiale”, 1954, nr 15/16, s. 3-38.

[11] Tak pogardliwie nazywano więźniarki prostytutki i kryminalne, noszące czarne i zielone trójkąty.

[12] Warsztaty pracujące dla wojska.

[13] E. Buchmann, Die Frauen, s. 28.

[14] Anordnung über Unterbringung von weiblichen Schutzhäftlingen in einem Frauenlager. Der Regierungspräsident, Potsdam, 28 X 1933.

[15] Wspomnienia Rudolfa Hoessa, komendanta obozu oświęcimskiego, Warszawa 1960, s. 269.

[16] R. Hoess, Charakterystyki wyższych funkcjonariuszy SS, „Biuletyn GKBZHwP”, 1951, t. VII, s. 246-247.

[17] 7 XII 1941 roku Hitler wydał zarządzenie zwane Nacht und Nebel, w myśl którego na ziemiach okupowanych osoby podejrzane o wrogie występowanie przeciwko władzom niemieckim należało potajemnie uprowadzić do Rzeszy, z wyjątkiem tych wypadków, co do których można było mieć gwarancję, że miejscowy sąd wojskowy sam wyda wyrok śmierci. Russell of Liverpool, Pod biczem swastyki, Warszawa 1956, s. 112-113.

[18] Wiadomości o obozie w pierwszych latach jego istnienia m. in. według relacji jednej z najstarszych więźniarek politycznych – Heleny Salskiej (z 1 VIII 1948 roku), Zbiory Kom. Hist. Rav.

[19] Relacje Renée Skalskiej z 1948 roku i Eugenii Kluskówny z 1947 roku, tamże.

[20] Proces norymberski nr 4 Oswalda Pohla, GKBZHwP, t. 3, s. 31-32. Podane władze obozów koncentracyjnych, również proces Rudolfa Hoessa zob. GKBZHwP, masz., s. 10-11, i A. Jakubski, Organizacja, s. 181.

[21] Wspomnienia Rudolfa Hoessa, s. 137-138.

[22] Relacja Marii Adamskiej.

[23] E. Kogon, Der SS-Staat, s. 254.

[24] Córki zmarłej Kazimiery Kirbisowej (nauczycielki szkół Polskiej Macierzy Szkolnej w Gdańsku) otrzymały urnę z prochami matki w listopadzie 1942 roku.

[25] Relacja Łucji Domke-Gondowicz i Urszuli Kutarba-Pietras z 23 X 1964 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[26] Wspomnienia Rudolfa Hoessa, s. 138-139.

[27] Janina Fabierkiewicz z lubelskiego transportu wrześniowego stała pod bunkrem od 6 rano do 18 wieczorem od 1 do 23 XII 1944 r. Przez 3 miesiące pobytu w bunkrze otrzymywała jedzenie co czwarty dzień. Do 12 II 1945 r. spała na gołej podłodze w ciemnej, nieopalanej celi. Miała zakaz otrzymywania korespondencji i paczek. Trzeba zaznaczyć, że w jej wypadku była to kara nie za przestępstwo obozowe, lecz rodzaj represji zastosowany celem wydobycia dodatkowych zeznań. Gestapo lubelskie działało nadal na odległość. Relacja J. Fabierkiewicz z 17 XI 1959 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[28] Nielegalna korespondencja operowanych doświadczalnie Krystyny Czyż i Wandy Wojtasik, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[29] 1/1 Az 14e/Ot/U betrifft: Prügelstrafen. SS im Einsatz, s. 223.

[30] Sprawozdanie złożone Międzynarodowemu Czerwonemu Krzyżowi w Genewie w kwietniu 1945 roku przez Karolinę Lanckorońską, GKBZHwP, t. 56.

[31] Zeznanie na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 50.

[32] Relacja Marii Liberakowej z 3 V 1949 r., Zbiory Kom. Hist Rav.

[33] Tamże.

[34] Relacja Heleny Salskiej z 1 VIII 1948 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[35] W ten sposób była badana Maryla Steindel z Krakowa. Tamże.

[36] Zeznanie Szewczykowej na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 83.

[37] Relacja z 1946 roku, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[38] Relacja Marii Liberakowej: „Tęga blondyna, bardzo jasna, duża kobieta, w ciąży, ostatnie miesiące, pastwiła się i biła więźniarki niesamowicie i w mojej obecności zakopała na śmierć jakąś chorą Cygankę”.

[39] Relacja Kazimiery Pawłowskiej-Bergman z 1957 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[40] Relacja Heleny Salskiej.

[41] Relacja Aurelii Woźnickiej z 9 IX 1958 r. oraz relacja Marii Chlebowicz-Moldenhawerowej, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[42] E. Kocowa, Prawo życia; Na meklemburskich piaskach, Berlin w lecie 1944; Smak wolności.

[43] Relacja Marii Liberakowej.

[44] Y. Pagnez, Êvasion, Paris 1949, s. 269.

[45] Angielki, Austriaczki, Belgijki, Bułgarki, Cyganki, Czeszki, Finki, Francuzki, Greczynki, Hiszpanki, Holenderki, Jugosłowianki, Luksemburżanki, Litwinki, Łotyszki, Łużyczanki, Norweżki, Polki, Rosjanki, Rumunki, Szwajcarki, Szwedki, Ukrainki, Węgierki, Włoszki, Żydówki i in.

[46] 21 listopada 1938 – 12; 25 listopada – 9; 2 grudnia – 11; 9 grudnia – 9; 16 grudnia – 10; 29 grudnia – 14; 30 grudnia – 5.

[47] 6 stycznia 39 – 7; 11 stycznia – 2; 13 stycznia – 12; 20 stycznia – 11; 27 stycznia – 16; 3 lutego – 15; 10 lutego – 13; 17 lutego – 10; 24 lutego – 11; 3 marca – 21; 10 marca – 7; 17 marca – 11; 24 marca – 13; 31 marca – 18; 7 kwietnia – 13; 14 kwietnia – 15; 21 kwietnia – 8; 28 kwietnia – 13; 12 maja – 3; 27 maja – 6; 1 czerwca – 3; 2 czerwca – 17; 8 czerwca – 24; 14 czerwca – 3; 15 czerwca – 27; 22 czerwca – 16; 29 czerwca – 440.

[48] E. Buchmann, Die Frauen, s. 28.

[49] Stręczenie do nierządu.

[50] Relacja Heleny Salskiej.

[51] 23 IX 1939 r. – Bensz Zofia (wieś Wielkie Borki pow. Olesko), Białdyga Aniela (Racibórz), Grzonka Jadwiga (Racibórz), Hoppel Franciszka z d. Ranig (Łużyce), Drebentowa Józefa z d. Pietron (Łużyce), Broda Cecylia z d. Janta (Szombierki), Janik Zofia, Łuszczakowa Maria z d. Adamczyk, Piontek Maria z d. Rzepa, Rożeńska Maria (Stare Kromsko), Rychta Stanisława (St. Kromsko), Reimanówna Łucja (Nowy Kromsk), Świerz Marta (Wielka Dąbrówka), Skrzydło Maria, Roth Margareta, Skrzypczak Agnieszka, Tondera Kornelia (Zabrze), Zientara Maria (Ziemia Lubuska), Tomaszewska Maria z d. Szypuła, Tomaszewska Maria (Łużyce), Wachowiakowa Agnieszka (Nowy Kromsk), Smyrek Cecylia z d. Witkowska, Adam Franciszka i jedna o nieustalonym nazwisku.

28 IX 1939 r. – Ackermann Henryka, Leśniorowska Janina, Kuchcińska Stanisława z d. Maćkowiak, Kuścielek Łucja, Kuśmierzak (Kaźmierzak) Wiktoria, Groblewska Irena, Adamska Franciszka z d. Petruszewska, Gaballa Agnieszka z d. Idziak, Średzińska Stefania, Maćkowiak Marianna z d. Jaskólska, Witczak Maria z d. Tomczak, Wonsikowska Pelagia z d. Wargulska.

