Spis treści

1. Okładka

2. Karta tytułowa

3. Karta redakcyjna

4. Wprowadzenie

5. 1. Tożsamość ideowo-polityczna przyszłych „pułkowników”

1. Przemiany ideowe polskiego społeczeństwa pod zaborami

2. Korzenie – walka o socjalizm czy o niepodległość?

3. Geneza grupy „pułkowników” w Legionach Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej

6. 2. Teoria i praktyka walki z „partyjnictwem” i „sejmokracją”

1. Formowanie grupy „pułkowników” od listopada 1918 do grudnia 1922 roku

2. W stronę „rewolucji moralnej” w latach 1923–1926

3. Usytuowanie i funkcja grupy „pułkowników” w kręgu elity obozu piłsudczykowskiego

4. Grupowe mechanizmy działania po przejęciu władzy

5. Grupa „pułkowników” w przygotowaniach do wyborów parlamentarnych 1928 roku. Powstanie Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem

7. 3. Rządy „pułkowników” w latach 1929–1935

1. Ugruntowanie statusu grupy „pułkowników” w elicie władzy

2. Powstanie i upadek pierwszego rządu „pułkowników”

3. Ukształtowanie samoświadomości grupy „pułkowników” i konfrontacja z opozycją

4. „Pułkownicy” pod nieobecność Komendanta – mechanizmy walki z opozycją i obrona integralności obozu piłsudczykowskiego

5. Mechanizmy sprawowania rządów i problem emancypacji „pułkowników” spod władzy Komendanta

8. 4. Dekompozycja grupy „pułkowników”

1. Rozważania ideowo-programowe o nowej konstytucji i ich realizacja

2. „Pułkownicy” po śmierci Komendanta – rywalizacja o władzę

3. Grupa „pułkowników” a Obóz Zjednoczenia Narodowego

9. 5. Z perspektywy klęski i emigracyjnych losów „pułkowników” – zamiast podsumowania

10. Wykaz skrótów

11. Bibliografia

12. Indeks osobowy

13. Przypisy

Landmarks

1. Okładka

2. Karta tytułowa

3. Spis treści

4. Karta redakcyjna

5. Treść główna

6. Przypisy

7. Indeks

8. Bibliografia

Recenzenci:

Prof. dr hab. Arkadiusz Adamczyk

Dr Artur Kuprianis

Redaktor prowadzący

Piotr Chojnacki

Redakcja

Tomasz Chlewiński

Korekta

Anna Kaniewska

Piotr Chojnacki

Indeks osobowy

Mateusz Hübner

Projekt okładki

Sylwia Szafrańska

Na okładce:
Józef Piłsudski w towarzystwie płk. Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego (pierwszy z lewej), mjr. Aleksandra Prystora (czwarty z lewej), płk. Wacława Stachiewicza (piąty z lewej) w drodze do siedziby Sztabu Generalnego w Warszawie (Narodowe Archiwum Cyfrowe).

Seria „Monografie”: tom 153

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2020

ISBN 978-83-8376-336-1

Zapraszamy:

www.ipn.gov.pl

ksiegarniaipn.pl

Plik przygotował Jan Żaborowski

janzaborowski.com

Wprowadzenie

Praca łączy rys biograficzny członków grupy „pułkowników” – jednego z najciekawszych i najbardziej wpływowych środowisk politycznych II Rzeczypospolitej – z szeroko zakrojoną problematyką polityczną, obejmującą zarówno analizę mechanizmów walki o władzę, jak i kwestie ideologiczne. Tak obszerny zamiar badawczy wymagał ujęcia historycznego, politologicznego, a ze względu na specyficzny typ więzi łączących „pułkowników” także socjologicznego (teoria małych grup społecznych oraz teoria elit) i psychologicznego. W przyszłości możliwe będzie też podjęcie badań nad socjologią dnia codziennego osób wchodzących w skład grupy „pułkowników” oraz ich rodzin. Ujęcie psychologiczne koncentruje się na charakterystyce charyzmatycznych osobowości „pułkowników” oraz ich Komendanta. W analizie zastosowano metodę prozopograficzną, opierającą się na zbiorczym przedstawieniu informacji dotyczących postaci identyfikowanych z grupą. Praca jest monografią problemową, ale ma na tyle ogólny charakter, że nosi też cechy syntezy. Nadano jej charakter analityczno-syntetyczny, ponieważ syntezę poprzedzają analizy, w ramach których mieści się prezentacja grupy „pułkowników” jako rdzenia środowiska piłsudczyków w systemie polityczno-ustrojowym II Rzeczypospolitej Polskiej.

Trudności w analizie tkwią już u podstaw – wynikają z braku uniwersalnego kryterium pozwalającego na wyodrębnienie „pułkowników” ze zróżnicowanej światopoglądowo orientacji, która dała początek obozowi piłsudczykowskiemu w 1926 r. Jest to znamienne ze względu na wyjątkową rolę głównego ośrodka decyzyjnego, jakim byli „pułkownicy” wśród ogółu piłsudczyków, współpracowników Józefa Piłsudskiego. Nie tylko w okresie legionowym czy podczas walki z bolszewikami, lecz także po konsolidacji grupy, gdy Piłsudski doszedł do władzy w wyniku zbrojnego zamachu stanu w maju 1926 r. Od przełomu lat dwudziestych i trzydziestych XX w. aż do śmierci Komendanta w 1935 r., „pułkownicy” nie tylko byli rdzeniem środowiska piłsudczyków, lecz także tworzyli elitę władzy odrodzonej Rzeczypospolitej. Mimo szerokiego i złożonego ujęcia praca nie wypełnia całkowicie dotychczasowej luki w stanie badań, jaką jest brak osobnego opracowania monograficznego poświęconego „pułkownikom”. Stanowi jednak pierwszą próbę całościowego zarysu tej problematyki, wychodzi poza ogólnikowe ramy, a także obecne i powtarzane w dyskursie badawczym obiegowe stereotypy.

„Pułkownicy” integrowali formację polityczną, jaką stanowił utworzony po maju 1926 r. obóz piłsudczykowski. Było to grono najbliższych współpracowników Piłsudskiego, odgrywające szczególną rolę w obozie. Mimo to dostrzegalny jest niejednoznaczny charakter „pułkowników” – każdego z osobna i wszystkich razem wziętych. Świadectwem tego są rozbieżności występujące między badaczami, wskazującymi na trudności w zdefiniowaniu grona „pułkowników” obecnych w środowisku piłsudczyków. Pojęcie „środowiska” należy rozumieć w kategoriach socjologicznych – obejmuje także kręgi rodzinne i towarzyskie piłsudczyków, „obóz” natomiast to kategoria związana z funkcjonalnym udziałem we władzy. Tylko cztery postacie – Bogusława Miedzińskiego, Aleksandra Prystora, Walerego Sławka oraz Kazimierza Świtalskiego – historycy zgodnie zaliczali do „pułkowników”[1]. W nowszych ujęciach częściej podkreśla się wyjątkową rolę Prystora, Sławka i Świtalskiego. Uzasadnieniem źródłowym jest treść fragmentów diariusza Świtalskiego z pierwszej połowy lat trzydziestych XX w., z których wynika, że właśnie ta trójka tworzyła trzon grupy[2]. Do „pułkowników” można zaliczyć jeszcze Józefa Becka, Janusza Jędrzejewicza, Wacława Jędrzejewicza, Adama Koca, Ignacego Matuszewskiego oraz kilku innych piłsudczykowskich polityków o mniejszym znaczeniu. Brak określonego kryterium, które umożliwiłoby zaklasyfikowanie danej postaci do grupy „pułkowników”, sprawił, że Władysław T. Kulesza wyodrębnił dwa pojęcia. Jedno z nich to „grupa”, do której zaliczył „ekipę ścisłych współpracowników” Józefa Piłsudskiego. Drugie to „krąg” – tworzony przez „wszystkie osoby, które w latach 1930–1935 zbliżyły się do grupy pułkowników i odgrywały konkretną rolę w życiu politycznym sanacji oraz w realizacji polityki kolejnych rządów”[3]. Analiza podjęta w pracy dotyczy w głównej mierze grupy „pułkowników”. W mniejszym zakresie uwzględniane są postacie wywierające słabszy wpływ na kierunek polityki obozu piłsudczykowskiego, chociaż ich znaczenie w funkcjonowaniu grupowych mechanizmów działania zostało wykazane. Nie podjęto w pracy próby stworzenia sztywnego kryterium klasyfikacyjnego – przez podział „pułkowników” na zaliczanych do grupy bądź kręgu. Utożsamienie z „pułkownikami”, tak jak wyjście poza obręb grupy, dokonywało się płynnie, ponieważ środowisko to nie utworzyło sformalizowanych struktur. Forsowanie jednoznacznej klasyfikacji uznano za zbędne – sprzeczne z charakterem samej grupy[4]. Uwzględniono jednak ocenę znaczenia poszczególnych postaci identyfikowanych z „pułkownikami” w dynamice historycznej. „Pułkownicy” byli zorganizowani hierarchicznie, co sprawiało, że nie wszyscy wywierali wpływ na rządy w państwie.

Nie każdy z nich bezpośrednio kontaktował się z Komendantem – dotyczy to zwłaszcza postaci znajdujących się w kręgu oddziaływania Piłsudskiego, ale zdarzało się, że okresowo nawet i najbliższych współpracowników. Stąd zasadne jest wyodrębnienie „pułkowników drugiego planu”. Do grona tego zaliczali się Henryk Floyar-Rajchman, Jerzy Paciorkowski czy Mikołaj Dolanowski[5]. Były to postacie blisko związane – często ideałami, przeszłością oraz bieżącą współpracą – z najważniejszymi „pułkownikami”. Mimo to nie zaliczały się do otoczenia Józefa Piłsudskiego. Nie brały też udziału w podejmowaniu najważniejszych decyzji.

Do badanej elity władzy nie należeli także gen. Bolesław Wieniawa-Długoszowski oraz gen. Gustaw Orlicz-Dreszer. Nie sposób jednak uznać ich za postacie „drugiego planu”. Wieniawa-Długoszowski był tak wielkim indywidualistą, że trudno wpisać go w jakąkolwiek względnie spoistą grupę. Mimo to był bardzo bliski Komendantowi. Za indywidualistę można uznać też Orlicza-Dreszera – realizującego się, podobnie jak Wieniawa, na płaszczyźnie działań armii, podczas gdy to zaangażowanie polityczne na szczeblu ogólnopolskim stanowiło fundament konstytuujący „pułkowników”. Biorąc jednak pod uwagę szczególne zaufanie Komendanta do Wieniawy-Długoszowskiego oraz Orlicza-Dreszera, nie sposób ich wyłączyć z grupy „pułkowników”, z którą byli mocno związani. Znamienne jest, że określenie „pułkownik” było bardzo bliskie zwłaszcza Wieniawie-Długoszowskiemu – na wizytówce stosował tytuł: „gen. były pułkownik”[6]. Okazuje się, że traktowano tę kategorię nie jako sformalizowany w przepisach wojskowych stopień, lecz jako wyróżnik społeczny czy też środowiskowy. Do grupy „pułkowników” nie był zaliczany płk Władysław Belina-Prażmowski, twórca kawalerii Legionów Polskich. Chociaż Belina-Prażmowski w okresie I wojny światowej oraz walk o granice zyskał duży autorytet, to w czasach II RP nie zaangażował się w politykę na szczeblu rządowym. W latach trzydziestych był kolejno prezydentem Krakowa oraz wojewodą lwowskim. Specyficzny był status w obozie piłsudczykowskim gen. Kazimierza Sosnkowskiego. W okresie Legionów był blisko Piłsudskiego – razem z Komendantem został nawet internowany w twierdzy wojskowej w Magdeburgu. Mimo to, równolegle do konsolidacji późniejszej grupy „pułkowników” w pierwszej połowie lat dwudziestych, w relacjach Piłsudskiego i Sosnkowskiego występowało coraz więcej rozbieżności. W rezultacie, choć Sosnkowski mógł być jednym z najważniejszych „pułkowników”, nigdy nie wszedł do grupy. Jego nieudana próba samobójcza w okresie zamachu majowego, motywowana koniecznością tragicznego wyboru między posłuszeństwem wobec legalnych władz a lojalnością w stosunku do Komendanta, stanowiła znamienne świadectwo wątpliwości, których nie przejawiali „pułkownicy”[7]. Trudno ustalić miejsce ks. prof. Bronisława Żongołłowicza – podsekretarza stanu w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Nie miał on nic wspólnego z wojskiem, a jednak – jak sam zapisał w Dziennikach 4 kwietnia 1936 r.: „Mnie uważają za członka «grupy pułkowników»”[8]. Ks. Żongołłowicz pozostawał w bezpośrednich kontaktach z Aleksandrem Prystorem i jego żoną. Z cytowanego sformułowania wynika, że indywidualny akces nie decydował jeszcze o zaliczeniu do grupy „pułkowników”. Było to określenie nadane ex post, przez kręgi opiniotwórcze. Nie było więc doraźnej kwalifikacji, kto do grupy należy, a kto nie. Do tego zawodne byłoby kryterium w postaci posiadania – lub nie – tego stopnia, a całkowicie nonsensowne zaliczenie wszystkich pułkowników Wojska Polskiego do tej grupy.

Członkowie grupy otrzymywali wytyczne za pośrednictwem trzonu „pułkowników” – Sławka, Prystora, Świtalskiego czy Becka. Wszystkich łączyły jednak również więzi towarzyskie. W przyszłych badaniach możliwe zapewne będzie ustalenie, kiedy się poznali, czy mieszkali w sąsiedztwie, jak wyglądały powiązania rodzinne i jak potoczyło się ich curriculum vitae[9]. Losy Walerego Sławka od początku silnie związane były z Józefem Piłsudskim, o czym świadczy choćby to, że był niedoszłym mężem pasierbicy przyszłego Komendanta. Miał więc bliskie, genetyczne związki z Piłsudskim – nie tylko publiczne, lecz także prywatne. O znaczeniu życia prywatnego, a nawet intymnego w kształtowaniu więzi grupowych świadczą też relacje uczuciowe bądź religijne. Załamało się ówcześnie tradycyjne pojęcie rodziny i małżeństwa. Istotnym powodem tego załamania były przede wszystkim okoliczności historyczne – represje zaborców i konieczność konspiracji. Dowodem na to są losy Józefa Piłsudskiego i jego współpracowników. Nawet po odzyskaniu niepodległości aktywność polityczna mogła prowadzić do destabilizacji życia rodzinnego. Wacław Jędrzejewicz wskazywał na okoliczności romansu swego brata Janusza z Cezarią, żoną Stefana Ehrenkreutza. Poprzednia żona Janusza, Maria z domu Stattler, rzeźbiarka, „była chora od dawna na gruźlicę, która choć zaleczona, utrudniła jej normalne życie. Starsza od Janusza o 5 lat, była w tych latach z powodu choroby właściwie starszą siwą panią. Liczyła wówczas (w 1933 r.) 53 lata, Janusz zaś 48 […] Janusz od szeregu lat był mocno zajęty Cezarią”[10]. Romans Janusza Jędrzejewicza świadczył o względnej swobodzie obyczajowej, która musiała wpływać na więzy towarzyskie łączące członków grupy „pułkowników”. Powiązane z tą swobodą były konwersje wyznaniowe. Tego typu zdarzenia, chociaż jednostkowe, w istotny sposób zaburzały więzy środowiska. Środowisko wojskowe wytwarzało specyficznie męską więź społeczną, można więc przypuszczać, że sprawy rodzinne czy małżeńskie miały w kontekście całej grupy drugorzędny charakter. Osoby tworzące grupę „pułkowników” pochodziły z różnych stron i kręgów rodzinno-towarzyskich. Łączyła je natomiast więź pokoleniowa i wspólny system wartości. O awansie do grupy zadecydowały nie koneksje towarzyskie czy koligacje rodzinne, lecz walory osobiste każdego z przyszłych „pułkowników”.

Być może to właśnie trudności ze zdefiniowaniem grupy „pułkowników” są główną przyczyną braku osobnego opracowania monograficznego łączącego zagadnienia historyczne, ideologiczne oraz wszelkie formy aktywności środowiska bliskich współpracowników Piłsudskiego. Brak pracy poświęconej „pułkownikom” jest znamienny nie tylko wobec szczególnej roli, jaką postacie identyfikowane z grupą odgrywały w obozie piłsudczykowskim, lecz także ze względu na to, że istnieją przecież opracowania dotyczące innych jego odłamów. Dotychczas wydano publikację prezentującą tzw. sanacyjną lewicę. Jest też praca poświęcona działalności konserwatystów w okresie rządów obozu piłsudczykowskiego (do 1935 r.). Niedawno ukazała się obszerna biografia Kazimierza Bartla – przywódcy liberalnego skrzydła piłsudczykowskiej formacji[11]. Każdy z autorów podejmujących tematykę Piłsudskiego i piłsudczyków staje przed problemem uporania się z legendą, która na trwałe weszła do świadomości narodowej Polaków. Legenda ta obejmuje przede wszystkim postać Komendanta – nie dotyczy natomiast grupy „pułkowników”. Okres rządów komunistycznych dodatkowo utrudnił obiektywne spojrzenie na tę formację, ponieważ w rażący sposób rugował osobę Piłsudskiego (nawet Andrzej Garlicki musiał zrezygnować w pierwszym wydaniu z tytułu biografii zawierającego imię i nazwisko bohatera). Wszyscy są dłużnikami Piłsudskiego i piłsudczyków – to dziś prawda chyba bezsporna. Trudno uwolnić się również od uroku, jaki wywierała osoba Józefa Piłsudskiego. Najbardziej temu urokowi uległa grupa „pułkowników”, która miała szczególne znaczenie w tworzeniu polityki całego obozu piłsudczykowskiego. Autor tej pracy ma jednak nadzieję, że zachował odpowiedni „dystans poznawczy” i do Komendanta, i do „pułkowników”.

Analiza dotyczy przede wszystkim działań „pułkowników” podejmowanych w polityce wewnętrznej. Jedynie w ogólnym zakresie uwzględniono odwołania do aktywności państwa w obszarze polityki zagranicznej w okresie rządów „pułkowników”. Przyczyną braku szerszego omówienia w pracy działań mieszczących się w zakresie polityki zagranicznej jest to, że dziedzina ta stanowiła osobistą domenę zainteresowań Józefa Piłsudskiego. Po przewrocie majowym Piłsudski interesował się w głównej mierze zagadnieniami dotyczącymi Wojska Polskiego oraz polityki zagranicznej państwa. Zdarzało się, że do załatwienia poszczególnych spraw delegował „pułkowników”, których wpływ na podejmowane decyzje zwiększał się stopniowo w miarę pogarszania stanu zdrowia Komendanta. Błędem byłoby jednak marginalizowanie wpływu „pułkowników” na ten obszar aktywności państwa. Niewątpliwie znacznie większą swobodę grupa miała w podejmowaniu decyzji dotyczących zagadnień wewnętrznych – takich jak przygotowania do wyborów, polityka wobec opozycji, a przede wszystkim wypracowanie szczegółowych postanowień nowej ustawy zasadniczej. W tych sprawach „pułkownicy” byli w większym stopniu kreatorami poszczególnych posunięć niż tylko wykonawcami woli politycznej Piłsudskiego.

Po śmierci Piłsudskiego największy wpływ na politykę II RP na arenie międzynarodowej zyskał minister Beck, realizujący do 1935 r. wskazania Marszałka. Zjawisko to ukazali autorzy biografii Józefa Becka – Marek Kornat i Mariusz Wołos. Uznali za oczywiste przynależność ministra spraw zagranicznych do grupy „pułkowników”[12].Zyskiwał on szersze pole do działania – w związku z pogarszającym się stanem zdrowia Józefa Piłsudskiego – zwiększy się oddziaływanie grupy „pułkowników” na sprawy międzynarodowe. Z drugiej strony, kiedy w 1935 r. Beck uzyskał szczególny wpływ na politykę zagraniczną, dokonywał autorskiej interpretacji poglądów Piłsudskiego. W największym stopniu liczył się z nieformalnym przywódcą „pułkowników” – Walerym Sławkiem, ale przy podejmowanych decyzjach nie kierował się wskazaniami grupy. Miał taką swobodę działania, że zasadne jest przyjęcie założenia o jego wyemancypowaniu się ze środowiska „pułkowników”, co stanowiło część zjawiska dekompozycji grupy, a szerzej – całego obozu. Polityka zagraniczna państwa do wybuchu II wojny światowej stanowiła w dużej mierze wyraz realizacji autorskiej koncepcji Becka, a nie – tracącej wpływy – grupy „pułkowników” jako całości. Z tego powodu nie została poddana szerszej analizie w pracy.

Grupie „pułkowników” poświęcił rozdział – w książce dotyczącej koncepcji ideowo-politycznych obozu piłsudczykowskiego – Władysław T. Kulesza[13]. Autor ten nie dokonał jednak szerszej prezentacji praktyk politycznych grupy oraz ograniczył się głównie do lat 1930–1935. Przełomem nie okazała się też obroniona w grudniu 2009 r. na Wydziale Historycznym Akademii Humanistycznej w Pułtusku praca doktorska „Geneza, rządy i upadek «grupy pułkowników» na przykładzie działalności Kazimierza Świtalskiego w latach 1926–1939” autorstwa Pawła Dubera[14]. Przeredagowaną wersję tej rozprawy Duber wydał pod tytułem Działalność polityczna Kazimierza Świtalskiego w latach 1926–1939[15]. Jest to publikacja koncentrująca się przede wszystkim na postaci jednego z „pułkowników” – Świtalskiego. W rezultacie jedynie częściowo wypełnia istniejącą lukę w stanie badań. Duber poświęcił „pułkownikom” także artykuł U źródeł polskiej odmiany autorytaryzmu – geneza i kształt «grupy pułkowników» w latach 1926–1935[16] oraz kilka innych tekstów, z których część stanowi fragmenty przeredagowanej pracy doktorskiej[17]. Artykuły te prezentują jedynie wybrane aspekty działalności grupy „pułkowników”. Duber opublikował też materiał źródłowy: Nieznane dokumenty dotyczące powstania gabinetu Kazimierza Świtalskiego (tzw. pierwszego rządu «pułkowników») 14 IV 1929 r.[18], który został wyzyskany w tej pracy.

Istnieją artykuły traktujące stricte o grupie „pułkowników” – to teksty Jana Pietrzaka, Adama Danka oraz Jacka Piotrowskiego[19]. Artykuł Pietrzaka nie prezentuje działań „pułkowników”, lecz ich myśl polityczną. W wielu kwestiach powiela ustalenia z przywołanej książki Kuleszy. W tekście Danka przedstawione zostały skrótowo biogramy najważniejszych postaci identyfikowanych z „pułkownikami”. Autor tylko sygnalizuje istotne problemy, wskazując na konstytucję kwietniową jako świadectwo idei „pułkowników”, znaczenie autorytetu Piłsudskiego oraz różnice pokoleniowe w obrębie grupy. Rozbieżności między „pułkownikami” po 1935 r. powstawały do pewnego stopnia na linii podziałów pokoleniowych (urodzeni w latach siedemdziesiątych kontra urodzeni w latach dziewięćdziesiątych XIX w.) – na co Danek nie zwrócił uwagi. Nawet ograniczenie się tylko do sygnalizowania wybranych najważniejszych problemów nie usprawiedliwia pominięcia Świtalskiego, o którym Danek w ogóle nie wspomina. Oznacza to, że autor nie tylko nie wykorzystał kluczowego źródła do badania mechanizmów działania „pułkowników”, jakim jest diariusz Świtalskiego, lecz także wyłączył tę postać poza obręb grupy. Nie sposób się zgodzić z takim rozstrzygnięciem, ponieważ Świtalski był jednym z nieformalnych przywódców „pułkowników”. Bardziej rozbudowaną próbę syntetycznego ujęcia specyfiki „pułkowników” – ich rosnących wpływów, okresu świetności, a następnie postępującego rozpadu – przedstawił Piotrowski. W przyszłości artykuł Piotrowskiego mógłby posłużyć jako punkt wyjścia do monografii na ten temat, ale na razie nie doczekał się rozwinięcia pozwalającego na pełniejsze zrozumienie mechanizmów działania grupy. Próbę całościowego opracowania zagadnienia podjął Jerzy Marek Nowakowski, autor opublikowanej w 1988 r. biografii Sławka, w której stwierdził, że „ukończył już obszerną rozprawę poświęconą dziejom grupy pułkowników”[20]. Publikacja taka dotychczas się nie ukazała, a Nowakowski ograniczył się do wydania artykułów: Konferencja konstytucyjna z czerwca 1932. U źródeł rozbicia grupy pułkowników oraz Rozpad grupy pułkowników. Pierwsza faza dekompozycji sanacji[21]. Oba stanowią – podobnie jak publikacje Dubera – analizę wybranych zagadnień. Ich zaletą jest zwrócenie uwagi na proces dekompozycji środowiska „pułkowników”, który ujawnił się szybciej, niż zakładała wcześniej większość historyków.

W mniejszym lub większym stopniu problematykę „pułkowników” podjęli autorzy obszernych biografii postaci identyfikowanych z grupą bądź okresowo współpracujących z politykami do niej zaliczanymi[22]. Dokonali tego jednak – z oczywistych przyczyn – przedstawiając grupę „pułkowników” z perspektywy indywidualnych losów opisywanych postaci. Nie pozwala to na pełne oddanie specyfiki procesu kształtowania, funkcjonowania i upadku tej formacji. Wobec niejednoznacznego charakteru opisywanego środowiska zwracają uwagę rozbieżności, które czasem pojawiają się w ustaleniach zawartych w tych publikacjach. Próba wyjaśnienia przynajmniej niektórych z nich została podjęta w tej pracy.

Istnieje wiele ogólnych opracowań poświęconych historii Polski, w których „pułkownicy” są często wzmiankowani – przeważnie na tle wydarzeń z przełomu lat dwudziestych i trzydziestych, ewentualnie pierwszej połowy czwartej dekady XX w. Zazwyczaj pojawia się w nich informacja, że pierwszy rząd „pułkowników” powstał 14 kwietnia 1929 r., ponieważ w jego składzie 6 na 14 ministrów było wyższymi oficerami. Tak postawiona teza – bez bliższego wyjaśnienia – naraża się na zarzut braku rzetelności, ponieważ jest nieprecyzyjna. Może prowadzić do błędnego utożsamienia daty utworzenia pierwszego rządu „pułkowników” z powstaniem grupy. Jest to zauważalne w słowach Kuleszy, który – przedstawiając koncepcje ideowo-polityczne grupy „pułkowników” w latach 1930–1935 – stwierdził, że już w okresie między 1926 a 1930 r. „przyszli pułkownicy formułowali i ujawniali publicznie swe poglądy”[23]. Prawdą jest teza o „formułowaniu i ujawnianiu” poglądów, ale w latach 1926–1929 istniała już grupa „pułkowników”, przymiotnik „przyszła” jest więc adekwatny do okresu pierwszej połowy lat dwudziestych XX w. Specyfika działalności grupy „pułkowników” utrudnia wskazanie określonej daty jej powstania, ale nie ulega wątpliwości, że nastąpiło to kilka lat przed utworzeniem rządu w 1929 r. W tej pracy wskazano na przełom 1925 i 1926 r., co stanowi novum w porównaniu z dotychczasowym stanem badań nad grupą „pułkowników”. Nie wymaga uzasadnienia oczywista teza, że formowanie grupy rozłożone jest w czasie i nie może być łączone z datą dzienną, a nawet wybranym rokiem.

Wyjaśnienie, czym była grupa „pułkowników”, wymaga sięgnięcia do definicji pojęcia „grupy społecznej”. Według reprezentatywnego Słownika socjologii i nauk społecznych pod redakcją Gordona Marshalla „grupa społeczna” to „pewna liczba jednostek […] mających poczucie wspólnoty z innymi członkami grupy – lub takich jednostek, między którymi zachodzą interakcje o względnie stałych wzorach”[24]. Wśród socjologów toczą się spory na temat minimalnej liczebności grupy – przeważa pogląd, że dopiero triada tworzy dostateczne skomplikowanie wzajemnych relacji. Grupy formują się spontanicznie, jednak z czasem ulegają formalizacji. W przypadku grupy „pułkowników” nie doszło do formalizacji wewnętrznej – proces ten zachodził na zewnątrz grupy w toku obejmowania przez udziałowców grupy istotnych funkcji rządowych. Tym samym grupa była wtopiona w cały system polityczno-ustrojowy II Rzeczypospolitej. Ze względu na swą liczebność grupa „pułkowników” należy do małych grup społecznych (1–15 osób). Jako taka cechowała się dominującymi stycznościami bezpośrednimi, przewagą bezpośrednich kontaktów werbalnych nad pisemnymi. Udział w takiej grupie był imienny, pozwalał na zachowanie różnic wynikających z wyraźnie zdefiniowanej tożsamości osób. Zgodnie z ogólną definicją grupy spajają ją więzi społeczne, z których wynika poczucie przynależności oraz świadomość wspólnotowych celów. Według Jana Szczepańskiego każda grupa określa wzory – fizyczny i moralny członków grupy oraz wykonywane przez nich funkcje. Do tego: „Jednostka nie należy do grupy całą swoją osobowością, lecz tylko ze względu na rolę społeczną w tej grupie spełnianą”[25]. Grupa „pułkowników” zaliczała się do typu rygorystycznych i ekskluzywnych. Według Szczepańskiego „siła grup jako całości jest proporcjonalna do wymagań stawianych członkom”[26]. Grupę identyfikują „wartości, przedmioty i symbole”[27]. Jednym z symboli była idealizacja przeszłości i odwoływanie się do własnych tradycji. Większość grup ma charakter zadaniowy i zamknięty – w przypadku grupy „pułkowników” zadaniem tym była walka o władzę, łączona jednak z formułą apartyjności powiązaną z neutralną ustrojowo rolą wojska, zwłaszcza jego zdyscyplinowaniem. Finalnym celem było zagwarantowanie nowego ustroju w nowej konstytucji. Ta część zadań definiowana jest przez socjologów jako misja, która w tym przypadku realizowana była przez wolę zbiorową[28].

Więzi grupowe zawiązały się wokół Piłsudskiego na początku XX w. w relacjach ze Sławkiem i Prystorem oraz później, choć też jeszcze przed odrodzeniem Rzeczypospolitej, z częścią innych przyszłych „pułkowników”. Przełomem był okres I wojny światowej, a następnie walki o granice Rzeczypospolitej. Wojenne zmagania pozwoliły na połączenie więziami nie tylko instytucjonalnymi w Wojsku Polskim, lecz także kombatanctwa. Więzi te stały się ideową podstawą grupy „pułkowników”. Finalnym bodźcem do jej powstania było wejście na drogę przyspieszonego przejęcia władzy. W celu wypracowania skutecznej metody prowadzącej do osiągnięcia tego celu od 1923 r. odbywały się spotkania w prywatnych mieszkaniach współpracowników Piłsudskiego[29]. Były świadectwem aktywizacji i konsolidacji integrującego się otoczenia Piłsudskiego. Choć w spotkaniach tych nierzadko brało udział szersze grono niż przyszli „pułkownicy”, to między postaciami identyfikowanymi z grupą nawiązywały się najbliższe – nie tylko organizacyjne, ale i emocjonalne – relacje. Piłsudski wybierał do wykonywania najważniejszych zadań tych, którzy jego zdaniem najlepiej nadawali się do zakulisowych, konspiracyjnych metod, zmierzających do uzyskania władzy. Na przełomie 1925 i 1926 r. zauważalny był brak stabilizacji rządów w Polsce, co sprawiało, że istniała koniunktura do realizacji planów piłsudczyków. Nie oznacza to, że wąskie grono współpracowników Komendanta już ówcześnie postrzegało własne szeregi w kategoriach elitarnej grupy nacisku. Według cytowanego oksfordzkiego Słownika socjologii grupa nacisku to ludzie łączący się „w celu reprezentowania interesów”. Grupy takie oddziałują za pomocą określonego repertuaru środków na decydentów – do czasu uzyskania udziału w rządach. W rzeczywistości „pułkownicy” nie zawsze wykonywali wspólnie działania, ponieważ Piłsudski rozdzielał rozmaite dziedziny polityki między poszczególne indywidualności. Nie musieli jednak deklarować, że tworzą jakąś odrębną grupę, ponieważ ważniejszy był stan faktyczny. Wystarczył wspólny cel (przejęcie władzy) i jeden ośrodek dyspozycyjny, którym był Komendant. Mimo że „pułkownicy” od lat znali się dobrze, to ukształtowanie grupowej samoświadomości nastąpiło dopiero na przełomie 1929 i 1930 r., czego dowodzą zapiski Świtalskiego. Doszło do tego więc już po upadku pierwszego rządu „pułkowników” (7 grudnia 1929 r.). Przed 1929 r. „pułkownicy” nie byli świadomi, że tworzą odrębną (od ogółu współpracowników Piłsudskiego) grupę, co wynikało z nieformalnego charakteru łączących ich więzi. Faktycznie tworzyli osobną grupę – zanim to zrozumieli. Potwierdza to tylko tezę, że istnienie tej grupy nie pokrywało się z okresem bezpośrednich rządów. Więzi grupowe – scementowane przewrotem majowym 1926 r. – były na tyle silne, że mogły wydawać się nierozerwalne.

Część badaczy uważa już lata 1926–1929 za okres faktycznych rządów „pułkowników”[30]. Opinię taką przedstawił Tadeusz Katelbach – postać z kręgu nieprzychylnej „pułkownikom” piłsudczykowskiej lewicy[31]. W tej kwestii występują jednak rozbieżne poglądy. Analiza źródeł skłania do przyjęcia stanowiska, że pierwsze trzy lata rządów piłsudczyków były czasem zdobywania doświadczenia w pracy państwowej i ugruntowywania wpływów przez grupę „pułkowników”. Było to możliwe wobec częstego piastowania przez postacie utożsamiane z grupą drugorzędnych stanowisk państwowych. W tym okresie duże wpływy miały inne skrzydła obozu sanacyjnego (liberałowie i konserwatyści), które nie były przychylne „pułkownikom”. Rzeczywista hierarchia w rządzącym obozie piłsudczyków nie wynikała jednak z rangi stanowisk w administracji państwowej, lecz z zaufania Komendanta. Pozwoliło to „pułkownikom” na wyjście zwycięsko z rywalizacji o władzę wewnątrz obozu piłsudczykowskiego. Zwyciężyli więc w tym obozie, a następnie w państwie.

Zaangażowanie na frontach I wojny światowej oraz zasługi w walce o granice w pierwszym okresie istnienia odrodzonego państwa wyjaśniają, skąd wzięła się wojskowa terminologia. Pułkownik to wyższy stopień oficerski w wojsku, jednak w przypadku grupy nie można mówić o klasycznych wojskowych. Łączące grupę „pułkowników” więzi kombatanctwa miały specyficzny charakter. Z woli Komendanta I Brygady Legionów Polskich oraz Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) – Piłsudskiego oddawali się oni niepodległościowej i konspiracyjnej działalności politycznej. Oznacza to, że już wówczas Piłsudski tworzył własne środowisko polityczne, któremu w odrodzonej Rzeczypospolitej przypisano miano grupy „pułkowników”. Z wieloma postaciami zaliczanymi do grupy łączyły Piłsudskiego bliskie relacje, a nawet więzi długoletniej przyjaźni, jak w przypadku Sławka i Prystora. Z tego powodu Piłsudski wyniesiony w II RP do godności marszałka Polski nigdy nie przestał być – przynajmniej dla części „pułkowników” – Komendantem. Miało to symboliczny wyraz – dowodzący zarówno szacunku, jak i bliskich relacji ugruntowanych wspólnymi trudami przeszłości. Znamienne są wspomnienia gen. Sławoja Felicjana Składkowskiego (za życia Piłsudskiego ministra spraw wewnętrznych, a po jego śmierci premiera): „Obecnie wszyscy nazywamy Komendanta – Panem Marszałkiem, z wyjątkiem paru najbliższych współpracowników, którym wolno mówić – Komendancie. Ja spróbowałem raz wyrazić się w ten sposób, zwracając się do Pana Marszałka, ale otrzymałem takie spojrzenie, że ciarki mię przeszły”[32]. Do współpracowników tych zaliczały się postacie utożsamiane z grupą „pułkowników”[33]. Z tego powodu, a także ze względów stylistycznych w pracy w odniesieniu do Piłsudskiego stosuje się określenie Komendant – nawet podczas analizy okresu II RP, kiedy już tej godności nie miał.

Wypełnianie obowiązków na frontach wojennych zmagań przynosiło awanse wojskowe, co nie zmienia faktu, że „pułkownicy” zasłynęli głównie karierami politycznymi. Zwraca uwagę wykształcenie części „pułkowników”. Na przykład Świtalski był polonistą i wykładowcą gimnazjalnym, a w okresie przygotowywania przez „pułkowników” nowej konstytucji, od przełomu lat dwudziestych i trzydziestych XX w., dołączyli do tego środowiska prawnicy – Stanisław Car, Wacław Makowski i Bohdan Podoski. Oznacza to, że nie trzeba było mieć żadnego stopnia oficerskiego (choć akurat Podoski był podporucznikiem piechoty), a nawet wykształcenia wojskowego – by być identyfikowanym z grupą „pułkowników”. Termin „pułkownicy” jest też umowny, ponieważ Kazimierz Świtalski i Janusz Jędrzejewicz byli w stopniu majora, a Sławoj Felicjan Składkowski, Bolesław Wieniawa-Długoszowski i Gustaw Orlicz-Dreszer – generała[34]. Tak samo błędem byłoby utożsamianie każdego wojskowego z kręgów rządowych z „pułkownikami”[35]. W latach 1936–1939 największy wpływ na życie polityczne w państwie uzyskał generał Edward Śmigły-Rydz, który znał wielu „pułkowników”, ale nie zaliczał się do ich grupy. Po śmierci Piłsudskiego w 1935 r. odwoływał się do idei oparcia władzy w państwie na armii – nawiązując do tradycji Legionów i POW. Piłsudski zawsze jednak sprzeciwiał się mieszaniu spraw polityki i wojska, dlatego działania Śmigłego-Rydza doprowadziły do jego konfliktu z grupą „pułkowników”. Przed śmiercią Piłsudski nie zainspirował współpracy politycznej tego generała z grupą „pułkowników”. Chciał, żeby jako utalentowany dowódca poświęcał się on karierze wojskowego. Uwidacznia to, że przynależność do nieformalnych struktur grupy „pułkowników” wynikała nie tyle z wojskowego rodowodu, ile przede wszystkim z zaangażowania politycznego, które w tej pracy przyjęto jako decydujące kryterium kwalifikacyjne.

Relacje Piłsudskiego z „pułkownikami” nie miały typowego dla wojska charakteru także z tego powodu, że wielu „pułkowników” zdobywało doświadczenie nie tyle z bronią w ręku, ile w pracy powiązanej z wywiadem i kontrwywiadem. Tego typu działania nie zawsze łączyły się z noszeniem munduru i pracą „na rozkaz”. Z przynależnością do grupy o nomenklaturze wojskowej wiązał się jednak specyficzny typ relacji między Piłsudskim a „pułkownikami”, który rzutował na sferę polityki. Relacja ta była charakterystyczna dla wojskowej hierarchii. W tym przypadku rozkaz Komendanta kończył każdą dyskusję zmierzającą do wypracowania wspólnego stanowiska między „pułkownikami”. Często oznaczał konieczność pogodzenia się z trudnymi do akceptacji przez grupę decyzjami. Przekonał się o tym nawet Walery Sławek, kiedy – zgodnie z życzeniem Piłsudskiego – w maju 1931 r. ustąpił ze stanowiska premiera na rzecz Aleksandra Prystora. Później doświadczył tego Prystor, który zgodnie z wolą Piłsudskiego w 1933 r. przestał być prezesem Rady Ministrów. Wpływ „rozkazów” Piłsudskiego na politykę „pułkowników” zmniejszył się od 1933 r. – przyczyną był zły stan zdrowia Komendanta.

Termin „pułkownicy” nie zrodził się w otoczeniu Piłsudskiego, lecz został nadany przez wrogo usposobioną do całego obozu piłsudczykowskiego antysanacyjną opozycję polityczną, która propagandowo głosiła tezę o istnieniu rządów wojskowych w kraju. W tle występuje pojęcie dyktatury wojskowej – obce polskiej rzeczywistości. Nie sposób ustalić, kiedy określenie „grupa pułkowników” pojawiło się po raz pierwszy i kto był jego autorem. Nie jest wykluczone, że autorami tego terminu byli wrodzy ogółowi piłsudczyków socjaliści. 5 grudnia 1928 r. polityk Polskiej Partii Socjalistycznej Kazimierz Czapiński powiedział na posiedzeniu Komisji Budżetowej Sejmu RP, że „ukazała się na horyzoncie politycznym pewna nieodpowiedzialna grupa polityczna, którą opinia nazywa «grupą pułkowników», i ta usiłuje w zrozumiałych celach zamącić normalną pracę parlamentarną”[36]. W intencji opozycji wskazywanie na najbliższe otoczenie Piłsudskiego miało wywoływać pejoratywne skojarzenia. Z tego powodu posługiwano się wojskową terminologią, która sugerowała, że byli to wyżsi stopniem oficerowie – skierowani do polityki przez Piłsudskiego w celu realizacji autorytarnych rządów „silnej ręki”. W rzeczywistości grupę „pułkowników” tworzyli politycy „przebrani na pewien czas w oficerskie mundury”[37]. „Przebrani” przez Piłsudskiego, który był twórcą grupy, a nie jej członkiem, co może sugerować wskazywanie na obecność sześciu wyższych oficerów w pierwszym rządzie „pułkowników”[38]. Piłsudski – będący marszałkiem – pełnił funkcję ministra spraw wojskowych. Pozostałymi wyższymi oficerami w rządzie byli premier Świtalski (major), minister poczt i telegrafów Ignacy Boerner (pułkownik), kierownik Ministerstwa Skarbu Ignacy Matuszewski (pułkownik), minister pracy i opieki społecznej Aleksander Prystor (podpułkownik) oraz minister spraw wewnętrznych Sławoj Felicjan Składkowski (generał).

Wymienieni tworzyli grupę „pułkowników”, chociaż ich status w jej obrębie były zróżnicowany. Świtalski i Prystor stanowili trzon grupy. Mniejsze znaczenie mieli pozostali, co ukazuje specyficzną – nieformalną wewnętrzną hierarchię tego środowiska, jeśli weźmie się pod uwagę, że generałem był Składkowski. Mimo tego najwyższego stopnia oficerskiego nie miał możliwości kreowania działań grupy. Rzeczywista hierarchia w grupie „pułkowników” wynikała ze znaczenia politycznego, a nie z posiadanego stopnia w Wojsku Polskim. Nie można więc przyjąć założenia o pełnym przeniesieniu wzorów wojskowych na grunt polityki, co sugerowała opozycja. Nie ulega jednak wątpliwości, że dla wszystkich „pułkowników” największym autorytetem był Piłsudski i jego wola była traktowana jak rozkaz, któremu bezdyskusyjnie należało się podporządkować – nawet kosztem własnych ambicji. W tle tych kontrowersji uwydatniał się spór między cywilnym modelem władzy partyjnej a realnymi doświadczeniami z okresu walki o niepodległość – ta, nie tylko w Europie, łączyła się w naturalny sposób z formacjami zmilitaryzowanymi. Sytuacja w II Rzeczypospolitej bezpośrednio po odzyskaniu niepodległości i podczas walki o granice w naturalny sposób preferowała kręgi wojskowe, z natury przeciwne „partyjnictwu” (określenie zostało – wbrew oryginalnym zapisom – przekształcone po II wojnie światowej na „partyjniactwo”).

W latach 1929–1935 (z przerwą na okres od 29 grudnia 1929 do 29 marca 1930 r.) „pułkownicy” mieli największy wpływ na rządy w państwie polskim. W rezultacie, prawdopodobnie także w środowisku socjalistów, powstał nowy termin – „rządy pułkowników”, który następnie został upowszechniony. Do popularyzacji tego terminu przyczynił się socjalista Adam Próchnik, będący posłem Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) w Sejmie II kadencji. Próchnik w pracy Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej (wydanej po raz pierwszy w 1933 r.) wprowadził numerowanie kolejnych rządów „pułkowników”[39]. Książka Próchnika była wznawiana w latach 1957 i 1983, przyczyniając się do wytworzenia negatywnego mitu o grupie „pułkowników” i okresie jej rządów. Wbrew prawdzie i nieobiektywnie przedstawiono sprawowaną przez nich władzę jako czas – inspirowanych przez Piłsudskiego – rządów wojskowych, przejawiających dyktatorskie tendencje. Prawdą jest, że grupa „pułkowników” optowała za rządami „silnej ręki” i zgodnie z duchem epoki opowiadała się za autorytarnymi koncepcjami. W rezultacie podejmowała się radykalnej rozprawy z opozycją, której forma do dnia dzisiejszego wywołuje kontrowersje i sprzeciwy. Nie były jednak prawdziwe posądzenia „pułkowników” o chęć „faszyzacji” Polski, ponieważ grupa dystansowała się od totalitarnych rozwiązań[40].

Oficjalnie od określeń grupa „pułkowników” i rządy „pułkowników” dystansowało się najbliższe otoczenie Piłsudskiego. Janusz Jędrzejewicz po latach wspominał, że termin „pułkownicy” był głupi i świadczył o podejmowanych przez opozycję próbach przedstawienia opinii publicznej, że okres władzy Piłsudskiego to czas rządów konserwatywnych[41]. Nie tylko Jędrzejewicz spośród „pułkowników” krytykował ten termin. W nieformalnym organie prasowym grupy, „Gazecie Polskiej”, w artykule o wymownym tytule Legenda o „pułkownikach”, 5 kwietnia 1930 r. napisano: „Jednym z orężów niesumiennej walki politycznej są różnego rodzaju złośliwe, często perfidne bajki. Sposób to obliczony na głupich, albo takich przynajmniej, którym się nie chce myśleć samodzielnie… A takich są tysiące… Poco się męczyć jakiemś dociekaniem samoistnem, poco wyrabiać sobie jakiś tam sąd prawdziwy własny, jeśli w powietrzu krąży mnóstwo całe gotowych błyskotliwych wersji, które wystarczy wziąć za dobrą monetę i nie sprawdzając ich – powtarzać!… Wersje te puszcza zazwyczaj w obieg nierozsądne plotkarstwo lub zupełnie celowa intryga polityczna. Legenda o tzw. «pułkownikach» jest dziełem tej ostatniej”[42]. Grupa nie była zainteresowana identyfikacją z terminem „pułkownicy”. Własne środowisko „pułkownicy” postrzegali jako piłsudczyków, bliskich współpracowników Komendanta. Dystansowanie się bliskiego otoczenia Piłsudskiego wobec określenia „pułkownicy” nie oznacza, że współcześnie powinniśmy zaniechać stosowania tego terminu. Określenie to – choć w zamierzeniach twórców pejoratywne – jest zgodne z duchem epoki, w której istniało środowisko „pułkowników”. Za sprawą prasy i propagandy opozycyjnej w świadomości społecznej bohaterowie tej książki funkcjonowali właśnie jako „pułkownicy”. Z tego powodu zaproponowanie innej nazwy byłoby problematyczne i niecelowe, tym bardziej że termin „pułkownicy” znajduje odzwierciedlenie w licznych źródłach i wszedł do obiegu historycznego.

Do podstawy źródłowej pracy zalicza się drukowana literatura wspomnieniowa – zarówno spisywana w formie pamiętników oraz wspomnień, jak i na bieżąco w postaci dzienników czy diariuszy. Konsekwencją źródłowego charakteru tej pracy jest konieczność odstąpienia od współczesnych redakcyjnych modernizacji tekstu. Zachowanie oryginalnej pisowni, szyku zdań, a nawet dawnej ortografii w cytatach pozwala na poznanie charakterystycznego języka badanej epoki, łącznie z ówczesnym zasobem pojęć i sposobem myślenia. Dodatkowym uzasadnieniem jest zasada „świętości cytatu”, który tylko w oryginalnej formie zachowuje swe walory dla kolejnych pokoleń historyków.

Tego typu materiał źródłowy i chronologiczna bliskość badanego problemu ujawnia, iż mieści się on w ramach „historii pamięci”. Przy tym to jeden z pierwszoplanowych problemów. Najważniejsze źródło stanowi diariusz Kazimierza Świtalskiego, który obejmuje lata 1919–1935. Świtalski, będąc jednym z prominentnych „pułkowników”, często kontaktował się z Piłsudskim i miał znaczny wpływ na rządy w państwie. Informacje dotyczące działalności własnej oraz innych „pułkowników” Świtalski odnotowywał nierzadko w szczegółowy sposób. Istotne znaczenie ma też spuścizna braci Jędrzejewiczów – Janusza oraz Wacława, a także Sławoja Felicjana Składkowskiego[43]. Wykorzystano również inne tego typu prace oraz odwołano się do artykułów wspomnieniowych pisanych przez „pułkowników” na emigracji po II wojnie światowej – np. na łamach „Zeszytów Historycznych” i „Niepodległości”. Włączenie do analizy pamiętników, wspomnień oraz dzienników łączy się z ryzykiem akceptacji jednostronnej perspektywy ich bohaterów. W celu zrównoważenia tego zagrożenia materiały te skonfrontowano z pracami i tekstami innych piłsudczyków, a także przedstawicieli antysanacyjnej opozycji politycznej. W toku analiz cytowane są też opinie historyków. Z prac innych piłsudczyków szczególnie pomocne okazały się te pozostawione przez ks. prof. Bronisława Żongołłowicza, Henryka Grubera i Kordiana Józefa Zamorskiego[44]. W przypadku opozycji (zarówno centrowej, lewicowej, jak i prawicowej) na podobne wyróżnienie zasługuje literatura wspomnieniowa autorstwa Macieja Rataja, Juliusza Zdanowskiego, Hermana Liebermana, Wincentego Witosa i Stanisława Wojciechowskiego[45]. Wprawdzie nie są to jedyne zewnętrzne relacje wspomnieniowe wykorzystane w pracy, jednak mają znaczną wartość poznawczą, przydatną w analizie środowiska „pułkowników”.

Kolejną kategorią źródeł wykorzystanych w pracy była prasa – zarówno piłsudczykowska, jak i opozycyjna. „Pułkownicy” publikowali w szczególności na łamach „Gazety Polskiej” i „Drogi”. Również ten materiał skonfrontowano ze spojrzeniem innych piłsudczyków oraz opozycji. Umożliwiło to wiele periodyków przedstawiających rozmaite koncepcje światopoglądowe, a w szczególności socjalistyczny „Robotnik”, oraz bliskie obozowi piłsudczykowskiemu organy konserwatystów – krakowski „Czas” i wileńskie „Słowo”. Liczne materiały prasowe wykorzystano dzięki kwerendzie w zbiorach kilku bibliotek cyfrowych: Biblioteki Narodowej, Jagiellońskiej Biblioteki Cyfrowej, Chełmskiej Biblioteki Cyfrowej, Biblioteki Cyfrowej UMCS, Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Śląskiej Biblioteki Cyfrowej, Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej, Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej oraz Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego. Kwerendę przeprowadzono także w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu dysponującej zarówno prasą, jak i literaturą wspomnieniową. Skorzystano ze stenogramów z posiedzeń Sejmu i Senatu II RP, często w pracy odwoływano się do wystąpień parlamentarnych przedrukowywanych w prasie, ewentualnie zrelacjonowanych w dziennikach. Obecne są w pracy również inne źródła – internetowe, zamieszczone w bibliografii jako osobne linki.

W przygotowaniu pracy wykorzystano dorobek ideowo-programowy „pułkowników”, uzupełniony o krytyczne stanowisko ich przeciwników, w postaci publikacji teoretycznych w wersji książkowej bądź w formie broszur. Posłużono się także materiałami dotyczącymi bieżącej działalności politycznej – takimi jak korespondencja prywatna. Mankamenty wynikają z charakteru dostępnego materiału źródłowego, którego specyfikę określił dystans „pułkowników” do sformalizowanych struktur. Piłsudski, tworząc grupę „pułkowników”, doprowadził do powstania nieformalnego gremium decyzyjnego, które często spotykało się w prywatnych mieszkaniach. Ustalenia zapadające na tych spotkaniach rzadko były protokołowane, dlatego dysponujemy jedynie wybranymi informacjami – zawartymi w literaturze wspomnieniowej, w niektórych przypadkach spisywanej po latach. Specyfika źródeł dotyczących „pułkowników” wynika również z tego, że większość postaci identyfikowanych z grupą nie zaliczała się do teoretyków. „Pułkownicy” nie ogłosili oficjalnej deklaracji ideowej ani nie przedstawili własnego oficjalnego, odrębnego od obozu piłsudczykowskiego, programu politycznego. Stanowili grupę ograniczającą się przede wszystkim do praktyki politycznej. Do teoretyków grupy „pułkowników” można zaliczyć zwłaszcza Adama Skwarczyńskiego, a w dziedzinie prawno-ustrojowej Stanisława Cara. W celu ukazania ram polityczno-ustrojowych II RP, w jakich działali „pułkownicy”, w pracy wykorzystano akty prawne opublikowane w Dzienniku Ustaw: uchwałę Sejmu z dnia 20 lutego 1919 r. o powierzeniu Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Naczelnika Państwa, ustawę zasadniczą z 17 marca 1921 r., ustawy o ordynacji wyborczej do Sejmu i Senatu z 28 lipca 1922 r., ustawę z 2 sierpnia 1926 r., która zmieniała i uzupełniała konstytucję z 1921 r., dekret Prezydenta RP z 6 sierpnia 1926 r. o sprawowaniu dowództwa nad siłami zbrojnymi w czasie pokoju oraz o ustanowieniu generalnego inspektora sił zbrojnych, ustawę konstytucyjną z 23 kwietnia 1935 r. oraz ustawy o ordynacji wyborczej do Sejmu i Senatu z 8 lipca 1935 r.

W analizie nie zabrakło spuścizny twórcy grupy „pułkowników” – Piłsudskiego, co umożliwiło wykorzystanie jego Pism zbiorowych. W materiałach źródłowych na uwagę zasługuje zwłaszcza Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego zawierające korespondencję wybitnego pianisty i polityka, w której znajdują się odniesienia do „pułkowników”. Inną kategorią źródeł są raporty policyjne w postaci Komunikatów Informacyjnych Komisariatu Rządu na m.st. Warszawę pozwalające na oddanie nieoficjalnego spojrzenia opozycji – nie zawsze znajdującego odzwierciedlenie na łamach prasy – na grupę „pułkowników”. Zauważalnych jest wiele domysłów, a nawet konfabulacji, które trudno rozstrzygnąć. Nie wiadomo, na ile rzetelnie policja oddzielała informacje pewne od pozbawionych odzwierciedlenia w rzeczywistości.

Konfrontacja źródeł publikowanych z archiwaliami pozwoliła zweryfikować niektóre tezy. Autor sięgnął do zbiorów Archiwum Akt Nowych w Warszawie, wyzyskując materiały z zespołów: Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (Sekretariat Generalny i Klub Parlamentarny w Warszawie), Obóz Zjednoczenia Narodowego. Centrala w Warszawie, Akta Walerego Sławka, Akta Lucjana Żeligowskiego oraz Prezydium Rady Ministrów w Warszawie. Ułatwiło to przedstawienie mechanizmów działania „pułkowników”. Ukazano wypowiedzi zawarte w korespondencji bądź na forum Sejmu i Senatu. Materiały z kwerend wykorzystano do opisania BBWR i OZN – w świetle roli „pułkowników” w ich strukturach oraz zróżnicowanego stosunku, jaki przejawiali wobec tych organizacji. Przydatny okazał się również niepublikowany dziennik gen. Lucjana Żeligowskiego, który wprawdzie nie zaliczał się do „pułkowników”, ale przekazał cenne informacje dotyczące tworzonej przez nich grupy w okresie jej dekompozycji. Archiwalia te – podobnie jak zgromadzone w innych placówkach – były już wielokrotnie analizowane i wykorzystywane w publikacjach biograficznych bądź ogólnych opracowaniach okresu II Rzeczypospolitej. Chociaż obecność archiwaliów w dyskursie badawczym nie znalazła odzwierciedlenia w postaci osobnej publikacji monograficznej poświęconej grupie „pułkowników”, to w pracy zostały wykorzystane opracowania bazujące na tych materiałach. Pozwoliło to na opisanie wielu szczegółowych zjawisk umożliwiających przedstawienie tła polityczno-ustrojowego działalności grupy „pułkowników”. Nie pominięto fundamentalnych kwestii problemowych dotyczących „pułkowników”. Autor traktuje jednak przeprowadzenie dalszych kwerend archiwalnych jako postulat badawczy na przyszłość. Pozwoli to na poszerzenie analiz o kolejne kwestie szczegółowe, co wobec i tak znacznej objętości pracy nie stanowi obecnie priorytetu. W pracy wykorzystano też materiały źródłowe, które odnajdywano i publikowano na początku XXI w. Do takich materiałów można zaliczyć uzupełnienie do diariusza Świtalskiego Nieznane dokumenty dotyczące powstania gabinetu Kazimierza Świtalskiego (tzw. pierwszego rządu «pułkowników») 14 IV 1929 r. oraz Referat Bronisława Pierackiego na temat walki politycznej przed wyborami 1928 roku[46].

Punktem wyjścia analiz podjętych w pracy było przedstawienie tożsamości politycznej przyszłych „pułkowników”. Konieczne stało się zatem odwołanie do przełomu XIX i XX w., a więc okresu niepodległościowej działalności w ruchu socjalistycznym u boku Piłsudskiego dwóch najstarszych przyszłych „pułkowników” – Aleksandra Prystora (ur. 2 stycznia 1874 r.) i Walerego Sławka (ur. 2 listopada 1879 r.). W celu ukazania ówczesnej rzeczywistości polityczno-społecznej pierwszy rozdział rozpoczyna się od przedstawienia przemian ideowych polskiego społeczeństwa pod zaborami. Najstarsi „pułkownicy” – tak jak Piłsudski – byli mentalnie zakorzenieni w XIX-wiecznej tradycji ruchu oporu tej części społeczeństwa polskiego, która nawet po przegranym powstaniu styczniowym z 1863 r. nie pogodziła się z utratą niepodległości. Na początku XX w. najbliższe otoczenie Piłsudskiego tworzyło już grupę, ale nie byli to jeszcze „pułkownicy”. Ta geneza wyjaśnia specyfikę grupy „pułkowników” – Piłsudski był jako leadership jej założycielem, a grupa posługiwała się osobą Komendanta w roli „mitu założycielskiego”. Zaliczanie Komendanta do składu grupy obalałoby ten mit. Doświadczenia wynoszone z konspiracyjnej działalności sprzyjały konsolidacji przyszłej grupy „pułkowników”. W dalszej części pierwszego rozdziału ukazano niejednoznaczny stosunek Piłsudskiego do socjalistycznej doktryny. Piłsudski sugerował przyszłym „pułkownikom” odchodzenie od fascynacji ideologią czynu, za jaką był uważany socjalizm. Tym samym ukazany został prymat idei niepodległościowej w poglądach przyszłej grupy „pułkowników”. W pierwszej części pracy odwołano się również do procesów sprzyjających tworzeniu się grupy w okresie I wojny światowej. Umożliwiała to służba późniejszych „pułkowników” w Legionach Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej. To w latach 1914–1918 środowisko bliskich współpracowników Komendanta uzyskało ideowy fundament.

Druga część pracy dotyczy walki „pułkowników” z „wynaturzeniami” ustroju demokracji parlamentarnej w Polsce, które otoczenie Piłsudskiego określało pejoratywnymi terminami – „partyjnictwo” i „sejmokracja”. Ramy analizy w tej części pracy wyznacza okres od listopada 1918 do grudnia 1922 r., a więc przedział czasowy od uzyskania niepodległości do zabójstwa pierwszego prezydenta RP Gabriela Narutowicza. Był to okres, w którym „pułkownicy” zniechęcili się do demokratycznej formy polityczno-ustrojowej. W środowisku przyszłej grupy „pułkowników” klarowała się chęć przejęcia niepodzielnej władzy, nawet jeśli miałoby to oznaczać wejście na drogę odbiegającą od parlamentarnych metod działania. Do zbrojnego zamachu ówcześnie nie doszło – możliwe, że jedną z przyczyn był brak popierającej Piłsudskiego skonsolidowanej grupy „pułkowników”. Od 1923 r. „pułkownicy” zmierzali do „rewolucji moralnej”, jaką było dla nich późniejsze przejęcie władzy. W latach 1923–1926 spotykali się w prywatnych mieszkaniach z Piłsudskim. Spotkania te stanowiły okazję do zacieśniania wzajemnych więzi i kształtowania realnej hierarchii w obrębie grupy. Brakowało już tylko sprzyjających okoliczności umożliwiających przejęcie władzy. Okoliczności takie pojawiły się w maju 1926 r. i zostały przez Piłsudskiego oraz jego współpracowników w pełni wykorzystane. Grupa „pułkowników” była już wówczas ukształtowana, dlatego w drugim rozdziale poruszono problem grupowych mechanizmów działania po przejęciu władzy przez obóz Piłsudskiego. W tej części pracy ukazano także proces przygotowań do wyborów parlamentarnych w 1928 r., których organizację powierzono „pułkownikom”. To wówczas powstał Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem – płaszczyzna polityczna grupy „pułkowników”, która w zamierzeniu twórców miała stanowić alternatywę wobec tradycyjnych partii politycznych. W tej części również została omówiona specyfika BBWR i jego znaczenie w działaniach bliskiego otoczenia Piłsudskiego.

Okres od 1926 do 1929 r. nie był czasem bezpośrednich rządów „pułkowników”, lecz systematycznego wzrostu ich znaczenia. Z tego powodu na początku trzeciego rozdziału przedstawiono proces umacniania się grupy „pułkowników” w elicie władzy. Zjawisko to można traktować jako genezę okresu rządów „pułkowników”, któremu poświęcona jest trzecia część pracy. Przedstawiono proces powstawania i upadku kolejnych rządów oraz mechanizmy sprawowania władzy przez grupę „pułkowników”. Ukazano formowanie samoświadomości grupy, która zrodziła się w walce z antysanacyjną opozycją polityczną. Traciła na znaczeniu genealogia starszej generacji „pułkowników”, wywodzącej się z kręgu lewicy niepodległościowej. W okresie rządów „pułkowników” największym wrogiem bliskiego otoczenia Piłsudskiego byli dawni „towarzysze broni” tworzący lewicę parlamentarną w II RP. W tym rozdziale przedstawiono również przełom w historii grupy „pułkowników”, jakim był wyjazd Józefa Piłsudskiego w celach wypoczynkowych na portugalską Maderę. Komendant wyjechał w grudniu 1930, a wrócił w końcu marca 1931 r. Do tego czasu kontrolował wiele działań „pułkowników”, ale ci zyskali w okresie nieobecności Piłsudskiego niespotykaną wcześniej swobodę w podejmowaniu samodzielnych decyzji. Niewiele zmieniło się po powrocie Piłsudskiego z urlopu, ponieważ twórca grupy oświadczył „pułkownikom”, że nie będzie już tak często jak dawniej angażował się w prace państwowe. Piłsudski zamierzał poświęcić się sprawom Wojska Polskiego oraz polityki zagranicznej, a do tego dochodził jego pogarszający się stan zdrowia. Stworzyło to przed „pułkownikami” szersze możliwości działania. Ta pozornie korzystna dla grupy sytuacja była początkiem późniejszego rozpadu. W rozdziale trzecim przeanalizowano problem emancypacji „pułkowników” spod władzy Komendanta.

W czwartym rozdziale przedstawiono proces dezintegracji grupy „pułkowników”, która doprowadziła do jej rozbicia w latach 1935–1939. Geneza tego zjawiska sięga prac nad nową konstytucją. Tym pracom poświęcono odrębny podrozdział. Do dekompozycji nie doszłoby, gdyby nie śmierć Piłsudskiego. Była to tragedia dla „pułkowników”, którzy stracili swego patrona i założyciela. Mit założycielski nadal funkcjonował, dodatkowo umocniony uroczystościami pogrzebowymi, ale zanikła druga funkcja – najwyższego autorytetu decyzyjnego, tak istotna w procesie sprawowania władzy przez grupę „pułkowników”. Śmierć Komendanta oznaczała więc definitywne wejście na drogę dekompozycji. Rozbieżności między „pułkownikami” przestały być już tajone i łagodzone autorytetem Piłsudskiego. „Pułkownicy”, którzy w dalszym ciągu byli lojalni wobec Walerego Sławka, przegrali walkę o władzę w obozie piłsudczykowskim z otoczeniem Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych – Edwarda Śmigłego-Rydza oraz grupą „zamkową” prezydenta Ignacego Mościckiego. Nie było już BBWR, powstała nowa organizacja – Obóz Zjednoczenia Narodowego. Było to przełomowe wydarzenie w dziejach obozu piłsudczykowskiego, dlatego w pracy omówiono krytyczny stosunek niektórych „pułkowników” do nowej organizacji, która czerpała z ideologii ruchu narodowego, a więc przeciwników grupy. Opisano też losy tej części dawnej grupy, która wypowiedziała lojalność i posłuszeństwo wobec nieformalnego przywódcy „pułkowników”, jakim był Sławek. Z funkcjonalnego punktu widzenia żadna grupa dążąca do władzy nie jest demokratyczna – walka o władzę w grupie stanowi naturalny czynnik dynamizujący jej działania, ale też jest źródłem konfliktów personalnych. Część grupy opozycyjna wobec Sławka – w jej skład wchodzili Bogusław Miedziński i Adam Koc – nie tylko zaakceptowała rzeczywistość polityczną po 1935 r., ale nawet aktywnie brała udział w jej współtworzeniu. Nastąpiło przejście niektórych „pułkowników” na stronę generała, a następnie marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza, który tym samym przyczynił się do powstania „nowej grupy pułkowników”. Nie było to już tak wpływowe i skonsolidowane środowisko polityczne, jak grupa „pułkowników” za życia Piłsudskiego. Sprzyjał temu brak powszechnego i niepodlegającego dyskusji autorytetu Śmigłego-Rydza w obozie piłsudczykowskim – co jednak nie przeszkodziło mu w odgrywaniu istotnej roli w państwie.

Piąta część ukazuje losy „pułkowników” z perspektywy wojennej klęski i emigracyjnych losów. Obranie takiej formy jest uzasadnione, ponieważ II wojna światowa i dalsze losy na emigracji stanowią metaforycznie „ostatni rozdział” w historii „pułkowników”, wiążący się z dążeniami do utrwalenia poglądów środowiskowych. Nie było to łatwe ze względu na śmierć i aresztowania części „pułkowników” przez władze okupacyjne. Po szoku pierwszych miesięcy wojny utrwalenia poglądów środowiska podjęła się młodsza generacja „pułkowników” urodzonych w latach dziewięćdziesiątych XIX w.

Szerokie ramy czasowe pracy – od XIX-wiecznych tradycji do okresu „zimnej wojny” – pozwalają na zrozumienie specyfiki grupy „pułkowników”, a także oddanie tła politycznego obfitującego w przełomowe wydarzenia w historii Polski. Bez podjęcia tak szerokiego spektrum trudno byłoby dostrzec genezę powstania „pułkowników” jako rdzenia środowiska piłsudczyków w systemie polityczno-ustrojowym II RP, a także przesłanki, które doprowadziły do rozbicia ich grupy.

Dziękuję prof. dr. hab. Jarosławowi Kłaczkowowi – promotorowi tej pracy. Wydanie książki związane jest z nagrodą za debiut, przyznaną mi przez Instytut Pamięci Narodowej oraz Instytut Historii PAN. Składam podziękowania recenzentom wydawniczym – prof. dr. hab. Arkadiuszowi Adamczykowi oraz dr. Arturowi Kuprianisowi, których uwagi pozwoliły mi przedstawić ulepszoną wersję pracy.

1

Tożsamość ideowo-polityczna przyszłych „pułkowników”

Przemiany ideowe polskiego społeczeństwa pod zaborami

Wiek XIX traktowany jest w sferze idei jako odrębna epoka, zamknięta latami 1815–1914. Taka datacja w przypadku społeczeństwa polskiego łączy się z brakiem własnej państwowości, powiązanym w różnych fazach z uciskiem administracji państw zaborczych – a zarazem znaczącymi zmianami w sferze kultury i mentalności, które określane są mianem formowania się „nowoczesnego narodu”. W tej epoce nastąpiła całkowita przebudowa struktury społecznej – od społeczeństwa stanowego do społeczeństwa klasowego. Naród bez państwa, i to w tak długim okresie, to fenomen, którego przejawem było kształtowanie się swoistej podmiotowości obywateli i różnych form organizacyjnych typu społecznego – bez ram w postaci własnego państwa. Widoczne to było także za granicami, w kręgach emigracji politycznej. Warstwą ideotwórczą była formująca się przez cały wiek XIX inteligencja, której korzenie sięgają – co wykazywał Józef Chałasiński[1] – ideologii i mentalności szlacheckiej. Mieściły się w niej swoiście pojmowany demokratyzm polityczny zakładający, że „szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie”, marzenie o „złotej wolności” i przywiązanie do tradycji. Charakterystyczne było też utrzymywanie postaw religijnych, umocowanych, zwłaszcza na szczeblu parafialnym, w tradycji polskiego Kościoła. Wśród dawnych stanów widoczna była na ziemiach polskich ograniczona rola ideotwórcza mieszczaństwa, które w nowej strukturze klasowej podzieliło się na często obcą narodowościowo burżuazję, drobnomieszczaństwo i zróżnicowaną „klasę robotniczą”. Tak zróżnicowane dawne mieszczaństwo nadal nie miało wielkiej siły ideotwórczej – jedynym wyjątkiem stał się w końcu XIX w. w polskich realiach socjalizm, w którego łonie występowały jednak liczne rozbieżności.

W kręgach inteligencji pojawiły się w XIX w. kolejno dwie wielkie idee: romantyzm i pozytywizm. Znaczenie tych opozycyjnych idei wykraczało poza historię literatury – budowały one systemy wartości, jakimi kierowało się całe społeczeństwo. Postawy ideowe przekładały się na praktykę społeczną, czego najdobitniejszym przejawem było szukanie właściwej drogi do odzyskania niepodległości. Z perspektywy pokolenia późniejszych piłsudczyków urodzonych w czasach pozytywizmu obie postawy – romantyczna i pozytywistyczna – przenikały się, tworząc synkretyczny system wartości, porządkowany zarówno przez hasło walki o niepodległość, jak i hasło walki o przebudowę stosunków społeczno-gospodarczych. Nowym zjawiskiem z przełomu XIX i XX w. było zalegalizowanie przez zaborców różnych organizacji społecznych, w tym towarzystw i fundacji. Podejmując programową działalność statutową, organizacje te realizowały własne idee. Z kolei powstające w sferze polityki stronnictwa i partie sprowadzały wielkie idee do własnej praktycznej ideologii. Władze państw zaborczych ulegały biurokratycznej centralizacji, a żywioł społeczny był bardzo pluralistyczny, zarówno pod względem wyznaniowym, jak i kulturowym. Rozwój systemu oświatowego i popularyzacja prasy przynosiły nowe pojmowanie ówcześnie definiowanych podstawowych kategorii, jakimi były: społeczeństwo, naród oraz państwo. Miały one nadal wymiar idei, ale ujmowanych praktycznie – w metodologii określa się to mianem operacjonalizacji pojęć.

W sumie doskonaliła się świadomość społeczna, co wynikało z postępów racjonalizacji myślenia o podstawowych kwestiach społecznych. Nawet Kościół rzymskokatolicki podjął w drugiej połowie XIX w. kwestie społeczne ujęte w formę katolickiej nauki społecznej. Dawne poczucie niezmienności przekształciło się w końcu XIX stulecia w potrzebę reform społecznych i ustrojowych. O ile dawniej inicjatywy tego typu przypisywano zadaniom władzy państwowej bądź kościelnej, o tyle w XIX w. do głosu doszły też podmioty w postaci organizacji niepodległościowych i rewolucyjnych o ambicjach reformatorskich, działające często wbrew władzy państwowej. W filozofii pojawiały się tezy katastroficzne, wiązane z końcem wieku i ryzykiem modernizacji.

W polskiej tradycji historycznej bardziej utrwaliły się heroiczne XIX-wieczne walki o odzyskanie niepodległości. Państwo polsko-litewskie zostało podzielone między Rosję, Prusy i Austrię – ziemie Rzeczypospolitej znalazły się pod panowaniem trzech dynastii: Romanowów, Hohenzollernów i Habsburgów. Tym samym dawni poddani ostatniego króla Rzeczypospolitej Stanisława Augusta Poniatowskiego (1732–1798) stanęli wobec nowej perspektywy, która wpłynęła na dwoistość przyjmowanych postaw. Jedna zakładała uznanie przemian politycznych wytworzonych w wyniku upadku państwowości polsko-litewskiej, drugą charakteryzował sprzeciw wobec zaistniałej sytuacji. Epoka napoleońska dodatkowo zróżnicowała postawy społeczne, czego przejawem były losy legionistów. Należy hipotetycznie zakładać, że doświadczenia związane z organizacją Legionów gen. Jana Henryka Dąbrowskiego (1755–1818), a następnie próby nawiązania do idei legionowej przez Adama Mickiewicza (1798–1855) wpłynęły na uformowanie się mitu założycielskiego środowiska piłsudczyków. Świadczy o tym nie tylko nazwa Legionów Polskich, lecz także początkowe poczucie grupowego wyobcowania widoczne choćby w pieśni My, Pierwsza Brygada.

W odmienny sposób kształtowała się mentalność Polaków w trzech zaborach. W każdym okresowo następował wzrost nastrojów niepodległościowych znajdujący odzwierciedlenie w powstaniach narodowych. W Królestwie Polskim w nocy z 29 na 30 listopada 1830 r. wybuchło powstanie listopadowe. Każda klęska poniesiona w walkach powstańczych miała wymiar narodowy – dotyczy to także błędnie interpretowanego jako lokalne powstania krakowskiego (1846 r.), którego niepowodzenie wiązało się z wydarzeniami tak zwanej rabacji galicyjskiej[2]. Było to w istocie powstanie narodowe. W okresie Wiosny Ludów (1848–1849) doszło do – stłumionych przez władze zaborcze – polskich buntów w Krakowie, we Lwowie oraz w Wielkopolsce. Do kanonu polskich wartości narodowych weszło powstanie styczniowe (1863–1864), którego wybuch potwierdził, że upadek listopadowego zrywu i następujące w jego efekcie represje nie pogrzebały idei odzyskania Rzeczypospolitej, a więc własnej organizacji państwowej. Walki rozpoczęły się 22 stycznia 1863 r. Insurekcja ta wygasła jesienią 1864 r.[3], ale pozostawiła legendę, która stała się ideowym wzorem dla następnych pokoleń Polaków. W okresie walk powstańcy potrafili stworzyć struktury organizacyjne podziemnej państwowości, której fenomen odwoływał się do tradycji Rzeczypospolitej nie tylko jako państwa polsko-litewskiego, lecz także ruskiego, co w sposób symboliczny oddawała powstańcza pieczęć Rządu Narodowego. Pieczęć tę tworzyły trzy herby – polski Orzeł, litewska Pogoń oraz Archanioł Michał – patron Rusi. Dlatego powstańcze działania zbrojne nie były ograniczone do terenów Królestwa, lecz objęły także Litwę i Ruś[4]. Tym samym, chociaż w XIX w. nie podejmowano już dalszych prób powstańczych, uformował się kolejny mit założycielski piłsudczyków, wskazujący, że droga do niepodległości wymaga stosowania siły i ponoszenia ofiar. Martyrologia, zsyłki na Syberię, konfiskaty majątków rodzinnych – wszystko to współtworzyło mit założycielski, który w wersji religijnej ujmowany był w haśle „Polska Chrystusem narodów”.

Zwracają uwagę długofalowe skutki przedstawianych wydarzeń. Gdy wygasały walki, pojawiały się spory o sensowność powstań, przenoszone również na emigrację. Polemiki tego typu ponawiane były po kolejnych powstaniach – trwają również współcześnie. Niezależnie od kształtujących kolejne pokolenia dyskusji można stwierdzić, że doświadczenie klęski walk w latach 1830–1831 wpłynęło zasadniczo na przemiany świadomościowe polskiego społeczeństwa, które utrwaliła literatura romantyczna – przede wszystkim Dziady Adama Mickiewicza i Kordian Juliusza Słowackiego (1809–1849). Podobne znaczenie – sprzyjające recepcji pozytywistycznych idei – miało powstanie styczniowe. W duchu haseł pozytywistycznych – pracy organicznej i pracy u podstaw – odrzucano czyn zbrojny, a wskazywano na możliwość przeciwstawienia się rusyfikacji przez rozwój gospodarczy oraz podniesienie poziomu oświaty (głównie wśród chłopów). Punktem odniesienia była sytuacja w Wielkim Księstwie Poznańskim, w którym trwała „najdłuższa wojna nowoczesnej Europy”. Założenia pozytywizmu były przedstawiane ideowo przede wszystkim przez periodyki ukazujące się w Warszawie, co uzasadniło nadanie mu nazwy „pozytywizmu warszawskiego”. Realia prowincjonalne wskazywały – podobnie jak w czasach oświecenia – że idee umiejscawiają się w ośrodkach cywilizacyjnych i potrzeba wielu lat, aby znalazły swoje miejsce w terenie. Siła idei polegała na tym, że znajdowały one uznanie najpierw w warstwie opiniotwórczej, jaką była inteligencja, usiłująca z kolei „przed narodem nieść oświaty kaganiec” i wcielać je w życie w skali całego społeczeństwa.

Doświadczenie poniesionych klęsk wpływało na szybki wzrost nastrojów lojalistycznych wśród dużej części polskiego społeczeństwa. Grunt pod lojalizm stworzyła autonomia Galicji, która uzyskała własny Sejm Krajowy[5]. Autonomia zapewniała dobre warunki do rozwoju kultury i nauki w polskim duchu, ale związana była z wyrzeczeniem się dążeń do odzyskania niepodległości Polski. Obserwując carskie represje w Kongresówce – intensyfikowane po powstańczych klęskach – polskie społeczeństwo w Galicji odebrało liberalizację polityki austriackiej jako szczególne dobrodziejstwo. Było ono tym bardziej widoczne, że w Królestwie Polskim kolejność była odwrotna – liberalizację zastąpiła epoka kolejnych rusyfikacyjnych represji. Za datę kończącą proces formowania się galicyjskiej autonomii przyjmuje się rok 1873, kiedy to austriacki dwuizbowy parlament w Wiedniu – Rada Państwa – przestał być tworzony przez delegatów poszczególnych sejmów krajowych. Zastąpili ich posłowie wybierani w bezpośrednich wyborach kurialnych[6].

W zaborze pruskim niepowodzenia ruchów powstańczych stworzyły podłoże pod nastroje lojalistyczne, jednak nie w galicyjskiej formie. Było to niemożliwe ze względu na odmienny – nieprzychylny stosunek władz pruskich do Polaków. Wydźwięk propagandowy klęski styczniowej insurekcji, zwycięstwo Prus w wojnie z Francją (1870–1871) oraz będące tego konsekwencją zjednoczenie Niemiec[7] spotęgowały wrażenie pozbawienia sprawy polskiej szans na zewnętrzne wsparcie[8]. Złudzeń nie pozostawiała germanizacyjna polityka prusko-niemieckich władz w kolejnych dekadach do wybuchu I wojny światowej. Podejmowane działania – wymierzone w polskie życie gospodarcze, kulturalne i oświatowe, realizowane przez administrację oraz sądownictwo – prowadzono nie tylko w zaborze pruskim, lecz także na Śląsku. Jednym ze świadectw wrogiej Polakom polityki był tak zwany Kulturkampf (niem. „walka kulturowa”) – rozpoczęty w 1871 r.[9] Całość polskiego oporu wobec germanizacyjnej polityki symbolicznie określił Stefan Bratkowski (budując scenariusz serialu TV) jako „najdłuższą wojnę nowoczesnej Europy”. Polityka tego oporu miała oparcie w koncepcji pozytywizmu warszawskiego. Na tym gruncie największe wpływy uzyskali zwolennicy ruchu narodowego, w którym szybko wzrastało znaczenie koncepcji Romana Dmowskiego (1864–1939)[10].

Nastroje związane z sytuacją w zaborze pruskim, ale także wywołane klęską powstania styczniowego w zaborze rosyjskim, starali się wykorzystać konserwatyści krakowscy, zwani stańczykami – przedstawiając koncepcję trójlojalizmu, który opierali na konieczności posłuszeństwa Polaków wobec trzech państw zaborczych. Wezwali do tego polskich konserwatystów w państwie Hohenzollernów i Romanowów. Programowy wykład trójlojalizmu przedstawił Stanisław Koźmian (1836–1922) w 1878 r. na łamach krakowskiego „Czasu”[11]. Wezwanie to nie trafiło na podatny grunt, ponieważ tylko w Galicji dawało realne korzyści. Jedynie tam u schyłku XIX i na początku XX w. Polacy mogli bowiem pielęgnować własną tożsamość narodową[12]. W wyniku galicyjskiej autonomii wytworzyła się jednak sytuacja, której władze habsburskiej monarchii wcześniej nie przewidziały. Życie polityczne uległo całkowitej przebudowie – pojawiło się zjawisko instytucjonalizacji idei politycznych w formie stronnictw i partii. Struktura wielkich idei, takich jak konserwatyzm czy demokratyzm, została zastąpiona ideologią poszczególnych ugrupowań partyjnych. Od początku XX stulecia Galicja stawała się ostoją polskiego ruchu irredentystycznego z zaboru rosyjskiego, którego przedstawiciele szukali schronienia w obawie przed represjami w państwie Romanowów. Przychylność Austro-Węgier – wyrażająca się nawet w pewnym bezpośrednim wsparciu – była możliwa wobec napięcia we wzajemnych stosunkach Wiednia i Petersburga.

Już od czasów reform księcia Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego w kolejnych dekadach w zaborze rosyjskim zwiększało się znaczenie problematyki gospodarczej w życiu codziennym. W 1864 r. nastąpiło uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim, co stanowiło konsekwencję powstania styczniowego. Wcześniej, bo w 1861 r., zostało zapoczątkowane uwłaszczenie w innych częściach Imperium Rosyjskiego, a więc i na Ziemiach Zabranych[13]. Nie wpłynęło to na poprawę sytuacji materialnej chłopów, ponieważ reforma była spóźniona i anachroniczna[14]. Chłopów obciążano podatkami, brakowało też ziemi, co sprawiało, że ich sytuacja ulegała pogorszeniu. Opóźniło to ich uświadomienie polityczne, które było uwarunkowane procesem przekazywania ziemi na własność[15]. Natomiast w konsekwencji forsowanego w Rosji od końca XIX stulecia programu rozwoju przemysłu wzrastała liczba robotników[16]. Ze zjawiskiem tym nie wiązały się efektywne formy zmierzające do zapewnienia im odpowiednich warunków materialnych[17]. Dostrzegając to, robotnicy zwracali się w kierunku radykalnych ugrupowań politycznych – opierających się na rewolucyjnych koncepcjach. Ideologią tego typu był socjalizm. Był to jednak okres, w którym upowszechniały się także inne koncepcje opozycyjne wobec socjalizmu: konserwatyzm, pozytywizm, liberalizm i narodowa demokracja.