30 IX 1939 r. – Bednarkiewicz Eleonora, Momodt Stefania, Piweńska Leokadia, Milz Elżbieta z d. Felden, Rodt Katarzyna.

6 X 1939 r. – Aulich Franciszka z d. Bonk (Gliwice), Fojcik Apolonia (Racibórz), Gacka Maria (Mikulczyce), Jarasz Eufemia z d. Przybycin, Koloiczek Franciszka z d. Fuhrman (Zabrze), Nawrocka Antonina z d. Lengowska (Racibórz), Paliwoda Zofia (Opole, Wójtowa Wieś), Weingart Apolonia d. Poiloczek (Mikulczyce), Wiedera Klara (Zabrze), Witczak Franciszka z d. Hanke (Bytom), Zarembowicz Anna (Wrocław), Stachei Franciszka (Wrocław).

29 X 1939 r. – Lehr Helena (Berlin, red. „Młodego Polaka”).

[52] 16 XI 1939 – Chrzanowska Zofia, Donimirska Wanda, Kotlarska Maria; 30 XI 1939 – Cyplikowa Maria z d. Lipoczak.

[53] Relacja z 13 II 1958 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[54] Helena Salska – nauczycielka, Maria Reszpondek – właścicielka wiejskiego sklepiku z Chełcha pod Pabianicami, Julia Stanisławska – delegatka związku zawodowego, tkaczka, Czesława Szybel – córka właściciela kiosku z Łodzi, Eugenia Wolniak – tkaczka.

[55] 16 lutego – 1; 27 lutego – 1; 1 marca – 4; 29 marca – 2; 6 kwietnia – 1.

[56] Relacja Zofii Kużdowicz-Muszyńskiej z czerwca 1958 r., Zbiory Kom Hist. Rav.

[57] Relacja Heleny Salskiej.

[58] B. Król, Apolonia Ogryczak, działaczka polska w Gdańsku, „Dziennik Ludowy”, 1946, nr 327.

[59] Relacja Jadwigi Ptach z 16 XI 1958 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[60] Ostatni numer Polki z 30 XII 1942 roku – 15 973.

[61] SS im Einsatz, s. 405.

[62] Ostatni numer Polki z 30 VI 1943 r. – 20 669.

[63] Numery 24 403-7; 9-11, 14, 42, 49, 52, 6 i in.

[64] Ostatni numer Polki z końca 1945 roku – 25 884.

[65] Nielegalna korespondencja operowanej doświadczalnie Krystyny Czyżówny z 22 II 1944 r. (odpis w Zbiorach Kom. Hist. Rav.).

[66] Stan faktyczny Polek przybyłych w tym miesiącu na pewno był większy, lecz luki w listach transportowych nie pozwalają na ścisłe jego ustalenie. Relacja Felicji Stasicowej, nr obozowy 45 173, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[67] Procès des grands criminels de guerre devant le Tribunal Militaire International, t. XXXVII, Nürnberg 1949, s. 487.

[68] Transporty z Saarbrücken i Romainville.

[69] Relacja Stanisławy Schönemann-Łuniewskiej z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[70] W listach transportowych z września są również, wprawdzie drobne, luki, zatem ogólna liczba na pewno przekraczała wymienioną.

[71] Brak danych od 1 do 8, od 9 do 19 oraz od 22 do 25 października.

[72] Lista transportowa urywa się na tej liczbie; dalszy jej ciąg zagubiony.

[73] Między 4 a 14 listopada jest luka w listach transportowych.

[74] Klein Machnow, Auer, Haselhorst-Nord, Spandau, Hirtenberg, a. d. Donau, Wolfen, Altenburg, Berlin-Niederschönefelde, Belzig, Oberspree, Berlin-Köpenick, Schönefeld, Wittenberg, Magdeburg, Berlin-Spandau, Oranienburg.

[75] Luki w listach od 3 do 7 i od 9 do 12 grudnia.

[76] Luki między 8-9 i 27-29 stycznia.

[77] Zeznanie Nisli Oriańskiej, GKBZHwP, t. 58.

[78] Janina Walkowicz.

[79] Zeznanie Johanna Schwarzhubera na procesie hamburskim przytoczone w pracy: Tragédie de la déportation, s. 392.

[80] Catalogue of Camps and Prisons in Germany, v. 2, s. 209.

[81] 2 listopada 1939 – 5; 10 kwietnia 1940 – 58; 16 kwietnia 1940 – 71; 17 kwietnia 1940 – 28; 20 kwietnia 1940 – 17; 23 kwietnia 1940 – 83; 25 kwietnia 1940 – 45; 8 maja 1940 – 19.

[82] 24 maja 1940 – 65; 23 sierpnia – 126; 13 września – 65; 17 września – 41; 3 sierpnia 1941 – 68; 4 sierpnia – 61; 11 września – 127; 13 września – 65; 23 września – 415; 10 kwietnia 1942 – 265; 31 maja 1942 – 309; 3 marca 1944 – 70; 10 marca – 59; 11 maca – 113; 29 marca – 27; 2 kwietnia – 73; 7 kwietnia – 54; 23 kwietnia – 59; 11 maja – 76; 23 maja – 137; 25 maja – 55; 27 maja – 601; 1 czerwca – 375; 2 czerwca – 60; 10 czerwca – 60; 16 czerwca – 66; 20 czerwca – 28; 25 czerwca – 221; 26 czerwca – 122; 8 lipca – 58; 22 lipca – 50; 23 lipca – 18; 30 lipca – 127; 30 lipca – 205.

[83] Komendant der Sicherheitspolizei u. des SD für den Distrikt Radom 19 VII 1944 r. poleca placówce Aussendienststelle w Tomaszowie, „aby w każdym przypadku zabójstwa lub usiłowanego zabójstwa Niemca rozstrzelać nie tylko sprawców czynu, o ile uda się ich ująć, ale ponadto zgładzić wszystkich męskich krewnych sprawców, a żeńskich krewnych, w wieku ponad szesnaście lat, umieścić w obozie koncentracyjnym”. Procès des grands criminels, t. XXXVII, s. 434-435.

[84] Wspomnienia R. Hoessa, s. 270.

[85] Liczba Żydówek nie jest dokładna, gdyż bywały też zaliczane do transportów krajów, z których pochodziły.

[86] Zob. W. Kiedrzyńska, Ravensbrück w oczach Francuzek, „Dzieje Najnowsze”, 1947, z. 3/4, s. 591-597.

[87] Opracowane m. in. na podstawie relacji lekarek obozowych: Celiny Choynackiej, Marii Zdziarskiej-Zaleskiej, Marii Srokowskiej-Tomkowicz, i pielęgniarek: Jadwigi Pawłowskiej i Henryki Prusówny, oraz tezy doktorskiej Suzanne Weinstein, Aperçu sur les conditions de vie et l’état sanitaire du camp de concentration de Ravensbrück, Fevrier-Juillet 1944 r. Faculté de Medecine de Paris, These de Medecino (Paris, Comité d’Histoire de la II Guerre Mondiale).

[88] J. Sehn, Obóz koncentracyjny Oświęcim-Brzezinka (Auschwitz-Birkenau), Warszawa 1956, s. 45.

Les conditions d’existence et l’état sanitaire dans les camps de concentration des femmes déportées en Allemagne, s. 32 (Les valeurs caloriques de la ration alimentàire par 24 heures).

[89] Relacja Stanisławy Schönemann-Łuniewskiej.

[90] A. Никифорова, Это не должно повториться, str. 100-102.

[91] Russell of Liverpool, Pod biczem swastyki, s. 220-221.

[92] Marii Dzierżyńskiej z Warszawskiego transportu z 31 maja 1942 roku odebrano obuwie ortopedyczne, bez którego, mając zdefektowane stopy, nie mogła samodzielnie się poruszać. Na apele wychodziła opierając się o dwie towarzyszki.

[93] Relacja Urszuli Wińskiej.

[94] Russell of Liverpool, Pod biczem swastyki, s. 222.

[95] Relacja Marii Wiedmeier, Zbiór relacji IKEH FKL Rav.

[96] E. Buchmann, Frauen im Konzentrationslager.

[97] Relacja Jadwigi Pawłowskiej, pracownicy rewiru, z 18 V 1945 r., Aneby, Szwecja, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[98] Dr Schidlausky mówił na procesie hamburskim o wypadku ciężkiego pogryzienia przez psa Prinza, należącego do dozorczyni Kras. Więźniarka miała pogryzione ręce, nogi i piersi.

[99] Relacja Berty Teege, Zbiór relacji IKEH FKL Rav.

[100] Zeznanie dr Luise de Pors na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 82.

[101] Relacja więźniarki Schindler, która pracowała przy kartotece rewirowej, Zbiór relacji IKEH FKL Rav.