W tle zjawiska szerzenia się rozmaitych prądów ideowych na ziemiach zaboru rosyjskiego po powstaniu styczniowym – do wybuchu I wojny światowej – zauważalna była polaryzacja postaw polskiego społeczeństwa. Było to związane ze zwiększeniem się tempa przemian ideowych w tym okresie[18]. Z jednej strony część Polaków charakteryzował – podobnie jak w Galicji – lojalizm, jednak z drugiej od przełomu XIX i XX w. przybywało zwolenników oporu wobec rosyjskiej władzy. Opór przybierał różne formy – wyrażał się na przykład w unikaniu płacenia podatków i uchylaniu się przez mężczyzn w wieku poborowym od służby wojskowej. Rosjanie byli przez część polskich elit bojkotowani na płaszczyźnie życia towarzyskiego, naukowego i kulturalnego. Sprzeciwiając się trendom rusyfikacyjnym w nauczaniu, organizowano polską oświatę konspiracyjną. Swoje niezadowolenie manifestowały środowiska studenckie, inteligenckie, ziemiańskie i mieszczańskie, inicjujące działalność nieoficjalnych sądów obywatelskich. Orzekały one o winie i rozstrzygały spory – opierając się na wartościach takich jak honor i patriotyzm[19]. Działania te były pokojową formą kontestacji rosyjskiej władzy zaborczej, której skalę trudno precyzyjnie określić. Pewne jest, że równolegle z przedstawionymi formami sprzeciwu rozwijał się zbrojny opór w Królestwie Polskim i na Ziemiach Zabranych. Wywodził się z ruchu socjalistycznego – przedstawiającego niejednoznaczne oblicze ideowe, z którego także wyrastają korzenie orientacji piłsudczykowskiej, w tym późniejszej grupy „pułkowników”.

Korzenie – walka o socjalizm czy o niepodległość?

Korzenie grupy „pułkowników” sięgają wczesnego okresu działalności jej twórcy – Józefa Piłsudskiego. Z działalnością tą związana była autorska wizja polityczna przywódcy, która kształtowała się pod wpływem jego własnych doświadczeń od końca XIX stulecia. Przyszły marszałek nigdy nie był ideologiem ani teoretykiem – stąd trudności z rozgraniczeniem tego, co można uznać za świadectwo jego światopoglądu, a co za przejaw politycznej strategii. Piłsudski był zaangażowany w ruch socjalistyczny, ale perspektywiczny cel jego działalności stanowiło doprowadzenie do odrodzenia polskiej państwowości. Systematycznie wzrastał autorytet Piłsudskiego w ruchu socjalistycznym, z którego wyodrębnił on własną grupę wpływu – tworzącą pierwszy zrąb grupy „pułkowników”. Nie oznaczało to natychmiastowego zerwania związków z socjalizmem. W rezultacie pojawia się pytanie, gdzie szukać korzeni „pułkowników” – w socjalizmie czy w związku z apolityczną i apartyjną ideą niepodległości? Odpowiedź – daleka od jednoznaczności – zawiera się w złożonej historii ruchu socjalistycznego na ziemiach zaboru rosyjskiego i austriackiego do wybuchu I wojny światowej w 1914 r.

Na tereny Królestwa Polskiego i Ziem Zabranych ruch socjalistyczny przenikał od drugiej połowy lat siedemdziesiątych XIX stulecia przede wszystkim z Rosji[20]. Jego zwolennicy pojmowali rzeczywistość jako płaszczyznę, na której toczyła się „walka klas” – robotników i burżuazji. Przekonani, że reprezentują interesy robotników, socjaliści dążyli do wywołania rewolucji, która objęłaby cały świat. Czyniło to z nich internacjonalistów – odrzucali tradycję, kulturę i historię, postulując także odejście od wartości chrześcijańskich. Tylko wówczas zasadne było głoszenie programu zniesienia różnic stanowych i wprowadzenia utopijnej równości w zakresie posiadanego majątku. Realizację tego programu umożliwiać miało wykształcenie „zawodowych” rewolucjonistów, ponieważ nie mogli tego uczynić „nieuświadomieni” robotnicy. Odpowiadała temu koncepcja Karola Marksa „klasy w sobie” oraz „klasy dla siebie”. Socjalizm w tym wydaniu był reprezentowany przez zwolenników ideologii Marksa i Fryderyka Engelsa – określanej jako marksizm.

Równolegle ze wzrostem popularności socjalizmu na ziemiach zaboru rosyjskiego ujawniał się niejednoznaczny charakter tego kierunku. Internacjonalistyczny marksizm wiązał się z odrzuceniem dążeń do odbudowy państwa polskiego, dlatego do historii przeszedł jako nurt antyniepodległościowy. Jednak nie wszyscy socjaliści byli gotowi zrezygnować z aspiracji do wskrzeszenia polskiej państwowości. Świadczą o tym postanowienia paryskiego zjazdu socjalistów z zaboru rosyjskiego (17–23 listopada 1892 r.). W wyniku obrad zjazdu utworzony został Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich (ZZSP), a następnie Polska Partia Socjalistyczna (PPS)[21]. Ten odłam ruchu socjalistycznego w pierwszej kolejności zmierzał do stworzenia demokratycznego państwa polskiego, a dopiero potem – do wprowadzenia w życie programu charakteryzującego doktrynę socjalistyczną. Z tego powodu postanowienia zjazdu paryskiego nie odpowiadały wielu socjalistom, którzy obawiali się marginalizacji klasowego znaczenia programu socjalistycznego[22]. Ujawniło to wewnętrzne zróżnicowanie polskiego ruchu robotniczego i jego wzrastającą polaryzację. Przeciwna niepodległości Polski była utworzona w 1893 r. Socjaldemokracja Królestwa Polskiego (SDKP), przemianowana w roku 1900 na Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL).

Brak zgody na rezygnację z niepodległościowych haseł wyrażał się w akceptacji paryskiego programu PPS. Do grona patriotycznie usposobionych działaczy socjalistycznych zaliczali się Polacy z terenów dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. W większości byli to przedstawiciele pokolenia urodzonego w pierwszych latach po powstaniu styczniowym. Na nich nie oddziaływał pozytywizm warszawski, zyskujący wpływy na fali klęski z lat 1863–1864. Wielu wywodziło się z kręgów ziemiaństwa, które akceptowało jedynie pozytywistyczne idee oświatowe. Czynnikiem pobudzającym ich do działania była narastająca frustracja spowodowana zubożeniem, do którego doprowadziła reforma uwłaszczeniowa z 1861 r., a także represje wynikające ze styczniowej insurekcji[23]. Urodzeni po styczniowym zrywie sprzeciwiali się postawom rodziców, odrzucających marzenia niepodległościowe. Wspomniana klęska powstania styczniowego była dla wielu tragedią, ale równocześnie zbudowała legendę, którą żyła młodzież końca XIX w. Skłaniało to do podjęcia działalności niepodległościowej. Efektem tego była tworzona od lat osiemdziesiątych XIX w. młodzieżowa konspiracja o antycarskim nastawieniu[24]. Warunki do prowadzenia konspiracyjnej działalności – wymierzonej w imperium Romanowów – stwarzał jednak w jeszcze większym stopniu ruch socjalistyczny.

Do tej młodzieży, żyjącej legendą powstania styczniowego i zainspirowanej socjalistycznymi formami działania, zaliczał się Józef Piłsudski[25]. Grono to tworzyli też jego bliscy współpracownicy – przyszli „pułkownicy” – pochodzący z Wilna Aleksander Prystor i urodzony na Podolu Walery Sławek[26].

Piłsudski i jego zwolennicy przyjęli paryski program PPS, dlatego pozostali w tym ugrupowaniu. Czy pozwala to na określenie ich mianem socjalistów? Niewątpliwie byli związani z ruchem robotniczym i operowali charakterystycznymi dla tego kierunku postulatami. Jednak praktyka polityczna niepodległościowców była często odmienna od propagowanych haseł. Józef Piłsudski i wielu jego zwolenników – w tym także Prystor i Sławek – walkę o niepodległość traktowali jako ważniejszą niż ortodoksyjne odwoływanie się do doktryny socjalistycznej[27]. Świadczą o tym słowa Stanisława Wojciechowskiego (1869–1953) – w latach II Rzeczypospolitej prezydenta RP i działacza ludowego, ale przed I wojną światową współpracownika Piłsudskiego w ruchu socjalistycznym. Wojciechowski we wspomnieniach stwierdził: „Socjalizm narodowców [chodzi o zwolenników dążenia do niepodległości – M.H.] był polskiego pochodzenia, czerpany z pism i programów demokracji na emigracji, miał podkład więcej uczuciowy niż rozumowy, był bowiem protestem serca przeciwko krzywdzie ludzkiej i wypływał z pragnienia dźwignięcia i uszczęśliwienia wszystkich. Nasze praktyczne postulaty nie były sformułowane […]. Marksa i jego teorii walki klasowej nie mogliśmy po prostu strawić, nie godziła się z naszym poczuciem spójni społecznej, z pojmowaniem narodu jako organizmu społecznego, w którym każde pokolenie, jednostka i grupa musi podporządkować się dobru całości”[28]. Z tymi słowami koresponduje postawa ideowego socjalisty i bliskiego współpracownika Piłsudskiego – Leona Wasilewskiego (1870–1936), którego początkowo w socjalizmie intrygowała bardziej „rewolucyjność i konspiracyjność niż teorie”[29].

Socjalistyczne postulaty zwolenników niepodległości z kręgów PPS miały często ogólny charakter – świadczący o braku sprecyzowanego programu politycznego, ponieważ jego wypracowanie było problemem „jutra”. Wspomnianym celem „na dziś” była zbrojna walka o niepodległość, przez pryzmat której środowisko to postrzegało socjalizm. Wasilewski uznał, że PPS stopniowo przekształcała się „od teoretycznego niepodległościowego wyznania wiary do praktycznego organizowania walki zbrojnej z caratem”[30]. Nie oznaczało to, by w światopoglądzie jej członków nie zawierały się hasła wskazujące na socjalistyczną orientację, ale były one już od końca XIX w. podporządkowane procesowi konstruowania własnych rozwiązań programowych. Świadectwem tego było odrzucenie przez Piłsudskiego na początku XX w. założenia, że możliwe jest wypracowanie uniwersalnego światopoglądu albo teorii, która wyjaśniałaby rzeczywistość i była receptą na wszystkie trudności[31].

Wydaje się, że ze względu na socjalistyczne korzenie ideologii piłsudczykowskiej i przedstawiane przez piłsudczyków hasła, obliczone na uzyskanie poparcia wśród robotników, nie jest błędem określanie przynajmniej niektórych spośród nich mianem socjalistów. Jednak nie wszystkich – zwłaszcza nie powinno się tak określać Piłsudskiego. Specyfika głoszonych przez niego idei – jeszcze w okresie zaangażowania w ruch socjalistyczny – zapowiadała całkowite odejście od socjalizmu. Trudno jednoznacznie stwierdzić, w którym momencie to odejście nastąpiło. Wiadomo jednak, że na pewno do niego doszło. Problem stanowi wspomniane rozstrzygnięcie, które poglądy Piłsudskiego były elementem obranej przez niego taktyki politycznej, a które faktycznym wyznaniem politycznej wiary. Nie jest łatwo też precyzyjne ustalić, kogo ze współpracowników Piłsudskiego można nazwać socjalistą – zwłaszcza w perspektywie dalszych indywidualnych losów. Jest to zauważalne na przykładzie trzech wymienionych już postaci: Piłsudskiego, Wojciechowskiego i Wasilewskiego. Piłsudski stopniowo odżegnywał się od socjalizmu jako doktryny, ale akceptował niektóre socjalistyczne idee. Wojciechowski nie był piłsudczykiem. Pełniąc urząd prezydenta, ustąpił w wyniku przeprowadzonego przez piłsudczyków zamachu majowego w 1926 r. Wasilewski został ministrem spraw zagranicznych RP w pierwszych latach niepodległości, ale nie zaangażował się w czynną działalność w ruchu piłsudczykowskim – do śmierci w 1936 r. Pozostał socjalistą, chociaż jednoznacznie od Piłsudskiego nigdy się nie odciął. Przed I wojną światową i w pierwszych latach po jej zakończeniu przyszłego marszałka łączyło z Wojciechowskim i Wasilewskim to, że jako socjalistyczni działacze uznawali zasadność przeprowadzenia reform społecznych i gospodarczych w odzyskanym niepodległym państwie. Sławek i Prystor wybrali drogę Piłsudskiego – ich związek z innymi działaczami PPS miał zbliżony charakter. Po latach Sławek wspominał, że zarówno on, jak i Prystor spory programowe w partii traktowali jako nieistotne: „Dla nas było ważne organizowanie rewolucji, ale nie spór doktrynalny”[32]. Niektórzy jednak członkowie dawnej PPS byli po 1926 r. zaangażowani w prace partii socjalistycznych i ludowych – nie tylko nie decydując się na poparcie obozu sanacyjnego, ale nawet przechodząc do opozycji (przykładem Ignacy Daszyński i Herman Lieberman). Z tego powodu analiza socjalistycznych rozważań Piłsudskiego i jego zwolenników – popartych niepodległościową działalnością – wymaga znajomości specyfiki tych teorii i uwzględnienia kontekstu historycznego.

Nie ulega wątpliwości, że otoczenie Piłsudskiego – akceptując program paryski PPS – odrzucało socjalizm w marksistowskiej formie. Marksistowska interpretacja, zwłaszcza w leninowskim wydaniu, była skrajnym podejściem, dalekim od oryginalnej koncepcji socjalizmu. Świadectwo tego stanowił artykuł Piłsudskiego Jak stałem się socjalistą – opublikowany w 1903 r. na łamach czasopisma „Promień”. W artykule skrytykował on „abstrakcyjną logikę Marksa” i „panowanie towaru nad człowiekiem” jako niezgodne z własnym światopoglądem. W następnym zdaniu Piłsudski dodał, że lektura Kapitału „pogłębiła znacznie” jego „poglądy na społeczeństwo”, w konsekwencji czego zaczął „bezwiednie ulegać wpływowi logicznie zbudowanej koncepcji Marksa”[33]. Było to jednak świadectwo co najwyżej powierzchownej i krótkotrwałej fascynacji, która ustąpiła z czasem pragmatycznemu podejściu do socjalizmu. Obrazowo przedstawia to wielokrotnie cytowane powiedzenie Piłsudskiego z końca 1918 r., przejęte przez satyryka, publicystę i dramaturga Adolfa Nowaczyńskiego, którego zdaniem: „Piłsudski wysiadł z czerwonego tramwaju na przystanku Niepodległość”[34]. Przesłanki do opuszczenia „czerwonego tramwaju” są zauważalne już w cytowanym artykule z 1903 r. Zdaniem Piłsudskiego: „Socjalista w Polsce dążyć musi do niepodległości kraju, a niepodległość jest znamiennym warunkiem zwycięstwa socjalizmu w Polsce”[35].

Piłsudskiemu odpowiadały w socjalizmie przede wszystkim formy działania przyjęte przez działaczy tego kierunku – sprzeczne z pasywizmem i lojalizmem, a ukierunkowane na zbrojne przeciwstawienie się rosyjskiemu zaborcy. W jego ocenie jedynie „ten człowiek wart nazwy człowieka, który ma pewne przekonanie i potrafi je bez względu na skutki wyznawać czynem”[36]. Tym czynem była działalność niepodległościowa, którą w czasach młodości Piłsudski utożsamiał z rewolucją, lecz był to jego zdaniem „patrjotyzm rewolucyjny”, a więc nieposiadający „określonego kierunku społecznego”[37]. Specyfika socjalizmu Piłsudskiego była zauważalna także w artykułach: Na posterunku, Rusyfikacja, Czym jest Polska Partia Socjalistyczna, Walka z rządem oraz wielu innych, publikowanych w przededniu I wojny światowej[38]. Specyfikę tę dostrzegł już w 1903 r. Roman Dmowski – polityczny oponent Piłsudskiego. W artykule Historya szlachetnego socyalisty (pod pseudonimem „Sk.”) – opublikowanym w „Przeglądzie Wszechpolskim” – wyraził opinię dotyczącą Piłsudskiego. Uznał Dmowski, że „ani ze swego stosunku moralnego do społeczeństwa, ani ze skłonności objawianych w działaniu praktycznem, ani z metod postępowania p. Piłsudski socyalistą nie jest. Cała rzecz, że wierzy w socyalizm taki, jak go sobie sam przedstawia i że uważa sobie za obowiązek pracować pod jego sztandarem nawet wtedy, kiedy robi nie mającą nic wspólnego z socyalizmem, czysto polską narodową robotę”[39]. Dmowski uważał, że Piłsudski był jedynie „przywiązany” do socjalizmu, którego popieranie było wynikiem jego doświadczeń. Opinię tę uzasadniało to, że poglądy ekonomiczne Piłsudskiego miały ogólny charakter, sprowadzający się do generalnego przekonania o konieczności wprowadzenia reform społecznych i gospodarczych. Nawet biorąc pod uwagę upływ czasu, trudno przypuszczać, by w poglądach Piłsudskiego dokonał się tak znaczny zwrot, na jaki pozornie wskazywały jego słowa wypowiedziane z rozmowie z historykiem i literatem Arturem Śliwińskim. Rozmowa odbyła się w 1931 r., a więc już w czasach II Rzeczypospolitej. Piłsudski, dystansując się od socjalistycznej doktryny, powiedział: „Do socjalizmu odnosiłem się krytycznie i tego krytycyzmu nie pozbyłem się już nigdy”[40]. Przyjmując tę postawę, prezentował oryginalne spojrzenie na socjalizm, które podzielała część jego współpracowników[41]. Piłsudski miał na tyle duży autorytet w kręgu socjalistycznych działaczy, aby skupić wokół własnej osoby szersze grono[42]. To właśnie umożliwiło powstanie w środowisku PPS odłamu postrzegającego socjalizm jako drogę do niepodległości. Prymat idei niepodległości nad doktryną socjalizmu zauważalny był u wielu współpracowników przyszłego Marszałka, stopniowo stających się zwolennikami czy wręcz reprezentantami jego linii politycznej[43]. Bogusław Miedziński wspominał po latach, że nie pamięta „ani jednego wystąpienia Sławka w licznych wówczas (przed wojną) dyskusjach zasadniczych i programowych na tle tarć i opozycji, którą wciąż Komendant spotykał na tle swojej nowej polityki w starym środowisku partyjnym”[44]. Nie oznacza to, by Sławek czy Prystor nigdy nie byli zaliczani do ideowych socjalistów. Przeciwnie – byli socjalistami, lecz stanowiło to konsekwencję powierzchownej (jak się okazało) fascynacji doktryną, która ustąpiła miejsca idei niepodległości. W ówczesnych realiach społecznych walka o niepodległość wymagała pozyskania znaczącej klasy społecznej – robotników, z racji swego położenia nastawionych rewolucyjnie. Przeciwne ruchom rewolucyjnym było zarówno drobnomieszczaństwo, jak i chłopstwo. Istotnym czynnikiem było wieloletnie doświadczenie socjalistów w działalności konspiracyjnej, w tej sferze decydującą rolę odgrywali działacze, których należałoby lokować w warstwie inteligencji, a nie klasie robotniczej jako takiej. Wszystko to wyjaśnia zróżnicowane społecznie pochodzenie „pułkowników” (przypomina to nieco awanse w grupie marszałków napoleońskich).

Sięgnięcie do czasów reform napoleońskich jest zasadne także z tego powodu, że lokowały one wojskowych, zwłaszcza wyższych rangą, wśród najwyżej sytuowanych ludzi władzy. Do tego wiedza organizacyjna wyróżniała ich spośród ogółu społeczeństwa. Stanowili oni elitę społeczną również w towarzyskim (matrymonialnym) sensie. Społeczne usytuowanie przyszłej grupy „pułkowników” pozwalało zaliczać ich do kategorii osób publicznych, które zrobiły życiową karierę. W wyniku reform napoleońskich zniesiony został „stary porządek”, co uwalniało społeczne dążenia do zdobycia czy odzyskania niepodległości, a także do reform społecznych. Odrzucona została w czasach Napoleona zasada, że korpus oficerski tworzą ludzie wywodzący się z arystokratycznych kręgów – oficerem zostawał ten, kto miał określone predyspozycje i umiejętności. Dziedzictwo romantycznych pragnień o ogólnym charakterze nie cechowało się zwartością znamionującą ideologie. Mieściło się w sferze kultury, a nie polityki. Zdaniem Jerzego M. Nowakowskiego „Sławek należał do generacji, która, nie pamiętając tragedii powstania styczniowego, chciała walki z zaborcą wszelkimi dostępnymi środkami”[45]. Podobnie było w przypadku Prystora. Nastrojom tym dano upust w Organizacji Bojowej PPS, o której losach decydowali Piłsudski oraz Prystor i Sławek[46]. W następnych latach młodsza generacja najbardziej oddanych Piłsudskiemu współpracowników – w szczególności Bogusław Miedziński i Kazimierz Świtalski – prezentowała zbliżone poglądy[47]. W przypadku Miedzińskiego i Świtalskiego także nie oznacza to, aby na pewnym etapie życia obaj nie byli socjalistami lub przynajmniej nie inspirowali się tym kierunkiem. Wybierając jednak między niepodległością a socjalizmem – preferowali niepodległość. Idea niepodległości została poparta realizacją kierunku politycznego obranego przez Piłsudskiego. Jego filozofia życiowa budowana była pragmatycznie – na czynach, a nie na słowach. Pragmatyzm ten wynikał z toku zdarzeń historycznych, a nie z abstrakcyjnej teorii. Czyn budowany był na przekonaniu, że niepodległość może być osiągnięta jedynie drogą walki zbrojnej. Przyszłych „pułkowników” połączyła właśnie walka – a nie socjalizm.

Konsekwencją podziałów w ruchu socjalistycznym był rozłam, do którego doszło w listopadzie 1906 r. na IX Zjeździe PPS. W konsekwencji tego zjazdu z partii odeszli zwolennicy walki o niepodległość Polski – w tym Piłsudski, Sławek i Prystor. Niepodległościowców nazwano „starymi”, a ich przeciwników – akcentujących klasowy charakter ruchu robotniczego – „młodymi”. Podłoże konfliktu było zauważalne na tle stosunku obu grup do Rosji[48]. W cytowanym artykule z 1903 r. Piłsudski, odwołując się do przeszłości, stwierdził: „Wszystkie zaś marzenia moje koncentrowały się wówczas koło powstania i walki orężnej z moskalami [sic!], których z całej duszy nienawidziłem, uważając każdego z nich za łajdaka i złodzieja”[49]. W innym artykule – Rosja, opublikowanym na łamach „Robotnika” w 1895 r. – głosił: „Największym wrogiem polskiej klasy robotniczej jest carat rosyjski. Barbarzyńskie prawa, które każdego człowieka krępują i oddają go na łaskę i niełaskę pierwszego lepszego urzędnika, ucisk narodowościowy, który wstrzymuje naturalny rozwój narodowościowy naszego kraju, brutalne dławienie każdego, chociażby najdrobniejszego, przejawu świadomości robotniczej – to są cechy rządów cara u nas. Staje on nam w poprzek drogi zawsze i teraz, gdy prowadzimy walkę tylko o codzienne interesy nasze”[50]. Opierając się na tych poglądach, przewidywał, że musi „z czasem pomiędzy polską klasą robotniczą a caratem przyjść do ostatecznej walki, do walki nie na życie, a na śmierć”[51]. Niechęć Piłsudskiego oraz przyszłych „pułkowników” do Rosji nie była jednak aprioryczna, na co zwróciła uwagę druga żona przyszłego marszałka, Aleksandra Piłsudska (de domo Szczerbińska). Jej zdaniem: „Wbrew wszystkiemu, co nieraz się mówi, ani Piłsudski, ani jego towarzysze-rewolucjoniści nie czuli, ani wtedy, ani później, bezwzględnej nienawiści do Rosji. Nie byli rusofobami, podobnie jak nie byli i być nie mogli germanofilami. Mieli jedynie bezwzględnie negatywny, bezwzględnie wrogi stosunek do każdej władzy, zarówno tego, jak i każdego innego narodu czy państwa, która ludowi swemu niosła jarzmo i kajdany. Byli demokratami z ducha i czynu, patrzącymi w daleką przyszłość, bez oglądania się na miejsce dla siebie i bez zatrzymywania się na łatwych etapach”[52]. Mimo to poglądy te były sprzeczne z planami „młodych”, dążących do porozumienia i współpracy z rosyjskimi ugrupowaniami o ideologii marksistowskiej[53]. Zbliżyło to ich do działaczy SDKPiL[54]. „Starzy” pozostali wierni własnym ideałom i w rezultacie jesienią 1906 r. Organizację Bojową usunięto ze struktur PPS. „Starzy” w 1906 r. utworzyli Polską Partię Socjalistyczną-Frakcję Rewolucyjną[55], powracając trzy lata później do nazwy PPS[56].

Upadek rewolucji w Rosji (1905–1907) i narastające represje ze strony carskiej ochrany (tajna policja) zmusiły członków PPS-Frakcji Rewolucyjnej do emigracji politycznej na teren Galicji[57]. Sprzyjała temu sytuacja polityczna wytworzona w konsekwencji pogorszenia stosunków Austro-Węgier i Rosji. W rezultacie monarchia Habsburgów była zainteresowana porozumieniem z ludźmi z kręgu antycarskiej konspiracji wywodzącej się z Królestwa[58]. Większość kontaktów miała charakter poufny – prowadzona była nawet przez wywiad austriacki. Można w tym dostrzegać też związek z orientacją wojskową przyszłych członków grupy „pułkowników”. Wielu z nich podjęło działalność o charakterze wojskowym w cywilnych ubraniach – przy pomocy metod właściwych pracy szkoleniowo-wywiadowczej. Ten typ działania wymagał wyższych umiejętności niż typowa działalność szeregowych żołnierzy.

Działacze skupieni wokół Piłsudskiego stali się zwornikiem polskich ugrupowań niepodległościowych w Galicji (mających różnorodny rodowód, a więc także ludowy i narodowy). W ten sposób w Galicji powstał obóz niepodległościowy, który zyskał nową jakość[59]. Przyspieszyło to proces kształtowania się orientacji piłsudczykowskiej. Przełom przyniósł rok 1908. Wówczas we Lwowie Piłsudski, za pośrednictwem Kazimierza Sosnkowskiego, doprowadził do utworzenia Związku Walki Czynnej – organizacji mającej na celu przygotowania do zbrojnego wybicia się na niepodległość[60]. Było to kolejne świadectwo procesu dystansowania się od socjalizmu[61]. ZWC był nie tylko organizacją paramilitarną, lecz także stanowił zaplecze polityczne Piłsudskiego. Piłsudski – urodzony w 1867 r. – zyskiwał w Związku rosnący autorytet w kręgu własnych podkomendnych, którzy w wielu przypadkach byli od niego o kilka lat młodsi. Jawił się im jako uosobienie pięknych tradycji powstania styczniowego i doświadczeń niepodległościowej konspiracji w ruchu socjalistycznym[62]. Zjawisko to nie występowało w aż tak dużej skali w strukturach PPS, gdzie wielu jego współpracowników było urodzonych w podobnym okresie i miało zbliżone doświadczenia[63]. Niektórzy – przykładem Witold Jodko-Narkiewicz (1864–1924) – byli nawet starsi. W rezultacie w ZWC powstała „grupa Piłsudskiego”. Andrzej Garlicki terminem tym posłużył się w odniesieniu do lat 1912–1914[64]. Wcześniejsze stosunki panujące w obozie niepodległościowym sprawiają, że nie jest błędem stosowanie go także w odniesieniu do okresu o kilka lat wcześniejszego. Do Związku należeli najbardziej zaufani współpracownicy Piłsudskiego w odrodzonym państwie polskim: Walery Sławek, Aleksander Prystor, Bogusław Miedziński i Kazimierz Świtalski. Każdy z wymienionych był następnie prominentnym reprezentantem grupy „pułkowników”. Szczególną rolę w tym gronie odgrywał Sławek, co oddają wspomnienia Miedzińskiego, którego zdaniem „każdy wiedział, że jeśli ma się jakieś wątpliwości, lub potrzeba było instrukcji, to należy się zwracać do Sławka w Krakowie lub Sosnkowskiego we Lwowie […]. Każdy z członków ZWC, wyjeżdżający do zaboru rosyjskiego, lub powracający stamtąd, wstępował po drodze do Sławka w Krakowie, otrzymując od niego informacje i wskazówki potrzebne do działania w zaborze rosyjskim lub składając mu sprawozdanie po powrocie”[65].

W kręgu galicyjskich ugrupowań tworzących obóz niepodległościowy zwolennicy Piłsudskiego prezentowali radykalny program (mimo odżegnywania się od marksizmu), który zakładał przeprowadzenie reform społecznych i gospodarczych po wywalczeniu niepodległej Polski. Pozornie więc wydawać by się mogło, że określenie kształtującego się środowiska piłsudczykowskiego mianem lewicy niepodległościowej stanowi rozwiązanie kompromisowe. Uzasadnione jest jednak tylko przez wzgląd na kontrast między Piłsudskim i jego stronnikami a antyniepodległościowymi marksistami – określanymi jako lewica rewolucyjna, ukierunkowana na internacjonalistyczną rewolucję proletariatu. W przypadku jednoznacznego zaklasyfikowania kształtującej się orientacji piłsudczykowskiej do nurtu lewicy niepodległościowej powstaje pytanie o to, kim byli postulujący niepodległość działacze ruchu socjalistycznego i ludowego – wierni reprezentowanym doktrynom, socjalistycznej oraz ludowej. Przez wielu konserwatystów i przedstawicieli ruchu narodowego Piłsudski oraz Sławek, Prystor i inne postacie z otoczenia przyszłego marszałka byli traktowani jako socjaliści, a więc lewica kojarzona z radykalizmem[66]. Tego typu ocena okazała się powierzchowna, co po części dostrzegano już wówczas[67]. Podstawowym celem Piłsudskiego oraz trzonu przyszłej grupy „pułkowników” była niepodległość, a nie realizacja programu socjalistycznego. Za nieodzowny klucz do spełnienia idei niepodległości piłsudczycy uznali stworzenie polskiego wojska. Działania podejmowane w tym kierunku umożliwił wybuch I wojny światowej.

Geneza grupy „pułkowników” w Legionach Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej

Wojna, która rozpoczęła się w 1914 r., była niepowtarzalną szansą realizacji niepodległościowych dążeń Polaków, w tym przyszłej grupy „pułkowników”. W pierwszej kolejności Józef Piłsudski i jego współpracownicy podjęli się sformowania surogatu polskiej armii, bez której nie byłoby możliwe odrodzenie państwowości. Austro-Węgry liczyły na to, że akcja grupy Piłsudskiego[68] będzie skutecznym narzędziem w walce z carską Rosją. Z tego powodu umożliwiono Piłsudskiemu sformowanie składającej się z Polaków (głównie obywateli rosyjskich) I Kompanii Kadrowej – powstałej z połączenia galicyjskich formacji paramilitarnych: Związków Strzeleckich (Związku Strzeleckiego i Towarzystwa „Strzelec”)[69] oraz Polskich Drużyn Strzeleckich (PDS). Do Kompanii należeli w większości polscy inteligenci, synowie ziemian i obywateli miast[70]. Grupa Piłsudskiego wierzyła, że wkroczenie „Kadrówki” na tereny Królestwa Polskiego doprowadzi do wybuchu antyrosyjskiego powstania narodowowyzwoleńczego, a w konsekwencji przyspieszy budowę pierwszych polskich struktur państwowych. I Kompania przekroczyła granicę już 6 sierpnia 1914 r., ale spotkała się z niechętnym przyjęciem ze strony – w większości utrzymującej się z rolnictwa – ludności Kielecczyzny. Okazało się, że do tego typu akcji potrzebne było przygotowanie mentalne wymagające długotrwałej agitacji. Niepowodzenie akcji groziło całkowitą likwidacją zbrojnego czynu. Nie doszło do tego w głównej mierze dzięki wsparciu udzielonemu przez skupione w Kole Polskim w wiedeńskiej Radzie Państwa (niem. Reichsrat) lojalistyczne polskie środowisko konserwatystów. Staraniem prezesa Koła, którym ówcześnie był Juliusz Leo (1861–1918), udało się uzyskać zgodę władz austriackich na utworzenie Legionów Polskich. Uchroniło to żołnierzy „Kadrówki” przed bezpośrednim wcieleniem do armii austro-węgierskiej.

Do Legionów mogli dołączać poddani Romanowów, a także Habsburgów – jeżeli nie byli zobowiązani do służby wojskowej w armii cesarsko-królewskiej. Rozkazem arcyksięcia Ferdynanda Karola (27 sierpnia 1914 r.) zezwolono legionistom nosić mundury „w kroju i formie, jaki noszą polskie związki strzeleckie”, a językiem, w którym przekazywano rozkazy i meldunki, był polski. Legionistów wiązała jednak podległość wobec Naczelnej Komendy armii austriackiej (AOK – Armeeoberkommando)[71]. Powstały dwa Legiony: Zachodni i Wschodni, jednak drugi został szybko zlikwidowany w rezultacie wrogiego stanowiska polityków narodowej demokracji i sukcesów armii rosyjskiej w Galicji w pierwszym okresie wojny[72]. Wpłynęło to na decyzję o nadaniu Legionom struktury brygadowej (grudzień 1914 r.). Jeszcze w tym samym roku utworzono I Brygadę Legionów Polskich oraz podjęto organizację II Brygady, co umożliwiło jej uformowanie w roku kolejnym. W pierwszej połowie 1915 r. powołano również III Brygadę[73]. W związku z tą zmianą strukturalno-organizacyjną Józef Piłsudski został w połowie listopada 1914 r. mianowany brygadierem. Stopień ten nie istniał w armii austro-węgierskiej, lecz został stworzony z myślą o Legionach[74]. W ten sposób umożliwiono Piłsudskiemu objęcie funkcji Komendanta I Brygady.

Komendantowi oraz jego współpracownikom nie odpowiadała zależność od austriackiego dowództwa wojskowego. Kłopotliwy dla grupy Piłsudskiego był również patronat, jaki nad Legionami obejmował Naczelny Komitet Narodowy (NKN), będący płaszczyzną porozumienia polskich stronnictw politycznych[75]. Komitet, powstały z inicjatywy polskich polityków o zachowawczych poglądach, umożliwił Piłsudskiemu dalszą akcję wojskową. Mimo że Piłsudski przystąpił do Komitetu, nie zamierzał realizować bliskiej konserwatystom idei trializmu, zakładającej budowę monarchii austro-węgiersko-polskiej. Z brakiem akceptacji dla koncepcji trializmu wiązało się dążenie do odzyskania przez Polskę pełnej niepodległości. Od jesieni 1914 r. elementem tej strategii była konspiracyjna Polska Organizacja Wojskowa (POW), której Piłsudski był Komendantem Głównym, a rdzeniem – środowisko dawnego Związku Walki Czynnej, czyli jego grupa. Początkowo POW działała na obszarze Królestwa Polskiego, ale z czasem także poza Kongresówką – odgrywając rolę zaplecza militarno-politycznego akcji Piłsudskiego. Do tworzenia POW Piłsudski delegował oficerów I Brygady z zadaniem rozbudowy peowiackich struktur. Rozwijanie tajnej POW wynikało z braku perspektyw lojalnej współpracy z państwami centralnymi. Przejęcie kontroli nad Królestwem przez wojska niemieckie i austriackie w 1915 r. początkowo nie przyniosło stworzenia nawet namiastki polskiej państwowości. Zamiast tego wyznaczono dwie strefy okupacyjne: niemiecką (z siedzibą w Warszawie) oraz austriacką (z siedzibą w Lublinie). Było to sprzeczne z założeniami „Deklaracji POW”, która w artykule pierwszym stwierdzała: „Celem POW jest zdobycie niepodległości Polski drogą walki zbrojnej”. W kolejnym artykule ustalono: „POW w obecnej chwili skierowuje swój oręż przeciwko największemu swemu wrogowi – Rosji”. W zdaniu tym zwraca uwagę termin „w obecnej chwili”, co świadczy o doraźnym traktowaniu związków Piłsudskiego i jego zwolenników z państwami centralnymi. Dążenie do niepodległości było racją istnienia Legionów Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej. W rezultacie aspiracje przyszłej grupy „pułkowników” zyskały miano idei legionowo-peowiackiej.

Początkiem grupy „pułkowników” była „próba ogniowa” w latach I wojny światowej. Powstałe w efekcie kombatanctwo stanowiło podłoże, na którym doszło do ukształtowania się specyficznego systemu wartości grupy. Ułatwił to brak dogmatycznego związku z socjalizmem najstarszych „pułkowników” – Walerego Sławka i Aleksandra Prystora. Mimo że obaj zaliczali się do kierownictwa Polskiej Partii Socjalistycznej, nie byli jej teoretykami. W okresie poprzedzającym wojnę z lat 1914–1918 domeną ich działalności była w głównej mierze Organizacja Bojowa PPS[76]. Obaj utalentowani organizatorzy i bliscy współpracownicy Piłsudskiego realizowali działania mające na celu przygotowanie polskiego społeczeństwa do zbrojnej walki o niepodległość. Wyrazem tego była działalność w Związku Walki Czynnej, a następnie w organizacjach paramilitarnych i sportowych, czyli w Związkach Strzeleckich. Powstałe w rezultacie wybuchu wojny nowe płaszczyzny niepodległościowej działalności – Legiony Polskie i Polska Organizacja Wojskowa – okazały się katalizatorem procesu kształtowania środowiska piłsudczyków. Było tak mimo tego, że od 1912 r. Prystor przebywał w carskim więzieniu, a na wolność wyszedł po pięciu latach – w rezultacie wybuchu rewolucji lutowej[77]. Więzi, które wytworzyły się na początku XX stulecia między Sławkiem a Prystorem, pozwoliły przetrwać ten okres. Były to więzi przyjaźni, czego dowodzi fragment Wspomnień Walerego Sławka, w którym opisał własny pobyt w Wilnie, gdzie w 1903 r. zatrzymał się u Prystora: „W jego mieszkaniu przy ulicy Junkierskiej, koło więzienia na Łukiszkach, przeczytałem Popioły Żeromskiego. Obaj pochłanialiśmy je nocami, tak silnie przemówiły do naszej wyobraźni”[78]. Sławek – a zwłaszcza pochodzący z Wilna Prystor – pozostawali także w bliskich relacjach z Piłsudskim[79], co umożliwiło im znalezienie porozumienia z młodszą generacją zwolenników Komendanta. Polityka Piłsudskiego w sposób zasadniczy wpływała na kształtowanie się środowiska „pułkowników”. Wśród postaci zaliczanych do tego grona już w okresie I wojny światowej „szczególną rolę odgrywał dostęp do Komendanta, który był wyłącznym kreatorem pozycji politycznej członków swojej grupy”[80]. Wynikało to w pewnym stopniu ze wspomnianego poczucia odrzucenia i niezrozumienia przez polskie społeczeństwo, co oddaje fragment pieśni My, Pierwsza Brygada: „Krzyczeli, żeśmy stumanieni, Nie wierząc nam, że chcieć to móc! Leliśmy krew osamotnieni, A z nami był nasz drogi Wódz!”.

Największym beneficjentem wytworzonych w okresie wojny stosunków był Walery Sławek, którego znaczenie od początku wojny systematycznie rosło[81]. Sławek w Legionach wszedł w skład sztabu Brygady, której Komendantem był Piłsudski. W styczniu 1915 r. został mianowany zastępcą, a w drugiej kolejności – szefem biura wywiadowczego I Brygady[82]. Po zlikwidowaniu tego biura Sławek dalej należał do sztabu tej brygady. Decydował też o charakterze działań półlegalnej Polskiej Organizacji Narodowej (PON)[83], a po podjęciu przez Piłsudskiego inicjatywy POW prowadził szkolenia z zakresu działalności konspiracyjnej kierowanych do Kongresówki peowiaków[84]. Rola Sławka polegała też na wystawianiu fałszywych dokumentów na potrzeby prowadzonych niejawnie działań na terenie Królestwa Kongresowego[85]. Zadania, które spełniał, były uzasadnione doświadczeniem konspiracyjnym, jakie wyniósł z okresu zaangażowania w ruch socjalistyczny. W ocenie Miedzińskiego Sławek miał „ogromne doświadczenie organizacyjne i konspiracyjne z czasów PPS, jak również autorytet, który nadawało mu powszechnie znane, bezwzględne zaufanie Komendanta”[86]. Zdaniem Nowakowskiego „nazwisko Sławka figurowało w niemal wszystkich niejawnych i półjawnych przedsięwzięciach organizacyjnych grupy, określanej potem mianem obozu belwederskiego”. Autor zwraca też uwagę, że w pierwszym okresie wojny „znajdował się Sławek w sytuacji szczególnej. Z wolna stawał się osobą integrującą grupę Piłsudskiego”. Odpowiedzialny charakter zadań, które spełniał, świadczył o szczególnym zaufaniu, jakim był darzony już w czasach I wojny przez Piłsudskiego. Ze względu na wiek i doświadczenie „Sławek był ucieleśnieniem niepodległościowej legendy. Zwracano się do niego z szacunkiem, nawet pewnym dystansem. Był jakby drugim, choć w mniejszej skali, Piłsudskim”[87]. Zdaniem innego „pułkownika”, Miedzińskiego – Sławek był „ambasadorem osobistym” Piłsudskiego. Miedzińskiemu chodziło o to, że w wielu przypadkach wyręczał on Komendanta. Świadectwem tego były działania podejmowane przez Sławka w pierwszych dniach po zajęciu przez Niemców Warszawy na początku sierpnia 1915 r. Wówczas przybył do miasta i zdaniem Miedzińskiego był człowiekiem, przez którego Piłsudski otrzymywał informacje o sytuacji w Warszawie – „pewne i bezstronne” – oraz przekazywał „swoje oświetlenie zdarzeń i swoje instrukcje, bez obawy, że zostaną przekręcone, a natomiast z zupełną pewnością, że przyjęte będą w Warszawie jako bezspornie odzwierciedlające jego zdanie”[88].