[102] Relacja więźniarki Boy-Brandt, tamże.

[103] Zeznanie więźniarki Violette Le Coq na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 82.

[104] Nielegalny list z obozu Janiny Iwańskiej, fotokopia, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[105] Zeznanie Violette Le Coq.

[106] Tamże. Violette Le Coq podaje 2 ofiary tego transportu: M. Leder i Simone Orava.

[107] Zeznanie dr Marii Srokowskiej-Tomkowicz, GKBZHwP, t. 56.

[108] Relacja Lili Unden, więźniarki z Luksemburga, Zbiór relacji IKEH FKL Rav.

[109] Zeznanie Sylvii Salvesen na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 82.

[110] Tamże, t. 83.

[111] Relacja dr Henryki Prus Staneckiej, która pracowała w rewirze jako sanitariuszka, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[112] Zeznanie dra Rosenthala na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 10, s. 18.

[113] E. Kogon, Der SS-Staat, s. 175-176.

[114] Fotokopia dokumentu w „Zeszytach Oświęcimskich”, 1958 r., nr 2, s. 65.

[115] E. Kogon, Der SS-Staat, s. 175-176.

[116] Zeznanie dra Percivala Treitego na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 82.

[117] Zeznanie Gustawy Winkowskiej na 1 lekarskim procesie norymberskim, GKBZHwP, t. 10, s. 70-71.

[118] Pismo poufne Himmlera do Pohla z 15 XI 1942 r. Procès des grands criminels, t. XXVII, Nürnberg 1948, s. 349, dokument PS 15831; SS im Einsatz, s. 364; również E. Kogon, Der SS-Staat, s. 175.

[119] Relacja Marii Jabłonowskiej z 11 VI 1958 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[120] E. Kogon, Der SS-Staat, s. 170-17,1; również Russell of Liverpool, Pod biczem swastyki, s. 213-214, oraz H. Malak, Klechy w obozach śmierci, wyd. II przejrzane i uzup., t. 2, Londyn (1961), s. 408.

[121] Relacja Franciszki Rachockiej z 5 VI 1958 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[122] Relacja Eugenii Żukowej z 26 I 1962 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[123] Zeznanie dra Schidlausky’ego na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 82.

[124] Zeznanie dra Rosenthala na procesie hamburskim., tamże, t. 83.

[125] E. Buchmann, Die Frauen, s. 80.

[126] Zeznanie Zofii Baj na 1 lekarskim procesie norymberskim, GKBZHwP, t. 10.

[127] Relacja Hanny Wasilczenko-Lubicz z 8 II 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[128] Wg E. Buchmann (Die Frauen, s. 37) urodziło się 863 dzieci. Zachowała się książka porodów u dr Zdenki Nedvedowej-Nejedla; fotokopię książki złożono w Muzeum Ravensbrück.

[129] Relacja Jadwigi Zielińskiej ze stycznia 1958 roku, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[130] Zeznanie na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 82.

[131] E. Buchmann, Frauen im Konzentrationslager.

[132] Relacja Marty Baranowskiej z marca 1949 roku, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[133] Ravensbrück, Praha 1960, s. 122-135.

[134] Zeznanie dra Percivala Treitego na procesie hamburskim.

[135] GKBZHwP, t. 82.

[136] Zeznanie Marii Adamskiej na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 83, oraz artykuł tejże pt. Pierwsza masowa zbrodnia w Ravensbrück, „Kacetowiec” (Toronto), 1956, nr 1.

[137] H. Kühnrich, Der KZ-Staat, s. 33-54.

[138] Relacja gońca obozowego, Berty Teege.

[139] E. Buchmann, Die Frauen, s. 97.

[140] Relacja Sturm, Zbiór relacji IKEH FKL Rav.

[141] Wąsikowa z Radomia, matka z 3 córkami, Boguńska i Kozłowska z Krakowa, również z 3 córkami, Jędraszkowa, Trojanowska z Tomaszowa, matka 2 córek, Z. Sikorska, nauczycielka, Fr. Pawlakowa spod Łęczycy, Kozłowska z Ustronia, Janowska z Poznania, Brylantówna i Mesterowa z Tarnowa, Kunenowa z N. Sącza, Wróblewska z Rabki, Szpitterowa z Mielca, Maria Batkiewicz z N. Targu, Przygodzka (matka Wandy Szczęsnej) i inne.

[142] Zeznanie Winkowskiej, Biadałowej i J. Pawłowskiej, złożone w Szwecji 21 V 1945 r., GKBZHwP, t. 57.

[143] Mowa Stewarda, GKBZHwP, t. 83.

[144] Relacja Schmidta, który pracował w krematorium, Zbiór relacji IKEH FKL Rav.

[145] Zeznanie Marii Adamskiej na procesie hamburskim.

[146] Relacja Hensel, Zbiór relacji IKEH FKL Rav.

[147] Mamy dowód, że w 1943 r. firma „Tesch u. Stabernov” (Testa) dostarczyła do obozu koncentracyjnego Ravensbrück cyklon w ilości 351,5 kg. Należy przypuszczać, iż tym cyklonem gazowano więźniarki w okresie późniejszym. SS im Einsatz, s. 415.

[148] Relacja dr Zdenki Nedvedovej-Nejedla, która informuje o gazowaniu z 4 III 1945 r. i natychmiastowym paleniu ciał w krematorium, Zbiór relacji IKEH FKL Rav.

[149] Zeznanie złożone przed władzami radzieckimi po oswobodzeniu obozu. Odpis w zbiorach Kom. Hist. Rav.

[150] Relacja Jadwigi Nider z 30 I 1947 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[151] J. Sehn, Obóz koncentracyjny Oświęcim-Brzezinka, s. 53.

[152] Der Chef des SS-WVHA – Hauptamt der Wirtschaftszentrale der SS an Himmler vom 30 IV 1942 r. H. Kühnrich, Der KZ-Staat, s. 62-63.

[153] Einschränkung der Arbeiten innerhalb der Lager, um Arbeitskräfte für Kriegsindustrie zu gewirmen. SS-Führungshauptamt. Der Inspekteur der KZ, Oranienburg 12 II 1942 r. Einschreiben an die Lagerkommardanten der KZ.

[154] Reichsführer SS do Pohla, 29 V 1942 r. Proces norymberski nr 4 Oswalda Pohla, GKBZHwP, t. 13.

[155] E. Kogon, Der SS-Staat, s. 139; R. Schniabel, Macht ohne Moral, Frankfurt a. M. 1957, s. 223, D. 75.

[156] Proces norymberski nr 4 Oswalda Pohla, GKBZHwP, t. 13.

[157] Tamże.

[158] A. Jakubski, Organizacja, s. 198.

[159] Der Chef WVHA, 22. 43, D/II/1 Az. 2IMA/F. Proces norymberski nr 4 Oswalda Pohla, GKBZHwP, t. 15.

[160] Tamże, t. 13.

[161] Tamże, t. 15. s. 88-85.

[162] Neuengamme miało 17 komand fabrycznych, w których pracowały kobiety z Ravensbrück i Oświęcimia, jak: Beinzenburg, Braunschweig, Bremen, Eidelstedt, Fallersleben, Helmstedt, Hamburg-Wandsbeck, Hannover, Laxngenhorn, Lübberstedt, Porta Westfalica, Salzwedel i in. „Kronika obozu Koncentracyjnego Neuengamme 1938-1945”. Zarz. Okr. Warsz. ZBoWiD. Klub b. Więźniów Neuengamme, Warszawa 1963.

[163] Np. komanda fabryczne podległe Buchenwaldowi miały następujące przydzielone numery: Leipzig od 1 do 10 000; Wolfen – 10 001 do 11 1 000; Gelsenkirchen – 11 001 do 15 000; Sichlieben – 15 001 do 21 000; Lichtenau – 20 0011 do 23 000; Allendorf – 23 001 do 25 000; Lippstadt – 25 001 do 27 000; Altenburg – 27 1011 do 29 000. Erfassung der weiblichen Häftlinge in den KL Buchenwald unterstellten Arbeitslagern. Proces norymberski nr 4 Oswalda Pohla, GKBZHwP, t. P. d. 11, s. 122.

[164] Kommandos zur Instandhaltung des Lagers: Häftlingsküche, SS-Küche, Küchenkeler, Essenträger, Krankenrevier mit Leichenkolonne u. Kratzekol., Arbeitseinsatz, Gerätekammer, Wascheraum, Kleiderkammer, Enfektionskammer, Schuhkammer, Geschirrkammer, Werkzeugkammer, Paketeübergabe, Fürsorge, Erkennungsdienst, Büchrei, Läusekolonne, Badekolonne, Waldkolonne, Hofkolonne, Strohsackstöpferkol., Handwerkerkol., Waschküchenkol., Massar Nähstube, Strickerei, Heizungskellerkol., Planierungskol., Ziegeilsteinkol., Flickkammerkol., Kartoffelkellerkol., Gemüsekellerkol., Ladekommando, Schiffskol., Schusterkol., Gärtnerei (Kellerbruch), Angorazucht, Hühnerzucht, Schweinezucht, Strassenbaukol., Scheisskol., Häftlingskantine, Brotkammerkol., Polit. Abt., Lagerpolizei.

[165] Między innymi oparte na relacji Agnieszki Glinczanki z 1949 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[166] E. Buchmann, Die Frauen, s. 52-53.

[167] Relacja Agnieszki Glinczanki.

[168] Relacja drużynowej Renée Skalskiej.

[169] Trzem Polkom pracującym w paczkarni, Katarzynie Bujak, Marii Kuleczko i Zofii Kitce, dodano Niemkę w celach szpiegowskich. Na skutek jej donosów Polki w lipcu 1943 r. wyrzucono po dokładnym zrewidowaniu. Szczęśliwie nic kompromitującego przy żadnej nie znaleziono. Jednak wszystkie trzy zostały karnie wysłane do fabryki samolotów w Neubrandenburg.

[170] Między innymi oparte na relacji Aleksandry Steuer z 10 III 1946 r. Zbiory Kom. Hist. Rav.

[171] Relacja Haliny Raczyńskiej i Wacławy Wójcik z 5 I 1948 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[172] Relacja Agnieszki Glinczanki.

[173] Tamże.

[174] Tamże.

[175] Relacja Aliny Sebyły-Kabus z 1958 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[176] A. Carlier, Déportée 50 440, Paris 1945, s. 214, nlb 2.

[177] Relacja Władysławy Anderszewskiej z 28 II 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[178] Relacja Kazimiery Zięby z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[179] Relacja Ireny Radeckiej z 28 XI 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.; artykuł: Warszawa – Pruszków – Ravensbrück – Szwecja – Polska, „Ilustrowany Kurier Polski”, 1945, nr 29; Relacja Eligii Piotrowskiej z 25 VIII 1962 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[180] Relacja Al. Molendy-Grabiec z 18 I 1962 r.

[181] SS im Einsatz, s. 40. 8-kilowych paczek z amunicją; 1 000 sztuk dziennie. Za karę odbierano jedzenie, wsadzano do bunkra, czyli mokrej, zalanej wodą piwnicy. Pracowało 800 więźniarek, Polki z ewakuowanej Warszawy, Rosjanki, Ukrainki. W rewirze lekarka Stefania Perzanowska. Na początku kwietnia 1945 r. komando zlikwidowano, a więźniarki odesłano do Ravensbrück.

[182] Relacja St. Kiesłowskiej z 5 XI 1962 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[183] Relacja Teresy Werner, Zofii Kroenitzowej i Emilii Nejmark z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[184] Relacja Olgi Nider-Dickmanowej z 7 I 1959 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[185] Relacja Aliny Sebyły-Kabus z 1958 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[186] Relacja Stanisławy Parolówny, Zofii Niewadoskiej-Krasnokutskiej i Zofii Weicman z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav., oraz A. Никифорова, Это не должно повториться, стр. 55-56.

[187] Relacja Sabiny Kiełczewskiej-Jasieckiej z 13 I 1959 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[188] Relacja Marii Obryckiej z 1 V 1946 r. (Szwecja) oraz z grudnia 1949 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[189] C. Huk, Et le ciel reste bleu, Paris 1958.

[190] G. Helmar, L’Odyssée d’une déportée, De l’Université aux camps de conc., s. 341-346; S. Kuder, s. 383-406.

[191] Don Zimmet-Gazel, Les conditions d’existence et l’etat sanitaire dans les camps de concentration de femmes déportées en Allemagne, Annemasse 1949, s. 104.

[192] Relacja W. Żurkowskiej z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[193] SS im Einsatz, s. 410; E. Will, Ravensbrück et ses Kommandos, De l’Université aux camps de conc., s. 347-382.

[194] Relacja E. Makowskiej i N. Koelnerowej-Sularzyckiej z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[195] Relacja Marii Miodownik z 1945 r., złożona w Szwecji, odpis w zbiorach Kom. Hist. Rav.

[196] Relacja Wandy Miecznikowskiej z 30 I 1962 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[197] Relacja Walentyny Czernek-Rzuchowskiej z 2 V 1959 r. oraz relacja zbiorowa Marii Kuleczko-Giniel i in., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[198] Relacja Józefy Koszewskiej z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[199] M. Renault, La grande misère, Paris 1948.

[200] Relacja Marii Grzywacz podana przez Zofię Muszyńską 3 X 1959 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[201] Relacja Haliny Barylewskiej-Hajdo z 1 IV 1946 r., Zbiory Kom. Hist.

[202] Relacje Stanisławy Tyszkiewicz z 25 III 1946 r. i Stanisławy Kowalewskiej z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[203] J. Sehn, Sprawa odszkodowań dla ofiar hitleryzmu, „Zeszyty Oświęcimskie”, 1958, nr 4, s. 167.

[204] M. Fritz, De Ravensbrück a Zwodau, De I’Université aux camps de conc., s. 407-418; M. Gillerme, Hors de la vie. Journal d’une deportée, Paris 1946, s. 164, 289.

[205] Nazwiska rozstrzelanych podane na podstawie notatek obozowych Heleny Salskiej i Felicji Panakówny oraz artykułu Jadwigi Wilczańskiej Prawda o Ravensbrück.

[206] Zeznania dra Percivala Treitego na procesie hamburskim.

[207] Pismo Szefa Zentralamtes SS-WVHA, Amtsgruppe I z 22 IV 1943 r. Proces norymberski nr 4 O. Pohla, GKBZHwP, t. P. d. 6, s. 14.

[208] Skład plutonu: Conrad, Pfab, Prauss, Sichhart, Triebeling, Schäfer, Wicklein.

[209] Zeznanie więźniarki Marii Adamskiej, pracującej w Wydziale Politycznym, złożone na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 82

[210] Red. Sturm.

[211] GKBZHwP, t. 82.

[212] Zeznanie Zofii Sokulskiej, GKBZHwP, t. 82.

[213] Relacja Renée Skalskiej (z 1948 roku), którą wezwano do głównej dozorczyni i kazano spełniać rolę tłumaczki. Według niej Maciejewska miała czterdzieści parę lat. Rozstrzelano ją o godzinie 23.30, a o 24 SS-man przyniósł do obozu jej ubranie.

[214] Komenda Obrońców Polski.

[215] Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa

[216] Tajna Armia Polska

[217] Dane uzyskane od rodzin za pośrednictwem Oddz. ZBoWiD w Tomaszowie Mazowieckim, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[218] Relacja Julii Szartowskiej (z 25 I 1958 r.), która przybyła z siostrami w tym samym transporcie, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[219] Zofia Górska, poetka obozowa, poświęciła im specjalny wiersz pt. Czterem siostrom.

[220] Relacja Stanisławy Schönemann z 1946 r. i Renée Skalskiej z 1948 r.

[221] A. Никифорова, Это не должно повториться, стр. 106

[222] Relacja Marii Liberakowej, która siedziała w 1944 r. w bunkrze w sąsiedniej celi. Nawiązała ona kontakt z Klara Jeziorską i Wierą Wanczenko-Pisalniecką.

[223] Relacja Eugenii Żukowej z 5 II 1962 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[224] Relacja zbiorowa z 7 IV 1959 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[225] Relacja Gertrudy Klapputh z 9 V 1945 r., odpis w zbiorach Kom. Hist. Rav.

[226] Tamże.

[227] Zeznanie Renée Lascroux na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 82.

[228] SS im Einsatz, s. 226.

[229] Relacja Gertrudy Klapputh.