Sławek miał tym większą możliwość oddziaływania na politykę Polskiej Organizacji Wojskowej, że należał do jej Komendy Naczelnej, w której pełnił funkcję referenta politycznego. Wchodził w skład Sztabu Ścisłego, do którego – w drugiej połowie 1916 r. – zaliczali się też Kazimierz Sawicki (zastępca Komendanta Naczelnego) i Bogusław Miedziński (adiutant Komendy Naczelnej). Zwraca uwagę, że w składzie Sztabu Ścisłego było obecnych dwóch przyszłych „pułkowników”: Sławek oraz Miedziński[89]. Komendantem Naczelnym POW był Tadeusz Kasprzycki. Znamienne jest jednak to, że to nie Kasprzycki stał najwyżej w hierarchii legionowo-peowiackiej. Formalnie podlegający mu Sławek był kluczową postacią w strukturach POW, decydującą o całokształcie politycznych prac organizacji na obszarze Królestwa Kongresowego[90]. Charakterystyki Sławka i jego pozycji w tym okresie podjął się „pułkownik” Tadeusz Hołówko[91]: „Taki miękki i delikatny w stosunkach osobistych, a taki bezwzględny, gdy chodzi o dobro sprawy. Zakomunikowałem o mem pragnieniu udania się na front. Otrzymałem od Sławka krótką odpowiedź, że jest to idjotyzm, gdyż Komendant coraz większą ilość, nie tylko szeregowców, ale nawet i oficerów politycznie wyrobionych, odsyła z Brygady na tyły, do zorganizowania POW, że nie jest to czas do zaczynania służby wojskowej od szeregowca, wtedy, gdy mam już duże doświadczenie w robocie politycznej”[92]. Słowa te nie tylko świadczą o prymacie akcentów politycznych w wojskowej akcji Piłsudskiego, ale i wskazują na znaczną rolę, jaką Sławek odgrywał w szeregach legionowo-peowiackich.

Z oczywistych przyczyn aż do zwolnienia z więzienia w 1917 r. podobnej roli nie mógł odegrać starszy od Sławka o pięć lat Aleksander Prystor. Jednak zdaniem Jacka Piotrowskiego okres, jaki spędził w więzieniu, przyczynił się do powstania „mitu Prystora” – „człowieka nieustraszonego i bezkompromisowego bojownika, walczącego w każdych warunkach i za każdą cenę o niepodległość Polski”[93]. Jeszcze w czasie I wojny światowej – mimo złego stanu zdrowia – zdecydował się na wzięcie udziału w działalności niepodległościowej. Nawiązał kontakt z Polską Organizacją Wojskową, której wysłannicy byli obecni na obszarze zrewolucjonizowanej Rosji[94]. Udzielał przede wszystkim informacji wywiadowczych o sytuacji wewnętrznej w Rosji[95]. Do Warszawy Prystor przybył 15 maja 1918 r. Nie miał kontaktu z Piłsudskim i Sławkiem, którzy byli wtedy internowani. W pierwszym okresie po przybyciu do miasta spotkał się z inną postacią, zaliczaną w późniejszym okresie do grupy „pułkowników”, Adamem Kocem[96]. Z inicjatywy Koca – kierującego niepodległościowym ruchem konspiracyjnym w Warszawie – Prystor dołączył do Komendy Naczelnej Polskiej Organizacji Wojskowej. W ocenie Piotrowskiego Prystor dobrze „zaadaptował się w nowym dla niego środowisku, zdominowanym już przez nowe pokolenie działaczy wywodzących się z szeregów byłych legionistów”[97]. Autor ten zwrócił uwagę na wytworzoną legendę Prystora jako współzałożyciela Organizacji Bojowej PPS i carskiego więźnia. Legenda ta umożliwiła Prystorowi zyskanie autorytetu w kręgu młodszej generacji piłsudczyków.

Oprócz wzrostu znaczenia tej dwójki zauważalne było też pojawienie się w pobliżu Komendanta postaci z co najwyżej „drugiego szeregu” – to znaczy zaangażowanych w szeroko rozumiany ruch niepodległościowy, ale bezpośrednio przed wybuchem wojny niezaliczających się do najbliższego otoczenia Piłsudskiego. Do grona tego należeli: Kazimierz Świtalski, Bogusław Miedziński, Janusz Jędrzejewicz, Wacław Jędrzejewicz, Adam Koc oraz Józef Beck. Nie wszyscy z wymienionych odgrywali już w okresie wojny szczególną rolę w otoczeniu Komendanta. Pod tym względem wyróżniali się – oprócz Sławka i Prystora – Świtalski oraz Miedziński, którzy tworzyli trzon grupy „pułkowników”. Zgodnie ze wspomnianymi we wprowadzeniu ustaleniami Władysława T. Kuleszy, tylko Sławek, Prystor, Świtalski i Miedziński są zaliczani przez wszystkich badaczy życia politycznego II RP do grupy „pułkowników” – w przypadku pozostałych występują mniejsze bądź większe rozbieżności[98]. Wskazanie na tę czwórkę – przy uwzględnieniu specyficznego statusu Sławka oraz Prystora – potwierdza zakorzenienie grupy „pułkowników” w Legionach i POW. To właśnie w okresie I wojny światowej ujawnił się wzrost znaczenia nie tylko Sławka, lecz także Świtalskiego oraz Miedzińskiego. Wzrost ten pozwolił im osiągnąć w nieoficjalnych strukturach kształtującego się obozu piłsudczykowskiego wpływy porównywalne do posiadanych przez Sławka i Prystora.

Świtalski w październiku 1914 r. został komendantem placu Legionów w Krakowie, a w kolejnych miesiącach – komendantem placu w Jabłonkowie[99]. W okresie postępów ofensywy niemieckiej w Królestwie w 1915 r. został referentem w Departamencie Wojskowym Naczelnego Komitetu Narodowego[100]. Zwraca uwagę szybki awans Świtalskiego w hierarchii piłsudczykowskiej, który podobnie jak w przypadku Sławka był rezultatem talentu politycznego, a nie wojskowego. Na początku stycznia 1916 r. Świtalski wszedł w skład sztabu I Brygady jako kierownik kancelarii – wypełniający w rzeczywistości zadania referenta politycznego Piłsudskiego[101]. Zdaniem innego „pułkownika”, Janusza Jędrzejewicza, Świtalski utrzymywał dobre relacje zwłaszcza ze Skwarczyńskim i Sławkiem. Obaj tworzyli grupę „pułkowników” – przy czym ten pierwszy ograniczał się do prac teoretycznych[102]. Jędrzejewicz zwrócił też uwagę, że Świtalski „zawsze stykał się najbliżej z polityczną atmosferą Legionów. Nie znam bliżej roli, w jakiej go Komendant używał, w każdym razie obdarzał go sympatią i znacznym zaufaniem”[103]. W okresie I wojny światowej Świtalski nie zaliczał się jednak jeszcze do najbliższego otoczenia Piłsudskiego. Świadczy o tym notatka z jego diariusza – prowadzonego od sierpnia 1915 do stycznia 1917 r. – pochodząca z 21 sierpnia 1916 r.: „O fakcie podania się K[o]m[en]d[an]ta do dymisji nic nie wiedziałem dotychczas”. Jak zwrócił uwagę Garlicki, Piłsudski podał się do dymisji formalnie 29 lipca 1916 r., czyli blisko miesiąc wcześniej[104]. Mimo to możemy uznać, że Świtalski był wówczas bardzo blisko otoczenia Komendanta. Wypełniał w imieniu Piłsudskiego – podobnie jak Sławek i Prystor – ważne działania wywiadowcze. Świtalski badał sytuację polityczną w terenie, donosił o zamierzeniach władz państw centralnych, szukał poparcia dla działań Komendanta[105]. W lipcu 1917 r. Świtalskiego aresztowano, ale szybko został zwolniony. Internowanie ominęło go ze względu na posiadane austriackie obywatelstwo[106]. Do c.k. armii jednak się nie zgłosił – między wrześniem 1917 a końcem października 1918 r. działał w szeregach lwowskiej Polskiej Organizacji Wojskowej. Wszedł też w skład Konwentu Organizacji A[107].

Konwent Organizacji A był kolejnym piłsudczykowskim ośrodkiem konspiracji, który przypuszczalnie powołano w pierwszych dniach sierpnia 1917 r. z inicjatywy Bogusława Miedzińskiego, Jędrzeja Moraczewskiego i Tadeusza Kasprzyckiego. Miało to miejsce już po aresztowaniu Piłsudskiego i Sosnkowskiego przez niemiecką tajną policję (21/22 lipca 1917 r.) za odmowę złożenia przysięgi „na wierne braterstwo broni z Niemcami i Austro-Węgrami”[108]. W Organizacji A zostali jednak skupieni wyłącznie reprezentanci lewicy niepodległościowej, co było sprzeczne z koncepcjami Piłsudskiego, który przed aresztowaniem projektował powołanie Konwentu utworzonego przez Organizację A i Organizację B. W zgodzie z tym zamierzeniem było grupowanie w Organizacji A przywódców i najważniejszych przedstawicieli ugrupowań lewicy, ale w planach Piłsudskiego w Organizacji B mieli się znaleźć równolegle działacze z kręgu prawicy. Komendantowi chodziło o zachowanie równowagi, bez faworyzowania jednej orientacji politycznej. Cały Konwent planowano podporządkować Piłsudskiemu, który w ten sposób chciał wywierać wpływ na szeroko rozumiany polski obóz niepodległościowy. Idea Konwentu świadczy o tym, że Piłsudski nie zamierzał realizować żadnego partyjnego programu – nawet Polskiej Partii Socjalistycznej. Dążył do uzyskania mandatu od całego społeczeństwa. Organizacji B nie udało się jednak powołać. Było to spowodowane nie tylko aresztowaniem Piłsudskiego i jego internowaniem w twierdzy wojskowej w Magdeburgu, przez co piłsudczycy nie dysponowali wskazaniami dotyczącymi składu personalnego projektowanej Organizacji B. Działania podejmowane w tym kierunku sparaliżowało też niechętne stanowisko narodowej demokracji[109]. W rezultacie inicjatywa podjęta przez Miedzińskiego, Kasprzyckiego i Moraczewskiego miała jednostronnie lewicowy charakter. Oprócz wspomnianej trójki w Organizacji A znaleźli się między innymi Leon Wasilewski i Edward Śmigły-Rydz[110].

Zwraca uwagę, że w działalność Konwentu Organizacji A zaangażował się prominentny „pułkownik” z okresu II RP – Miedziński, który zaliczał się do generacji urodzonej w latach dziewięćdziesiątych. Wywodził się z Kongresówki, lecz w 1909 r. nielegalnie przekroczył granicę zaboru rosyjskiego i austriackiego. W ten sposób znalazł się w Krakowie, w którym w jednej z kawiarni poznał Sławka. Zdaniem Arkadiusza Adamczyka, już wówczas wytworzyły się między nimi przyjacielskie relacje. Największy wpływ na światopogląd młodego Miedzińskiego wywarł kontakt z Józefem Piłsudskim, z którym zetknął się po raz pierwszy w 1910 r. Prawdopodobnie jeszcze przed wybuchem wojny w 1914 r. Piłsudski dostrzegał zdolności Miedzińskiego, o czym może świadczyć złożona mu za pośrednictwem Sławka propozycja przyłączenia się do ZWC oraz wzięcia udziału w pracach lwowskiego Związku Strzeleckiego i krakowskiego Towarzystwa „Strzelec”[111]. Na początku I wojny Miedziński objął funkcję komendanta okręgu siedleckiego POW, a następnie został inspektorem Komendy Naczelnej POW[112]. Dnia 1 maja 1915 r. został komendantem okręgu warszawskiego POW (w miejsce Adama Koca), był też członkiem Komendy Naczelnej tej organizacji. Do I Brygady trafił 1 października 1915 r. Przeszedł „próbę ogniową” na froncie, do czego konsekwentnie dążył mimo początkowego oporu Piłsudskiego[113]. W I Brygadzie Miedziński znalazł się w sądzie honorowym. Niezależnie od obowiązków wojskowych Miedzińskiego Komendant w dalszym ciągu powierzał mu zadania polityczne – sprowadzające się do prowadzenia rozmów z innymi politykami, w których to reprezentował stanowisko Piłsudskiego. W czerwcu 1916 r. ponownie brał udział w pracach POW na terenie Królestwa i pełnił funkcję adiutanta Komendy Naczelnej. Było to równoznaczne z powrotem Miedzińskiego do aktywności konspiracyjnej – nie tylko wojskowej, ale przede wszystkim politycznej. Świadectwem tego była działalność w Centralnym Komitecie Narodowym (CKN), którym kierował Artur Śliwiński. CKN był płaszczyzną porozumienia stronnictw lewicy niepodległościowej. Po dołączeniu do CKN Miedziński miał już niewątpliwie więcej obowiązków politycznych niż wojskowych[114].

Szybkie awanse wojskowe spowodowały, że w kręgu Legionów wytworzyła się elitarna grupa oficerska – elitarna nie w sensie obyczajowym, lecz intelektualnym. Nie byli służbistami, nie mieli aspiracji do kariery czysto wojskowej, ale łączyła ich działalność polityczna, ściśle niepodległościowa. Głębszą ideą był patriotyzm. Zgodnie z ówczesnym wzorcem funkcjonowania korpusu oficerskiego „pułkownicy” byli nie tylko „ludźmi czynu”, lecz także „ludźmi honoru”. Byli relatywnie młodzi – ich kariera wojskowa nie była związana z przechodzeniem wszystkich szczebli awansu. Nie mieli też wykształcenia zdobytego w akademiach wojskowych. Łączyły ich więzy towarzyskie, umocnione na polu działalności wojskowej. Ich praca często związana była z wywiadem lub odgrywaniem podwójnej roli. Praca wywiadowcza skierowana została na budowanie więzi ze społeczeństwem wbrew woli władz zaborczych.

Oprócz przedstawionych szerzej postaci w działalność Legionów i Polskiej Organizacji Wojskowej byli także zaangażowani bracia Jędrzejewiczowie, Koc, Beck i wielu innych piłsudczyków – zaliczanych przez część badaczy do grupy „pułkowników”. Wskazanie na szczególną rolę Sławka, Prystora, Świtalskiego i Miedzińskiego jest jednak kluczowe przy rekonstruowaniu schematu kształtowania się środowiska „pułkowników”. Droga, jaką przeszła wymieniona czwórka, jest reprezentatywna lub zbliżona do losów całej grupy „pułkowników”, a nawet – do pewnego stopnia – obozu piłsudczykowskiego. Tylko w niewielu przypadkach – przykładem Kazimierz Bartel – w obozie piłsudczykowskim duże wpływy osiągały postacie niezwiązane przeszłością legionowo-peowiacką. Działalność w Legionach i POW umożliwiła przyszłym „pułkownikom” wejście w skład najbliższego otoczenia Piłsudskiego oraz stworzenie własnego środowiska. Grupa „pułkowników” nie powstałaby, gdyby nie więzi konspiracyjne ukształtowane na gruncie idei legionowo-peowiackiej. Tworzenie konspiracji w wojsku naruszało fundamenty tego typu organizacji. Groźba dekonspiracji była czynnikiem wybitnie sprzyjającym budowie wzajemnego zaufania. Na proces integracji grupy korzystnie wpływała izolacja od ogółu społeczeństwa. Jej znaczenie było tym większe, że jeden z nielicznych kontaktów żołnierzy Piłsudskiego ze społeczeństwem przyniósł dotkliwą traumę. Do kontaktu tego doszło przy okazji analizowanego już wymarszu „Kadrówki” (6 sierpnia 1914 r.), będącego „kulminacją polskiego ruchu zbrojnego przekazanego przez polski wiek XIX”[115]. Ludność Kongresówki potraktowała tę wojskową akcję z dezaprobatą. Nie doprowadziło to do całkowitego załamania żołnierzy Piłsudskiego, ale do wstrząsu, który przyspieszył integrację oraz wpłynął na silny opór wobec krytyki płynącej „z zewnątrz”. Polskie społeczeństwo straciło w oczach podkomendnych Piłsudskiego mandat do występowania w imieniu sprawy polskiej, co oddają gorzkie słowa pieśni I Brygady: „Nie chcemy już od was uznania, / Ni waszych mów, ni waszych łez, / Skończyły się dni kołatania / Do waszych serc, do waszych kies”. Środowisko legionowo-peowiackie zaczęło wytwarzać własny system wartości[116]. Proces konsolidacji oddają też słowa Tadeusza Kasprzyckiego: „Po roku [od rozpoczęcia wojny] byliśmy gotowi do przyjęcia na siebie jakichkolwiek uderzeń losu. Spojeni w zwarty blok, silny poczuciem swej wartości i zadań stanowiliśmy zespół, na który nie ma śmierci”[117]. Formowanie się grupy budowało tożsamość zbiorową i uniezależniało jej dalsze istnienie od jednostkowych losów osób ją tworzących. Podobne doznania towarzyszyły Januszowi Jędrzejewiczowi, który w 1924 r., wspominając wydarzenia o dziewięć lat wcześniejsze (w 1915 r. był peowiakiem), stwierdził: „Zdawaliśmy sobie dobrze sprawę, że w naszych pracach wojskowych byliśmy odosobnieni, że za nami nie stoi nikt, czyj głos miałby wagę na rynku politycznym […]. Byliśmy sami i było nas mało; to właśnie stanowiło naszą siłę […]. Jedynym oparciem naszym były tajemnicze Legiony Polskie, o których od czasu do czasu dochodziły mniej lub więcej prawdziwe wieści, jedynym autorytetem – Komendant Piłsudski”[118].

Warunkiem przezwyciężenia „uderzeń losu” było bezkrytyczne zaufanie do Komendanta. Wynikało to z idei legionowo-peowiackiej, z którą wiązała się idea wodzostwa. „Wodzem Legionów” i Komendantem Głównym Polskiej Organizacji Wojskowej był Józef Piłsudski. Ten nieformalny tytuł „wodza” umocowany był w tradycji sięgającej starożytności (nie miał nic wspólnego z koncepcjami totalitarnymi). Z tego wynikał autorytet obligujący do akceptacji linii politycznej Komendanta – na zasadzie przekonania, że Komendant „wie, co robi”[119]. W ten sposób postać Komendanta była szczególnym elementem integrującym „pułkowników”. Piłsudski kształtował system wartości tego środowiska. Na łamach „Rządu i Wojska” pisano o Piłsudskim jako o autorytecie moralnym, jakiego przed nim nie było, „a przed którym ulegają najbardziej nawet wybujałe indywidualności, które przyzwyczaiły się chodzić własnemi ścieżkami, dla których jedynym autorytetem było dotychczas własne sumienie”[120]. Wiara w Piłsudskiego nie zawsze była łatwa, ale pozwalała na przezwyciężenie wszystkich kryzysów[121].

W końcu 1916 r. władze niemieckie i austro-węgierskie utworzyły na terenach okupowanego Królestwa Tymczasową Radę Stanu – nawiązując tym samym do obietnic złożonych w tak zwanym Akcie 5 listopada z 1916 r.[122] Piłsudski został referentem Komisji Wojskowej TRS, a do prac w Departamencie Wojskowym NKN zaangażował Sławka oraz Miedzińskiego. Był to przełom, ponieważ pozycja grupy Piłsudskiego w okresie bezpośrednio poprzedzającym ogłoszenie aktu nie była dobra. Dążąc do budowy niezależnej od państw centralnych polskiej siły zbrojnej, Komendant nie mógł uniknąć zadrażnień – nie tylko w stosunkach z Niemcami i Austro-Węgrami, lecz także ze zwolennikami idei trializmu w szeregach Departamentu Wojskowego NKN. Komendant przewidywał wybuch rewolucji w Rosji na dwa lata przed jej rozpoczęciem[123], co dodatkowo umacniało go w przekonaniu, że trwanie – na dotychczasowych zasadach – we współpracy z państwami centralnymi przestaje przedstawiać większe korzyści. Kontrastowało to z intensyfikacją ugodowych tendencji w DW NKN. Piłsudski podjął starania mające na celu przekonanie władz w Wiedniu, by usunęły z Departamentu Wojskowego kilku jego przeciwników – w tym Władysława Sikorskiego[124]. Starania te nie przyniosły pomyślnego rezultatu, dlatego Piłsudski zdecydował o podaniu się do dymisji z funkcji Komendanta I Brygady Legionów. Zdaniem Władysława Pobóg-Malinowskiego o dymisji myślał już w sierpniu 1915 r., jednak oficjalnie zażądał jej 29 lipca roku następnego. Dymisja została przyjęta po blisko dwóch miesiącach – 26 września[125]. Kiedy wydawało się, że orientacji niepodległościowej w Legionach grozi całkowita marginalizacja, w Akcie 5 listopada cesarze Niemiec i Austro-Węgier ogłosili, że „przejęci niezłomną ufnością w ostateczne zwycięstwo ich oręża” i „powodowani życzeniem, by ziemie polskie, przez waleczne ich wojska ciężkimi ofiarami panowaniu rosyjskiemu wydarte do szczęśliwej wywieść przyszłości – ułożyli się, by z ziem tych utworzyć państwo samodzielne z dziedziczną monarchią i konstytucyjnym ustrojem”[126]. Utworzenie TRS – która rozpoczęła działalność 15 stycznia 1917 r. – było o tyle szczególnym nawiązaniem do Aktu 5 listopada, że Rada stała się pierwszą narodową instytucją o charakterze państwowym[127].

W tym czasie w dalszym ciągu wzrastała rola Sławka i Miedzińskiego w otoczeniu Piłsudskiego. Obu Piłsudski powierzył zadanie stworzenia „wewnętrznej konspiracji” wobec rozrostu liczebnego POW[128]. Było to znamienne w kontekście zawiązywania przez Piłsudskiego własnego środowiska politycznego. Ten rodzaj konspiracji krył się pod szyldem Związku Wojskowego bądź Związku Wolności, w którego skład wchodziły osoby wybrane „z punktu widzenia ich gotowości do słuchania dyspozycji Piłsudskiego”[129]. Na tym podłożu zamierzano kształcić trzon ideowy politycznego środowiska piłsudczyków. Idea Związku Wojskowego/Wolności nie odegrała jednak większej roli. Ze Związku wyłoniła się analizowana już Organizacja A[130]. Zdaniem Miedzińskiego struktury tej organizacji przetrwały do przejęcia przez piłsudczyków władzy w 1926 r. – ułatwiając budowę zaplecza politycznego sanatorów na prowincji[131].

Tworzenie „wewnętrznej konspiracji” było też kluczowe wobec znacznego wzrostu napięcia w stosunkach między grupą Piłsudskiego a władzami wojskowymi państw centralnych. Dnia 2 lipca 1917 r. Piłsudski manifestacyjnie wystąpił z TRS pod pretekstem dezaprobaty dla złożenia przysięgi o braterstwie broni polskich żołnierzy z armiami państw centralnych: niemiecką i cesarsko-królewską[132]. Niewątpliwie rozumiał, że TRS była politycznym bankrutem, ponieważ „od Niemców nie uzyskała nic, a w społeczeństwie [polskim] straciła szybko wszystko, co mogło być i nawet było oparciem dla niej”[133]. Rota przysięgi była jedynie pretekstem. Piłsudski i jego otoczenie dostrzegali brak perspektyw na spełnienie polskich aspiracji przez państwa centralne, których sytuacja w zmaganiach wojennych ulegała stopniowemu pogarszaniu. Po przyjęciu dymisji Piłsudskiego, w geście solidarności, żołnierze i oficerowie Legionów – w szczególności I Brygady – również prosili o dymisje bądź skierowanie do armii Austro-Węgier. Tworzono też rady pułkowe – nasilały się nastroje krytyczne wobec monarchii habsburskiej oraz Komendy Legionów[134].

Przełomem były postanowienia Aktu 5 listopada 1916 r., w którym cesarz niemiecki Wilhelm II oraz cesarz Austro-Węgier Franciszek Józef II zapowiadali utworzenie Królestwa Polskiego. Cesarska proklamacja spotkała się z pozytywnym odbiorem większości legionistów[135]. Jan Snopko dostrzegł, iż proklamacja ta „pozwalała przypuszczać, że ich przelana krew oraz trud i poświęcenie nie poszły na marne”[136]. Zdaniem Michała Klimeckiego „Legioniści głęboko przeżyli akt 5 listopada. Tego dnia oficjalnie ogłoszono wskrzeszenie Królestwa Polskiego na ziemiach zaboru rosyjskiego przez cesarzy Niemiec i Austrii. Odczytano rozkaz okolicznościowy płk. Hallera, zastępującego Komendanta Legionów przebywającego tego dnia w Warszawie. Odegrano hymny niemiecki, austriacki i Mazurek Dąbrowskiego. Odprawiono mszę dziękczynną. Oficjalne uroczystości zakończyła defilada legionowych oddziałów. Potem, do późnej nocy hucznie bawiono się we własnym gronie. Następnego dnia Wacław Socha Lipiński zapisał: «Uf… Paskudny katzenjamer przechodzą dzisiaj Legiony. Jak sięgnąć pamięcią – nigdy podobnego pijaństwa nie było, jak wczoraj. Ale też chłopcy mieli powód się wstawić. Wreszcie cel osiągnięty, po przeszło dwuletniej ciężkiej pracy – można się radować»”[137]. Ujawniały się też – choć w mniejszości – nastroje legionistów, którzy nieufnie potraktowali inicjatywę państw centralnych[138]. Piotr Cichoracki, powołujący się na zapis Kazimierza Świtalskiego w diariuszu z 16 listopada 1918 r., odwołał się do nastrojów w bliskim otoczeniu Piłsudskiego. Z zapiski Świtalskiego wynika, że w kręgu tym występowała „pewna, choć mierna radość”[139]. Z czasem nieufność, a nawet niechęć, zataczała coraz szersze kręgi. Członkowie przyszłej grupy „pułkowników”, podobnie jak wielu innych legionistów, dostrzegali taktyczny charakter posunięć państw centralnych. Dowódca Polskiej Siły Zbrojnej (Polnische Wehrmacht) Hans Hartwig von Beseler nie uwzględniał polskich postulatów i planów organizacyjnych[140].

Tym samym stosunek do Aktu 5 listopada – po początkowym entuzjazmie – przyczynił się do ugruntowywania poczucia braku zaufania do państw centralnych, które nie były zainteresowane spełnieniem oczekiwań legionistów dotyczących wizji niepodległego państwa oraz niezależnych od Niemiec i Austro-Węgier sił zbrojnych. Istotnym czynnikiem była też opinia ogółu społeczeństwa, które do tego czasu mogło kojarzyć piłsudczyków z orientacją proaustro-węgierską i niemiecką.

W kwietniu 1917 r. do wojny po stronie państw Ententy przystąpiły Stany Zjednoczone. Piłsudski i jego współpracownicy rozumieli już, że państwa centralne stoją na straconej pozycji, a wydarzenia rewolucyjne w Rosji nie odwrócą tej tendencji. Z tego powodu Komendant zainspirował odmowę złożenia przysięgi przez żołnierzy Legionów, co musiało wzbudzić w ich szeregach pewne wątpliwości. Długofalowe konsekwencje Aktu, choć nie w pełni zadowalające, jednak były zauważalne. Sprawa polska na arenie międzynarodowej miała w tym okresie nieporównywalnie większe szanse powodzenia niż na początku wojny. Mimo to większość żołnierzy I i III Brygady identyfikowała się z decyzją Komendanta[141].

W obawie przed aresztowaniami w Komendzie Naczelnej POW dokonano wyodrębnienia dwóch ekspozytur: jednej w Warszawie, a więc na terenie okupacji niemieckiej, a drugiej w Lublinie, czyli na obszarze okupacji austriackiej. Nad drugą z wymienionych komendę objął Miedziński, który został także zastępcą Komendanta Naczelnego POW w Warszawie[142]. W rezultacie Miedziński w okresie bezpośrednio poprzedzającym internowanie Piłsudskiego stał się jednym z najważniejszych wykonawców jego linii politycznej[143]. Był on znamiennym przykładem coraz większego uzależnienia nie tylko przyszłej grupy „pułkowników”, lecz także wszystkich piłsudczyków od Komendanta w okresie I wojny światowej.

W wielu przypadkach nie udało się uniknąć aresztowań. Piłsudski został internowany w niemieckiej twierdzy wojskowej w Magdeburgu. Te decyzje władz okupacyjnych, paradoksalnie, umocniły pozycję Komendanta. Brak kontaktu z nim – w okresie szybkich zmian sytuacji międzynarodowej – okazał się jednak silnym wstrząsem. Piłsudczycy nie byli zdolni do realizacji jego wizji politycznej – dowodzi tego krytyka, z jaką spotkał się zainspirowany przez Konwent Organizacji A Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, z Ignacym Daszyńskim jako premierem na czele[144]. Rząd ten został powołany w Lublinie w nocy z 6 na 7 listopada 1918 r. i był tworzony wyłącznie przez ugrupowania lewicy niepodległościowej: PPS, PSL „Wyzwolenie” oraz Stronnictwo Niezawisłości Narodowej[145]. W rezultacie przedstawiał radykalne demokratyczno-republikańskie hasła, choć odciął się od ideologii komunistycznej[146]. Andrzej Garlicki przywołał ocenę Andrzeja Ajnenkiela, którego zdaniem manifest rządu w Lublinie „stanowił wyraz najradykalniejszych spośród nierewolucyjnych koncepcji politycznych sformułowanych w międzywojennym dwudziestoleciu”[147]. Jednostronny radykalizm pozostawał w sprzeczności z planami Piłsudskiego, który z Magdeburga do Warszawy – przez Toruń i Włocławek – powrócił 10 listopada 1918 r. Przekonał się o tym Miedziński, który usłyszał od Piłsudskiego: „coście zrobili, wyście mi ręce związali”[148]. Dezaprobatę Komendant wyraził również na spotkaniu z członkami Konwentu w Warszawie, mówiąc zebranym, „Wam kury szczać prowadzać, a nie politykę robić”[149]. Brak zrozumienia w relacjach między Komendantem a jego zwolennikami pokazał, że orientacja piłsudczykowska u zarania Niepodległej nie była jeszcze ugruntowana. Dawna grupa Piłsudskiego w nowych realiach nie była już zdolna do realizacji linii politycznej Komendanta. Mimo to ponadpartyjny kierunek obrany przez Piłsudskiego okazał się trwałym wzorcem ideowym jego zwolenników w kolejnych latach. Został nie tylko zaakceptowany, ale zyskał również gorliwych propagatorów i wykonawców, którzy piłsudczykowskim ideom nadali zwarty charakter – tworząc w ten sposób nową ideologię na scenie politycznej II RP.

Roli propagatorów i wykonawców podjęła się przyszła grupa „pułkowników”, której zręby w roku 1918 były już zauważalne[150]. Wytworzeniu się więzi między postaciami zaliczanymi do jej grona w głównej mierze sprzyjała działalność w Polskiej Organizacji Wojskowej. To na podłożu konspiracyjnej działalności niepodległościowej ukształtowały się relacje, które przetrwały próbę czasu. Szczególne znaczenie – w kontekście późniejszych wydarzeń – miało wypełnianie zadań o charakterze politycznym. Współpracownicy Piłsudskiego zyskali w POW doświadczenie w tym zakresie. Niejawny model prac w peowiackich strukturach poprzedził stosowanie nieformalnych mechanizmów działania – charakteryzujących grupę „pułkowników” w II Rzeczypospolitej. Niektóre z tych działań ukrywano nie tylko przed opinią publiczną oraz opozycją polityczną – czyniono to nawet wobec mniej znaczących współpracowników Piłsudskiego. POW konsolidowała najbliższe otoczenie Piłsudskiego – późniejszych „pułkowników” na płaszczyźnie politycznej. Proces konsolidacji nie zakończył się w momencie utworzenia niezależnego państwa polskiego – był choćby kontynuowany w pracach wywiadu i kontrwywiadu II RP. Politycznej roli w okresie I wojny światowej nie odgrywały Legiony Polskie – zadania tej formacji były inne. Doświadczenia w Legionach stanowiły asumpt do kształtowania niezależnego od zaborców Wojska Polskiego, co było szczególnie istotne ze względu na konieczność walki o granice i zapewnienie bezpieczeństwa odrodzonej Rzeczypospolitej.

2

Teoria i praktyka walki z „partyjnictwem” i „sejmokracją”

Formowanie grupy „pułkowników” od listopada 1918 do grudnia 1922 roku

Dnia 10 listopada 1918 r. Józef Piłsudski wrócił z internowania w twierdzy w Magdeburgu i przybył do Warszawy. Jego zwolnieniu sprzyjała sytuacja polityczna – zarówno na okupowanych ziemiach polskich, jak i w kręgach władz niemieckich. Pierwszymi, jednymi z niewielu, którzy przywitali na warszawskim Dworcu Wileńskim wracającego z Niemiec Komendanta byli Aleksander Prystor i Adam Koc. Powołując się na wspomnienia Koca, Jacek Piotrowski zwrócił uwagę na to, że w pierwszym okresie po powrocie Komendanta do kraju Prystor nie uświadamiał sobie jeszcze konsekwencji wynikających ze szczególnego autorytetu, jakim cieszył się Piłsudski. W ocenie Piotrowskiego, w czasie gdy Prystor „odbywał katorgę, Pierwsza Brygada ukształtowała się na podobieństwo stosunku podwładnego do przełożonego, który stał się dla nich wyrocznią i ostatecznym autorytetem. Komendant stawiał pytania i wydawał polecenia, nie słuchając zbyt często «dobrych rad» czy choćby poglądów swych zwolenników. Prystor najwyraźniej nie rozumiał też zmiany, jaka zaszła w pozycji politycznej Piłsudskiego od chwili jego uwięzienia w Magdeburgu”[1]. Szybko jednak odnalazł się w nowej sytuacji, a świadczy o tym fakt, że w odrodzonej Polsce pozostał, obok Sławka, najbardziej zaufanym współpracownikiem Piłsudskiego. W utworzonym z inspiracji Komendanta rządzie Jędrzeja Moraczewskiego (18 listopada 1918 r.) Prystor został podsekretarzem stanu w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej. W prace tego ministerstwa formalnie był zaangażowany do początku czerwca 1921 r. mimo kolejno zmieniających się rządów. Pozwalało to Prystorowi na działania w kierunku utrzymywania poparcia osoby Komendanta przez ugrupowania lewicy niepodległościowej, czemu sprzyjała funkcja miejskiego radnego z ramienia PPS w Warszawie[2].

Odpowiedzialne zadania – choć mniejszej rangi – Piłsudski postawił przed Kocem. Ten odgrywał ważną rolę w procesie tworzenia przez Komendanta (niemal od podstaw) Wojska Polskiego, którego organizację oparł na doświadczeniach POW[3]. Koc został referentem POW w Oddziale I Organizacyjnym Sztabu Generalnego. Powierzony mu odcinek, tak jak w przypadku Prystora, łączył się z polityką wobec lewicy – tym razem rewolucyjnej, a więc inspirowanej wydarzeniami w Rosji sowieckiej. Jednym z zadań Koca w pierwszym okresie Niepodległej było propagandowe zwalczanie idei komunistycznych w polskim wojsku[4]. Komuniści liczyli na to, że oddziałując na polskich żołnierzy, doprowadzą do radykalizacji ich nastrojów, a w konsekwencji zachęcą do tworzenia – na wzór sowiecki – rewolucyjnych rad żołnierskich.

Przekazywanie przez Piłsudskiego dyspozycji własnym współpracownikom było możliwe dzięki powierzeniu mu przez Radę Regencyjną – dekretem z 11 listopada 1918 r. – władzy naczelnej nad Wojskiem Polskim. Trzy dni później Rada dokonała samorozwiązania – w rezultacie Piłsudski objął także zwierzchnictwo nad władzą cywilną. Uprawnienia Komendanta uznał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej w Lublinie. Ignacy Daszyński podał się do dymisji, a z inicjatywy Piłsudskiego utworzono rząd kierowany przez Jędrzeja Moraczewskiego. Dekretem tego rządu z 22 listopada usankcjonowany został wyjątkowy charakter uprawnień Piłsudskiego jako Tymczasowego Naczelnika Państwa. Powierzono mu najwyższą władzę w państwie polskim „aż do czasu zwołania sejmu ustawodawczego”[5]. W ten sposób Piłsudski zyskał szeroki zakres uprawnień – bliski dyktatorskim (według wzorów republikańskiego Rzymu).

W latach 1918–1922 największy wpływ na polskie życie polityczne miały walki o granice. Sytuacja była otwarta – możliwe były różne opcje na każdym odcinku. Z tym związane było wypracowanie koncepcji dotyczącej kształtu terytorialnego państwa polskiego. Nie powstał uniwersalny program, a rozwiązania biegunowe zakładały realizację koncepcji federacyjnej lub inkorporacyjnej[6]. W większości przypadków polskie aspiracje terytorialne kolidowały z dążeniami sąsiadów, co mogło prowadzić i prowadziło do konfliktów zbrojnych. W rezultacie wzrosło znaczenie Piłsudskiego w państwie polskim – wynikające z pełnienia przez niego funkcji Naczelnego Wodza Wojska Polskiego. Zwiększyło się też społeczne znaczenie korpusu oficerskiego. W okresie walk o granice ostatecznie ukształtowała się grupa bezgranicznie oddanych wykonawców priorytetowych zadań w ramach obranej przez Piłsudskiego linii politycznej. Była to właśnie grupa, której późniejsza literatura – w ślad za prasą opozycyjną – nadała miano „pułkowników”.

Przyszła grupa „pułkowników” nie dysponowała wystarczającymi możliwościami, by stanowić jedyne zaplecze polityczne Komendanta. Z tego powodu Piłsudski szukał zwolenników na szerszej płaszczyźnie społecznej. Umożliwiały to wcześniejsze powiązania z lewicą, a ściślej z obozem niepodległościowym w zaborze austriackim. Wrogi narodowej demokracji ruch socjalistyczny i część ruchu ludowego popierały Piłsudskiego, który jako Tymczasowy, a następnie już Naczelnik Państwa, rezydował w warszawskim Belwederze. W rezultacie pałac ten stał się najważniejszym centrum decyzyjnym dla zwolenników oraz współpracowników Piłsudskiego. Od tej nazwy pochodzi określenie zróżnicowanej programowo, nieformalnej koalicji ugrupowań wspierających Piłsudskiego w pierwszych latach Niepodległej – znanej jako obóz belwederski. Zdaniem Andrzeja Garlickiego: „Obóz belwederski – w węższym rozumieniu tego terminu – stanowiła dość nieliczna mimo wszystko grupa zaufanych ludzi Komendanta, mająca jednak istotny wpływ na tak ważne dziedziny życia państwowego jak wojsko i polityka zagraniczna. W szerszym rozumieniu obóz belwederski stanowiły PPS, PSL «Wyzwolenie» i niezbyt liczące się ugrupowania inteligenckie [przykładem Klub Pracy Konstytucyjnej]. Oddani Piłsudskiemu działacze tych partii stwarzali możliwość odpowiedniego nimi sterowania, ale tylko do pewnych granic. Wykorzystywał to Piłsudski umiejętnie, lecz jednocześnie nie zamierzał utożsamiać się z owymi partiami, by nie nadawać swej pozycji jakiejś wyraźniejszej barwy politycznej”[7]. Do pierwszej wymienionej grupy, a więc ograniczonej do najbliższych współpracowników Piłsudskiego, zaliczali się przyszli „pułkownicy”. Garlicki o tym nie wspomina zapewne dlatego, że pojęciem grupa „pułkowników” najczęściej operuje się w odniesieniu do okresu rządów obozu piłsudczykowskiego, co nie jest w pełni zasadne. Z jednej strony przyszli „pułkownicy” byli tą grupą, która umożliwiała Piłsudskiemu zachowanie dystansu wobec – nawet najbliższych ideowo – ugrupowań partyjnych, z drugiej stanowili o jego sile. Świadczą o tym słowa Garlickiego, który własne rozważania na ten temat przeniósł na szerszą płaszczyznę – grupę legionową. W ocenie tego autora: „Grupa legionowa, której członkowie służący nadal w wojsku stanowili zaledwie około 20 procent, mogła stworzyć szersze zaplecze obozu belwederskiego. Była bezpartyjna, choć oczywiście poszczególni jej członkowie należeli do różnych stronnictw politycznych. Była dynamiczna, w większości uznająca bez zastrzeżeń autorytet Komendanta, przyzwyczajona do zhierarchizowanych form podległości. Miała do zyskania wszystko, a do stracenia niewiele. Cementującą ją ideologię niepodległościową łatwo można było przekształcić w ideologię państwową, równie zresztą niejasną i nieokreśloną. Odwołującą się nie do intelektu, lecz do emocji”[8]. Przyszli „pułkownicy, będący trzonem grupy legionowej, odgrywali więc ważną rolę już w pierwszych latach niepodległości. Wynikała ona nie tyle z zadań wojskowych, ile przede wszystkim z codziennie podejmowanych decyzji – bez wyjątku uzgadnianych z Piłsudskim.

Największe zagrożenie, wiążące się z możliwością całkowitej utraty niepodległości, stanowiła perspektywa bolszewickiej inwazji. Wojna Polski z Rosją sowiecką rozpoczęła się w lutym 1919 r. W czasie jej trwania Piłsudski otrzymał buławę marszałka Polski (14 listopada 1920 r.)[9]. Do działań na frontach wojennych podczas zmagań z „czerwoną” Rosją zaangażowane zostały wszystkie postacie tworzące późniejszą grupę „pułkowników”. Podstawą ich działalności była praca wywiadowcza, co jest istotne w kontekście szczególnej roli, jaką odegrał wywiad II RP w konflikcie Polski z Rosji sowiecką. Praca wywiadu łączyła się z szerszym zagadnieniem – miejscem pracy sztabowej w kierowaniu działaniami frontowymi. Tego typu działania od czasów Napoleona odgrywały coraz większą rolę, nie tylko w procesach decyzyjnych, lecz także logistycznych. Praca ta wymagała wybitnych zdolności praktycznych, doświadczenia operacyjnego – wykraczała poza umiejętności tradycyjnego korpusu oficerskiego z czasów austro-węgierskich.

Działania mające na celu przygotowanie polskiego wojska do efektywnej walki w obronie granic były podjęte przez Piłsudskiego bezpośrednio po jego przyjeździe z Niemiec. W prace te Komendant angażował przyszłych „pułkowników”. Uzyskiwali wysoką pozycję i wpływy via facti. Dwa dni po powrocie z twierdzy w Magdeburgu – 12 listopada – z więzień zwolniono wielu bliskich współpracowników Piłsudskiego. Jednym z nich był Walery Sławek, który po wyjściu na wolność wszedł w skład Konwentu Organizacji A. Większe znaczenie miało zaangażowanie Sławka w prace adiutantury Naczelnego Wodza, którym był Piłsudski. W tym okresie Sławek został kapitanem Wojska Polskiego[10]. W dalszym ciągu był najbliższym współpracownikiem Piłsudskiego. Dnia 1 stycznia 1919 r. został szefem sekcji politycznej Oddziału II Sztabu Generalnego, czyli komórki wyspecjalizowanej w działalności wywiadowczej i kontrwywiadowczej – zwanej potocznie „Dwójką”. W ten sposób łączył funkcje polityczne oraz wywiadowcze[11]. W kwietniu 1919 r. został szefem Biura Detaszowania Oddziału II Naczelnego Dowództwa. W kolejnym miesiącu przeszedł na stanowisko szefa Oddziału II Dowództwa Frontu Litewsko-Białoruskiego. Biorąc pod uwagę lansowaną przez Piłsudskiego koncepcję federacyjną, świadczyło to o dużej roli, jaką Sławek odgrywał w jego otoczeniu.

Sławek podczas wojny polsko-bolszewickiej (1919–1921) odpowiadał za realizację koncepcji federacyjnej[12]. Koncepcja ta nie cieszyła się popularnością w polskim społeczeństwie (zwłaszcza na Wileńszczyźnie)[13], dlatego jej realizacja była działaniem w dużej mierze niejawnym. W dniach 20 i 21 maja 1919 r. Sławek brał udział w rozmowach z Litwinami. Zmierzał do wpłynięcia na tak zwaną Litwę Kowieńską, by udzieliła poparcia Polsce w walkach z sowiecką Rosją. Działania te zakończyły się niepowodzeniem. Z tego powodu Sławek zaangażował się w zabiegi mające na celu obalenie ówczesnego litewskiego rządu w Kownie i zastąpienie go przychylnym Polsce. W tym okresie „Dwójka” – z inspiracji Sławka – informowała o tym, że polska koncepcja federacyjna jest popularna w niektórych środowiskach litewskich. Przewrót na Litwie planowano przeprowadzić w nocy z 31 sierpnia na 1 września 1919 r., ale przedstawione założenia okazały się błędne, co w połączeniu ze słabością organizacyjną doprowadziło do rozbicia polskich struktur konspiracyjnych przez służby litewskie. W konsekwencji akcja zakończyła się niepowodzeniem.

Klęska planów dotyczących Litwy w praktyce przekreśliła szansę na realizację koncepcji federacyjnej. Po obu stronach najsilniejszym pragnieniem było uzyskanie własnej państwowości. Kazimierz Świtalski w diariuszu pod datą 20 listopada 1919 r. zanotował: „W polityce wschodniej przeszkadza korek litewski, ale cierpliwością i to da się zmienić”[14]. Zagrożenie sowieckie – mimo tajnych polsko-bolszewickich rokowań – wymagało dalszych działań. W listopadzie 1919 r. Sławek udał się do Tallina, aby wziąć udział w obradach przedstawicieli państw bałtyckich. Kontynuację tych zabiegów stanowiły polskie dążenia do wypracowania wspólnej linii politycznej – nie tylko z rządami w Kownie, Rydze, Tallinie, lecz także z Finlandią. Wizję tę nazwano Związkiem Bałtyckim. W szanse na realizację tej idei Piłsudski i przyszli „pułkownicy” wierzyli jeszcze na początku lat dwudziestych, co wynikało ze wspólnego zagrożenia sowieckiego. Koncepcja ta okazała się niemożliwa do zrealizowania, ponieważ mankamenty tkwiły już u jej podstaw. Państwo litewskie nie utrzymywało z Polską aż do 1938 r. stosunków dyplomatycznych, traktując Wilno (znalazło to odzwierciedlenie w tekście konstytucji) jako własną stolicę[15]. Do tego dochodziły animozje między państwami bałtyckimi – przykładowo na linii Ryga–Tallin. Załagodził je Sławek podczas obrad w Tallinie. Ze względu na nieprzejednane stanowisko Litwy trudno mówić o sukcesie misji Sławka, który uznał, że „wysługiwanie się Litwy cudzym interesom utrudnia współdziałanie państw bałtyckich z Polską”[16]. Była to aluzja do niechętnego stosunku Litwy wobec Polski, który przyszli „pułkownicy” traktowali jako sympatię do Rosji sowieckiej, postrzeganej jako największe zagrożenie zarówno dla II RP, jak i państw bałtyckich oraz Finlandii. Stąd wynikały przesłanki do działalności w kierunku zarysowanym przez Świtalskiego w diariuszu pod datą 30 marca 1920 r.: „Na gruncie łotewskim należy pracować tak, by nie dopuścić do ściślejszego zespolenia taktyki litewskiej i łotewskiej”[17]. Jednak pod datą 3 października 1920 r. czytamy: „Kroków w celu przyspieszenia związku państw bałtyckich razem z nami nie robimy energicznie, bo się boimy (szczególnie MSZ boi się) Anglii, która prosiła o to Polskę, byśmy w tej kwestii nie awansowali się”[18]. Jest to przykład kolejnego rodzaju przeszkód, w tym przypadku wynikających z polityki brytyjskiego premiera Davida Lloyda George’a[19]. Poprawę niekorzystnej koniunktury dla planów, których głównym wykonawcą był Sławek, mógł przynieść kolejny – tym razem udany – zamach stanu na Litwie. Warunkiem było jednak uzyskanie przychylności rządów w Rydze i Tallinie, a to się nie udało. W rezultacie Sławek, który ówcześnie był „oficerem do szczególnych poruczeń Naczelnego Wodza”, nie wywiązał się z postawionych przed nim zadań[20]. Wprawdzie do marca 1922 r. Rzeczpospolita zawarła umowy polityczne z Łotwą, Estonią i Finlandią, ale także to rozwiązanie – faktyczna izolacja Litwy – zakończyło się niepowodzeniem z powodu sprzeciwu Finlandii, której władze odmówiły ratyfikacji postanowień umowy[21]. Fiasko idei Związku Bałtyckiego prawdopodobnie wynikało z obaw potencjalnych partnerów Polski, że zostaną politycznie zdominowani przez rząd w Warszawie, a nie tylko – jak wskazywało piłsudczykowskie czasopismo „Droga. Dwutygodnik poświęcony sprawie życia polskiego” – „z powodu silnego przeciwdziałania propagandy niemieckiej, akcji rządu moskiewskiego oraz niezdecydowania naszej dyplomacji”[22].

Działalność wywiadowcza była także domeną blisko związanego ze Sławkiem Bogusława Miedzińskiego, który 1 grudnia 1918 r. – będąc w stopniu kapitana – został skierowany do pracy w roli referenta politycznego w Dowództwie Okręgu Generalnego w Kielcach. Arkadiusz Adamczyk podaje: „Dzień objęcia funkcji w Kielcach jest o tyle istotny, iż w przypadku Bogusława Miedzińskiego otwierał on okres działalności w służbach wojskowych, określanych według współczesnej terminologii wywiadowczymi, informacyjnymi względnie specjalnymi”[23]. Był to jednak epizod w jego życiorysie, który pozwolił na uzyskanie przydatnego w dalszej działalności doświadczenia. Dnia 6 marca 1919 r. Miedziński objął po Sławku stanowisko szefa Sekcji Politycznej Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Przypuszczalnie już w kolejnym miesiącu awansowano Miedzińskiego na stopień majora. Wojna polsko-bolszewicka wpłynęła na dalszy rozwój jego kariery. W lutym 1920 r. z inicjatywy Piłsudskiego został Szefem Oddziału II Informacyjnego Sztabu Ministerstwa Spraw Wojskowych. W rezultacie do kompetencji Miedzińskiego należało zwierzchnictwo nad pracami wywiadu i kontrwywiadu oraz nad zakonspirowanymi działaniami służb specjalnych w Wojsku Polskim.

Miedziński wpłynął na powołanie – w ramach Oddziału II, któremu przewodził – samodzielnej Sekcji Propagandy, tak żeby było możliwe zainicjowanie „akcji wśród wojska w celu scementowania i należytego ideowego podniesienia różnych elementów wchodzących w skład armii, jak również przeciwdziałanie wywrotowej agitacji bolszewizmu”[24]. Nie były to jedyne polityczne działania Miedzińskiego. To on zredagował końcową wersję odezwy Rady Obrony Państwa, będącej kolegialnym ciałem ustawodawczym, powołanym na początku lipca 1920 r., a więc w czasie największych sukcesów Armii Czerwonej w wojnie z Polską. W tym okresie Miedziński pośredniczył również w relacjach między Piłsudskim a ówczesnym premierem Władysławem Grabskim oraz między Komendantem a Borysem Sawinkowem[25]. Był też odpowiedzialny za dyspozycje do podjęcia operacji o kryptonimie „Balast”, której celem było przeprowadzenie ewakuacji pracowników Ministerstwa Spraw Wojskowych (wraz z rodzinami) w związku z możliwym zajęciem stolicy przez bolszewików[26].

Odparcie bolszewickiej inwazji pozwoliło na większe zaangażowanie w kwestii ustalania granicy polsko-niemieckiej. Stosunek nie tylko przyszłych „pułkowników”, lecz także ogółu piłsudczyków do państwa niemieckiego w pierwszym okresie II Rzeczypospolitej traktowany jest w literaturze historycznej jako drugoplanowy – wobec znaczenia wojny polsko-bolszewickiej. Najczęściej podkreśla się, że zdaniem Piłsudskiego granica zachodnia mogła być ustalona tylko na podstawie rozstrzygnięć mocarstw zwycięskiej Ententy. Wykluczało to podjęcie przez Tymczasowego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza Wojska Polskiego decyzji o wojnie z Niemcami o ziemie zaboru pruskiego. Niemcy, nawet osłabione po I wojnie światowej, były poza zasięgiem militarnym państwa polskiego, które niemal od podstaw tworzyło własne siły zbrojne, na co nakładało się rosnące zagrożenie bolszewicką inwazją od wschodu. W pierwszych dniach II Rzeczypospolitej postanowiono zintensyfikować zabiegi dyplomatyczne w kwestii granic zachodnich. Ówcześnie perspektywa odzyskania znacznej części zaboru pruskiego – tylko na mocy decyzji mocarstw – wydawała się realna. Pewna korekta nastąpiła po ogłoszeniu postanowienia traktatu wersalskiego o utworzeniu Wolnego Miasta Gdańska pod protektoratem Ligi Narodów. Świadczą o tym notatki z diariusza Kazimierza Świtalskiego, który pod datą 14 lipca 1919 r. zapisał: „Przede wszystkim dążymy do rychłego zajęcia Gdańska oraz spiesznego przygotowania akcji okupacyjnej na obszarach podległych plebiscytowi, na Mazurach i Śląsku. Przy poparciu nas przez Ententę – Niemcy nie ośmielą się nas atakować. Pracujemy najusilniej nad zajęciem Gdańska. Znajdujemy wiele zrozumienia dla doniosłości tej sprawy. Anglicy oświadczyli, że będą pilnowali Gdańska i zrobią demonstrację floty. Ochota Amerykanów do walki z Niemcami ogromna – gen. Pershing przydzielił nam wpływowego pułk. Hawlanda celem zajęcia się utworzeniem ochotniczej Legii amerykańskiej, która by razem z nami w Polsce przeciw Niemcom i bolszewikom walczyła”[27].

Znamienne są przyjęte w kręgu przyszłych „pułkowników” wybory strategiczne. Do otwartego konfliktu z Niemcami nie doszło. W raporcie z 10 czerwca 1920 r. Miedziński zwracał uwagę na szczególne zagrożenie dla Polski ze strony Rosji sowieckiej, w czasie gdy kierując Oddziałem II, nadzorował kierunek zachodni, konkretnie górnośląski. Nie oznacza to jednak, że nie dostrzegał zagrożenia niemieckiego. Rezultatem obaw wynikających z niebezpieczeństwa, jakie stanowiły zarówno Niemcy, jak i Rosja sowiecka, były dążenia do neutralizacji wywiadów niemieckiego oraz sowieckiego, tak by uniemożliwić antypolską współpracę między tymi państwami[28]. Jak pokazały późniejsze wydarzenia, nie było to możliwe na dłużą metę. Zbliżenie niemiecko-sowieckie stanowiło przede wszystkim efekt uboczny polityki mocarstw zwycięskiej Ententy. Wojna o granice i podjęcie zagadnień z zakresu polityki międzynarodowej nadały osobom należącym w przyszłości do grupy „pułkowników” rangę pierwszoplanowych decydentów. Stały się one niejako osobami publicznymi.

W rejencji opolskiej (Regierungsbezirk Oppeln) – w 1919 r. podniesionej do rangi prowincji górnośląskiej (Provinz Oberschlesien)[29] – przewidziano przeprowadzenie plebiscytu, który miał rozstrzygnąć o przynależności spornego regionu do Polski. Już w lutym 1920 r. w ramach Oddziału II Informacyjnego Sztabu Ministerstwa Spraw Wojskowych powstała sekcja plebiscytowa, a w kwietniu – Wydział Plebiscytowy B. Działania podejmowane przez Miedzińskiego na odcinku górnośląskim świadczą o późniejszym zakłamywaniu realiów – co czyniła część opozycji politycznej w II RP (endecja) i propaganda w Polsce Ludowej – przez formułowanie wobec Piłsudskiego zarzutów braku zainteresowania zachodnimi granicami państwa. Arkadiusz Adamczyk stwierdza: „Czynności podejmowane na tym polu stanowiły przedmiot osobistego zainteresowania Józefa Piłsudskiego, przy czym dla wsparcia działań Ślązaków zostali oddani do dyspozycji Miedzińskiego najlepsi oficerowie, którzy swą przydatność w akcjach specjalnych zdołali już wykazać w Legionach, POW, czy też w działaniach wojennych 1919–1920 r.”[30] Miedziński, jako jeden z najważniejszych w przyszłej grupie „pułkowników”, realizował linię polityczną Piłsudskiego na tym odcinku. Wyrażało się to w inicjowaniu działalności wywiadowczej na rzecz polskich dążeń niepodległościowych, którym nie zawsze sprzyjała polityka polskich władz centralnych, przyjmujących oficjalnie taktykę nieingerowania w sprawy Górnego Śląska. Było to konsekwencją obaw o możliwość otwartego konfliktu zbrojnego z Niemcami. Obawiał się tego także Miedziński, lecz mimo to organizował – przez kontakt z powstańcami śląskimi (w tym Michałem Grażyńskim) – wsparcie materialne dla polskiej strony. Wpływał też na rozwój działających niejawnie polskich formacji wojskowych. Po przegranym przez Polaków plebiscycie (21 marca 1921 r.) Wydział Plebiscytowy przekształcono w Referat Destrukcji. Nazwa ta wskazywała na irredentystyczne nastroje, których Miedziński był gorącym zwolennikiem[31]. Konieczne było także uzyskanie poparcia mocarstw dla sprawy polskiej, o co również zabiegał Miedziński przez konspiracyjne metody działania[32]. Wątpliwe jest, by bez tych działań możliwe było przyłączenie do Polski jednej trzeciej Górnego Śląska – w dodatku części z najlepiej rozwiniętym przemysłem. Istotne jest jednak, by pamiętać o kluczowej roli przedstawiciela chrześcijańskiej demokracji Wojciecha Korfantego[33]. Był to wybitny przywódca polskiego ruchu na Górnym Śląsku (stanął na czele III powstania śląskiego), którego wieloletnia działalność była później marginalizowana przez – będących w opozycji do Korfantego – piłsudczyków.

Jako szef Oddziału II Informacyjnego Sztabu Ministerstwa Spraw Wojskowych Miedziński na początku lat dwudziestych miał wpływ na stworzenie ram organizacyjnych dla pracy wywiadowczej i kontrwywiadowczej, koniecznej wobec działalności dywersyjnej oraz propagandowej wrogich Polsce sąsiadów. Zdaniem Adamczyka ten rodzaj prac wykonywanych przez Miedzińskiego był swoistą „szkołą polityczną” autoryzowaną przez Piłsudskiego, którą przechodzili najbardziej zaufani ludzie Komendanta[34].

Przykład Miedzińskiego jako przyszłego „pułkownika” bezpośrednio zaangażowanego w działalność na rzecz polskich granic na zachodzie to jednak wyjątek. Świadczy to o priorytecie, jaki stanowiła kwestia granicy wschodniej. Wykorzystała to Czechosłowacja, która w styczniu 1919 r. zajęła zbrojnie Śląsk Cieszyński[35]. Odbyło się to z tym większą szkodą dla Rzeczypospolitej, że polska świadomość narodowa – zarówno wśród katolików, jak i protestantów – była w tym regionie ugruntowana[36]. Na konferencji zorganizowanej w lipcu 1920 r. w Spa Polska – wobec niekorzystnej sytuacji w wojnie z bolszewikami oraz ze względu na naciski Francji i Wielkiej Brytanii – została zmuszona do wyrzeczenia się na rzecz rządu w Pradze części tego terenu oraz fragmentów Spisza i Orawy.

Dnia 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu spontanicznie rozpoczął się antyniemiecki zryw, który przeszedł do historii jako powstanie wielkopolskie. Znamienne jest jednak, że na tym terenie dominowała orientacja narodowa, a więc kierunek wówczas wrogi politycznie Piłsudskiemu[37]. Poznańskie było idealną płaszczyzną do działań przedstawicieli tej orientacji. Obrazują to słowa Władysława Pobóg-Malinowskiego: „Poznańskie stanowiło odrębną dzielnicę mając na czele niezależną od rządu warszawskiego Radę Ludową; w konsekwencji i wojsko wielkopolskie nie podlegało Naczelnemu Dowództwu w Warszawie, i dopiero 1 sierpnia 1919 r. wejdzie w skład armii polskiej”[38]. Sukces powstania wielkopolskiego (przerwanego rozejmem z Trewiru, 16 lutego 1919 r.[39]) tylko wzmocnił orientację narodową.

Niezależnie od tych obiektywnych okoliczności – określających specyfikę polityki Piłsudskiego i późniejszej grupy „pułkowników” wobec Poznańskiego – zwraca uwagę, że w latach 1919 i 1920 w większym stopniu przedstawiciele przyszłego obozu sanacyjnego angażowali się w politykę wschodnią. Niepowodzenie koncepcji federacji Polski i Litwy było trudne do zaakceptowania przede wszystkim dla Piłsudskiego, ale i w nie mniejszym stopniu także dla pochodzącego z Wilna Prystora. Na podłożu kształtowania stosunków polsko-litewskich uległa zacieśnieniu współpraca Komendanta z Prystorem[40]. Podobnie jak Sławek przebywający w Warszawie, Prystor został skierowany na ten odcinek zmagań. Realizował on również działania niejawne, które były elementem polityki, a nie wojskowości. To w jego warszawskim mieszkaniu w marcu 1919 r. powstał projekt zarządu cywilnego ziemiami litewsko-białoruskimi, który znalazł odzwierciedlenie w postaci Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich. Prystor brał udział w wyprawie na Wilno (kwiecień 1919 r.). Zdaniem Jacka Piotrowskiego do zadań Prystora należało „przygotowanie politycznej strony projektowanego już wkroczenia wojsk polskich na ziemie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, które przesądzić miało o problemie przyszłej przynależności państwowej Wileńszczyzny – terytorium dawnej historycznej Litwy”[41]. Piotrowski powołał się na ustalenia Piotra Łossowskiego, którego zdaniem Prystor brał udział w niemal każdej rozmowie na ten temat[42].

W wyprawie wileńskiej brał udział również Janusz Jędrzejewicz, który po powrocie Piłsudskiego z twierdzy w Magdeburgu był krótko jego adiutantem. Stanowiło to świadectwo zaufania, jakim darzył go Komendant[43]. W dobie wyprawy wileńskiej Jędrzejewicz zaliczał się do podkomendnych Sławka – będącego ówcześnie szefem Ekspozytury Naczelnego Dowództwa. Jędrzejewicz pełnił funkcję referenta prasowego w Oddziale II dowództwa Frontu Litewsko-Białoruskiego. Zbigniew Osiński podaje, że „Piłsudski, ze względu na wagę wyprawy wileńskiej, umieścił w tej strukturze niejednego ze swoich ludzi, do których miał największe zaufanie. Oprócz Jędrzejewicza i Sławka służyli w niej także Aleksander Prystor i K[azimierz] Świtalski oraz brat Naczelnika, Jan Piłsudski”[44]. Z wyjątkiem brata Piłsudskiego, wszyscy wymienieni zaliczali się do późniejszej grupy „pułkowników”. Dalej Osiński podaje: „Jednym z głównych zadań tej grupy było organizowanie odpowiedniej propagandy i wydawanie w Wilnie polskiego pisma”[45].

Po przejęciu przez Polaków Wilna Jędrzejewicz został pierwszym redaktorem dziennika „Nasz Kraj”. Po kilku miesiącach – w sierpniu 1919 r. – znalazł się w Warszawie i objął funkcję szefa Sekcji Oświatowo-Kulturalnej Oddziału III Naukowo-Szkolnego Ministerstwa Spraw Wojskowych. Wiązało się to z pracą kulturalno-oświatową w Wojsku Polskim, a więc rozmaitymi szkoleniami, a nawet walką z analfabetyzmem (Jędrzejewicz zlecił Marianowi Falskiemu napisanie Elementarza powiastkowego dla żołnierzy). Działania te zostały ograniczone w związku z tzw. wyprawą kijowską, która rozpoczęła się w kwietniu 1920 r. Po kilkunastu tygodniach Jędrzejewicz razem z Adamem Skwarczyńskim podjęli (w czasie „bitwy warszawskiej”) akcję propagandową mającą na celu mobilizację polskiego społeczeństwa do ofiarnej walki z Armią Czerwoną. Jędrzejewicz i Skwarczyński (ówcześnie w stopniu majora) byli przypuszczalnie autorami pewnego – obecnego w ówczesnej i dzisiejszej świadomości – mitu. Dotyczył on śmierci ks. Ignacego Skorupki (będącego kapelanem 10. dywizji). W państwowej agitacji przedstawiono bohaterską śmierć ks. Skorupki jako postaci stojącej na czele polskiej tyraliery z krzyżem w ręku i inicjującej atak na bolszewików. W rzeczywistości ks. Skorupka zginął śmiercią bohatera podczas walki (14 sierpnia 1920 r.) w wyniku ostrzału nieprzyjaciela, ale nie jako osoba prowadząca atak z krzyżem w dłoni[46].

Wojna polsko-bolszewicka była szczególnym doświadczeniem dla Prystora. W jej trakcie trafił do ochotniczego 201 pułku piechoty, którego dowódcą był płk Koc. Z inicjatywy Koca został awansowany przez Komisję Weryfikacyjną Wojska Polskiego na stopień kapitana rezerwy. Z własnej woli Prystor brał udział w zaciętych walkach, ale w chwili największych niepowodzeń – kiedy wojska sowieckie znajdowały się pod Warszawą (sierpień 1920 r.) – Piłsudski odwołał go z frontu wojennych zmagań i uczynił osobistym adiutantem[47]. Piotrowski – powołując się na Aleksandrę Piłsudską – podaje, że Prystor jako „oficer ordynansowy Naczelnego Wodza był z nim w najcięższych momentach bitwy warszawskiej, służąc mu radą i osobistym wsparciem”[48]. Prystor z ramienia Piłsudskiego organizował także działania przygotowawcze do przeprowadzenia tzw. buntu gen. Żeligowskiego. W 1938 r. wspominał: „Przed akcją wileńską w 1920 roku, jako wtajemniczony w plany marszałka Piłsudskiego, odbyłem z jego polecenia szereg rozmów z przedstawicielami stronnictw politycznych, którzy reprezentowali społeczeństwo wileńskie. Zebrania nosiły charakter oczywiście nieoficjalny, a zwoływane były w Warszawie w celu zorganizowania zawiązku przyszłego rządu na ziemiach Wileńszczyzny”[49]. Wpływał też na kształt osobowy „tymczasowej” polskiej administracji, która okazała się potem zrębem stałej administracji. W rezultacie „buntu” gen. Lucjan Żeligowski stanął na czele (oficjalnie zbuntowanych) polskich żołnierzy, którzy odbili z rąk litewskich Wilno wraz z najbliższymi okolicami.

Z ziemiami wschodnimi RP rodzinnie związany był też Kazimierz Świtalski. Nie był to, tak jak w przypadku Piłsudskiego i Prystora, odcinek wileński, lecz lwowski. Świtalski brał udział w walkach z Ukraińcami o Lwów (od 31 października do 22 listopada 1918 r.)[50]. W grudniu znalazł się w Warszawie i został szefem Oddziału Polityczno-Prawnego Adiutantury Generalnej Naczelnego Wodza (od lutego 1919 r. także Naczelnika Państwa). Świtalski był szefem tego oddziału aż do odsunięcia się Piłsudskiego od życia politycznego w 1923 r.[51] Działał jako „prawa ręka” Komendanta, będąc jednym z głównym wykonawców jego linii politycznej. W okresie wojny z bolszewikami dotyczyło to zwłaszcza polityki wschodniej. Zdaniem Andrzeja Garlickiego: „Świtalski został referentem politycznym w adiutanturze generalnej, co oznaczało bardzo częsty, prawie codzienny kontakt z Piłsudskim. I orientację w bardzo różnych, w tym i w bardzo delikatnych sprawach. Tu właśnie poznaje smak wielkiej polityki. Polityki państwowej. Na razie od kulis, ale w polityce często ważniejsze jest to, co dzieje się za kulisami, od tego, co na scenie”[52]. Wiązała się z tym szybka ścieżka awansów wojskowych. W pierwszym okresie istnienia Wojska Polskiego został podporucznikiem, następnie awansował na stopnie: porucznika (od 12 grudnia 1918 r.), kapitana (od 1 marca 1919 r.) i majora (od 24 grudnia 1921 r.)[53].

Wśród przyszłych „pułkowników” z zagadnieniem ukraińskim w jeszcze większym stopniu związany był pochodzący z Podola Sławek. Od początku 1920 r. miał bezpośredni wpływ na politykę wobec Ukraińców w granicach II RP. W marcu 1920 r. został szefem Oddziału II przy Froncie Południowym. Celem jego działalności na tym odcinku było wypracowanie sojuszu z Ukraińską Republiką Ludową, a więc z atamanem Symonem Petlurą. Sławek był najważniejszym pośrednikiem Piłsudskiego w relacjach z Petlurą. Wspólnie z Wacławem Jędrzejewiczem opracowywał szczegóły polsko-ukraińskiej konwencji wojskowej. Obaj złożyli podpisy na tej konwencji 24 kwietnia 1920 r. Jędrzejewicz wziął udział w końcowej fazie polsko-ukraińskich pertraktacji. Wspominając ten okres prac, zapisał: „Musieliśmy spieszyć się bardzo z wykończeniem tej konwencji, gdyż operacja kijowska była już wyznaczona na 26 kwietnia, a konwencja wojskowa powinna była być podpisana wcześniej. Ukończyliśmy ją w nocy z 25 na 26 kwietnia w przydzielonym nam lokalu na Zamku, tak że pod względem formalnym konwencja, na podstawie której rozpoczęły się działania wojsk polsko-ukraińskich, była podpisana przez nas na parę godzin przed rozpoczęciem operacji. Ten pośpiech w pracy znalazł swój wyraz w oryginalnym tekście konwencji, przechowywanym obecnie w Instytucie Piłsudskiego w Nowym Jorku. Czytelnik znajdzie tam szereg poprawek pisanych moją ręką, bo już nie było czasu na przepisanie raz jeszcze całego tekstu”[54]. Konwencja została jednak podpisana nie 26 kwietnia, lecz z datą 24 kwietnia 1920 r. Dwa dni wcześniej Sławek został awansowany na stopień majora. W trakcie wyprawy kijowskiej został szefem Sztabu Dowództwa Etapów. Z wynikającymi z tego obowiązkami wiązały się czynności polityczne – na tyłach polskiego i ukraińskiego wojska łagodził konflikty między stronami. W okresie cofania się polskiej armii pod naporem sowieckiej kontrofensywy Sławek otrzymał kolejny awans wojskowy – na podpułkownika. W dalszym ciągu zadania Sławka dotyczyły organizowania polsko-ukraińskiego współdziałania. Pełnił funkcję pośrednika na linii Piłsudski–Petlura. Po odepchnięciu bolszewików spod Warszawy Sławek inicjował polsko-ukraińskie jednostki ochotnicze. Rozwinięcie tej koncepcji uniemożliwił polsko-sowiecki rozejm, a następnie traktat pokojowy zawarty w Rydze, który pogrzebał koncepcję federacyjną także na odcinku ukraińskim[55].

Również w tym przypadku zauważalny był wspomniany dystans polskiego społeczeństwa wobec idei federacji. Wyzyskiwała to przeciwna wspieraniu ukraińskich aspiracji polska narodowa demokracja. Świadczy o tym informacja z diariusza Świtalskiego, który na trzy dni przed początkiem wyprawy kijowskiej zapisał: „W polityce zagranicznej należy coraz bardziej aktywizować sprawę ukraińską. Pod tym względem należy obawiać się pewnego załamania w tym momencie, gdy rozpoczną się walki o Kijów i kiedy będzie ze strony N[arodowej] D[emokracji] wysuwany argument, że krwią polską okupuje się tworzenie Ukrainy”[56]. W styczniu 1921 r. Sławek odbył specjalistyczne przeszkolenie obejmujące dowódców wyższej rangi, które ukończył w kolejnym miesiącu (20 lutego) i został oficerem do specjalnych zleceń Naczelnego Wodza[57]. Jerzy M. Nowakowski podaje, że Sławek: „Jeszcze w maju przewodniczył ze strony polskiej podkomisji granicznej, wyznaczającej przebieg granicy polsko-radzieckiej na Wołyniu, lecz można sądzić, iż w tym czasie koncentrował się już na działalności za kulisami polskiego życia politycznego”[58].

W okresie wojny polsko-bolszewickiej ujawniło się szczególne znaczenie Ignacego Matuszewskiego, który nie był legionistą Piłsudskiego. Po wybuchu I wojny światowej Matuszewskiego zmobilizowano w stopniu chorążego rezerwy w ramach armii carskiej Rosji. Był zaangażowany w prace I Ogólnego Zjazdu Wojskowych Polaków w Piotrogrodzie. W 1917 r., w czasie obrad, zainicjował wniosek o obranie Piłsudskiego honorowym prezesem zjazdu. Zwraca to uwagę, gdyż Matuszewski był jednym z organizatorów polskiego wojska w Rosji[59]. Zwrot w kierunku Piłsudskiego miał przełomowe znaczenie w jego karierze[60]. W 1918 r. Matuszewski został członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej. Był to początek jego związku z działalnością określaną mianem legionowo-peowiackiej – takie opóźnienie było ewenementem wśród przyszłych „pułkowników”. Nie przeszkadzało to Piłsudskiemu, który po odzyskaniu niepodległości zaangażował Matuszewskiego w prace Adiutantury Generalnej Naczelnego Wodza w stopniu majora. Prawdopodobnie Komendant dostrzegał w Matuszewskim autorytet w dziedzinie wiedzy fachowej na temat Rosji, co sprawiało, że jego zaangażowanie w walki polsko-bolszewickie wydawało się naturalne. Szybko awansował i w kluczowym dla Polski momencie walk z bolszewikami, a więc latem 1920 r., został szefem Oddziału II Sztabu Generalnego. Był to znamienny przykład kariery polityka w wojskowym mundurze – kariery charakterystycznej dla późniejszego „pułkownika”. Postawienie na Matuszewskiego okazało się zasadne, ponieważ jego działalność przyczyniła się do zwycięstwa w tzw. bitwie warszawskiej. W rezultacie jego dokonań wywiadowczych – jak to ujął Piłsudski – „po raz pierwszy w dziejach wiedzieliśmy o nieprzyjacielu więcej niż on o nas”[61].

Kolejny przełom stanowiło zwycięstwo w tzw. bitwie niemeńskiej (20–26 września 1920 r.), które definitywnie pogrzebało szanse bolszewików na zajęcie Polski. W rezultacie – jak podaje Wacław Jędrzejewicz – „12 października podpisana została w Rydze umowa o preliminariach pokojowych, a wstrzymanie działań wojennych nastąpiło 18 października. Wojna z bolszewikami została zakończona”[62]. Rola Wacława Jędrzejewicza w czasie rokowań polsko-sowieckich była szczególna. Podczas wojny polsko-bolszewickiej Jędrzejewicz objął – z inicjatywy Matuszewskiego – kierownictwo referatu sowieckiego w ramach „Dwójki”[63]. Obaj weszli w skład polskiej delegacji na ryskie rokowania pokojowe. Matuszewski (ówcześnie podpułkownik) był kojarzony z rolą eksperta wojskowego delegacji, a Jędrzejewicz pełnił funkcję jego zastępcy[64]. Ufali sobie bezgranicznie. Jędrzejewicz w ramach pamiętnikarskiej relacji przedstawił, na czym polegały ich obowiązki: „Matuszewski i ja braliśmy udział w komisji granicznej już przyjętej uprzednio w układzie o preliminariach. Pracowaliśmy na mapach rosyjskich, uprzejmie nam dostarczanych przez delegację sowiecką […]. Musieliśmy także otoczyć opieką delegację polską przed penetracją wywiadu sowieckiego”[65].

W analizowanym okresie uprawnienia posiadane przez Piłsudskiego nie były powszechnie akceptowane. Piłsudski cieszył się dużym autorytetem w polskim społeczeństwie, ale miał też przeciwników politycznych. Dotyczyło to nawet armii, co oznacza, że oddziaływanie przyszłej grupy „pułkowników” nie obejmowało wszystkich oficerów w Wojsku Polskim, zwłaszcza że grupa ta nie była utożsamiana z wierzchołkiem wojskowej hierarchii. Znalazło to odzwierciedlenie w zamachu stanu – przeprowadzonym w nocy z 4 na 5 stycznia 1919 r. – na którego czele stanął Marian Januszajtis-Żegota (paradoksalnie miał stopień pułkownika). Januszajtis-Żegota w latach 1916–1917, a więc po ustąpieniu Piłsudskiego, był dowódcą I Brygady Legionów Polskich[66]. Oznacza to, że już w okresie poprzedzającym niepodległość Polski zaliczał się do jego przeciwników. Przebieg zamachu i jego skutki szczegółowo zostały przedstawione na łamach czasopisma sprzyjającego piłsudczykom. Była to „Gazeta Polska”, która poświęciła relacji z przewrotu specjalny numer z 6 stycznia 1919 r.[67] Zamach oficjalnie wymierzono w rząd socjalisty Moraczewskiego, ale w praktyce – w Piłsudskiego. Został przeprowadzony z inicjatywy prawicowych kręgów politycznych, czego dowodzi zaangażowanie w spisek Jerzego Zdziechowskiego oraz Eustachego księcia Sapiehy. O przygotowaniach do zamachu miał też wiedzieć Ignacy Paderewski[68]. Przewrót został źle przygotowany i w rezultacie skończył się kompromitacją[69]. Piłsudski nie zdecydował się jednak tego wykorzystać jako pretekstu do radykalnej rozprawy z opozycją. Świadczy o tym fakt, że w kolejnych latach Januszajtis awansował z pułkownika na generała[70].

Zjawiskiem równoległym do walk o granice były przemiany polityczno-ustrojowe ukierunkowane na ograniczenie kompetencji Piłsudskiego. Przewrót płk. Januszajtisa-Żegoty świadczył o zamiarze przyspieszenia tego procesu, który był wymierzony w cały obóz belwederski. Prawica w ten sposób dążyła do przejęcia pełni władzy w państwie polskim. W oczywisty sposób tendencje te niekorzystnie wpłynęły na status późniejszej grupy „pułkowników”. Mimo że przyszli „pułkownicy” wykonywali priorytetowe zadania w polityce Komendanta, to jednak nie stworzyli zaplecza politycznego zdolnego zapobiec odsunięciu Piłsudskiego od władzy. Jeszcze przed początkiem wojny polsko-bolszewickiej – 26 stycznia 1919 r. – odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego, które przyniosły zwycięstwo prawicy, a więc ugrupowań narodowo- i chrześcijańsko-demokratycznych. Nie był to jednak sukces wystarczający do tego, by prawica mogła sprawować samodzielnie władzę[71]. Mimo tego Sejm Ustawodawczy doprowadził do ogłoszenia uchwały (20 lutego 1919 r.) znanej jako „mała konstytucja”[72]. Jej postanowienia ograniczały kompetencje Piłsudskiego, który od tego momentu został Naczelnikiem Państwa (bez przymiotnika „Tymczasowy”). Postanowienia konstytucji z 17 marca 1921 r. były pośrednio wymierzone w Piłsudskiego. Jest to zauważalne na przykładzie rozwiązań, które w ustawie zasadniczej ograniczały prerogatywy władzy wykonawczej, a w szczególności uprawnienia przyszłego prezydenta RP[73]. Dotychczas funkcję głowy państwa pełnił Naczelnik Państwa, dlatego narodowa i chrześcijańska prawica obawiała się, że Piłsudski będzie ubiegał się także o urząd prezydenta RP. Oprócz przedstawionych w przypisie ograniczeń władzy prezydenta zwraca uwagę, że głowie państwa nie przyznano uprawnień do samodzielnego rozwiązywania parlamentu – jeśli nie upłynęła kadencja obu izb. Prezydent nie został też wyposażony w inicjatywę ustawodawczą ani prawo weta wobec uchwał parlamentu. Nie miał więc wielu istotnych kompetencji, a posiadane prerogatywy sprowadzały się do funkcji reprezentacyjnych. Obligowało to prezydenta do współpracy z rządem, którego uprawnienia również nie były znaczne[74]. Postanowienia konstytucji – dotyczące uprawnień Rady Ministrów (artykuły 55–63) – gwarantowały przewagę parlamentu, przed którym rząd był odpowiedzialny[75]. Przewaga władzy ustawodawczej reprezentowanej przez parlament dała podstawy „pułkownikom” do późniejszej krytyki, wyrażającej się w pejoratywnym określeniu tego zjawiska mianem „sejmokracji”. Z tym określeniem wiązał się inny termin – „partyjnictwo”, wynikający z tego, że parlament stanowił płaszczyznę działalności partii politycznych. Nie zmienia tego operowanie przez reprezentantów partyjnych odmienną nazwą dla swego klubu poselskiego. Przed końcem 1922 r. kontestacja „sejmokracji” i „partyjnictwa” przez późniejszych „pułkowników” nie była jeszcze bezpośrednia, lecz krytyka ustroju demokracji parlamentarnej i partii politycznych stała się już zauważalna.

Wybory prezydenckie zaplanowano na grudzień 1922 r. Na łamach prasy przyszli „pułkownicy” odnosili się krytycznie do działalności Sejmu Ustawodawczego, ale po uchwaleniu konstytucji marcowej przygotowywali się do wyborów parlamentarnych zaplanowanych na listopad 1922 r., a więc na miesiąc przed wyborami prezydenckimi. Daria Nałęcz podaje: „Od końca 1921 r. piłsudczycy podjęli dzieło konsolidacji obozu. Wymagała tego pokojowa stabilizacja, demobilizacja armii, która dotąd była ich oparciem i źródłem siły. Pod względem politycznym do tej chwili piłsudczycy zachowywali łączność z lewicą, wspierali jej program i jej rządy. Te wszakże związki, przy rosnącej emancypacji lewicy i po osiągnięciu wspólnego celu, jakim było odzyskanie niepodległości, stały się dla piłsudczyków krępujące. Z roli dyrygentów zepchnięci zostali na pozycje ubogich krewnych. A ambicje mieli znacznie wyższe. Byli przecież przeświadczeni, że to im Rzeczpospolita zawdzięcza wolność. Chcieli zapłaty za ten trud. Musieli więc zaznaczyć swą podmiotowość”[76].

Wyraz dążeń do jej osiągnięcia stanowiły artykuły, które publikowano na łamach „Drogi”. W ramach jednej z rubryk – w „Kronice politycznej” – pisano o „intrydze partyjnej”, mając na myśli podanie się do dymisji rządu Antoniego Ponikowskiego (5 marca 1922 r.) w związku z tym, że duża część spośród 20 posłów wileńskiego „Sejmu Orzekającego” (powołanego przez Polaków z Wileńszczyzny w następstwie powodzenia „buntu Żeligowskiego”) wypowiedziała się przeciwko autonomii spornego terytorium. Byli to w głównej mierze zwolennicy narodowej demokracji, którzy domagali się, by Rzeczpospolita „posiadała pełne i wyłączne prawo zwierzchności państwowej nad ziemią wileńską”[77]. Naczelnik Państwa przyjął dymisję, lecz Ponikowski utworzył drugi rząd, który przetrwał kilka miesięcy. Mimo to na łamach „Drogi” stwierdzono: „Przebieg przesilenia gabinetowego wywołanego sporem o formułę złączenia Wileńszczyzny z Polską dał raz jeszcze obraz nędzy moralnej i umysłowej polityki naszych partyj sejmowych […]. Opinja, mimo systematycznego jej korumpowania przez krzykliwą a pozbawioną uczciwej myśli demagogję, przekonywa się jednak, że takiego poziomu polityki – takich metod ścierpieć niepodobna. Metody polityki partyjnej stają się coraz bardziej znienawidzonemi, a aktualny stan rzeczy, w którym sejm, wyzyskując swą «suwerenność» uważa za swoje prawo nie tylko pracę ustawodawczą, ale mieszanie się do wszystkich spraw rządowych, kompromituje się już ostatecznie”[78]. Był to krok od wezwania do walki z „partyjnictwem” i „sejmokracją”. Z tego typu komentarzy wynikało akcentowanie dążenia do budowy nowej rzeczywistości ustrojowej, co łączono z odrodzeniem polskiej państwowości. Prekursorem tego wezwania był Janusz Jędrzejewicz, który pisał o „świecie przyszłości” – „rodzącym się w bólach i męce ludzkiej” – i o nadchodzącej „nowej epoce kultury ludzkiej”. Pytał i jednocześnie odpowiadał: „Któż ma być tej nowej epoki wykonawcą? Odpowiadamy: Nowy człowiek”[79]. Podobne tezy reprezentował Adam Skwarczyński, w którego ocenie „mamy zbudować nową Polskę i nowego w Polsce człowieka”[80].