[230] Women who died for their Country. Courageous Secret Service Agents, „The Illustrated London News”, 22 V 1948 r.

[231] E. Buchmann, Die Frauen, s. 148.

[232] Transport z 23 IX 1941 r. – 66 kobiet z Lublina; transport z dnia 31 V 1942 r. – 4 kobiety z Lublina; z obu transportów warszawianki tylko 4.

[233] Proces norymberski nr 1, GKBZHwP, t. 10, zeznanie dr Gerty Oberheuser. Również to samo w książce: A. Mitscherlich, F. Mielkie, Doctors of Infamy of Story of the Nazi Medical Crimes, New York (1949); również SS im Einsatz, s. 367. „Polinnen, die wir die «Versuchskaninchen» nannten, waren alle zum Tode verurteilt”. Zeznanie dra Fischera na procesie norymberskim nr 1, GKBZHwP, t. 10, s. 1 i n.

[234] Proces norymberski nr 1, GKBZHwP, t. 10, s. 21.

[235] Wspomnienia Rudolfa Hoessa, s. 262.

[236] W lekarskim procesie norymberskim dr Oberheuser została skazana na 20 lat więzienia. Po niespełna 7 latach zwolniono ją za dobre sprawowanie i rozpoczęła praktykę lekarską jako pediatra w miasteczku Stocksee (prowincja Schleswig-Holstein). Na skutek licznych protestów napływających z wielu krajów minister spraw wewnętrznych prowincji Schleswig-Holstein – Helmut Lemke w 1958 r. usiłował pozbawić ją praktyki. Sprawa ciągnęła się od listopada 1960 r., kiedy to Oberheuser oskarżyła Lemkego przed krajowym sądem administracyjnym. Sprawę przegrała, lecz wniosła skargę odwoławczą do wyższej instancji.

[237] Asystent przeprowadzającego operacje doświadczalne dra Gebhardta. W lekarskim procesie norymberskim został skazany na dożywotnie więzienie.

[238] Zeznanie dra Fischera.

[239] Zeznanie dr Oberheuser na procesie norymberskim nr 1, GKBZHwP. t. 10, s. 16.

[240] E. Kogon, Der SS-Staat, s. 166-167.

[241] Zeznanie dra Fischera.

[242] Zeznanie dra Schidlausky’ego na procesie norymberskim nr 1, GKBZHwP, t. 82.

[243] Z. Mączka, Operacje doświadczalne.

[244] W materiałach gestapo w Lublinie znajduje się Verzeichnis der festgenommenen Funktionäre der Militärorganisation SS im Distrikt Lublin, w którym figurują następujące więźniarki operowane doświadczalnie: Władysława Karolewska, Pelagia Michalik, Halina Piotrowska, Krystyna Czyż, Krystyna Iwańska, Janina Iwańska, Stefania Sieklucka, Joanna Szydłowska, Maria Kormańska, Wanda Wojtasik i Jadwiga Bielska. Wszystkie one pełniły funkcje kurierek w organizacji.

[245] Relacja dr Zofii Mączki, GKBZHwP, t. 56.

[246] Relacja Zofii Sokulskiej, tamże.

[247] Relacja operowanej Pelagii Maćkowskiej pt. Operacje doświadczalne w obozie Ravensbrück. Wspomnienia, 1948 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[248] Zeznanie dra Fischera.

[249] Zeznanie Zofii Sokulskiej.

[250] Były to: Alfreda Prus (zmarła po operacji z upływu krwi), Weronika Kraska (gospodyni domowa z Chełma, zmarła na trzeci dzień po operacji z objawami tężca), Zofia Kiecol (36 lat, żona oficera z Chełma), Aniela Lefanowicz (45 lat, właścicielka restauracji w Biłgoraju), Kazimiera Kurowska (23 lata, pomocnica domowa z Dęblina).

[251] Zeznanie Zofii Sokulskiej.

[252] 23 IX 1943 r. rozstrzelano: Rozalię Gutek, Apolonię Rakowską, Marię Zielonkę i Anielę Sobolewską.

[253] List wysłany nielegalną drogą 2 III 1944 r., opublikowany w książce L. Christiansa Piekło XX wieku, s. 158.

[254] Tamże, s. 159-162. J. Wilczańska, Prawda o Ravensbrück, I. Króliki.

[255] Procès des grands criminels, t. XXIX, Nürnberg 1949, s. 173-174, dokument PS 1933

[256] Były to: Władysława Karolewska, Helena Piasecka, Halina Piotrowska, Stefania Sieklucka i Joanna Szydłowska.

[257] „Biuletyn GKBZNwP”, 1947, t. II, s. 180-181.

[258] Zeznanie Heleny Piaseckiej na procesie norymberskim nr 1, GKBZHwP, t. 10 i 56.

[259] Ukrainka Maria Hreczana, Niemka – badaczka Pisma Świętego – Maria Konwitska.

[260] Z. Mączka, Operacje doświadczalne.

[261] Zeznanie Zofii Sokulskiej.

[262] Zeznanie dra Fischera.

[263] A. Никифорова, Это не должно повториться, s. 65.

[264] Zeznanie Stanisławy Czajkowskiej, GKBZHwP, t. 56.

[265] Relacja Renée Skalskiej.

[266] A. Никифорова, Это не должно повториться, s. 135.

[267] Zeznanie Stanisławy Czajkowskiej.

[268] Zeznanie Jadwigi Kamińskiej na procesie norymberskim nr 1, GKBZHwP, t. 10, s. 42.

[269] Nielegalna korespondencja operowanych, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[270] Stanisława Młodkowska w transporcie Żydówek, Zofia Kawińska, Janina Iwańska, Zofia Modrowska, Halina Pietrzak, Janina Marciniak, Stefania Sieklucka, Władysława Marczewska, Halina Piotrowska, Krystyna Czyż, Wanda Wojtasik, Leonarda Bień, następnie Stanisława Michalik, Maria Cabajowa, Hanna Sienkiewicz – z transportami ewakuowanej Warszawy. Janinie Marczewskiej, Alicji Jurkowskiej i Zofii Sokulskiej udało się wyjechać z transportem do Szwecji.

[271] Dwie pozostały z chorymi w rewirze: Krystyna Iwańska (ukrywała się pod nazwiskiem Elisabeth Barbier) i Pelagia Michalik.

[272] Z. Mączka, Operacje doświadczalne, również w „Biuletynie GKBZNwP”, 1947, t. 11, s. 128-183. W maju 1945 r., po dostaniu się do Szwecji, dr Mączka dała znać przez radio o operacjach doświadczalnych w Ravensbrück. W 1947 r. zeznawała jako świadek w procesie norymberskim lekarzy hitlerowskich.

[273] Biuletyn GKBZNwP, 1947, t. II, s. 134-175. W charakterze biegłych lekarzy występowali w śledztwie: prof. dr Jan Morzycki (Akademia Lekarska w Gdańsku), prof. dr K. Michejda, prof. dr W. Czarnocki, prof. dr T. Bilikiewicz. Część poszkodowanych więźniarek była poprzednio badana w śledztwie przez prof. dra A. Grucę i prof. dra Grzywo-Dąbrowskiego.

[274] Według notatek Joanny Szydłowskiej, zrekonstruowanych w 1958 r., Zbiory Kom. Hist. Rav. i opracowania K. Michejdy.

[275] Wanda Wojtasik 7709 TK₃, Maria Gnaś 7883 TK₂, Aniela Okoniewska 7673 TK₁, Maria Zielonka 7771 III, Rozalia Gutek 7871 II, Wanda Kulczyk 7821 I (symbole przy nazwiskach operowanych nie zostały wyjaśnione).

[276] Urszula Karwacka 7920 III, Władysława Karolewska 7928 II, Jadwiga Kamińska 7783 I, Krystyna Iwańska 7710 TK₃, Alicja Jurkowska 7716 TK₂, Zofia Kormańska 7884 TK₁, Janina Iwańska 7711 TM₃, Maria Karczmarz 7912 TM₂, Zofia Kawińska 7935 TM₁.

[277] Janina Mitura 7932.

[278] Aniela Sobolewska 7678.

[279] Krystyna Dąbska 7660.

[280] Zofia Stefaniak 7697.