Jedną z przyczyn podejmowania przez „pułkowników” – już w pierwszym okresie niepodległości – krytyki parlamentu było to, że duże wpływy w Sejmie Ustawodawczym uzyskała wroga Piłsudskiemu narodowa demokracja. „Sejm «pracuje» w sposób taki, jakby utrwalić chciał o sobie pamięć sejmu bez planu i woli”[81] – komentowano na łamach „Drogi”. Za głównego winowajcę tego stanu rzeczy przyszli „pułkownicy” uznali endecję. Krytyka tej orientacji dotyczyła nie tylko zagadnień polityki wewnętrznej, lecz także zagranicznej. Dostrzegalne jest to w polemice z ideami Romana Dmowskiego, jaką podjął Ignacy Matuszewski (występujący pod pseudonimem Jan Ogiński[82]). W ocenie Matuszewskiego „«Zasadą główną» p. Dmowskiego nie jest polityka, ale ślepy, ukryty, ponury strach, przerażenie i niewiara, mieszkająca gdzieś po pieczarach duszy, lęgnąca się tam i przewalająca jak niewidomo wąż w ciemnościach. Przyszłość naszą widzi «obóz narodowy» w dwuch [tak w oryginale – M.H.] rozwartych przepaściach ze wschodu i zachodu. W zawrocie głowy, który go opanowuje, zastanawia się tylko, gdzie lepiej upaść, gdzie wygodniej, cieplej będzie leżeć i konać. Od czasu do czasu niby błogi sen przychodzi wiara, że jednak tam, na wschodzie, przepaść da się zmienić na wał ochronny, skąd bronić nas będą silni przyjaciele, bracia słowiańscy, jedynie, mocni uczynić «niepodległość naszą istotną, a nie fikcyjną»”[83]. Kontestacja zawarta w słowach Matuszewskiego wynikała z niechęci i zadrażnień między piłsudczykami i narodową demokracją na tle postanowień traktatu ryskiego. Wroga idei federacyjnej endecja odrzuciła sowiecką propozycję przekazania Polsce Mińska, była też przeciwna wspieraniu niepodległościowych dążeń Ukraińców[84]. Kolejną płaszczyznę antagonizmu stanowiła kwestia stosunku do państw bałtyckich, których istnieniu narodowo-demokratyczna prawica była przeciwna. Być może w retoryce Matuszewskiego krytyka podjęta na tym odcinku stanowiła wyraz poszukiwania uzasadnienia dla niepowodzenia realizowanej przez przyszłą grupę „pułkowników” koncepcji Związku Bałtyckiego.

Artykuł Matuszewskiego był też związany z bieżącymi wydarzeniami. W maju 1922 r. powszechnie zauważalne było zbliżenie niemiecko-sowieckie, które znalazło odzwierciedlenie w postanowieniach układu z Rapallo (16 kwietnia 1922 r.). Był to niemiecko-sowiecki układ, który zawarto podczas międzynarodowej konferencji gospodarczej w Genui (10 kwietnia–19 maja 1922 r.). Jego postanowienia sankcjonowały nawiązanie stosunków dyplomatycznych między rządami w Berlinie i Moskwie, co otworzyło drogę do tajnej współpracy wojskowej między stronami. Niemcy mogli testować własną broń – której posiadania zakazywały im postanowienia traktatu wersalskiego – na sowieckich poligonach. Zyskała także Rosja sowiecka, ponieważ zetknęła się z zaawansowanym technologicznie sprzętem wojskowym[85]. Współpraca wrogich Polsce, odbudowujących własną potęgę mocarstw była szczególnym niebezpieczeństwem dla odrodzonego państwa. Świadomy tego był Matuszewski, który ujawnił się jako protagonista idei będących przesłankami dla późniejszej piłsudczykowskiej „polityki równowagi”. Zdaniem Matuszewskiego: „Rzeczywistość mówi, że ze wschodu i zachodu czyhają na nas śmiertelni, zdecydowani wrogowie. Walka na oba fronty trwa i nie ustaje ani na chwilę. Dziś w wysiłku ekonomicznym i organizacyjnym – jutro być może na szerokim polu. Nie wiadomo skąd wcześniej przyjdzie niebezpieczeństwo fizycznej przemocy”[86]. Przesłanki te miały dla Matuszewskiego ponadczasowe znaczenie: „Nie od dziś i nie od wczoraj trwa walka. Ciągnie się już wieki. Czeka nas – i czeka wnuków naszych. Będziemy w niej osiągali zwycięstwa i cierpieli porażki, jak w każdej walce”[87]. Bezpośrednio skomentowała układ z Rapallo „Droga” w „Kronice politycznej”: „Plusem naszym – choć brzmi to paradoksalnie – jest traktat rosyjsko-niemiecki w Rapallo. Polsce nie powiedział on nic nowego, bo byliśmy dawno pewni, że porozumienie rosyjsko-niemieckie istnieje, Europie natomiast otworzył oczy i wzmocnił pozycję międzynarodową Polski jako placówki najbardziej eksponowanej w wypadku wojennego realizowania się tego porozumienia. Jest on zarazem platformą zbliżenia się naszego z Rumunią i państwami bałtyckiemi”[88]. Zwracano uwagę na negatywne aspekty niemiecko-sowieckiego porozumienia. Podobne akcenty, a więc ukazywanie paradoksalnych skutków układu z Rapallo, były również zauważalne w kolejnym numerze[89]. Była to jednak ocena powierzchowna i przedstawiona na wyrost.

Tym razem dymisja Ponikowskiego była przesądzona. Niedługo po zakończeniu genueńskiej konferencji Naczelnik Państwa zaprosił do Belwederu przedstawicieli Rady Ministrów. Na tym spotkaniu zapytał zebranych: „Czy nie sądzą, że nad Polską zawisł stan zagrożenia wskutek nowej sytuacji międzynarodowej, a w szczególnie układu Rosji z Niemcami w Rapallo?”[90]. Zdaniem Pobóg-Malinowskiego ówczesny minister spraw zagranicznych, który brał udział w konferencji genueńskiej – Konstanty Skirmunt – miał odpowiedzieć twierdząco. Reakcją Piłsudskiego było kolejne pytanie: „Czy Polska w tej sytuacji może mieć rząd, chodzący wygodnie w szlafroku i pantoflach?”[91]. W ten sposób Piłsudski wymógł dymisję gabinetu Ponikowskiego. Wywołało to konflikt między Naczelnikiem Państwa a Sejmem o charakter polityki zagranicznej. „Droga” dymisję Ponikowskiego tłumaczyła przyczynami „natury konstytucyjnej”[92].

Późniejszy teoretyk grupy „pułkowników” oraz założyciel i redaktor naczelny cytowanego czasopisma „Droga” – Adam Skwarczyński – stwierdził w pierwszym numerze tego organu: „Śmiało można rzucić dziś pytanie: czy np. dzięki frazesom «programowym» i ich wyrazowi społecznemu – stronnictwom politycznym – choć jedna z dziedzin życia narodowego: polityka zewnętrzna, przemysł, szkolnictwo, armia, administracja, nauka, zyskała coś więcej oprócz kamieni na drodze; czy dzięki programom partii politycznych, dbających o gwarancje i prawa dla swoich stronników bez narzucania im obowiązku czynu, Polska zyskała choć jedną szkołę, jednego żołnierza czy armatę, jedną maszynę czy fabrykę”[93]. Ironia zauważalna w cytowanej wypowiedzi Skwarczyńskiego i ogólnie piętnowanie „wynaturzeń” parlamentaryzmu przez późniejszą grupę „pułkowników” były znamienne dla ich dążeń do przystosowania się do ówczesnych realiów ustrojowych. Odbywało się to jednak z konieczności, ponieważ tylko ta taktyka pozwalała uniknąć zupełnego wyeliminowania z życia politycznego. W pierwszej połowie 1922 r. utworzony został Centralny Komitet Organizacyjny Zjazdu Członków byłej POW, który był zwrócony przede wszystkim przeciwko narodowej demokracji i komunistom. Na mocy postanowień zjazdu dawnych żołnierzy POW – obradującego w dniach 25 i 26 czerwca tego samego roku – powstała Polska Organizacja Wolności, która miała odgrywać rolę piłsudczykowskiego zaplecza[94]. Nie było to jeszcze sprzeczne z głoszonymi antypartyjnymi poglądami, ale już 28 czerwca 1922 r. została utworzona – inspirowana przez późniejszych „pułkowników” – partia polityczna, Unia Narodowo-Państwowa.

Przesłanki do jej sformowania odnajdujemy już we wcześniejszym okresie. Na łamach „Drogi” (z 15 lutego 1922 r.) zapowiadano powstanie „nowego stronnictwa”. Nie podano jego nazwy, lecz ograniczono się do konstatacji: „choć jeszcze nie zostało zawiązane, staje się coraz bardziej głośne na łamach prasy – tej przedewszystkem, która widzi w niem przyszłego konkurenta. Ma to być stronnictwo jednoczące różne grupy polityczne – i to, jak zapewniają, od konserwatywnych sfer skupiających się około «Czasu» krakowskiego, poprzez różne odcienie demokracji warszawskiej, krakowskiej, lwowskiej itd., poprzez b. «aktywistów» aż do radykalnych «niepodległościowców», reprezentowanych do niedawna przez «Naród». Za platformę porozumienia między tak różnorodnymi żywiołami przyjęto podobno stanowisko państwowe, co ma się odzwierciedlić nawet w nazwie stronnictwa”[95]. Późniejszym „pułkownikom” zależało na zwycięstwie tak bardzo, że – upatrując szans w demokratycznych wyborach – maskowali własne tendencje autorytarne, które przejawiali już w pierwszych latach Niepodległej. Zdaniem Janusza Farysia „Piłsudski i piłsudczycy nie budowali własnej partii politycznej, z którą byliby w stanie odnieść zwycięstwo w wyborach”[96]. Oznacza to, że – zdaniem autora – tego typu partią nie była Unia Narodowo-Państwowa. Faryś zauważył: „Zdając sobie sprawę ze słabości tej typowo inteligenckiej partii – nie podpisało się pod jej deklaracją programową wielu wybitnych piłsudczyków. Również na jej listach wyborczych zabrakło znanych nazwisk z tego środowiska”[97]. Zwraca jednak uwagę, że na liście – wspomaganego przez Unię – Państwowego Zjednoczenia na Kresach znaleźli się Sławek i Prystor, a więc przyszli „pułkownicy”[98]. Abstrahując więc od oceny stopnia zaangażowania, nie ulega wątpliwości, że tworzenie partii politycznych naruszało fundamenty idei nie tylko późniejszych „pułkowników”, ale chyba nawet wszystkich zwolenników Piłsudskiego.

Unia Narodowo-Państwowa powstała w celu zapewnienia zwolennikom Komendanta zwycięstwa w listopadowych wyborach parlamentarnych. Z konieczności obrania tej pragmatycznej ścieżki przyszła grupa „pułkowników” musiała zdawać sobie sprawę. W tym okresie najważniejsze było jednak dążenie do stworzenia zaplecza politycznego, a Unia była wyrazem chęci pozyskania inteligencji oraz kręgów liberalnej burżuazji. Dążenie do konsolidacji zwolenników było ważne nie tylko w związku ze zbliżającymi się wyborami, ale dodatkowo także ze względu na długotrwałe – dwumiesięczne – przesilenie rządowe, jakie wywołała dymisja Ponikowskiego. Ustąpienie rządu Ponikowskiego doprowadziło do znacznego zaostrzenia stosunków między Piłsudskim i późniejszymi „pułkownikami” a większością posłów w Sejmie Ustawodawczym[99]. Dzień po dymisji rządu Ponikowskiego – 8 czerwca 1922 r. – obradował sejmowy Konwent Seniorów[100], który dążył do rozstrzygnięcia, czy w gestii Naczelnika Państwa było zdymisjonowanie rządu „bez wiedzy i zgody Sejmu”[101]. Zdaniem Pobóg-Malinowskiego był to pierwszy etap w grze politycznej narodowej demokracji, mającej na celu zdyskredytowanie Piłsudskiego jako potencjalnego kandydata na urząd Prezydenta RP. Reakcję Piłsudskiego na te działania stanowiło pytanie, w jaki sposób interpretować – kluczowe dla zrozumienia sporu – następujące postanowienie „małej konstytucji”: „Naczelnik Państwa powołuje Rząd w pełnym składzie na podstawie porozumienia z Sejmem”[102]. Nad zagadnieniem tym obradowała komisja konstytucyjna, która 16 czerwca – w ramach plenarnego posiedzenia Sejmu Ustawodawczego – zaproponowała rezolucję uznającą, że inicjatywa ustawodawcza przy desygnowaniu prezesa Rady Ministrów przysługuje zwyczajowo Naczelnikowi Państwa. Jednak w sytuacji gdy Naczelnik rezygnuje z tego prawa, o wyborze premiera może zdecydować właściwy organ ustanowiony przez Sejm. W tym celu Sejm powołał Komisję Główną (tworzoną przez 86 posłów z różnych klubów). Reakcją Piłsudskiego była rezygnacja z prawa Naczelnika do inicjatywy w zakresie powoływania nowego rządu. Nie był to koniec antagonizmu na linii Sejm–Piłsudski, ponieważ nowo powołana komisja wskazała Stefana Przanowskiego jako najlepszego kandydata na następcę Ponikowskiego. Andrzej Garlicki podał, że Piłsudski zapewnił ówczesnego marszałka Sejmu Ustawodawczego Wojciecha Trąmpczyńskiego o przyjęciu do wiadomości tej kandydatury, mimo to Naczelnik Państwa nie zdecydował się na przesłanie do Przanowskiego pisma, które polecałoby formowanie nowego rządu. W rezultacie Komisja Główna zwróciła się do Piłsudskiego, by ten jednak skorzystał z przysługujących Naczelnikowi uprawnień. Piłsudski zaproponował Artura Śliwińskiego – 28 czerwca 1922 r. powstał rząd pod jego przewodnictwem. Dnia 7 lipca tego roku, a więc po kilku dniach, Śliwiński musiał ustąpić wobec wotum nieufności, które zostało przegłosowane przez Sejm większością zaledwie sześciu głosów. Wobec tego Naczelnik po raz kolejny zrezygnował z prawa inicjatywy, a Komisja Główna opowiedziała się za Wojciechem Korfantym[103].

Podjęcie tej decyzji sprawiło, że konflikt sięgnął zenitu. Piłsudski skierował do Trąmpczyńskiego list, w którym stwierdził, iż nie akceptuje tej kandydatury, a w przypadku sformowania gabinetu pod przewodnictwem Korfantego byłby „zmuszony w najbliższym czasie urząd swój złożyć”[104]. Z inspiracji Piłsudskiego konflikt dotyczący kandydatury Korfantego odbił się szerokim echem w prasie, co było konsekwencją publikacji listu Naczelnika do Trąmpczyńskiego. Kandydaturze znanego działacza chadecji sprzeciwiała się lewica – Piłsudski uzyskał jej poparcie, co znalazło odzwierciedlenie w postaci wrogich Korfantemu demonstracji i strajków organizowanych przez PPS. Narodowa demokracja zareagowała wotum nieufności dla Piłsudskiego jako Naczelnika Państwa, które nie zostało przyjęte przez Sejm – zabrakło 20 głosów. Piłsudski wyszedł z tego sporu obronną ręką, ponieważ kandydatura Korfantego upadła, a premierem został wskazany przez Naczelnika (po konsultacjach ze znanym działaczem ludowym Wincentym Witosem) konserwatysta krakowski – prof. Julian Nowak (31 lipca 1922 r.). Trudno mówić jednak o jednoznacznym zwycięstwie Naczelnika, ponieważ cała sprawa ujawniła uzależnienie jego pozycji w państwie od parlamentu[105].

Z tego powodu przyszli „pułkownicy” – dążący we własnym interesie do zachowania i poszerzenia uprawnień Piłsudskiego – zaangażowali się w działania mające na celu uzyskanie zaplecza politycznego Komendanta. Łączyło się z tym odwołanie do środowiska kombatanckiego, którego – najbliższa Piłsudskiemu – przyszła grupa „pułkowników” była elitą. Poparcie ogółu kombatantów miało umożliwić uzyskanie szerokiego zaplecza – przypuszczalnie oczekiwano, że w konsekwencji przyczyni się do sukcesu wyborczego. W dniach 5–7 sierpnia 1922 r. (oficjalnie z okazji ósmej rocznicy wymarszu I Kompanii Kadrowej) w Krakowie odbyły się obrady I Zjazdu Legionistów Polskich. Zjazd ten Garlicki uznał za wezwanie do podporządkowania się Komendantowi oraz akceptacji wszystkich jego decyzji – nawet tych niezrozumiałych. Uzasadnienie odnajdywano w historii, a więc w dokonaniach Piłsudskiego, które były wystarczającą legitymizacją. Z zabiegami tymi korespondowało powoływanie się na „samotność” Komendanta – zmuszonego do sprzeciwu wobec większości, która nie była uprawniona do decydowania o losach państwa[106]. Zjazd stanowił okazję do tego, by nie tylko przyszli „pułkownicy”, inni piłsudczycy, lecz także ludzie świata kultury mogli wyrazić niechętne stanowisko wobec ustroju parlamentarnego i partii politycznych. Pisarz i publicysta Andrzej Strug powiedział o Piłsudskim: „Przyzwyczajono się uporczywie oglądać na jego osobę, wyczekiwać od niego rozkazu, a on musi iść teraz innymi drogami jako Naczelnik Państwa, reprezentujący czynnik ponadpartyjny […]. Były legionista musi się przenieść z rezerwy do pierwszej linii okopów, stanąć bliżej przeciwników, za nim będzie zdrowa część społeczeństwa, za nim będą duchy kolegów poległych. Wielki obóz legionowy musi powstać i zająć należne mu miejsce”[107]. Tego typu odwołania i wezwania były charakterystyczne dla całego zjazdu. Poszukiwanie zaplecza politycznego w postaci kombatantów było charakterystyczne dla wyniszczonych I wojną światową państw europejskich. Wracający z frontów żołnierze w wielu przypadkach nie odnajdywali się w cywilnej przestrzeni publicznej. Brakowało dla nich miejsc pracy – tym samym rosło bezrobocie. Wpływało to na wzrost rozgoryczenia i radykalizację nastrojów kombatantów. Była to siła, na której – choć w odmiennych realiach i z innymi postulatami niż w Polsce – oparł się ruch faszystowski (działający poprzez związki kombatanckie – Fasci Italiani di Combattimento) we Włoszech z Benito Mussolinim na czele, który w październiku 1922 r. doszedł do władzy[108].

Ówcześnie w Europie problem organizacji kombatanckich przybrał na znaczeniu, co łączyło się z trudnościami ekonomicznymi, a przede wszystkim z subiektywnym poczuciem społecznej degradacji kombatantów – zwłaszcza tych, którzy nie pozostali w wojsku. Orientacja piłsudczykowska nie była jednak ruchem totalitarnym. Dopiero późniejsza grupa „pułkowników” kształtowała autorytarne wzorce, których w 1922 r. jeszcze jednoznacznie nie eksponowano. Być może jedną z przyczyn było to, że nie udało się stworzyć z polskich kombatantów szerszego zaplecza politycznego. Jednym z postanowień I Zjazdu Legionistów była uchwała o utworzeniu Związku Stowarzyszeń Legionistów i jego połączeniu z Polską Organizacją Wolności zrzeszającą byłych peowiaków[109]. Dnia 9 sierpnia 1922 r. w „Polsce Zbrojnej” pisano, że „uwydatniła się łączność pomiędzy uczestnikami zjazdu w żakietach, bluzach robotniczych czy góralskich spencerkach a gośćmi – ubranymi w mundury od najwyższych szarż aż po szeregowych. Jedni i drudzy bowiem czuli, że to nie ostatnie ich spotkanie, że w pierwszej potrzebie znów się zejdą razem, jako jedna, karna, posłuszna i bitna armja”[110]. Położono więc akcent na to, że mimo wywalczenia Niepodległej cel nie został w pełni osiągnięty. Podtrzymywano nastroje mobilizacji, co było konieczne wobec pragnienia uzyskania społecznego poparcia.

Czynili to przyszli „pułkownicy”, którzy nie uważali za istotne pewnego sprzeniewierzenia się głoszonym poglądom w postaci istnienia piłsudczykowskiej Unii Narodowo-Państwowej. Nie zamierzał się z tego tłumaczyć nawet wybitny teoretyk Skwarczyński, co świadczyło o tym, że przedkładano już wówczas praktykę polityczną nad teoretyczne rozważania. Zaangażowanie w kampanię wyborczą nie było jednak równoznaczne z zaprzestaniem krytykowania organizacji partyjnych rozmaitych orientacji politycznych. Zdaniem Darii Nałęcz w 1922 r. Skwarczyński „zanegował wszystkie istniejące doktryny: narodowo-demokratyczną, liberalną, postępową, demokratyczną, socjalistyczną. Wezwaniem do odrzucenia haseł równości i sprawiedliwości potwierdził odchodzenie od formacji lewicowych”[111]. Oznaczało to koniec formuły obozu belwederskiego. Najważniejszym świadectwem dążenia piłsudczyków do wyemancypowania się spod wpływów obozu belwederskiego było powstanie Unii Narodowo-Państwowej. W retoryce późniejszych „pułkowników”, w okresie przygotowań do wyborów parlamentarnych, nie tylko prawica była wrogiem – pojawiła się krytyka wszystkich partii, także lewicy. Skwarczyński głosił: „Socjalizm stracił potęgę ideału porywającego tak umysły społeczników, jak pragnienia mas obrazem idealnej, uporządkowanej a swobodnej przyszłości społecznej. Z jednej strony, dochodząc do rządów drogą ewolucji politycznej, zatracił linię programu pośród konieczności codziennych kompromisów z możliwościami chwili, z drugiej zrealizował się w Rosji w upiornej postaci bolszewizmu, dającego – mimo uporczywej konsekwencji wcielających go w życie doktrynerów – zamiast swobody najstraszliwszą tyranię, zamiast rozwoju uwstecznienie na każdym polu, zamiast rozrostu życia – panoszącą się wszechwładnie śmierć”[112]. W innym tekście konstatował: „Z dawnymi nałogami weszły partie w życie parlamentarne polskie: z nałogiem taniego, demagogicznego sposobu uzyskiwania popularności wśród mas i z brakiem poczucia odpowiedzialności za ogół spraw państwowych”[113].

Możliwe, że w tej sprzeczności głoszonych idei i praktyki politycznej należy upatrywać przyczyn wyborczej klęski piłsudczyków. Trudno użyć innego określenia, skoro żaden członek Unii Narodowo-Państwowej nie dostał się do parlamentu, co nie oznaczało bynajmniej, że zabrakło w nim zwolenników Piłsudskiego. Adamczyk podał, że Miedziński – od 1 stycznia 1922 r. wraz z Bolesławem Wieniawą-Długoszowskim jeden z adiutantów Piłsudskiego – prowadził rozmowy z najważniejszymi politykami Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast”[114]. W rezultacie mediacji z Maciejem Ratajem i Wincentym Witosem uzgodniono współpracę między ludowcami a zwolennikami Piłsudskiego. Współdziałanie to polegało na umieszczeniu niektórych piłsudczyków na liście państwowej PSL „Piast”. Umożliwiło to Miedzińskiemu uzyskanie mandatu poselskiego[115]. Nie zmienia to faktu, że głosowanie okazało się dla przyszłych „pułkowników” klęską. Wybory wygrała prawica narodowa i chrześcijańska – skupiona w Chrześcijańskim Związku Jedności Narodowej, na który oddano 29 proc. głosów[116]. Było to trudne do zaakceptowania dla przyszłych „pułkowników”. Rezultat wyborów parlamentarnych z 1922 r. miał przełomowe znaczenie w procesie kształtowania ideologii wszystkich piłsudczyków, a późniejszych „pułkowników” w szczególności. Skwarczyński pisał: „Ci, którzy wierzyli, że wybory do pierwszego Sejmu zwyczajnego dadzą wyjaśnienie sytuacji i pozwolą zawładnąć sprawami państwa żywiołom dojrzałym do sprawowania rządów, doznali zawodu. Wybory były igrzyskami haseł demagogicznych, na dnie których tkwiły niskie egoistyczne aspekty. Nie wystąpiły do walki zdecydowanej programy państwowe, bo programów takich w ubiegłym czteroleciu stronnictwa nasze nie stworzyły. Wybrany więc został Sejm, w którym nie widać możliwości stworzenia podstawy rządu silnego, z programem zdecydowanym, z planem określającym jasno kierunek i sposób rozbudowy państwa”[117]. Wydawać by się mogło, że z krytyki tej wyrastał kolejny zwrot w kierunku lewicy parlamentarnej. Zdaniem Skwarczyńskiego: „W takim położeniu ratunek może dać tylko konsolidacja tych żywiołów, które rozumieją istotę państwa i odczuwają jego potrzeby. Znajdują się one w Polsce na lewicy”[118]. Ugrupowania lewicy uzyskały dobry wynik – PPS i PSL „Wyzwolenie” łącznie zdobyły 21 proc. poparcia[119]. Trudno więc traktować ten „zwrot” jako szczery – był to raczej przejaw taktyki politycznej mającej na celu nie ponowną konsolidację obozu belwederskiego, lecz skłonienie polityków ugrupowań lewicy parlamentarnej do związania się z orientacją piłsudczykowską.

Po zakończeniu walk o niepodległość i granice oraz wobec obranej przez piłsudczyków taktyki fundamenty obozu belwederskiego w końcu roku 1922 były już zachwiane. Odejście od władzy zwolenników Komendanta było przesądzone, ponieważ po wyborach prezydenckich Piłsudski przestał pełnić funkcję głowy państwa, którą faktycznie był jako Naczelnik Państwa. Zdaniem Pobóg-Malinowskiego już postanowienia „małej konstytucji” przyczyniły się do antagonizmu w relacjach między Piłsudskim a Sejmem oraz wpłynęły na decyzję Komendanta o rezygnacji z ubiegania się o urząd pierwszego Prezydenta RP w 1922 r.[120] Bezpośrednią przyczyną tej decyzji były jednak postanowienia konstytucji z 17 marca 1921 r., która przyznawała prymat władzy ustawodawczej nad wykonawczą, a więc też nad głową państwa. Potwierdzają to słowa Skwarczyńskiego, którego zdaniem konstytucja marcowa „stała się przyczyną faktu tak doniosłego jak nieprzyjęcie przez Naczelnika Państwa – Piłsudskiego stanowiska Prezydenta Rzeczypospolitej”[121].

Dnia 9 grudnia 1922 r. Zgromadzenie Narodowe przystąpiło do głosowania nad pięcioma kandydaturami na urząd Prezydenta RP: Jana Niecisława Baudouina de Courtenay, Ignacego Daszyńskiego, Gabriela Narutowicza, Stanisława Wojciechowskiego i Maurycego hrabiego Zamoyskiego, wystawionych odpowiednio przez Blok Mniejszości Narodowych, Polską Partię Socjalistyczną, Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”, Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast” oraz kluby Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej. Finalnie zwyciężył Narutowicz – profesor politechniki w Zurychu, w II RP uprzednio minister robót publicznych i minister spraw zagranicznych. Dwa dni później – mimo gwałtowanych protestów endecji – Narutowicz został zaprzysiężony. Piłsudski wybór ten uznał i 14 grudnia 1922 r. zrzekł się na rzecz pierwszego prezydenta uprawnień wynikających z piastowania funkcji Naczelnika Państwa[122]. W ramach uroczystości zorganizowanej z tej okazji w Belwederze Piłsudski zwrócił się do Narutowicza, wypowiadając słowa, które przeszły do historii: „Panie Prezydencie, jako jedyny oficer polski służby czynnej, który dotąd nigdy przed nikim nie stawał na baczność, staję oto na baczność przed Polską, którą Ty reprezentujesz, wznosząc toast: Pierwszy Prezydent Rzeczypospolitej niech żyje!”[123]. Tego samego dnia Piłsudski wyprowadził się z Belwederu do warszawskiego mieszkania przy ul. Koszykowej.

Był to symboliczny koniec obozu belwederskiego, ale równocześnie kolejny etap tworzenia się grupy „pułkowników”, która w pierwszym czteroleciu niepodległości uzyskała doświadczenie na polu działalności polityczno-wywiadowczej. Działalność ta łączyła się z pracami Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Nie dziwi więc, że przyjmując model działalności konspiracyjnej na wielu płaszczyznach życia publicznego, „pułkownicy” w latach 1918–1922 utworzyli środowisko, w którym „decyzje zapadały przeważnie w wąskim zaufanym gronie ludzi, których jedyną legitymacją i oparciem był osobisty autorytet Piłsudskiego. Antydemokratyczne w swej istocie zasady funkcjonowania obozu belwederskiego promowały oddanych Piłsudskiemu ludzi czynu, zdolnych organizatorów jak Sławek i Prystor. Mimo skromnych stanowisk, które oficjalnie piastowali, mieli oni duży wpływ na rozwiązanie wielu kwestii związanych z odbudową niepodległego państwa”[124]. Pozwoliło to przyszłej grupie „pułkowników” przetrwać kryzys, jaki ich dotknął w wyniku przemian politycznych, których ukoronowaniem były wybory parlamentarne i prezydenckie. Demokracja nie była w tym okresie jeszcze ugruntowana, a jej trwałość podważyło zamordowanie prezydenta Narutowicza 16 grudnia 1922 r. przez fanatycznego zwolennika endecji – ówcześnie urzędnika Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Eligiusza Niewiadomskiego. Ten brak stabilizacji otworzył przed późniejszymi „pułkownikami” nowy rozdział, który łączył się z coraz rzadziej ukrywanym radykalizmem postaw – cechującym klasyczną autorytarną ideologię.

W stronę „rewolucji moralnej” w latach 1923–1926

Wkraczający w sierpniu 1914 r. na obszar Królestwa Polskiego żołnierze I Kompanii Kadrowej – nazywający własne działania powstaniem – śpiewali: „A gdy się szczęśliwe zakończy powstanie, / To pierwsza kadrowa Gwardyją zostanie”[125]. Był to wyraz przekonania, że w wolnej Polsce będą odgrywać istotną rolę – proporcjonalną do zasług „Kadrówki”, a następnie Legionów Polskich w walce o niepodległość. Obrazowo oddają to słowa adiutanta Piłsudskiego w Legionach Polskich – pisarza i publicysty Juliusza Kadena-Bandrowskiego, który o środowisku piłsudczyków pisał: „My jedni, porwani płomieniem czynu i ofiary, my legioniści nieśmiertelności polskiej porzuciliśmy wszystko inne i nie tylko świat cały, lecz nawet owoczesną Ojczyznę naszą, by służyć lepszej, przyszłej naszej Ojczyźnie!”[126]. Na legitymizację do decydowania o losach odrodzonego państwa przez wzgląd na własne zasługi ogół piłsudczyków mógł jednak liczyć tylko w pierwszym okresie Niepodległej. Wynikało to z wyjątkowego statusu w państwie, jaki miał Marszałek i Naczelnik Państwa w jednej osobie. Ograniczanie tego statusu doprowadziło do sytuacji, w której dawni żołnierze Piłsudskiego – zdaniem Kadena-Bandrowskiego – „byli w Ojczyźnie swojej prawie samotni!”[127]. W przekonaniu tym zauważalna jest nie tylko symboliczna, lecz także praktyczna konotacja. Przywołany w poprzednim podrozdziale problem kombatancki wynikał – po I wojnie światowej, a w pełni po zakończeniu walk o granice – z konieczności znalezienia w przestrzeni publicznej miejsca dla zdemobilizowanych wojskowych. Zwrócił na to uwagę Janusz Faryś: „Po często bez mała siedmioletnim pobycie w wojsku przechodziła do życia cywilnego grupa ludzi prężnych, inteligentnych, stosunkowo młodych, czujących się awangardą w nierozumiejącym ich społeczeństwie. Jedynym dla nich autorytetem był i pozostał Piłsudski. Dla niego i z jego polecenia lub tylko przyzwolenia gotowi byli na wszystko”[128]. Do takich ludzi zaliczali się przyszli „pułkownicy”.

Konstytucja marcowa przewidywała, że w przypadku „opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej wskutek śmierci, zrzeczenia się lub innej przyczyny – zastępuje go Marszałek Sejmu”[129]. Ówcześnie marszałkiem Sejmu był polityk Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast” Maciej Rataj. Z inicjatywy pełniącego obowiązki głowy państwa Rataja 16 grudnia 1922 r. został powołany rząd z gen. Władysławem Sikorskim jako premierem. Do tego czasu Sikorski był szefem Sztabu Generalnego Wojska Polskiego[130], lecz po objęciu przez niego funkcji prezesa Rady Ministrów jego następcą obrano Józefa Piłsudskiego[131]. Andrzej Garlicki podał, że ówcześnie relacje na linii Piłsudski–Sikorski nie były jeszcze napięte, określił je nawet jako dobre[132]. Nie jest to jednak zgodne z prawdą. Nie zaniknęła w pełni niechęć z okresu I wojny światowej, kiedy Sikorski stał na czele Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego. Adam Ludwik Korwin-Sokołowski – postać z otoczenia Komendanta, obecny w Adiutanturze Generalnej Naczelnego Wodza – wspominał, że zwolennicy Piłsudskiego w Legionach postrzegali Sikorskiego jako „narzędzie za bardzo proaustriackie”[133]. Autor ten zwrócił uwagę, że latem 1921 r. w relacjach Piłsudskiego i Sikorskiego nie było antagonizmu: „Wspólna walka lat 1919/1920 stworzyła nową sytuację. Wielkie zwycięstwo nad Rosją sprzyjało szybkiemu scementowaniu wewnętrznemu, nawet między dawnymi przeciwnikami”[134]. Mimo to napięcia w relacjach między Piłsudskim a Sikorskim zaczęły narastać ponownie po ustąpieniu Naczelnika Państwa z zajmowanego stanowiska. Równolegle następowało zbliżenie Sikorskiego z wrogimi Komendantowi ugrupowaniami centrum i prawicy[135]. Obecność w rządzie Sikorskiego Kazimierza Sosnkowskiego – bliskiego współpracownika Piłsudskiego w okresie niepodległościowej działalności, z którym był więziony w magdeburskiej twierdzy – można więc postrzegać raczej w kategoriach gry politycznej. Świadczyło to również o tym, że Sikorski unikał bezpośredniej konfrontacji z Piłsudskim i jego otoczeniem. Celem Komendanta i przyszłej grupy „pułkowników” było odzyskanie wpływu na bieg wydarzeń w państwie polskim.

Mord polityczny na prezydencie Gabrielu Narutowiczu był sprzeczny z tradycjami Rzeczypospolitej Obojga Narodów (w której nigdy nie zamordowano władcy) i wywołał potępienie ze strony dużej części społeczeństwa polskiego, wskazującego jako winnych polityków narodowej demokracji. Nie było to pozbawione podstaw. Zabójstwo prezydenta wpłynęło na radykalizację nastrojów. Wincenty Witos wspominał: „Wiadomość o tej zbrodni zastała nas [działaczy PSL „Piast” – M.H.] rozmawiających w sali klubowej. Przynieśli ją socjaliści, którzy uzbrojeni w sękate laski, z posłem Wojtkiem Malinowskim na czele, wpadli do klubu Związku Ludowo-Narodowego celem dokonania doraźnego wymiaru kary. Posiłkowali im posłowie Wyzwolenia. Szarpanina, przekleństwa i straszny harmider sprowadziły tam wielu ciekawych. Poszli też niektórzy nasi posłowie, nie mieszając się do żadnej z wojujących stron. Po dłuższym czasie i trudzie zdołano walczących zapaśników rozdzielić”[136]. Witos podał, że wieść o zabójstwie Narutowicza bardzo szybko rozeszła się po Polsce, wywołując wzrost napięcia w społeczeństwie.

Przyszli „pułkownicy” zamierzali spontanicznie wykorzystać nastroje niezadowolenia. Maciej Rataj podał, że w grudniu 1922 r. usłyszał od gen. Władysława Sikorskiego: „Piłsudskiego machinacje zmierzają do wywołania chaosu, w którym mógłby wyróść na męża opatrznościowego, ale Piłsudski jest połowiczny, nie ma odwagi decyzji wielkich (na szczęście!) i chce, by inni robili za niego «zamach»”[137]. Sikorski i Rataj byli niechętni Piłsudskiemu, ale dostrzegali, że ma on znaczący autorytet w kręgu własnych zwolenników. Dostępny materiał źródłowy wskazuje jednak, że nie Piłsudski aktywizował działania przyszłych „pułkowników”, lecz było odwrotnie – to jego zwolennicy po zabójstwie głowy państwa podjęli pewne kroki. Bogusław Miedziński wspominał, że spotkał się z Ignacym Matuszewskim, Adamem Kocem, Konradem Libickim, Władysławem Włoskowiczem, Ignacym Boernerem, Kazimierzem Stamirowskim i Henrykiem Floyar-Rajchmanem – wieczorem 16 grudnia w siedzibie Oddziału II Sztabu Generalnego. Wśród zgromadzonych byli też inni zwolennicy Piłsudskiego, których wspominający po latach Miedziński nie pamiętał[138]. Jego zdaniem zebrani uznali „po próbach porozumienia telefonicznego, że władze państwowe przestały funkcjonować. Nie było nikogo ani w MSZ, ani w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, ani w Komendzie Głównej Policji”. Miedziński wspominał też, „że nie zostały rozesłane żadne instrukcje, ani do wojewodów, ani do placówek zagranicznych, ani do urzędowej Polskiej Agencji Telegraficznej. Rząd nie działał”[139]. Dostrzeżono w tym szansę na przejęcie władzy w państwie. Grupa ta, wykorzystując napięcia w stosunkach wewnętrznych, podjęła decyzję o delegowaniu oficerów do placówek Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Komendy Policji w celu uzyskania gruntu do przeprowadzenia „akcji karnej”. Zdaniem Garlickiego pod „tym enigmatycznym określeniem krył się projekt fizycznej likwidacji wybranych działaczy obozu narodowego. Po 24 godzinach owej akcji wkroczyć miał na czele wojska Piłsudski, w celu przywrócenia ładu i porządku”[140]. Autor ten oparł się prawdopodobnie na słowach Miedzińskiego, według którego w związku z zabójstwem pierwszego prezydenta RP z inicjatywy warszawskiej PPS przygotowywano odzew „w postaci spontanicznej reakcji w czasie pogrzebu robotnika zabitego w czasie zamieszek. Miał to być sąd ludu nad sprawcami mordu. Piłsudski zapowiedział, że nie będzie opierał się, a dopiero po 12 godzinach przywróci wojskiem porządek”[141]. Mniej istotna jest rozbieżność dotycząca tego, czy miało to być 24 czy 12 godzin, ponieważ w efekcie sprzeciwu Ignacego Daszyńskiego zrezygnowano z „akcji karnej” przeciwko politykom prawicy, co wykluczało siłowy wariant przejęcia władzy[142]. Przesadą jest jednak opinia „o fizycznej likwidacji wybranych działaczy obozu narodowego”. Akcja inspirowanych przez Miedzińskiego współpracowników Piłsudskiego miała mieć charakter spontaniczny i pozbawiony planowego działania ukierunkowanego na eliminację działaczy ruchu narodowego. Celem było odsunięcie jego przedstawicieli od wpływu na życie polityczne. Zdaniem Janusza Mierzwy chodziło o ogłoszenie strajku generalnego, który umożliwiłby wystąpienie Piłsudskiego w roli pacyfikatora antagonizmów[143].

Komendantowi nie było jednak dane odegrać tej roli. W ocenie Miedzińskiego sprzeciw Daszyńskiego „pokrzyżował Piłsudskiemu możliwość objęcia władzy o 4 lata wcześniej – bez walki wojska z wojskiem, która nastąpiła w 1926 r.”[144] Pogląd ten jest dyskusyjny, ponieważ nic nie wskazuje na to, by w końcu 1922 r. Piłsudski miał gotowy plan przejęcia władzy, a zdaniem Władysława Pobóg-Malinowskiego o zamiarach własnych współpracowników dowiedział się post factum[145]. Śmierć Narutowicza nie była zdarzeniem przewidywalnym. Własnymi rozważaniami Miedziński podzielił się na zebraniu Ligi Niepodległości Polski – polskiego stronnictwa politycznego działającego na emigracji. Zebranie to odbyło się 29 października 1948 r., a więc blisko 26 lat po opisywanych wydarzeniach. Być może ten upływ czasu – pełen przełomowych w historii Polski wydarzeń – sprawił, że relacja Miedzińskiego nie jest w pełni adekwatna. Niewykluczone, iż Miedziński przypisał własne tendencje Piłsudskiemu, w którego imieniu inicjował działania, choć jego wersji też nie można wykluczyć. Brak innych źródeł uniemożliwia weryfikację tej kwestii.

Współpracownicy Piłsudskiego planowali wystąpienie jeszcze przed zabójstwem Narutowicza. Miała to być kontrakcja wymierzona w demonstracje inicjowane przez narodową demokrację, podczas których wyrażano sprzeciw wobec wyboru Narutowicza na urząd prezydenta[146]. Do zrewidowania tych planów przyczyniło się zamordowanie pierwszego prezydenta RP, a następnie wspomniane dążenie Daszyńskiego do rozładowania napięć. Równolegle część prawicy usiłowała zrzucić z siebie odpowiedzialność za mord polityczny, co symbolizuje tytuł grudniowego artykułu Stanisława Strońskiego – Ciszej nad tą trumną. Perspektywę stabilizacji zapowiadał wybór nowego prezydenta – Stanisława Wojciechowskiego, który reprezentował PSL „Piast”. Zgodnie z postanowieniami konstytucji, dokonano tego w rezultacie głosowania Zgromadzenia Narodowego, a więc Sejmu i Senatu[147]. Do natychmiastowego rozładowania napięć jednak nie doszło, co stanowiło konsekwencję decyzji o skazaniu Eligiusza Niewiadomskiego na karę śmierci – wyrok wykonano 31 stycznia 1923 r. Nie akceptowała tego część zwolenników orientacji narodowej. Ponieważ lewica do mordercy głowy państwa odnosiła się jednoznacznie wrogo, wpływało to na dalszą polaryzację nastrojów, która znajdowała odzwierciedlenie chociażby w manifestacjach i kontrmanifestacjach organizowanych przez obie strony[148]. W dalszym ciągu piłsudczycy nie mieli możliwości wykorzystania stanu napięcia, ponieważ nie dysponowali zapleczem wystarczającym do samodzielnego przejęcia władzy[149].

Zrozumienie własnej słabości i krystalizacja celów politycznych okazały się zasadniczym przełomem w procesie kształtowania się grupy „pułkowników”, która była zainteresowana przejęciem władzy w państwie polskim w imieniu Piłsudskiego. Brak wpływu Komendanta na rządy dla większości jego współpracowników mógł oznaczać odsunięcie od spraw dotyczących polityki i wojska. Zdaniem Garlickiego powodowało to „swoiste sprzężenie zwrotne. Z jednej strony, sytuacja ta wzmacniała spoistość i siłę grupy piłsudczykowskiej, z drugiej zaś grupa wywierała presję na samego Piłsudskiego”[150]. Obecność w grupie potencjalnych zamachowców – Miedzińskiego, Matuszewskiego, Koca oraz – również związanych ideą legionowo-peowiacką – Boernera, Floyar-Rajchmana, Stamirowskiego, Libickiego i Włoskowicza pozwala przyjąć, że był to zalążek grupy „pułkowników”. Arkadiusz Adamczyk przypuszcza, że organizatorem spotkania tego grona – a więc także głównym twórcą planów przejęcia władzy – był Miedziński[151]. Ten nie miał jednak autorytetu przywódcy, którego w dalszym ciągu brakowało, ponieważ roli tej nie mógł odegrać Piłsudski. Komendant w koncepcjach przyszłej grupy „pułkowników” miał wystąpić jako arbiter – rozjemca, stojący na czele Wojska Polskiego.

Przypisanie wypracowania koncepcji pozaparlamentarnego przejęcia władzy przyszłym „pułkownikom” wymaga poczynienia istotnego zastrzeżenia. Ukierunkowanych działań mających na celu realizację siłowego rozwiązania podjęła się tylko część późniejszej grupy „pułkowników”. Dostępny materiał źródłowy nie rozstrzyga jednoznacznie tego zagadnienia, ale nawet jeżeli w przygotowaniach do przejęcia rządów brali udział inni – oprócz Miedzińskiego i kilku jego współpracowników – późniejsi prominentni „pułkownicy”, to działania te nie były zwarte i mogły mieć jedynie spontaniczny i nieskoordynowany charakter.

W późniejszym okresie rolę przywódcy grupy „pułkowników” odgrywał Walery Sławek. Materiał źródłowy dotyczący działalności Sławka w latach 1921–1924 jest ubogi. Wskazuje na jego powiązanie z piłsudczykowskimi strukturami: Organizacją A, Związkiem Wojskowym (którego powstanie inicjował) i Związkiem Dobra i Honoru Polski, któremu przewodził Skwarczyński[152]. Były to organizacje tajne, dlatego brakuje szczegółowych informacji o ich działaniach. W okresie grudniowych wydarzeń w 1922 r. Sławka oddelegowano do Wyższej Szkoły Wojennej w celu odbycia rocznego kursu doszkalającego[153]. O braku współpracy Sławka z myślącymi ówcześnie o przejęciu władzy innymi przyszłymi „pułkownikami” świadczy stwierdzenie Jerzego M. Nowakowskiego, którego zdaniem przez kursy w Wyższej Szkole Wojennej „dla wyższych oficerów przeszło bardzo wielu czołowych piłsudczyków. Marszałek kierował ich do Wyższej Szkoły Wojennej, jakby przewidując własne odejście z armii. W tym czasie Sławek nie był mu potrzebny do wykonywania zleceń politycznych, bo aktywność polityczna Piłsudskiego, po wyborze prezydenta i stabilizacji rządów konstytucyjnych, znacznie osłabła”[154]. Pogląd ten stanowi zaprzeczenie tezy Garlickiego, że Piłsudski „nie umiał i nie chciał” zaakceptować nowej sytuacji politycznej, z którą wiązała się utrata przez niego wpływów na władzę w państwie polskim[155]. Jako wytrawny polityk Komendant zapewne miał ambicje oddziaływania na rządy, a nawet ich sprawowania, ale niekoniecznie musiało się to wiązać z siłowym wariantem przejęcia władzy.

Oprócz Sławka ten brak zaangażowania w ewentualną „akcję karną” zauważalny był na przykładzie Aleksandra Prystora i Kazimierza Świtalskiego. Po zakończeniu walk o granice Prystor nie odszedł z Wojska Polskiego – decyzją Piłsudskiego 17 lutego 1922 r. rozpoczął tymczasowo pracę w Biurze Ścisłej Rady Wojennej (Oddział Va./do wydziału personalnego), a od 5 lutego 1923 r. oficjalnie został mianowany szefem Oddziału Va Biura Ścisłej Rady Wojennej[156]. W teorii była to funkcja, którą powinien pełnić wojskowy w stopniu generała brygady – w praktyce wyznaczenie Prystora stanowiło świadectwo tworzenia przez Piłsudskiego własnego zaplecza. Zwrócił na to uwagę Jacek Piotrowski, stwierdzając, „że pozycji Prystora w armii nie określał precyzyjnie ani stopień wojskowy, ani pełniona aktualnie funkcja. Jedynym wyznacznikiem wysoko stawiającym go wśród oficerów pracujących na najwyższych szczeblach dowodzenia było bezgraniczne zaufanie Pierwszego Marszałka Polski, któremu zresztą bezpośrednio podlegał”[157]. Był to początek szybkich awansów wojskowych, ponieważ Prystor niebawem znalazł się – w stopniu podpułkownika – w Sztabie Generalnym. Dnia 11 kwietnia 1922 r. awansował na stopień majora (ze starszeństwem z dnia 1 czerwca 1919 r.). Zdaniem Piotrowskiego droga tych awansów była dowodem decyzji Piłsudskiego o powierzeniu Prystorowi „niemal całej polityki personalnej w Wojsku Polskim”[158]. Istotne było też znaczenie Świtalskiego – szefa Oddziału Polityczno-Prawnego Adiutantury Generalnej Naczelnego Wodza i Naczelnika Państwa. Świtalski pełnił również funkcję referenta politycznego Piłsudskiego. W okresie chaosu wywołanego wyborem, a następnie zabójstwem prezydenta RP obaj znaleźli się więc blisko Piłsudskiego.

Inna była sytuacja braci Jędrzejewiczów, którzy na początku lat dwudziestych zyskiwali doświadczenie w pracach organizacyjnych bądź poszerzali wiedzę z zakresu wojskowości. Starszy – Janusz – po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej pełnił funkcję szefa Wydziału V (Naukowo-Szkolnego) w ramach Oddziału III Sztabu Generalnego. Tym samym zdobywał doświadczenie w pracach organizacyjnych: szkoleniu kadry, opracowywaniu regulaminów i instrukcji, a także w przygotowywaniu wychowania fizycznego i manewrów polowych. Od 14 kwietnia 1922 r. jako major został oddelegowany do stanu osobowego 35. pułku piechoty (wrzesień 1922 r.). W czasie burzliwych wydarzeń grudnia 1922 r. ukończył kurs dowódców batalionu w Doświadczalnym Centrum Wojskowym w Rembertowie[159]. Jego brat Wacław – wchodzący w skład delegacji polskiej na konferencję w Rydze – ukończył Szkołę Sztabu Generalnego. Wspomniano już, że szkołę tę – po przekształceniu jej w Wyższą Szkołę Wojenną (od listopada 1921 r.) – kończył także Sławek[160]. Nie był to wyjątek, ponieważ słuchaczami Wyższej Szkoły Wojennej była większość trzonu przyszłej grupy „pułkowników”. Mniej zwraca uwagę brak w gronie potencjalnych realizatorów idei przejęcia władzy siłą już w 1922 r. Skwarczyńskiego, który oddał się wówczas pracom teoretycznym jako redaktor „Drogi” (wcześniej czasopisma „Rząd i Wojsko”) i rozwijaniu Związku Dobra i Honoru Polski.

Deficyt źródeł wynika z konspiracyjnych mechanizmów działania, które już w analizowanym okresie charakteryzowały przyszłą grupę „pułkowników”. Przyczyna tej konspiracji leżała nie tylko w naturze planowanych działań, lecz także w formule apolityczności wojskowych, którym zabraniano oficjalnie wszelkich konspiracyjnych związków. Istnienie konspiracji w armii miało swoją genezę w czasach walki o niepodległość państwa i o własne Wojsko Polskie. Liberum conspiro było fundamentem i mitem założycielskim grupy „pułkowników”. Wiadomo, że późniejsi „pułkownicy” angażowali się w działalność w lożach masońskich. Prawdopodobnie czynili to z inspiracji Piłsudskiego. Celem była recepcja masońskich wzorów konspiracyjnej działalności i uzyskanie poparcia kręgów wolnomularskich dla politycznych posunięć Komendanta. Sięgano do czasów Księstwa Warszawskiego, kiedy to masoneria odgrywała istotną rolę państwową. W konsekwencji tych założeń do wolnomularstwa dołączyli Sławek oraz Prystor, który prawdopodobnie należał do loży Prawda[161]. Precyzyjne ustalenie, w jakich lożach obecni byli „pułkownicy”, uniemożliwia brak źródeł. Zauważalne jest to na przykładzie Janusza Jędrzejewicza, który zdaniem Ludwika Hassa był członkiem jednej ze stołecznych lóż, będącej częścią Wielkiej Loży Narodowej Polski. W ocenie Zbigniewa Osińskiego może to być błędna klasyfikacja[162]. Ma to jednak mniejsze znaczenie na tle pragmatycznego dążenia późniejszych „pułkowników” w kierunku wyzyskiwania masonerii do własnych celów. Nie wyklucza to ideowych pobudek, lecz te nie miały charakteru pierwszoplanowego. Oprócz wymienionych spośród grupy „pułkowników” do masonerii należeli Stanisław Car, Bronisław Pieracki, Adam Koc, Bogusław Miedziński i Adam Skwarczyński. Mimo to – jak zauważa Janusz Mierzwa – „o jakimkolwiek powinowactwie ideowym przyszłej grupy pułkowników z masonerią nie może być mowy. Zdecydowanie bliżsi byli jej lewicowi piłsudczycy, jak np. Andrzej Strug”[163]. Ogół piłsudczyków łączył jednak nadrzędny cel – przejęcie władzy w państwie polskim. Piłsudczycy wchodzili w skład Wielkiej Loży Narodowej Polski, a więc masonerii rytu szkockiego, co odróżniało ich od Sikorskiego, któremu przypisywano działalność w loży Wielkiego Wschodu (ryt francuski).

Z inicjatywy Sikorskiego w końcu 1921 r. w Wojsku Polskim powstała tajna organizacja Honor i Ojczyzna (H2O). Jej utworzenie nie odbyło się bez zgody Piłsudskiego (ówcześnie Naczelnika Państwa) oraz Kazimierza Sosnkowskiego. Honor i Ojczyzna nie stanowiła organizacji o charakterze politycznym. Krzewiła wzorce postaw u oficerów Wojska Polskiego, zmierzając do izolowania ich od polityki. Była nazywana „Strażnicą”, co odzwierciedlało jej strukturę. Składała się z komórek nazywanych „strażnicami”. Każda z nich miała określoną nazwę, świadczyło to o odwoływaniu się do rozwiązań wolnomularskich. Do członków organizacji Honor i Ojczyzna zaliczało się wielu piłsudczyków (np. Edward Śmigły-Rydz), w tym przyszli „pułkownicy”: Adam Koc, Bogusław Miedziński, Adam Skwarczyński, Bronisław Pieracki, Gustaw Orlicz-Dreszer, Stanisław Car i Leon Kozłowski. Oficjalnie rozwiązanie „Strażnicy” nastąpiło w lipcu 1923 r., czyli w czasie, kiedy Piłsudski opuścił Warszawę i przeniósł się do Sulejówka. Nie był to jednak koniec odwołań późniejszych „pułkowników” do wzorów wolnomularstwa, ponieważ część komórek („strażnic”) funkcjonowała po lipcu 1923 r. Działały loże Narodowa, Gorliwy Litwin oraz Szarotka. Loże Narodowa i Gorliwy Litwin grupowały zwolenników Piłsudskiego, a Szarotka stronników Sikorskiego. W każdym z tych przypadków można mówić jedynie o powierzchownej inspiracji wolnomularstwem, a nie o faktycznych powiązaniach organizacyjnych. Nie zmienia to faktu, że odwoływano się do konspiracyjnych metod działania i wolnomularskiej symboliki. Gorliwemu Litwinowi (funkcjonującemu w Wilnie już w czasach napoleońskich) przewodzili późniejsi „pułkownicy”: Adam Skwarczyński, a następnie Janusz Jędrzejewicz[164].

Działalność w lożach masońskich ułatwiła stworzenie więzi wewnątrzgrupowych między późniejszymi „pułkownikami”. Stanowiła płaszczyznę, na której mogli wspólnie realizować linię polityczną Piłsudskiego, co było szczególnie ważne wobec przedstawionych wydarzeń na polskiej scenie politycznej – wywołanych wyborem, a następnie zabójstwem głowy państwa.

Chociaż w pierwszych czterech latach II Rzeczypospolitej nie ukształtowała się zwarta oraz zorganizowana grupa wykonawców linii politycznej Piłsudskiego, to przyszli „pułkownicy” – z inicjatywy Komendanta – umacniali własną pozycję w Wojsku Polskim. Miało to znaczenie, ponieważ wojsko w czasach II RP cieszyło się znacznym autorytetem w polskim społeczeństwie. Poczucie zagrożenia – potęgowane doświadczeniem, następnie pamięcią walk o granice – sprawiło, że kręgi wojskowe miały realną perspektywę wpływania na życie polityczne w państwie polskim.

Rozumiał to Piłsudski, który tworząc własne zaplecze w strukturach Wojska Polskiego, osiągnął pozycję umożliwiającą ubieganie się o władzę w państwie. Stworzenie zaplecza wymagało czasu, który przeciwnicy Piłsudskiego wykorzystali w celu marginalizacji jego wpływów. Nie zapobiegli temu przyszli „pułkownicy”, którzy nie odnaleźli się w realiach ustroju demokracji parlamentarnej. Brak zwartego charakteru działań i spójnej koncepcji ich realizacji wyklucza przyjęcie założenia o powstaniu grupy „pułkowników” przed końcem 1922 r. Została jednak otwarta droga do konsolidacji jej środowiska, jakim byli piłsudczycy. Dynamiczna sytuacja wywołana zabójstwem Narutowicza okazała się istotnym przełomem w procesie formowania grupy „pułkowników”. Z inicjatywy rządu Sikorskiego wprowadzono w stolicy stan wyjątkowy oraz internowano osoby uznane przez władze za utrudniające normalizację stosunków wewnętrznych[165]. Z przywrócenia stabilizacji przez rząd nie wynikały perspektywy wzmocnienia pozycji politycznej w państwie przez przyszłą grupę „pułkowników”. Ułatwiło to „pułkownikom” zrozumienie – na przełomie 1922 i 1923 r. – że są uzależnieni od poparcia ugrupowań lewicy parlamentarnej, która mogła zapewnić oddziaływanie na wrogą prawicy część społeczeństwa Rzeczypospolitej.

Formuła obozu belwederskiego była już wówczas wyczerpana. Bliscy współpracownicy Piłsudskiego w coraz większym stopniu dystansowali się od lewicy parlamentarnej, a do związków z jej przedstawicielami odwoływali się tylko ze względów taktycznych. Piłsudski, a tym samym późniejsza grupa „pułkowników”, po odsunięciu od władzy tracił argumenty w rozgrywce politycznej. W rok 1923 grupa „pułkowników” weszła zagrożona perspektywą bankructwa politycznego – zanim doszło do jej pełnego ukształtowania. Paradoksalnie, być może zagrożenie to okazało się kluczowym bodźcem w procesie integracji jej szerszego środowiska.

W okresie, w którym prezesem Rady Ministrów był Władysław Sikorski, Konferencja Ambasadorów uznała granice wschodnie II Rzeczypospolitej (15 marca 1923 r.). Było to korzystne dla Polski, ale stanowiło wynik przede wszystkim sprzyjającej koniunktury międzynarodowej[166]. Zdaniem Tomasza Nałęcza „okres pomiędzy grudniem 1922 r. a majem 1923 r. cechował pozorny spokój w łonie grupy legionowej. Na czele państwa stali bowiem dwaj jego reprezentanci”[167]. Nałęcz wskazał na Sikorskiego i Piłsudskiego. Sikorski był premierem, a Piłsudski – choć nie był już Naczelnikiem Państwa – piastował istotne funkcje wojskowe. Oprócz funkcji szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego przewodniczył Ścisłej Radzie Wojennej. Rada ta została utworzona na mocy dekretu Naczelnika Państwa z 7 stycznia 1921 r. o organizacji najwyższych władz wojskowych. Zgodnie z postanowieniami tego dekretu Ścisłej Radzie Wojennej miał przewodniczyć generał przewidziany na Naczelnego Wodza w okresie konfliktu zbrojnego. W rezultacie do kompetencji Piłsudskiego zaliczały się sprawy związane z przygotowaniem polskiej armii do ewentualnego konfliktu zbrojnego, a także przedstawianie planów operacyjnych. Ścisła Rada Wojenna była też organem o charakterze opiniodawczym, ponieważ oceniała wyższych dowódców – włącznie z dowódcami pułków, a więc pułkownikami. Postanowienia tego organu były obowiązujące dla każdego ministra spraw wojskowych – także w dziedzinie oceny wyższych dowódców[168]. Zdaniem Garlickiego „Ścisła Rada Wojenna podejmowała najistotniejsze dla sił zbrojnych decyzje personalne, a w innych kwestiach miała właściwie nieograniczone uprawnienia, bo przez pojęcie «przygotowania wojenne» rozumieć można było prawie wszystko. Stawała się więc organem nadrzędnym w stosunku do ministra spraw wojskowych i niezależnym od rządu, a w konsekwencji i od parlamentu”[169].

W pierwszych miesiącach 1923 r. Piłsudski miał więc znaczne uprawnienia, choć dalekie od tych posiadanych przed końcem 1922 r. Zdaniem Nałęcza stan ten zawierał „gwarancje polityczne, pozwalające skupić się na problemach wewnętrznych środowiska legionowego, polegających na dalszym jego umacnianiu na płaszczyźnie kombatanckiej. Zmiany organizacyjne zmierzały ku centralizacji i koncentracji działalności. Związek Legionistów Polskich, który powstał na miejsce mniej zhierarchizowanego Związku Stowarzyszeń Legionowych, prowadził dalej zróżnicowaną działalność, którą można podzielić na dwa zasadnicze kierunki[170]. Pierwszy, zajmujący się pracą propagandową, utrwalał coraz powszechniejszą w świadomości społeczeństwa legendę legionową, oraz drugi, którego głównym obiektem zabiegów była poprawa sytuacji ekonomicznej byłych uczestników walk legionowych. Można tu wymienić takie akcje, jak zorganizowanie biura pośrednictwa pracy, wydziału sprawującego uprawnienia dotyczące odznaczeń wojennych i nadziału ziemi, banku legionistów itp.”[171] Związek Legionistów Polskich oczywiście nie miał wpływów wystarczających do przejęcia władzy w państwie polskim. Podobnie roli tej nie mogła odegrać (istniejąca od czerwca 1922 r.) Polska Organizacja Wolności – spełniająca zadania samopomocowe i społeczne[172]. Organizacja własnego zaplecza politycznego stanowiła jednak konieczność wobec zbliżenia ugrupowań prawicy z PSL „Piast”, co było znamienne, zważywszy na rozbieżności, które ujawniły się między obiema stronami w okresie wyborów prezydenckich.

Zbliżenie ChZJN i PSL „Piast” miało taktyczny charakter. Narodową oraz chrześcijańską demokrację, a także reprezentację chłopów łączyło dążenie do uzyskania władzy w państwie polskim, a tym samym do realizacji własnych programów politycznych. Układ sił w parlamencie – wytworzony w konsekwencji wyników wyborów z 1922 r. – nie dawał żadnemu ugrupowaniu perspektywy samodzielnych rządów. Po upływie pięciu miesięcy od zamordowania głowy państwa nieformalne rozmowy przedstawicieli Związku Ludowo-Narodowego, Polskiego Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji i PSL „Piast” doprowadziły do wypracowania tzw. paktu lanckorońskiego. Umowa ta – której oprócz wymienionych stronnictw sprzyjało także Narodowo-Chrześcijańskie Stronnictwo Ludowe oraz niektórzy politycy Narodowej Partii Robotniczej – została podpisana w Warszawie (17 maja 1923 r.) przez Witosa, Stanisława Głąbińskiego i Korfantego. Symbolem obecnym w nazwie paktu był majątek senatora Ludwika Hammerlinga w Lanckoronie, w którym odbywały się rozmowy między reprezentantami stron. Kompromis w przypadku ugrupowań narodowej i chrześcijańskiej demokracji dotyczył zgody na poparcie projektowanej ustawy o reformie rolnej, która stanowiła – w perspektywie dziesięciu lat – o corocznej parcelacji 200 tys. ha ziemi ziemiańskiej własności. Natomiast w ramach paktu „Piast” zobowiązywał się opowiedzieć za forsowaną przez endeków i chadeków zasadą numerus clausus wobec mniejszości narodowych, która objęłaby szkolnictwo od szczebla ponadpodstawowego[173]. Miał też być przychylny polonizacyjnym dążeniom ChZJN na ziemiach wschodnich RP oraz działaniom ukierunkowanym na podniesienie rangi Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce, co było istotne wobec przygotowywanego ówcześnie konkordatu[174].

Koalicja ChZJN i „Piasta” wymusiła dymisję Sikorskiego (26 maja 1923 r.) – w rezultacie wykreślenia funduszu dyspozycyjnego premiera i ministra spraw zagranicznych, którym był Aleksander Skrzyński. Dwa dni później prezydent Wojciechowski podpisał dekret, na mocy którego nowym premierem został Witos. Przeciwnicy jego rządu nadali nowej koalicji pejoratywne określenie „Chjeno-Piasta”, ponieważ powstała w rezultacie porozumienia ugrupowań współpracujących w ramach „paktu lanckorońskiego”. Współpraca ta nie wiązała się z perspektywą trwałej stabilizacji, ponieważ część polityków „Piasta” była przeciwna porozumieniu z ChZJN. Jednym z tych polityków był Bogusław Miedziński – przyszły „pułkownik”, ówcześnie poseł na Sejm z ramienia PSL „Piast”. W reakcji na decyzję o podjęciu współpracy z ChZJN Miedziński i 14 innych członków „Piasta” dokonali w parlamencie rozłamu w tym ugrupowaniu. Secesjoniści utworzyli PSL „Jedność Ludowa” z Janem Dąbskim na czele. W ocenie Arkadiusza Adamczyka, Miedziński – a tym samym także Piłsudski – wcześniej wiedział o nadchodzącym zbliżeniu ChZJN i „Piasta”. Miedziński przypuszczalnie w wyniku decyzji Komendanta zajął jednak wyczekujące stanowisko, które przerwało oficjalne ogłoszenie „paktu lanckorońskiego”[175]. Korespondują z tym słowa Witosa, który uznał, że piłsudczycy w PSL „Piast” „w czasie prowadzenia układów zachowali zupełne milczenie, w rozprawach klubowych nie brali udziału, klub zaś razem z krzykliwym Dąbskim opuścili. Jeden z wyzwoleńców [członek PSL „Wyzwolenie” – M.H.] zaklinał się, że cała ta robota była ich dziełem, gdyż oni spełniali wolę Piłsudskiego, który nie ścierpi żadnej konsolidacji w Sejmie”[176]. Secesjoniści porozumieli się z lewicowym nurtem w ruchu chłopskim reprezentowanym przez PSL „Wyzwolenie”. W konsekwencji 25 listopada 1923 r. doszło do złączenia „Jedności Ludowej” z „Wyzwoleniem” pod wspólnym szyldem Związku Stronnictw Ludowych PSL „Wyzwolenie” i PSL „Jedność Ludowa”[177]. Dla Miedzińskiego oznaczało to początek kilkuletniego związku z PSL „Wyzwolenie”, którego niedługo potem został członkiem i był nim do stycznia 1927 r.[178] Po przekształceniach w ruchu ludowym nowa koalicja rządząca dysponowała jedynie niewielką, składającą się z trzech głosów większością sejmową[179].

Reakcja Piłsudskiego na utworzenie rządu przez ChZJN i „Piasta” była natychmiastowa i stanowiła wskazanie dla jego zwolenników. W dniu, w którym powstał rząd „Chjeno-Piasta”, Piłsudski przeprowadził się ze służbowego mieszkania przy dawnym placu Saskim w stolicy do willi w Sulejówku pod Warszawą[180]. Dnia 30 maja 1923 r. zażądał dymisji z funkcji szefa Sztabu Generalnego. Zrezygnował też z przewodnictwa w Ścisłej Radzie Wojennej, z czym wstrzymał się do 2 lipca w związku z przyjazdem – w końcu czerwca – króla Rumunii Ferdynanda I Hohenzollern-Sigmaringen i jego żony królowej Marii[181]. W rządzie narodowej oraz chrześcijańskiej demokracji i ludowców z „Piasta” ministrem spraw wojskowych był nieprzychylny Piłsudskiemu gen. Stanisław Szeptycki. Uprawnienia Piłsudskiego były nie do zaakceptowania zarówno dla Szeptyckiego, jak i całej koalicji rządzącej. Z tego powodu politycy ChZJN i PSL „Piast” dążyli do wypracowania nowej ustawy o najwyższych władzach wojskowych. Na tym tle rozgorzał konflikt personalny Piłsudskiego z Szeptyckim – dotyczący zakresu rozgraniczenia kompetencji i uprawnień w Wojsku Polskim – który niemal doprowadził do ich pojedynku honorowego. Sekundantami Piłsudskiego mieli być Aleksander Prystor i Bolesław Wieniawa-Długoszowski[182].

Konflikt nie uległ złagodzeniu wobec odejścia Piłsudskiego z funkcji szefa sztabu i przewodnictwa w Ścisłej Radzie, ponieważ Komendant nie rezygnował z rywalizacji o wpływy w Wojsku Polskim, a perspektywicznie – jak pokazały późniejsze wydarzenia – również w państwie. Pewnym tego świadectwem było zachowanie przez Piłsudskiego funkcji przewodniczącego kapituły orderu Virtuti Militari, która – zdaniem Garlickiego – nie była tylko honorowa, ponieważ „stwarzała dogodny pretekst do szerokich kontaktów personalnych w armii”[183]. Mimo to zauważalny był „taktyczny odwrót”, bo inaczej nie da się zinterpretować rezygnacji z kierowania Sztabem Generalnym i Ścisłą Radą Wojenną. Do tych decyzji Piłsudski odniósł się 3 lipca 1923 r. w przemówieniu w ramach pożegnalnej uroczystości – zorganizowanej dla przyjaciół i współpracowników w Sali Malinowej warszawskiego hotelu Bristol. Komendant – mający na sobie szarą strzelecką kurtkę z czasów legionowych – wypowiedział się z dezaprobatą o możliwości współpracy „z ludźmi, którzy są moralnymi sprawcami mordu, popełnionego na Narutowiczu”[184]. Zebranym Piłsudski powiedział: „Moi panowie, jestem żołnierzem. Żołnierz powołany bywa do ciężkich obowiązków, nieraz sprzecznych ze swoim sumieniem, ze swoją myślą, z drogimi uczuciami. Gdym sobie pomyślał na chwilę, że ja tych panów jako żołnierz, bronić będę – zawahałem się w swoim sumieniu. A gdym się raz zawahał, zdecydowałem, że żołnierzem być nie mogę. Podałem się do dymisji z wojska. To są, moi panowie, przyczyny i motywy, dla których służbę państwową opuszczam”[185]. Odniósł też do endecji obrazową metaforę: „Był cień, który biegł koło mnie, – to wyprzedzał mnie, to zostawał w tyle. Cieniów takich było mnóstwo, cienie te otaczały mnie zawsze, cienie nieodstępne, chodzące krok w krok, śledzące mnie i przedrzeźniające. Czy na polu bitew, czy w spokojnej pracy w Belwederze, czy w pieszczotach dziecka – cień ten nieodstępny koło mnie ścigał mnie i prześladował. Zapluty, potworny karzeł na krzywych nóżkach, wypluwający swoją brudną duszę, opluwający mnie zewsząd, nie szczędzący niczego, co szczędzić trzeba – rodziny, stosunków, bliskich mi ludzi, śledzący moje kroki, robiący małpie grymasy, przekształcający każdą myśl odwrotnie – ten potworny karzeł pełzał za mną, jak nieodłączny druh, ubrany w chorągiewki różnych typów i kolorów – to obcego, to swego państwa, krzyczący frazesy, wykrzywiający potworną gębę, wymyślający jakieś niesłychane historie, ten karzeł był moim nieodstępnym druhem, nieodstępnym towarzyszem doli i niedoli, szczęścia i nieszczęścia, zwycięstwa i klęski”[186]. Na łamach „Drogi” Skwarczyński uznał, że mowa Piłsudskiego „stanie się pobudką do głębokiej pracy myślowej dla ludzi chcących i zdolnych podjąć się twórczej roli w życiu polskim”[187]. Było to intencją Piłsudskiego, który pod koniec przemówienia w hotelu Bristol powiedział: „Chciałem stwierdzić, że jeżeli Polska w pierwszym okresie zdobyła się na naprawę Rzeczypospolitej, to potem powoli od naprawy do starych narowów powrót się zaczyna, i że, panowie, wielkich wysiłków pracy trzeba, aby Polskę znowu na drogę naprawy wepchnąć”[188].

Dążąc do władzy, przyszli „pułkownicy” uzyskali decydujący bodziec w procesie kształtowania własnych więzi grupowych. Środowisko to było bezpośrednio zainteresowane rządami w państwie, ponieważ dostrzegło w nich jedyną alternatywę wobec perspektywy marginalizacji i odsunięcia nie tylko od polityki, lecz także od spraw wojskowych przez nieprzychylne Piłsudskiemu kręgi endecji oraz chadecji, łącznie z większą częścią „Piasta”. Jedną z pierwszych reakcji zwolenników Piłsudskiego stanowiło propagandowe hasło „armii bez wodza”[189], którą było – ich zdaniem – Wojsko Polskie po odejściu Piłsudskiego do Sulejówka. Podobne hasła piętnował minister Szeptycki, który 18 czerwca 1923 r. doprowadził do ogłoszenia rozkazu zabraniającego wojskowym wszystkich stopni czynnego angażowania się w życie polityczne. Po kilku dniach – 22 czerwca – Szeptycki wydał inny rozkaz zobowiązujący każdego oficera przybywającego do stolicy do meldowania się w Komendzie Miasta. Regulacja ta obligowała wojskowych – w stopniu od pułkownika do generała – do meldowania się także w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Szeptycki musiał obawiać się popularności tezy o „armii bez wodza”, ponieważ jej założenia podkopywały autorytet władz wojskowych sprzyjających rządowi Witosa. Z tego powodu inicjował zabiegi mające na celu przeciwdziałanie głoszonym w prasie – na przykład w „Polsce Zbrojnej” – poglądom wskazującym na osobę Piłsudskiego jako największy autorytet[190]. Nie było to łatwe – poglądów tych nie można postrzegać jedynie przez pryzmat praktyki politycznej, ponieważ odzwierciedlały autentyczne emocje i odczucia. Obraz wstrząsu, jakim była dla piłsudczyków decyzja Komendanta o rezygnacji z piastowanych funkcji wojskowych, oddają słowa generała Sławoja Felicjana Składkowskiego: „My, legioniści, byliśmy całkowicie zaskoczeni, a mówiąc prawdę, ciężko przygnębieni tą nagłą decyzją Komendanta – odejścia ze służby państwowej, której poświęcił tyle lat niepomiernych wysiłków. Rozstawaliśmy się z nim po raz trzeci. Pierwsze odejście jego od nas wywołał legionowy kryzys przysięgowy. Drugim rozstaniem było uwięzienie go przez Niemców w twierdzy Magdeburga. Teraz odbierają go nam nie obcy, lecz swoi, rodacy”[191]. Wskazanie na problem, który zdaniem piłsudczyków występował w stosunkach wewnętrznych („swoi, rodacy”), przyczyniło się do sformułowania programu sanacji, czyli uzdrowienia życia publicznego w Polsce. Był to jedyny ratunek, dlatego że – zdaniem Skwarczyńskiego – do „decydującego wpływu na państwo doszły te czynniki w narodzie, które są negacją poczucia owego majestatu własnej niepodległości, są wyrazem zasady, że «Polska to prywata», są krzewicielami anarchji”[192].

Jesienią 1923 r. potrzebne było przede wszystkim uzdrowienie sytuacji gospodarczej w Polsce, ponieważ nastąpiło gwałtowane załamanie marki polskiej, co oznaczało początek hiperinflacji. Do poprawy sytuacji nie przyczyniły się zmiany w rządzie Witosa, do których doszło 27 października 1923 r. W ich rezultacie nowym wicepremierem w miejsce Głąbińskiego został Korfanty. W rządzie Witosa znaleźli się też Roman Dmowski (sprawy zagraniczne), Alfred Chłapowski (rolnictwo) i Stanisław Grabski (oświata)[193]. Zmiany były reakcją na wybuchające w Polsce strajki. Witos – mając poparcie Korfantego i Dmowskiego – obrał twardy kurs wobec strajkujących, co znalazło odzwierciedlenie w postaci decyzji o militaryzacji kolei, polegającej na powołaniu do wojska rezerwistów-kolejarzy urodzonych w latach 1883–1901[194]. Decyzja ta prowadziła do eskalacji napięcia w postaci zbrojnego starcia robotników z policją i wojskiem w Krakowie (6 listopada 1923 r.). W konsekwencji bezpośrednio w walce bądź później z powodu odniesionych ran śmierć poniosło 18 cywilów oraz 14 żołnierzy (w tym 3 oficerów), łącznie zmarły 32 osoby. Wielu było rannych – Tomasz Marszałkowski oszacował, że łącznie około 200 osób (101 wojskowych, 65 policjantów, co najmniej 30 cywilów). W efekcie starć zabito 37 koni, a raniono 83. Wydarzenia te wiązały się też z kosztami – wojsko i policja poniosły straty w wysokości 9 514 140 358 marek polskich[195]. Do tego typu starć – ze śmiertelnym skutkiem – doszło także w Tarnowie i Borysławiu. Rząd Witosa musiał zrezygnować z militaryzacji kolei i innych antystrajkowych zarządzeń, co nie uchroniło jego gabinetu przed upadkiem[196]. Dnia 14 grudnia 1923 r. doszło do kolejnego rozłamu wewnątrz klubu parlamentarnego PSL „Piast”. Przyczyną były rozbieżności dotyczące postanowień reformy rolnej. Tym samym rząd Witosa utracił większość i podał się do dymisji[197].

Piłsudski i krąg jego najbliższych współpracowników miał bezkompromisowy – wrogi stosunek do rządu Witosa, który odwzajemniali politycy narodowej demokracji. Po wydarzeniach krakowskich Miedziński – jako reprezentant Piłsudskiego w Sejmie – podjął krytykę gabinetu „Chjeno-Piasta” w ramach sejmowej Komisji Wojskowej. Posiedzenia tej komisji – zdaniem jej członka, socjalisty Hermana Liebermana – „pozostawały wciąż pod obstrzałem piłsudczyków, specjalnie wydelegowanych do tego rodzaju roboty […] Przysłuchiwałem się i przypatrywałem tym harcom, które się pojawiały na każdym posiedzeniu. Trzej wymienieni członkowie tzw. grupy pułkowników nie mieli jeszcze tej wprawy i rutyny politycznej ani parlamentarnej, którą osiągnęli w późniejszych latach”[198].

Pisząc po latach wspomnienia, Lieberman przeniósł późniejszą praktykę polityczną „pułkowników” na okres wcześniejszy – stąd ahistoryczne wykorzystanie pojęcia grupa „pułkowników”. Świadczy o tym też fakt, że oprócz Miedzińskiego wymienił Karola Polakiewicza i Mariana Kościałkowskiego. Finalnie obaj nie weszli do grupy „pułkowników”, choć mieli na to szansę. Uwaga Liebermana wskazywała jednak na to, że już w tym okresie kształtowały się mechanizmy działania, które będą powielane nie tylko przez Miedzińskiego, lecz także innych członków grupy „pułkowników” po przejęciu władzy przez Piłsudskiego. Na tle kształtowania się tych mechanizmów zauważalne były pierwsze przejawy wzmożonej aktywizacji przyszłych „pułkowników”, które rozwinęły się od 1924 r. Zdaniem Garlickiego w czasie krakowskiego strajku piłsudczycy dążyli do „eskalacji wydarzeń, do spowodowania całkowitego rozkładu aparatu państwowego. Sam Piłsudski zachowywał wprawdzie na razie milczenie, ale mogło to oznaczać, że czeka jedynie na sposobny moment, by wkroczyć do akcji”[199]. Plany te miały zostać pokrzyżowane przez socjalistów, którzy dążyli do porozumienia z władzami, ponieważ obawiali się całkowitej utraty kontroli nad rewolucyjnymi wydarzeniami. Mogło to skutkować wzrostem poparcia – kosztem PPS – lewicy rewolucyjnej, a więc komunistów. Do tego dochodziły obawy o wykorzystanie chaosu przez endecję w celu przeprowadzenia zamachu stanu, a także podobny niepokój wobec ewentualnych działań piłsudczyków.

Andrzej Garlicki postawił tezę, że Piłsudski nigdy nie wybaczył przywódcom ruchu socjalistycznego kompromisu z rządem Witosa w schyłkowym okresie istnienia gabinetu. Powołał się na relację Witosa i zasugerował, że Piłsudski myślał o zbrojnym przejęciu władzy, ale uniemożliwiła to ugodowość socjalistów. Trudno zweryfikować opinię Witosa, który miał się o tym dowiedzieć od jednego z działaczy PPS, Mieczysława Mastka – w 1930 r., kiedy obaj (jako przedstawiciele antysanacyjnej opozycji) byli więzieni w twierdzy wojskowej w Brześciu[200]. Można przyjąć, że zamach nie był w 1923 r. przygotowywany. W źródłach nie zachowała się – oprócz przytoczonej opinii – żadna informacja świadcząca o zorganizowanym planie działania. Piłsudski i późniejsza grupa „pułkowników” byli zaskoczeni – podobnie jak w czasie napięć po zamordowaniu Narutowicza – tempem wydarzeń. Nie sposób też założyć, by piłsudczycy zamierzali tworzyć nowy rząd, opierając się na kręgach robotniczych. Możliwe, że gdyby w 1923 r. grupa „pułkowników” była w pełni ukształtowana, to zwolennicy Piłsudskiego wykorzystaliby ówczesną sytuację polityczną do przejęcia władzy. Tak się jednak nie stało – bezpośrednią konsekwencją starć był upadek rządu Witosa.

Dymisja gabinetu „Chjeno-Piasta” wkomponowała się w istniejącą od początku II RP tendencję do częstych zmian ekip rządzących. Był to w dużej mierze efekt koalicyjnego charakteru kolejnych rządów. Garlicki uznał, że upadek rządu Witosa nie był korzystny dla działań Piłsudskiego, a więc i przyszłej grupy „pułkowników”[201]. Jest to jednak uproszczenie, ponieważ sprawowanie władzy przez koalicję ChZJN i PSL „Piast” pozbawiało przyszłą grupę „pułkowników” perspektyw powrotu do władzy. Wyzyskanie napięć w celu przeprowadzenia ewentualnego przewrotu politycznego było przedsięwzięciem karkołomnym, a nawet niemożliwym. Nie da się wykluczyć, że okres sprawowania władzy wykorzystałaby narodowa demokracja – wprowadzając własne rządy „silnej ręki”. O tym, że nie były to obawy bezzasadne świadczą zapiski w dzienniku jednego z polityków narodowej demokracji – Juliusza Zdanowskiego, który, odnosząc się do akcji strajkowej z jesieni 1923 r., pod datą 4 listopada 1923 r. napisał: „Rada Ministrów zajmuje stanowisko zdecydowane. Wojsko ma bronić pracujących. Kolej zmilitaryzowana. Chodzi o to, czy wytrwa. Przygotowano szereg zarządzeń co do stanu wyjątkowego, choć nie ma jeszcze ustawy. W braku jej Wojciechowski godzi się na podstawie konstytucji zarządzenie podpisać”[202]. W notatce późniejszej o dwa dni Zdanowski zajął jednoznaczne stanowisko: „Dalej mam głębokie przeświadczenie, że bez gruntownego starcia nie dojdziemy do ładu w Polsce. Niepokój sączony do nas od 2 naszych sąsiadów będzie rozdmuchiwał każdą pozostawioną w popiele iskrę. Trzeba je zalać, doszczętnie. Ta część społeczeństwa, na której rząd przeciwanarchistyczny musi się oprzeć, wygląda wprost tego. Jeśli się właśnie tej części nie ożywi, nie pociągnie i nie rozbudzi, to straci się oparcie, jakiego rząd każdy potrzebuje. Ci mdli, rozmaici ze środka przecież fundamentu ani przeciwwagi huczącej lewicy nie stanowią. Rozkruszą się. Trzeba walkę przyjąć, skok wykonać i pociągnąć za sobą prawe elementy ruchu”[203]. W dalszej części notatki Zdanowski wyraził obawę, że rząd będzie gotowy do poszukiwania kompromisu, który byłby w rzeczywistości korzystny przede wszystkim dla strajkujących. Taką perspektywę Zdanowski upatrywał w tym, że Wojsko Polskie „miało uderzyć, a pod oficerem piłsudczykiem zbratało się z anarchią, to powstrzymywało rząd od dalszej walki na serio”[204].