[281] Zofia Sokulska 7919

[282] Stefania Łotocka 7707 C₂, Stanisława Młodkowska 7880 C₁, Maria Pietrzak 7909 K₂, Alfreda Prus 7687 K₁, Zofia Sas-Hoszowska 7695 E₂, Weronika Kraska 7672 E₁, Apolonia Rakowska 7728 A₂, Maria Nowakowska 7651 A₁, Maria Pajączkowska U₂, Weronika Szuksztul 7829 U₁

[283] Maria Kuśmierczuk 7888 KI, Kazimiera Kurowska 7670 KII, Maria Kapłon 11329 T I, Czesława Kostecka 7688 T II, Leokadia Kwiecíńska 7682 U I, Pelagia Maćkowska 7886 U II, Irena Krawczyk 11329 AI, Aniela Lefanowicz 7719 AII, Zofia Kiecol 7866 CI, Genowefa Kluczek 11326 CII, Stanisława Jabłońska 11319 EI, Jadwiga Łuszcz 11275 EII.

[284] Barbara Pietrzyk 7818 Ia, Izabela Rek 11285 Ib, Stanisława Śledziejowska 7712 IIIa, Barbara Pytlewska 7899 IIIb, Zofia Baj 7685 7, Irena Backiel 7890 8.

[285] Leonarda Bień 7861 9

[286] Bogumiła Bąbińska 7693.

[287] Maria Cabajowa 11306 IIb, Maria Grabowska 7674 IIc, Stanisława Czajkowska 7864 M4a, Helena Hegier 7896 M4b.

[288] Maria Broel-Plater 7911 PT1, Krystyna Czyż 7708 PT2, Hanna Sienkiewicz 11289 PTM3, Jadwiga Bielska 7922 M1, Wacława Andrzejak 7718 M2, Jadwiga Dzido 7860 M3, Eugenia Mikulska 7897 U1, Jadwiga Gisges 7889 U2, Eugenia Mann 7873 A1, Wojciecha Buraczyńska 7926 A2.

[289] Pelagia Michalik 7918 6.

[290] Janina Marczewska 7763.

[291] Władysława Marczewska 7892 Id, Janina Marciniak 7910 9a.

[292] Stanisława Michalik 7907 2c.

[293] Halina Piotrowska 7923 K2, Zofia Modrowska 7681.

[294] Po raz pierwszy: Helena Piasecka 7927, Stefania Sieklucka 7929, Joanna Szydłowska 7914; po raz drugi: Władysława Karolewska, Halina Piotrowska.

[295] Stan na 1965 r. (drugie wydanie publikacji). Obecnie (2019 r.) pozostały dwie żyjące operowane doświadczalnie więźniarki [przyp. red.].

[296] Relacja Romany Dmochowskiej z 28 IX 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[297] Relacja Eleonory Majerowicz, pełniącej ostatnio funkcję starszej bloków rewirowych (Revierblockälteste), Zbiory Kom. Hist. Rav.

[298] Relacja Janiny Jasiobędzkiej z 27 III 1947 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[299]

Ogółem

Polki

Ogółem

Polki

27 I 1945

48

9

8 III 1945

19

4

29 I 1945

17

10

25 III 1945

21

11

14 II 1945

80

25

31 III 1945

19

5

4 III 1945

88

24

23 IV 1945

16

3

[300] Proces hamburski, GKBZHwP, t. 83.

[301] Tamże, t. 82.

[302] Zeznanie przed władzami radzieckimi Giseli Krüger, Niemki z Karlsruhe, która przeżyła Jugendlager, odpis – Zbiory Kom. Hist. Rav.

[303] Zeznanie dra Percivala Treitego.

[304] Ulokowano je w bloku 2 z przełożoną Izabela Możyńską. Po jakimś czasie SS-man Rapp przeprowadził zakonnice do nieużywanej kuchni poza blokami i tam je zastrzelił. Gdy Vera weszła do kuchni, by odnieść szczypce do wyrywania złotych zębów, zobaczyła, że niektóre ciężko ranne jeszcze żyją. Jedna z nich miała wystrzelone oczy. Rzekomą ich listę Salvequart miała oddać kapitanowi amerykańskiemu 8 dyw. piech. w obozie Besendorff. Informacja ta nie znajduje potwierdzenia.

[305] Relacja Giseli Krüger

[306] Relacja Jadwigi Nider (blokowej 6 bloku) z 30 I 1947 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[307] Tamże.

[308] Tamże. Przytacza ona nazwisko znanej śpiewaczki Piskorskiej, zagazowanej w tym transporcie.

[309] Relacja Giseli Krüger.

[310] Relacja Kazimiery Wardzyńskiej z 4 I 1947 r., sztubowej bloku 4 w Jugendlagrze, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[311] Relacja Giseli Krüger

[312] Dziecko niejakiej Weinert.

[313] G. Tillion, Réflexions sur l’étude de la déportation, s. 21.

[314] Tamże.

[315] Odpis oryginału sporządzony w Polskim Instytucie Źródłowym w Lund (Szwecja), Zbiory Kom. Hist. Rav.

[316] Relacja Kazimiery Wardzyńskiej.

[317] Zeznania Irène Ottelard na procesie hamburskim, GKBZHwP, t. 82.

[318] E. Kolb, Bergen-Belsen, (Hannover 1962), s. 299-307.

[319] Zeznania Suhrena z 4 XI 1946 r., GKBZHwP, t. 84.

[320] Folke Bernadotte, Koniec Trzeciej Rzeszy, Katowice (1946), s. 71.

[321] R. Mirandle-Thomas, De Ravensbrück à Mauthausen, (Paris) 1945, s. 16.

[322] Relacja Stanisławy Schönemann.

[323] Folke Bernadotte, Koniec Trzeciej Rzeszy, s. 12-13.

[324] Jerzy Sawicki w przedmowie do książki E. Crankshawa, Gestapo, narzędzie tyranii (Warszawa 1960, s. XXXIX), pisze o roli konferencji przedstawiciela Światowego Kongresu Żydów – Norberta Mazura – z Himmlerem 21 IV 1945 r., w wyniku której ten ostatni pokazał rozkaz o zwolnieniu tysiąca Żydówek z Ravensbrück. Prosił tylko, by faktowi temu nie nadawać rozgłosu w prasie oraz aby uchodziły one za Polki.

[325] Comité International de la Croix Rouge, Le Service des Collis aux Camps de Concentration (CCC) du Comité International de la Croix Rouge, b.m. (1945).

[326] Documents sur l’activité du Comité International de La Croix Rouge en faveur des civiles détenus dans les camps de concentration en Allemagne (1939-1945), Genève 1948, s. 105-11 (Raport d’un délégué du CICR sur le repatriement des détenues de Ravensbrück).

[327] Tamże, s. 123-124.

[328] Folke Bernadotte, Koniec Trzeciej Rzeszy, s. 71.

[329] Documents, s. 111-117 (Raportd’un délégué du CICR sur sa visite au camp de concentration de Ravensbrück pour tenter d’empêcher l’évacuation et sur les évacués d’Oranienburg).

[330] Folke Bernadotte, Koniec Trzeciej Rzeszy, s. 71.

[331] J. Sawicki, Przedmowa, s. XXXIX.

[332] Relacja Anny Nadwodzkiej-Sitarzewskiej z 1962 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[333] Ostatnie chwile obozu wg relacji dr Tauferrowej (Zbiór relacji IKEH Rav.), relacja dr Janiny Węgierskiej i Marii Bortnowskiej z 22 XI 1959 r. oraz Hanny Burdówny z 23 X 1959 r. i Anny Łaguny z 1959 r. (Zbiory Kom. Hist. Rav.).

[334] Wg autentycznych notatek dr Ludwiki Tarłowskiej, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[335] Relacja Hanny Burdówny.

[336] W notatkach dr Tarłowskiej zachowały się nazwiska 74 więźniarek Polek i 51 więźniów Polaków zmarłych w maju i czerwcu 1945 r. Byli to chorzy pozostający pod jej opieką.

[337] H. Russky, Das Grauen in Aktion, „Freiheit”, 9 IX 1959 r.

[338] Tylko odwadze i zdecydowaniu dr Marii Kujawskiej 11 blok rewirowy zawdzięczał ratunek podczas generalnej selekcji w rewirze na początku 1945 r. Blok był przeznaczony dla chorych pracujących w warsztatach. Pomimo to podlegał selekcji, jak i inne bloki rewirowe. Dr Kujawska miała go pod opieką. Gdy zorientowała się, że komisja lekarska działa w sąsiednim 10 bloku i za godzinę, dwie będzie na jedenastce, postanowiła postawić na jedną kartę. Wygłosiła do chorych przemowę, a był wśród nich przecież różny element, wzywając, aby wszystkie chore zdobył się na maksymalny wysiłek i wstały z łóżek, aby żadna nie wyglądała na poważnie chorą. Inscenizacja się udała. Chore z dużą gorączka ubrano jak najstaranniej i odpowiednio ucharakteryzowano. Gdy przyszła komisja, zastała w oknach roześmiane twarze kobiet o dobrym wyglądzie. Dr Kujawska z pogodną twarzą wyszła naprzeciw niemieckich lekarzy i mocnym, spokojnym głosem oświadczyła, że w tym bloku poważnie chorych nie ma. Na czele komisji stał dr Treite, który darzył dr Kujawską szacunkiem za jej zawsze godną postawę. W ten sposób blok 11 został uratowany od selekcji. L. Chrzanowski, W cieniu rozłożystych drzew płyną wspomnienia z Ravensbück. Jak dr Maria Kujawska uratowała swe blokowe towarzyszki, „Express Wieczorny”, 1947, nr 218.

[339] Nazwiska polskich blokowych i sztubowych: Marta Baranowska, Stefania Błędzka, Maria Bortnowska, Maria Boruńska, Elżbieta Cetkowska, Maria Chełmicka, Natalia Chmielewska, Helena Ciszewska, Maria Dobrowolska, Julia Drzewiecka, Wiktoria Dunajewska, Maria Gierkowa, Zofia Gołembiowska, Maria Jacobson, Mieczysława Jaroszówna, Aniela Jordan, Maria Kamińska, Stanisława Kiesłowska, Eugenia Kluskówna, Helena Korewa, Wanda Krauze, Hanna Kulinicz, Zofia Lipińska, Halina Łuszczewska, Maria Mrozek, Jadwiga Nider, Olga Nider, Janina Nocoń, Franciszka Nowalińska, Alicja Płazalska, Maja Poniatowska, Wanda Radwańska, Wanda Różańska, Stanisława Schönemann, Aleksandria Stypułkowska, Jadwiga Szuba, Wanda Szwajkowska, Romana Szweda, Maria Szymczak, Teresa Taczukowa, Danuta Tulmacka, Wanda Urbańska, Kazimiera Wardzyńska, Jadwiga Wilczańska, Józefa Węglarska, Hanna Zaturska i in.

[340] Jadwiga Simon-Pietkiewicz tak relacjonuje w swoich wspomnieniach uratowanie się od selekcji w lutym 1945 roku w bloku 9 chirurgicznym, gdzie leżała 4 miesiące po złamaniu nogi: „Byłam już skazana, nie mogłam sama się ruszać, a następnego dnia miała być selekcja. Noga była nie zrośnięta i bez gipsu, bo gipsu w lagrze zabrakło. Napisałam list do bloku do bliskich towarzyszek. Miały go zanieść zwolnione w tym dniu Polki razem z moimi rysunkami, które przechowywałam w sienniku. Nie czułam się wcale bohatersko. Łzy kapały mi z oczu, dławiło w gardle, jakbym już się dusiła, i czułam zwierzęcy lęk. Śmierć w ciemnościach przez uduszenie w towarzystwie obcych, przerażonych kobiet nie odpowiadała mi wcale. Ale sytuacja zdawała się być bez wyjścia. Wtem jak deus ex machina przyszły dwie towarzyszki z bloku, Fela Panak z mojego transportu i Jadzia Kopijowska, zwana „Szałanką”. Z ich pomocą wyszłam z bloku za cichą zgodą blokowej Czeszki. Odtąd żyłam nielegalnie”. Wspomnienia numeru 7 608, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[341] Relacja Urszuli Wińskiej.

[342] Zastępowe: Maria Redarowska (Gorlice), Zofia Janczy (Nowy Sącz), Janina Krieger (Tomaszów Maz), Aleksandra Rybska (Warszawa), Aniela Widełówna (Bielsko Śl.), Władysława Jasnorzewska (Rzeszów), Kazimiera Bobrowska (Poznań). Relacja Józefy Kantor i Hanny Burdówny z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[343] Relacja Agnieszki Glinczanki. Autorka, znając dobrze język francuski, brała udział w redagowaniu tych listów i stąd treść korespondencji była jej znana.

[344] Zofia Orłowska korzystając z pobłażliwości majstra przebierała się w sukienkę cywilną podczas przerwy w pracy i sama wrzucała listy do skrzynki.

[345] Zachowało się parę takich listów. Fotokopie znajdują się w Zbiorach Kom. Hist. Rav.

[346] Relacja Janusza Drewnowskiego z 30 III 1959 r. i autentyczne spisy z obozu Gross-Born, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[347] Wg relacji Mari Rutkowskiej-Kurcyuszowej w Neubrandenburg kontakty z majstrami były stałe; niemal codziennie wychodziły z obozu nielegalne listy. Było sprawdzone, że docierały do adresatów, gdyż otrzymywano tą samą drogą odpowiedź. Irena Rupniewska bardzo często służyła za tajnego pocztyliona, wynosząc listy za bramę. W innych komendach również utrzymywano tajny kontakt ze światem przez majstrów i robotników.

[348] Dużą pomoc przy układaniu pogadanek w języku niemieckim okazywała Wanda Donimirska z Prus Wschodnich.

[349] Relacja Felicji Panakówny z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[350] Do najczęściej występujących należały: Kazimiera Głębocka, Puzyna, Jasińska, Julia Szartowska, Pelagia Maćkowska, Leokadia Kwiecińska, Eugenia Kocwa, Irena Pannenkowa i in.

[351] Helena Tyrankiewiczowa opowiadała treść dramatów Wyspiańskiego, Słowackiego, Dziadów Mickiewicza, prowadziła cykl pogadanek o Grottgerze, cykl historyczny o Krakowie. Julia Szartowska rozporządzała dużym materiałem literatury romantycznej i pozytywistycznej.

[352] Repertuar Tyrankiewiczowej z zakresu literatury obcej: Pieśń o Rolandzie, legendy o Parsifalu, o Tristanie i Izoldzie, o Francesce da Rimini, o królu Arturze i jego rycerzach, pieśń o Nibelungach, o Gudrun, podania greckie o Jazonie i Medei, o Polikratesie, Ibikosie itp.

[353] Dr Janina Kimayer mówiła o higienie życia codziennego z przystosowaniem do warunków obozowych. Maria Kociubska o Marii Curie-Skłodowskiej.

[354] Helena Salska, Julia Szartowska, Urszula Wińska, Wanda Madlerowa i in.

[355] Urszula Wińska w swojej relacji cytuje następujące tematy swoich pogadanek: aktualności wskazań Skargi, Modrzewski i Staszic jako bojownicy o prawa człowieka, wady narodu polskiego w świetle utworów Słowackiego, idea postępu społecznego w NieBoskiej Komedii Krasińskiego, problem pracy społecznej w utworach Żeromskiego, rola człowieka na scenie życia a jego osobowość, rola więźniarki politycznej w obozie, idea postępu a doskonalenie się człowieka, podstawy współżycia i współpracy ludzi i narodów. Julia Szartowska podaje: kwestia chłopska, idee niepodległości, nuta społeczna w twórczości Konopnickiej, postacie kobiece u Mickiewicza. Eugenia Kocwa: polska poezja bohaterska, o współczesnych autorach polskich, o muzyce Beethovena, o Ludwiku Pasteurze. Irena Pannenkowa: Polska za Kazimierza Wielkiego, Warszawa w rozwoju dziejowym, testament Konstytucji 3 Maja, o Sobieskim. Janina Peretjatkowicz wygłaszała pogadanki z zakresu geologii i astronomii, prowadząc podczas wieczornych apeli poglądową naukę o gwiazdach. Karolina Lanckorońska i Stanisława Sawicka, historycy sztuki, miały szereg pogadanek na tematy z nią związane. Lanckorońska wygłosiła cykl pogadanek dla operowanych doświadczalnie.

[356] Relacja Ireny Pannenkowej z 1946 r., Zbiory Kom. Hist, Rav.

[357] Tamże (referowały Wanda Dobaczewska, Irena Pannenkowa i in.).

[358] Relacja Janiny Jasiobędzkiej, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[359] Najbardziej popularnymi komentatorkami gazet były: Halina Chorążyna, Wanda Dobaczewska, Zofia Bastgen, Zofia Lipińska, Irena Pannenkowa, Janina Peretjatkowicz, Helena Tyrankiewiczowa, Halina Boltowa, Zofia Modzelewska, Wanda Każniakowska i in.

[360] Relacja Józefy Kantor.

[361] Relacja Stanisławy Schönemann.

[362] Opracowano na podstawie relacji będących odpowiedzią nauczycielek na ankietę w sprawie tajnego nauczania w obozie: Heleny Salskiej (5 VIII 1946 r.), Julii Szartowskiej (18 VII 1946 r.), Zofii Bastgen (1946 r.), Urszuli Wińskiej (1946 r.), Józefy Kantor (1948 r.), Kazimiery Chrobakowej (1948 r.), Róży Pruszak (25 I 1947 r.), Marii Malinowskiej (1946 r.).

[363] Relacja Zofii Bastgen, Tajne nauczanie, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[364] Relacja z lipca 1947 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[365] Relacja Urszuli Wińskiej.

[366] Nazwiska uczennic: Halina Bartyńska, Leonarda Bień, Stanisława Buczkówna, Stanisława Czajkowska, Wanda Dzieduszycka, Halina Kamieniobrodzka, Alicja Kolado, Janina Kujawska, Halina Lewicka, Barbara Pietrzyk, Kazimiera Remieszko, Stanisława Śledziejowska i in. Relacja Julii Szartowskiej.

[367] Relacja Heleny Tyrankiewiczowej z 1950 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[368] Relacja Eugenii Kocwy z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[369] Relacja Zofii Bastgen.

[370] Relacja Julii Szartowskiej

[371] Tamże.

[372] I licealna – Henryka Bartnicka, Krystyna Czyż, Janina Iwańska, Jolanta Krzyżanowska, Janina Marciniak, Janina Marczewska, Lala Siwecka, Halina Żaba; II licealna – Pelagia Michalik, Wanda Wojtasik.

[373] Relacja Felicji Panakówny.

[374] Relacja Róży Pruszak.

[375] Relacja Heleny Salskiej.

[376] Relacja Julii Szartowskiej.

[377] Stanisława Buczkowska, Stanisława Charewicz, Jadwiga Maleska, Jadwiga Maliszewska, Maria Lipińska i in.

[378] Maria Franiel, Stanisława Bartel, Kaza, Zofia Pawlikiewicz, Kazimiera Pomorska, Zofia Skalska, Maria Szymczak i in.

[379] Relacja Marii Masłowskiej z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[380] Relacja Julii Szartowskiej.

[381] Relacja Urszuli Wińskiej.

[382] Przy współudziale: Krystyny Czyż, Janiny i Krystyny Iwańskich, Janiny Marciniak, Janiny Marczewskiej, Haliny Pietrzak, Zofii Rysiówny, Joanny Szydłowskiej, Wandy Wojtasik i in. Relacja Pelagii Maćkowskiej z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[383] Przy współudziale chóru pod kierownictwem Izabeli Sicińskiej oraz Marii Bujalskiej, Elizy Sulińskiej, Jadwigi Szałan-Kopijowskiej, Jadwigi Ujazdowskiej, Janiny Kijowskiej i in.

[384] Artykuły do niej napisały: Irena Szydłowska, Helena Salska, Wanda Dobaczewska, Julia Szartowska. Relacja F. Panakówny.

[385] Jastrząb, Czterem siostrom, Chwile ostatnie, Różaniec.

[386] Wiersze pisały: Teresa Bromowicz, Hanna Burdówna, Halina Ernestowa, Zofia Iwanicka, Zofia Karpińska, Wanda Kosmowska, Halina Krahelska, Jadwiga Krasicka, Irena Pannenkowa, Zofia Pienkiewiczowa, Zofia Pociłowska, Elżbieta Popowska, Ludwika Plater, Hanna Przysiecka, Helena Salska, Michalina Woźniak, Maria Wysznacka i in.

[387] Relacja Heleny Tyrankiewiczowej.

[388] Relacja Eugenii Kocwy.

[389] Tamże.

[390] Relacja Marii Hiszpańskiej z 10 VI 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[391] Relacja Julii Stanisławskiej z 1959 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[392] Julia Stanisławska, Celina Sobótkowa, Maria Malinowska, Władysława Wieczorek, Józefa Gadomska, Janina Cybulska, następnie – Stefania i Emilia Gruszczyńskie, przybyłe z Majdanka: Maria Nowotkowa i Łęczycka. W 1944 r., po wsypie, dołączyły się: Ostrowska (zagazowana), Lena Kamieniarz, Maria Synarowska, Bronisława Śmiechowicz, Maria Klimkowa (zmarła w obozie) i in. Tamże.

[393] Maria Jankowska („Maruszka”), Stefania Stankiewiczowa.

[394] Regina Hulewicz, Zofia Karpińska, Helena Leszczyńska, Mieczysława Dąbrowska, Kazimiera Pawłowska, Ewa Piwińska, Stanisława Piotrowska, Wanda Jakubowska, Halina Samborska, Ludwika i Marta Tarłowskie i in.

[395] Relacja Olgi Nider-Dickmanowej z 7 I 1959 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[396] Do grupy tej należały: Krystyna Strażyc (Krzywiec), Irena Szydłowska, Janina Peretjatkowicz, Felicja Panakówna, Wanda Kiedrzyńska, Wanda Bargiełowska, Maria Bujalska, Urszula Wińska, Maria Obrycka, Eugenia Kluskówna, Leokadia Kwiecińska, Janina Kimayer, Zuzanna Ćwiklińska, Henryka Prusówna, Pelagia Maćkowska, Irena Dobrucka, Aniela Sierakowska, Aleksandra Słojewska, Cecylia Gierłowska, Cezara Dicksteinowa, Kazimiera Żelazkiewicz i in.

[397] Relacja Krystyny Strażyc z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[398] Na czele grup stały: Janina Peretjatkowicz, Irena Szydłowska, Irena Dobrucka, Wanda Kiedrzyńska, Felicja Panakówna, Krystyna Strażyc, Kazimiera Żelazkiewicz.

[399] W pracy tej wzięły udział również więźniarki spoza danej grupy. Wytyczeniem planu i jego zastosowaniem w praktyce zajmowały się Maria Bujalska, Helena Salska, Urszula Wińska, Wanda Kiedrzyńska.

[400] Relacja Marii Maniakówny z 26 VI 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[401] Referat pt. Wytyczne w sprawie organizacji inspekcji pracy w Polsce Niepodległej po II wonie światowej znajduje się w Zbiorach Kom. Hist. Rav.

[402] Relacja Wandy Kiedrzyńskiej z 1946 r., Zbiory Kom. Hist. Rav.

[403] Relacja Felicji Panakówny

[404] Relacja Wandy Kiedrzyńskiej.

[405] Relacja Krystyny Strażyc i Marii Rutkowskiej, Zbiory Kom. Hist. Rav.

[406] Relacja Ireny Pannenkowej.

[407] Relacja Annie Hand i Marii Berner z 7 IX 1964 r. oraz Edith Wexberg z 30 X 1963 r. Odpisy w Zbiorach Kom. Hist. Rav.

[408] Wg relacji Marii Chlebowicz-Moldenhawerowej z czerwca 1962 utrzymywały z sobą kontakty z myślą przygotowania się do likwidacji obozu: Yvonne Rudellat (Jacqueline Gautier) – Angielka, Keyth Johansson-Plathe – Norweżka, Loth Röell – Holenderka, Annie dei Montfort – Francuzka i Maria Moldenhawerowa – Polka.

[409] Wg opracowania Józefa Kwietniewskiego, przybyłego do Ravensbrück w marcu 1942 z Buchenwaldu, nr 1491, byłego pisarza obozowego, Zbiory Kom. Hist. Rav. J. Kwietniewski odtworzył wykaz imienny 6 423 więźniów Polaków; wykaz zawiera: imię, nazwisko, numer więźnia, datę urodzenia; w uwagach podany jest dalszy los więźnia (zmarł, przeniesiony do innego obozu). Poza tym J. Kwietniewski opracował wykaz zamordowanych więźniów i tych, którzy z obozu uciekli.