Z możliwością radykalnych działań liczyli się jednak przyszli „pułkownicy”, stąd zauważalny w ich wypowiedziach niepokój, ponieważ narodowo-demokratyczne rządy „silnej ręki” ograniczałyby kształtującej się grupie możliwości działania. Tadeusz Hołówko na łamach „Drogi” (w rubryce „Przegląd” w części poświęconej polityce wewnętrznej) stwierdził: „trzeba wątpić, czy prawica, raz dorwawszy się do władzy, gdy Sejm jej wypowie wotum nieufności, będzie wobec niego tak lojalną jak rząd Sikorskiego. Rzeczą bardzo możliwą, iż wówczas Chjena odpowie, że wotum nieufności Sejmu, w którym zasiadają mniejszości narodowe, nic ją nie obchodzi – i że władzy ze swych rąk nie wypuści. I wtedy znowu konstytucja 17 marca zostanie zagrożoną, wówczas znowu demokracja będzie musiała stanąć w jej obronie”. W tej wypowiedzi zauważalna jest obawa Hołówki o możliwość czerpania przez narodową demokrację z wzorów włoskiego faszyzmu: „Nie ulega wątpliwości, że N[arodowa] Dem[okracja] swe rządy w kierunku wzmocnienia i ulegalizowania «faszyzmu» swojego należycie wykorzysta”. Oczywiście nie miało to nic wspólnego z sięganiem po ideologię faszystowską typu włoskiego. Znamienne było retoryczne zapytanie Hołówki: „A czy wykorzysta polska demokracja okres rządów prawicy w kierunku skonsolidowania się i wzmocnienia organizacyjnego?”[205]. Tym samym kształtujące się w gronie późniejszych „pułkowników” autorytarne wzorce znalazły „parasol ochronny” przed spodziewanym autorytaryzmem przeciwników politycznych – w formie odwołania do demokracji. Również Świtalski, komentując uformowanie się rządu „Chjeno-Piasta”, uznał to za porażkę „obozu demokracji”, do którego zaliczył lewicę[206]. Świtalski dał wyraz obawom o możliwość wprowadzenia w Polsce dyktatury, która opierałaby się na endecji: „Naiwna popularność haseł «silnej ręki», dyktatury, rojenia monarchistyczne – wszystko to ma swe źródło w chęci rozstrzygnięcia siłą problemów życia politycznego”[207]. Z wypowiedziami tymi koresponduje fragment jednego z artykułów Skwarczyńskiego z sierpnia 1923 r.: „Nie chodzi tu o negację znaczenia stronnictw. Nie chodzi o dowodzenie, że życie publiczne, parlamentarne w możliwej do przewidzenia przyszłości potoczy się u nas mimo partyj, ich pracy, ich programów, ich ludzi. Nie chodzi nawet o obniżanie wielkich niewątpliwie zasług wielu partyj naszych, lub zaprzeczanie potężnej roli, jaką w wielu pierwszorzędnej wagi sprawach państwowych i społecznych odegrać one mogą i muszą. Idzie tu tylko o ocenę, jaką rolę w tej właśnie sprawie: dokonaniu pracy moralnej nad rozbudzeniem w społeczeństwie ducha państwowego, nad zbudowaniem poczucia majestatu własnych urządzeń państwowych partje nasze dziś spełnić mogą”[208]. Wskazywanie przez przyszłych „pułkowników” na lewicę jako ostoję demokracji[209] było zabiegiem taktycznym. Późniejsi „pułkownicy” chcieli wykorzystać lewicę parlamentarną jedynie przeciwko rządowi Witosa, a więc było to podejście instrumentalne. Oddają to słowa cytowanego artykułu Skwarczyńskiego, który w tym przypadku od lewicy się nie odciął, ale wskazał, że „najistotniejszym źródłem impulsów stać się muszą ludzie, którzy własnym wysiłkiem, własną nieprzymuszoną wolą, własnym mózgiem, własną niejednokrotnie krwią ukształtowali dusze swoje tak, że mają je prawo uważać za narzędzie historji idącej przez Polskę, za ogniska samowiedzy odrodzonej ojczyzny. Źródłem impulsów stać się muszą zrzeszenia owych ludzi; zrzeszenia, przynależność do których nie jest jedynie aktem przekonania, ale wynikiem dorobku owych na własną odpowiedzialność podejmowanych wysiłków. Nazw owych zrzeszeń nie wymienię”[210]. Słowa te zapowiadały intensyfikację odwołań przyszłych „pułkowników” do ruchu kombatanckiego byłych legionistów.

Dymisja rządu „Chjeno-Piasta” otwierała przed przyszłą grupą „pułkowników” perspektywę odzyskania przynajmniej części utraconych wpływów. Rozumiał to jej twórca – Komendant, który rozpoczął grę polityczną, ukierunkowaną na umożliwienie własnego powrotu do czynnej działalności politycznej i wojskowej. Jest to zauważalne wobec aktywizacji „pułkowników” od 1924 r. Aktywizację tę zapowiadało utworzenie – już w 1923 r. – Instytutu Badania Najnowszej Historii Polski, w co zaangażowali się w dużym stopniu Sławek, Prystor, Skwarczyński i Świtalski[211]. Od listopada 1924 r. do członków Instytutu zaliczał się też Koc, który nie odgrywał jednak szczególnej roli w jego strukturze[212]. Instytut powstał w celu prowadzenia i upowszechniania badań historyczno-archiwalnych dotyczących walki o niepodległość Polski – ze szczególnym uwzględnieniem okresu między rokiem 1863 a 1920[213]. Zdaniem Tadeusza Pelczarskiego „oficjalni przedstawiciele nauki historycznej nie wykazywali inicjatywy, podjąć ją musiało grono ludzi, którzy biorąc udział w walce o niepodległość, rozumieli doniosłość pozostawienia następnym pokoleniom jasnego i możliwie pełnego ich obrazu. Inicjatywa ta zrodziła się w otoczeniu Józefa Piłsudskiego, który dla historii miał nie tylko wiele zrozumienia, ale osobiście pracował nad niektórymi zagadnieniami (np. powstanie styczniowe), a nawet w publicznych swych wystąpieniach zwracał uwagę na konieczność pisania historii”[214]. Pierwsze walne zebranie Instytutu odbyło się w marcu, a jego prace oficjalne zainaugurowano 7 maja 1923 r., czyli trzy tygodnie przed utworzeniem rządu „Chjeno-Piasta”[215]. Powołany w Warszawie Instytut mógł być perspektywicznie postrzegany przez zwolenników Piłsudskiego jako płaszczyzna umożliwiająca zachowanie wpływu na sytuację w kraju, co było ważne ze względu na wagę, jaką Komendant i formująca się grupa „pułkowników” przywiązywali w propagandzie do historii Polski. Z Instytutem łączono więc też rolę polityczną, jednak jako placówka naukowa nie mógł on być bezpośrednio wykorzystany w rozgrywce politycznej po dymisji gabinetu Witosa.

W rozgrywce tej Piłsudskiego nie interesowały połowiczne rozwiązania – dążył do pełni władzy w Wojsku Polskim, a w perspektywie – w państwie polskim. Z tego powodu od przełomu 1923 i 1924 r. przyszli „pułkownicy” odeszli od przedstawiania w prasie własnego wizerunku jako obrońców „obozu demokracji”[216]. Podjęli otwartą krytykę ówczesnego systemu polityczno-ustrojowego, a więc demokracji parlamentarnej, do której w latach dwudziestych i trzydziestych odnosili terminy „sejmokracja” i „partyjnictwo” – obarczone negatywną konotacją.

Krytyka „sejmokracji” i „partyjnictwa” wynikała z rozpoczęcia przez Piłsudskiego gry politycznej o pełnię władzy w państwie, której wykonawcami była kształtująca się grupa „pułkowników”. Wyrażało się to w prowadzeniu „licytacji wzwyż”, a więc wysuwaniu kolejnych postulatów – w miarę spełniania przez stronę rządzącą dotychczasowych. Ten rodzaj „licytacji” Piłsudski prowadził też w okresie I wojny światowej wobec państw centralnych, aby uniemożliwić zawarcie porozumienia bez uzyskania gwarancji zrealizowania wszystkich jego celów. Warunki do „licytacji wzwyż” stwarzała obecność w kolejnych rządach postaci, które przejawiały ugodowe tendencje wobec aspiracji Piłsudskiego do decydowania o losach Wojska Polskiego. Wprawdzie wroga tym pragnieniom endecja miała wpływy w tych rządach, lecz nie były one porównywalne z posiadanymi między majem a grudniem 1923 r. Na ustępstwa wobec Piłsudskiego – w celu załagodzenia napięć politycznych – gotów był także prezydent Wojciechowski, którego z Komendantem w przeszłości łączyła bliska współpraca w okresie działalności niepodległościowej w ruchu socjalistycznym.

Po dymisji rządu „Chjeno-Piasta” jako pierwszy misję stworzenia kolejnego gabinetu otrzymał od prezydenta Stanisław Thugutt z PSL „Wyzwolenie”, jednak nie był w stanie zorganizować większości parlamentarnej. Znamienne było, że Thugutt proponował Piłsudskiemu objęcie teki ministra spraw wojskowych[217]. Niepowodzenie Thugutta działało na niekorzyść lewicy, ponieważ uwidoczniło, że jej przedstawiciele nie byli zdolni do stworzenia rządu większościowego. Konieczne było więc powołanie – 19 grudnia 1923 r. – rządu pozaparlamentarnego, którego premierem został Władysław Grabski. Koncepcja rządu pozaparlamentarnego zakładała istnienie gabinetu niemającego parlamentarnej większości, lecz tolerowanego przez stronnictwa polityczne. Status ten pozwolił mu na przetrwanie prawie dwóch lat. Ułatwiła to niewątpliwie zła sytuacja gospodarczo-walutowa w Polsce. Grabski wysunął hasło sanacji skarbu[218] i doprowadził do uzdrowienia gospodarki, chociaż odbyło się to kosztem znacznych cięć w budżecie. Idea pozaparlamentarnego rządu obligowała Grabskiego do regularnych zmian w jego składzie, tak aby „równoważyć lewicowca przez prawicowca”. Przetrwanie Rady Ministrów – przez stosunkowo długi jak na polskie warunki okres – było też możliwe dzięki przekazywaniu instytucjom związanym ze stronnictwami partyjnymi różnorodnych koncesji oraz dotacji finansowych. Demoralizowało to posłów, ponieważ wytwarzało sytuację, w której byli przeświadczeni, że za udzielone poparcie mogą oczekiwać określonych korzyści[219]. Zjawisko to dało pretekst kształtującej się grupie „pułkowników” do wysunięcia kolejnych zarzutów pod adresem ustroju demokracji parlamentarnej.

W rządzie Grabskiego – który objął też tekę ministra skarbu – resort spraw wojskowych przypadł gen. Sosnkowskiemu. Zdaniem Zdanowskiego „Sosnkowski 5 godzin domagał się od Grabskiego i Wojciechowskiego wpuszczenia Piłsudskiego do sztabu i Rady Wojennej”[220]. Koniunktura była więc dla piłsudczyków – w tym i przyszłych „pułkowników”, do których Sosnkowski się nie zaliczał – korzystniejsza. Wydawało się, że koniunktura ta spowodowana była także osobą premiera. Wprawdzie Grabski był obecny – jako minister skarbu – w rządzie „Chjeno-Piasta”, lecz w końcu czerwca 1923 r. poprosił o dymisję. Kilka dni później Piłsudski wycofał się do Sulejówka – zbieżność ta pozwalała mieć nadzieję na ułożenie między nimi poprawnych relacji[221]. W rzeczywistości porozumienie było pozbawione szans na realizację. W dużej mierze przyczyniła się do tego taktyka Piłsudskiego, który nie był gotowy do kompromisu – dostrzegając perspektywę realizacji wszystkich własnych dążeń. Komendant dał temu wyraz w wywiadzie udzielonym „Kurjerowi Porannemu” (9 stycznia 1924 r., data publikacji 10 stycznia 1924 r.). Z wypowiedzi tej wynika, że Piłsudski otrzymał od Sosnkowskiego propozycję powrotu do Wojska Polskiego w celu objęcia – na podstawie rozstrzygnięć dekretu z 7 stycznia 1921 r. – przewodnictwa Ścisłej Rady Wojennej. Był gotowy się na nią zgodzić, ale pod warunkiem, że równolegle powróci na funkcję szefa Sztabu Generalnego, a postulat ten nie został spełniony. Sosnkowski nie był w stanie zrozumieć, z jakiego powodu – mimo starań, które podjął – Komendant nie chciał kompromisu. Nie rozumiał, że w grę wchodziła władza w państwie, a nie tylko w Wojsku Polskim. Piłsudski wykraczał poza ramy określone konstytucją marcową, a Sosnkowski projektował reformę we władzach wojskowych w świetle rozstrzygnięć ustawy zasadniczej. Brak zrozumienia doprowadził do dymisji Sosnkowskiego z rządu Grabskiego w lutym 1924 r.[222] Na następcę Sosnkowskiego wybrano Sikorskiego.

W tym okresie zaostrzały się animozje w relacjach Piłsudskiego z Sikorskim. Płaszczyzną sporu były rozbieżności dotyczące kompetencji władz wojskowych. Jedną z ważniejszych przyczyn konfliktu było unikanie przez Piłsudskiego kompromisu, co czynił także wcześniej w relacjach z przedstawicielami władz. W rządzie Grabskiego tendencje do porozumienia z Piłsudskim odżyły po raz kolejny w listopadzie 1924 r. Było to wynikiem rekonstrukcji gabinetu, w wyniku której wicepremierem został Stanisław Thugutt. Ten doprowadził – w ramach poszukiwania mediacji – do spotkania, ze swoim udziałem, Piłsudskiego z Grabskim, Sikorskim i Ratajem. Próba ta – podobnie jak wcześniej podejmowane przez Sosnkowskiego – nie przyniosła rezultatu[223].

Na tym tle zauważalne było zjawisko, które utrudniło uformowanie się grupy „pułkowników” już w tym okresie. Taktyki unikania kompromisów – mimo że opierała się na znanej z czasów I wojny „licytacji wzwyż” – nie rozumieli ani późniejsi „pułkownicy”, ani inni piłsudczycy. Na przykład niektórych działań Komendanta nie rozumiał Miedziński, który zabiegał o korzystne dla Piłsudskiego rozstrzygnięcia ustawy o władzach w armii podczas obrad sejmowej Komisji Wojskowej. Zdaniem Liebermana „po uchwaleniu głównych przepisów ustawy w duchu żądań Piłsudskiego tenże wyraził jednak swoje niezadowolenie i w miejsce dawnych wysunął nowe postulaty”. Reakcją Miedzińskiego miały być słowa skierowane do posła PPS Artura Hausnera: „już sam nie wiem, czego Komendant chce. Zrobiło się przecież tak, jak sam podyktował”[224]. Wpływało to negatywnie na konsolidację „pułkowników”, ponieważ środowisko to było świadome ustępstw, jakie politycy czynili na rzecz Komendanta. Tym bardziej zwracał więc uwagę charakterystyczny sposób – wyrażający się w brutalnych słowach – w jaki Piłsudski potrafił storpedować jakiekolwiek rozmowy. Wynikający z tego brak zrozumienia u przyszłych „pułkowników” oddają słowa Wacława Jędrzejewicza, który odnotował jedno ze spotkań, jakie to środowisko odbyło z Piłsudskim w mieszkaniu Świtalskiego. W ocenie Jędrzejewicza przyjaciele Piłsudskiego „starali się mu wyperswadować, by nie używał zbyt drastycznego języka w rozmowach politycznych. Język ten był wielką trudnością dla zwolenników Marszałka w ich rozmowach z opozycją. Silne i brutalne wypowiedzenia w słusznej zresztą sprawie nie tylko nie pomagały, lecz uniemożliwiały znalezienie właściwego rozwiązania. Ale sugestie zmiany stylu uwag Marszałka nie były przez niego przyjmowane. Wybuchał gniewem i w pasji padały dalej słowa ostre, brutalne, drastyczne. Z biegiem czasu to się raczej potęgowało, doprowadzając do bardzo przykrych i trudnych sytuacji”[225]. Na tym tle zwraca uwagę notatka w pamiętniku Rataja – z 4 stycznia 1925 r. – informująca o tym, że „w otoczeniu Piłsudskiego daje się zauważyć pewne otrzeźwienie. Już nie tylko Miedziński, ale i Świtalski, Sławek nie chcieliby pchać do ostatecznej rozgrywki”[226]. Słowa te nie powinny być jednak interpretowane jako dowód konfliktu, który miałby się pojawić w relacjach Piłsudskiego z „pułkownikami”. Brak zrozumienia najbliższego otoczenia dla jego poczynań kompensowany był nieograniczonym zaufaniem. Zastanawia więc, z jakiego powodu późniejsza grupa „pułkowników” – kształtująca autorytarne wzorce – nie rozumiała, że Piłsudski, występując przeciwko próbom kompromisu, kontestował demokratyczny system polityczno-ustrojowy II Rzeczypospolitej.

Możliwe, że pogodzenie się z realiami polityki Komendanta ułatwiały zauważalne przez późniejszych „pułkowników” mankamenty istniejącego ustroju. Niedoskonałości były widoczne choćby wobec częstych zmian rządów. Gabinet Grabskiego istniał dłużej niż poprzednie ekipy rządzące – bo do listopada 1925 r. – ale stanowiło to konsekwencję wspomnianych ustępstw na rzecz ugrupowań partyjnych, które kształtująca się grupa „pułkowników” traktowała jako niezgodne z interesem państwa polskiego. Odczuwalne były skutki hiperinflacji, którą rząd Grabskiego wprawdzie zwalczył, ale nie zmienia to faktu, że ostatecznie podał się do dymisji nie tylko w wyniku problemów politycznych, lecz także gospodarczych (jesienią 1925 r. Bank Polski nie był już zainteresowany podtrzymywaniem kursu złotego, co czynił wcześniej). W tym okresie stabilizację utrudniała sytuacja na ziemiach wschodnich RP, gdzie dochodziło do zamachów. Na przykład 5 września 1924 r. ukraińscy nacjonaliści podjęli nieudaną próbę zamachu na prezydenta Wojciechowskiego. Na ziemiach wschodnich odnotowano też rozboje i napady na lokalne ośrodki administracji, szlaki komunikacyjne, na przedstawicieli władz w terenie oraz ziemian. Za aktami tymi stali komuniści – zorganizowani w grupy dywersyjne szkolone i wyposażane przez stronę sowiecką. Niektórym tego typu akcjom sprzyjali też Litwini. Nakładał się na to brak rozwiązania kwestii mniejszości narodowych w Polsce, których status nie był należycie unormowany. Próby zmiany tego zjawiska wywoływały często niezadowolenie jej przedstawicieli[227]. W kwietniu 1925 r. Miedziński na forum Sejmu stwierdził: „Terytorjalne położenie tak zwanych kresów, dzięki któremu te właśnie kresy staną się ewentualnie terenem operacji wojennych, czyni tem donioślejszą i tem silniej związaną z kwestją obrony państwa zarówno naszą politykę narodowościową, jak i stosunki administracyjne na tych właśnie kresach. Są to rzeczy, które wchodzą, graniczą i przeplatają się z fachową pracą, prowadzoną przez p. ministra spraw wojskowych”[228]. Zauważalna była również pogarszająca się dla Polski koniunktura międzynarodowa, której świadectwem było zbliżenie Niemiec i ZSRS, a jednocześnie poszukiwanie przez państwa zachodnie porozumienia z rządem w Berlinie – nawet, jak się później okazało, kosztem interesów nowo powstałych państw na wschodzie Europy.

W okresie pogłębiających się trudności wewnętrznych i zewnętrznych państwa aktywizowali się piłsudczycy. Na płaszczyźnie parlamentarnej zauważalne było to w działaniach Bogusława Miedzińskiego. Jednym z nich była próba wykorzystania przez Miedzińskiego w celach politycznych tzw. strajku generałów jesienią 1924 r. Na posiedzeniu Sejmu – 30 października 1924 r. – Miedziński, poparty przez kluby PSL „Wyzwolenie” i „Jedność Ludowa” oraz przez Związek Chłopski, złożył interpelację w sprawie konfiskaty jednego z numerów czasopisma „Nowy Głos Przemyski”[229]. W ramach tej interpelacji opisano wydarzenia, do których doszło kilka miesięcy wcześniej – w końcu lipca. W tym czasie w różnych miastach Polski przygotowywano obchody dziesiątej rocznicy wymarszu I Kompanii Kadrowej z Oleandrów. W Przemyślu do dowódcy 10 korpusu Wojska Polskiego gen. Franciszka Latinika udała się delegacja legionistów z prośbą o uzyskanie wsparcia armii w związku z uroczystościami rocznicowymi. Legionistom zależało zwłaszcza na udziale w obchodach orkiestry 38 pułku piechoty, która mogłaby grać w trakcie ich przemarszu przez Przemyśl. Mimo aprobaty dowódcy tego pułku gen. Latinik nie wyraził zgody. Udzielił odmowy w sposób ironiczny i obraźliwy dla legionistów, stwierdzając: „Dziś przychodzicie panowie z uroczystościami Legionów, jutro przyjdą Żydzi ze zdobyciem Jerycha, a pojutrze Ukraińcy z Petlurą…”. Dodał też, że legioniści, „którzy byli coś warci, zginęli, ci, którzy żyją, są nic niewarci”[230]. W odpowiedzi piłsudczycy zainicjowali na ogólnopolskim szczeblu akcję prasową – nagłaśniającą zaistniałą sytuację. Jednym z rezultatów tej akcji był piętnujący Latinika artykuł na łamach „Nowego Głosu Przemyskiego” – skonfiskowany w wyniku presji generała. W interpelacji Miedzińskiego do ministra spraw wojskowych, którym ówcześnie był Władysław Sikorski, skierowano zapytanie, „czy zareagował na niepoczytalny wybryk generała Latinika tak, aby wymierzona mu kara zabezpieczyła na przyszłość stosunki w armii oraz obrażoną część wojska od tego rodzaju prowokacji”[231]. Z jednej strony Sikorski miał wśród piłsudczyków przeciwników, ale z drugiej strony słowa gen. Latinika były kontrowersyjne. Z tego powodu minister spraw wojskowych nie podjął żadnych kroków.

Bierność Sikorskiego wywołała reakcję dawnych legionistów – niewykluczone, że inspirowaną zakulisowo przez przyszłych „pułkowników”, a więc otoczenie Komendanta. Do ministra spraw wojskowych, a także innych instancji zaczęły napływać prośby oficerów o interwencję – motywowaną honorem. Kolejnym krokiem były złożone przez generałów: Edwarda Śmigłego-Rydza, Romana Góreckiego, Jakuba Krzemieńskiego, Aleksandra Litwinowicza, Gustawa Orlicza-Dreszera, a także przez pułkowników: Stefana Bądkowskiego i Sławoja Felicjana Składkowskiego, podania o dymisję. Szczególnie Śmigły-Rydz aktywnie zaangażował się w tę sprawę – wyzwał nawet Latinika na pojedynek, do którego jednak nie doszło[232]. Sprawa zyskała rozgłos nie tylko w Polsce – była też komentowana we Francji. W rezultacie presji środowiska legionowego, pod wpływem Ministerstwa Spraw Wojskowych gen. Latinik w listopadzie 1924 r. podjął decyzję o złożeniu prośby o przeniesienie w stan spoczynku. Miał wówczas 60 lat[233]. Dymisje generałów i dwóch pułkowników nie zostały przyjęte. Jeden ze „strajkujących” – płk Sławoj Felicjan Składkowski – niedługo potem (w grudniu 1924 r.) awansował do stopnia generała brygady[234]. Zdaniem Macieja Rataja „strajk generałów” był motywowany niechęcią do Sikorskiego i jego otoczenia. Świadczyłoby to o tym, że Latinik był bezpośrednim, a Sikorski pośrednim obiektem presji piłsudczyków[235].

Sprawa Latinika była okazją do umocnienia przez piłsudczyków wpływów w Wojsku Polskim. Drogę do tego celu stanowiło „uświęcenie” legionowego mitu – niekwestionowanego poświęcenia i ofiary. Chodziło o wytworzenie przekonania, że krytyka idei legionowej jest równoznaczna z kontestacją niepodległej Polski, najważniejszej wartości żołnierzy lojalnych wobec Piłsudskiego. Postać Latinika – byłego oficera c.k. armii Austro-Węgier – była idealna do tego, by wykazać, że każdy, kto dopuszcza się krytyki Legionów, nie jest entuzjastą niepodległości. By wytworzyć takie przekonanie nie tylko w armii, ale i społeczeństwie, inspirowano prasę. Przykładem artykuł opublikowany na łamach „Kurjera Lwowskiego” – czasopisma związanego z ruchem ludowym – w którym stwierdzono: „Nie będziemy tu oceniać «wartości» gen. Latinika, jako generała, człowieka no i… od pięciu lat już Polaka”[236]. Przejście Latinika w stan spoczynku stanowiło sukces zarówno generałów, jak i Miedzińskiego, który sprawie tej nadał rozgłos w parlamencie. Niewykluczone, że za pośrednictwem prasy ludowej również w społeczeństwie.

Ówcześnie jednym z głównych zadań Miedzińskiego na forum parlamentu było zwalczanie Sikorskiego, co czynił z inspiracji Piłsudskiego. Z racji pełnienia przez Miedzińskiego funkcji posła okazją do tego były wystąpienia nie tylko na forum Komisji Wojskowej, ale i na posiedzeniach Sejmu RP. W ramach jednego z tych wystąpień, w kwietniu 1925 r., stwierdził, mając na myśli Sikorskiego, że „jeśli kto chce być armji wodzem i zastępować tej armji wodza, musi mieć przedewszystkem charakter bezwzględny, a nie gumową elastyczność”. Miedziński uznał, że Sikorski „minął się z powołaniem, bo mógłby się stać wybitnym politykiem, mógłby być wybitnym i wpływowym posłem, a tymczasem nabrał uporu do pozostawania na stanowisku ministra spraw wojskowych, zarazem zaniedbując obowiązek dania tej armji wodza”[237]. W artykule Sikorstwo pospolite Miedziński przestrzegał „ludzi szanujących swą wartość przed wikłaniem się w jego operacje, koncepcje i komisje, bo to są z reguły pospolite sikorstwa”[238]. Sikorskiego atakował także Skwarczyński: „Sikorski w epoce walki o samodzielność państwową hołdował metodzie politycznej ugodowej i oportunistycznej, która odpowiadała tak słabości jego charakteru, jak również stojącym w sprzeczności z tą słabością wygórowanym jego ambicjom osobistym. […] działalność Sikorskiego wynikała w owej epoce nie tylko ze swoistej metody politycznej, lecz również z tego rodzaju zależności służbowej od obcych, która czyniła go nie dobrym czy złym, ale w każdym razie niezawisłym politykiem, lecz wykonawcą woli cudzej potęgi”[239]. Już 28 listopada 1924 r. Maciej Rataj zapisał w pamiętniku: „Sławek objeżdża kraj, mobilizując legionistów, i przeprowadza obelżywe rezolucje przeciw Sikorskiemu”[240]. Ataki „pułkowników” na Sikorskiego były spowodowane ich obawami o to, że może stanowić on realne zagrożenie dla aspiracji Piłsudskiego.

Zrozumienie wynikające z konieczności przeciwstawienia się trudnościom konsolidowało „pułkowników”. Na łamach „Drogi” – piórem Janusza Jędrzejewicza – pisano: „Bóg wie, ile przegranych będziemy mieli jeszcze na tej drodze, ile egzaminów nie zdamy z wynikiem dostatecznym, ile jeszcze rządów chjeńsko-państwowych będzie mąciło wodę, aby w mętach osiągnąć te czy inne drobne korzyści partyjne. Niechże to wszystko nie skłania nas do rezygnacji”[241]. Postacie zaliczane później do grupy „pułkowników” nie brały jednak pod uwagę rezygnacji, o czym świadczył – zauważalny w źródłach – wzrost ich aktywności od 1924 r. Konsolidację umożliwiały regularne spotkania Komendanta z dawnymi legionistami i peowiakami. Jedne z pierwszych tego typu zorganizowano jeszcze przed utworzeniem rządu Witosa – 13 stycznia 1923 r. Tego dnia w Sztabie Generalnym Piłsudski spotkał się z kilkoma posłami parlamentu, którzy mimo przynależności partyjnej (do ugrupowań lewicowych bądź inteligenckich) byli jego oddanymi współpracownikami. Jednym z zaproszonych był Miedziński, w tym okresie członek PSL „Piast”[242]. Do tego typu spotkań z posłami do parlamentu dochodziło także w kolejnych mieszkaniach Miedzińskiego od 1924 r. Brali w nich udział Maciej Rataj oraz Aleksander Skrzyński – premier rządu po dymisji Grabskiego. W rezultacie starań Miedzińskiego miał się spotkać z Piłsudskim także Witos. Spośród przyszłych „pułkowników” – oprócz Miedzińskiego – w zebraniach uczestniczyli Hołówko i Świtalski[243]. W okresie rządów „Chjeno-Piasta” Piłsudski regularnie przyjeżdżał na spotkania z własnymi współpracownikami z Sulejówka do Warszawy. Często ich miejscem było mieszkanie Świtalskiego przy ulicy Kruczej 31, gdzie się zatrzymywał[244]. Część spotkań odbywała się bez udziału Świtalskiego, który w 1925 r. – w stopniu majora – opuścił Wojsko Polskie i od kwietnia do października 1925 r. przebywał we Francji jako osoba oddelegowana przez Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej do zbadania sytuacji polskiej emigracji. Sondował też tendencje do zbliżenia Wielkiej Brytanii i Francji z Niemcami[245]. O przebiegu wszystkich zebrań informował Świtalskiego Piłsudski – tym bardziej że prawdopodobnie jego wyjazd do Francji był przez Komendanta motywowany[246].

Szczególny wpływ, jaki miały warszawskie spotkania z Piłsudskim na jego zwolenników, obrazują słowa Składkowskiego: „każde widzenie Komendanta, każde zetknięcie się z Nim, było dla nas wielkiem niezapomnianem świętem i pokrzepieniem ducha […]. Nie wiedzieliśmy wcale, kiedy skończy się wygnanie Komendanta i w jakich warunkach zechce wrócić do władzy w Polsce, ale to było nam niepotrzebne, gdyż ufaliśmy Mu i wiedzieliśmy, że gdy nadejdzie czas – wyda nam rozkazy. Rozkazy te, od czasu do czasu, dawał Komendant w nielicznem gronie kolegów, podczas, zrzadka zwoływanych, zebrań politycznych. Odbywały się one zwykle albo w mieszkaniu obywatela Świtalskiego, albo Krzemieńskiego. Na zebraniach tych bywało nieraz do czterdziestu osób […]. W czasie tych zebrań nie było żadnej dyskusji. Padały jedynie ścisłe, rzeczowe polecenia i rozkazy Komendanta, których słuchaliśmy jak wyroczni. Smętni byliśmy, że musimy oto, w wolnej, wywalczonej Polsce, kryć się z naszem posłuszeństwem i wiernością wobec Komendanta, tembardziej, że nie śmieliśmy pytać, kiedy wreszcie nastanie kres tej konspiracji”[247].

W okresie pobytu Komendanta w Sulejówku przyszli „pułkownicy” spotykali się też w warszawskim mieszkaniu Adama Koca oraz w kawiarni Mała Ziemiańska przy ul. Mazowieckiej w Warszawie, gdzie nawiązali dobre relacje ze środowiskiem artystycznym (głównie z przedstawicielami grupy literackiej Skamander)[248]. Prawdopodobnie jeszcze w 1923 r. zebrania te nabrały nawet półjawnej i nieformalnej struktury w postaci tzw. Koc-grupy, chociaż Koc zakwestionował jej istnienie. Zdaniem Arkadiusza Adamczyka „Koc-grupa” uchodziła za nieoficjalny związek, do którego zaliczali się członkowie warszawskiej POW[249]. Janusz Mierzwa uważa, że grono to nie miało ram organizacyjnych[250]. Rolą postaci zaliczanych do tej grupy było zapewnienie efektywnego pośrednictwa między Piłsudskim a kręgami politycznymi i wojskowymi w stolicy. Oprócz Koca do grupy, która zawdzięczała termin jego nazwisku, wchodzili: Józef Beck, Ignacy Matuszewski, Bogusław Miedziński, Kazimierz Stamirowski, Kazimierz Świtalski, Henryk Floyar-Rajchman oraz Stefan i Roman Starzyńscy, za członka grupy uchodził też Wojciech Stpiczyński[251]. W ocenie ppłk. Januarego Grzędzińskiego do „Koc-grupy” zaliczali się „kuzyni z prowincji”, a więc zwolennicy Komendanta przyjeżdżający do Warszawy z innych części kraju[252].

Istnienie „Koc-grupy” stanowiło świadectwo pogłębiającej się integracji w gronie bliskich współpracowników Piłsudskiego, którzy obawiali się politycznego zmarginalizowania (w konsolidacji własnych szeregów upatrywali szansę na zapobiegnięcie temu zjawisku[253]). Było to też świadectwo organizowania się środowiska tych współpracowników Piłsudskiego, którzy nie mieli pierwszoplanowego znaczenia. W pierwszej połowie lat dwudziestych wielu późniejszych „pułkowników” zaliczało się zaledwie do „drugiego kręgu” powiązań z Piłsudskim, stąd ich obecność w „Koc-grupie”. Jak pokazały późniejsze wydarzenia, ówczesna pozycja w otoczeniu Komendanta nie przeszkodziła w kształtowaniu się grupy „pułkowników”. Był to czas kolejnego etapu swoistej wewnętrznej selekcji w kręgu Piłsudskiego. Można przypuszczać, że „Koc-grupa” miała na celu rekrutację kandydatów do najbliższego otoczenia Komendanta – zdolnego do realizacji jego linii politycznej. Niewykluczone więc, że stanowiła rodzaj próby – polegającej na sprawdzeniu przydatności poszczególnych współpracowników Piłsudskiego. Nie wszyscy przeszli tę próbę pomyślnie, ale z czasem część postaci obecnych w „Koc-grupie” – zwłaszcza Kazimierz Świtalski, Bogusław Miedziński oraz Józef Beck – zyskała większe znaczenie, pozwalające na otrzymanie statusu najważniejszych postaci w kręgu Komendanta. W okresie prac „Koc-grupy” najlepszy kontakt z Piłsudskim miały jednak postacie niezaliczające się do jej kręgu, a więc Walery Sławek i Aleksander Prystor. „Koc-grupa” mogła liczyć na ich pośrednictwo w relacjach z głównym ośrodkiem decyzyjnym, jaki stanowił Komendant.

Działalność „Koc-grupy” była krótkotrwała. Według relacji Miedzińskiego – na przełomie 1924 i 1925 r. w jej lokalu zjawili się Walery Sławek i Kazimierz Świtalski. „Sławek milczał. Świtalski Kazik mówił. Zawiadomił Koc-grupę, że ma się uważać za rozwiązaną. Motywy były te, że Koc-grupa już swoje zrobiła, ale przeżyła się i nie może być uważana za reprezentację Komendanta”[254]. Przyczyną tej decyzji mogła być „nieumiejętność wykonania zamachu po zabójstwie Narutowicza”[255]. Mierzwa uważa, że świadczyłoby to o powstaniu „Koc-grupy” jeszcze przed śmiercią pierwszego prezydenta[256]. Jest to jednak mało prawdopodobne, ponieważ konsolidacja bliskich współpracowników Piłsudskiego zaczęła się pogłębiać po zabójstwie Narutowicza, w pełni – w okresie przebywania przez Komendanta w Sulejówku. Potwierdza to przedstawiona aktywizacja w tym okresie późniejszych „pułkowników” na łamach prasy, na forum parlamentu oraz – w priorytetowej dla Piłsudskiego kwestii – polityce wojskowej. Komentarz Mierzwy, że wobec końca formuły obozu belwederskiego (spowodowanego wydarzeniami grudnia 1922 r.) została „jedyna droga – przewrót wojskowy”, a niewiadomą „był jedynie jego czas”[257], jest więc nadinterpretacją. Opinia ta powstała na podstawie oceny wydarzeń z maja 1926 r. W roku 1924 ani plany „pułkowników”, ani innych piłsudczyków nie były jeszcze sprecyzowane. Znamienne jest, że w skład „Koc-grupy” nie wchodzili Sławek ani Prystor, a więc najważniejsi późniejsi „pułkownicy”. Brakowało określonej koncepcji działania. Świadczy o tym zaskoczenie członków „Koc-grupy” – w tym i Adama Koca – będące reakcją na decyzję o jej rozwiązaniu[258]. Decyzja o rozwiązaniu „Koc-grupy” dowodziła poszukiwania nowych form realizacji linii politycznej Piłsudskiego. Wydaje się, że korekta wcześniejszych koncepcji i wypracowywanie nowych stanowiły efekt wspólnych spotkań, na których Komendant – bezpośrednio lub pośrednio – przekazywał własne wytyczne. Być może Piłsudski gotów był zrezygnować z „Koc-grupy” jako narzędzia sprawdzającego przydatność poszczególnych współpracowników w jego otoczeniu oraz elementu tworzenia wewnętrznej hierarchii środowiskowej. Następował nowy etap w inicjowaniu wzajemnych więzi oraz kształtowaniu stosunków w okresie zabiegów mających na celu uzyskanie w perspektywie władzy.

Istnieje teoria, zgodnie z którą w koncepcjach Komendanta „Koc-grupa” miała ustąpić miejsca nowej organizacji, łączącej kwestie wojskowe i polityczne. W jej ramach przewidywano utworzenie sekcji wojskowej z Michałem Tokarzewskim-Karaszewiczem na czele oraz sekcji politycznej, której przewodziłby Jędrzej Moraczewski. Jednak Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi miało się nie udać utworzenie struktur organizacyjnych, a w działania Moraczewskiego nie zaangażował się Miedziński. Ten był zajęty konfliktem z Sikorskim o postanowienia ustawy o organizacji najwyższych władz wojskowych[259]. Z różnych powodów nie uczynili tego także inni późniejsi „pułkownicy”.

Zwraca uwagę, że Komendant dążył do oddziaływania – poprzez przyszłą grupę „pułkowników” – na sytuację w wojsku i stosunki wewnętrzne w państwie polskim. Tym samym starania Piłsudskiego i późniejszych „pułkowników” opierały się na przyjęciu dwutorowego mechanizmu działań mających na celu uzyskanie władzy w państwie. Stopniowo – w toku kształtowania się trzonu decyzyjnego w środowisku Piłsudskiego – kształtował się podział zadań. Z inicjatywy Komendanta jego współpracowników delegowano do działań politycznych bądź wojskowych. Ówcześnie przyszli „pułkownicy” byli delegowani do polityki, ale zajmowali się też sprawami dotyczącymi Wojska Polskiego. Z czasem w działalności najważniejszych „pułkowników” prymat zyskiwały zadania polityczne. Było to zauważalne zwłaszcza po przejęciu władzy, co wynikało z poglądu Piłsudskiego o konieczności uniemożliwienia wpływu polityki na armię.

Chęć oddziaływania na stosunki wewnętrzne wiązała się z inspirowaniem działalności własnych zwolenników na płaszczyźnie parlamentarnej. Wykonawcą na tym odcinku był Miedziński, który – szczególnie od roku 1924 – nie unikał angażowania się w kontrowersyjne wydarzenia, zyskując rozgłos wśród opinii publicznej. Świadczyło o tym spoliczkowanie, a następnie wdanie się w przepychankę z posłem Związku Ludowo-Narodowego Władysławem Rabskim, który odmówił Miedzińskiemu satysfakcji w postaci honorowego pojedynku[260]. Garlicki, powołując się na tego typu „skandale”, pisze nawet o „zaostrzeniu metod walki”, która wyrażała się też w formie artykułów prasowych[261]. Na tym tle zwraca uwagę zaangażowanie nie tylko późniejszego „pułkownika” – Miedzińskiego – lecz także innych piłsudczyków w prace różnych partii politycznych. Piłsudczycy odżegnywali się od doktryn i partii politycznych, ale chcąc oddziaływać na politykę w parlamencie, nie mieli innego wyjścia, ponieważ nie stworzyli jeszcze ugrupowania zdolnego do realizacji przynajmniej części postulatów. Wspomniany Miedziński działał w ruchu ludowym. Inni piłsudczycy obecni byli też w ruchu socjalistycznym oraz w drobnych ugrupowaniach inteligenckich i liberalnych (przykładem utworzona w 1925 r. Partia Pracy, do której należał Kazimierz Bartel).

W dziedzinie polityki wojskowej głównym reprezentantem Komendanta był Prystor, jedyny oficer Wojska Polskiego, któremu Piłsudski ujawnił swoje opinie o wyższych dowódcach[262]. Było to naturalne ze względu na wspomniane kompetencje – wyrażające się w postaci decydowania o polityce personalnej w armii – jakie Komendant nadał Prystorowi w okresie pełnienia funkcji Naczelnika Państwa. Realizowanie w dziedzinie wojskowości polityki Piłsudskiego utrudniło Prystorowi oddelegowanie – jesienią 1924 r. – na rutynowy (trwający trzy miesiące) kurs dla oficerów sztabu piechoty, który odbywał się w okolicach Grudziądza. Decyzja o skierowaniu na kurs Prystora prawdopodobnie była motywowana pobudkami politycznymi. Opozycyjne wobec Piłsudskiego władze wojskowe były zainteresowane osłabieniem jego oddziaływania na politykę personalną w Wojsku Polskim[263]. Wzmagało to poczucie krzywdy i dyskryminacji, mającej dotykać postacie reprezentujące ideę legionowo-peowiacką, a więc niepodległościową w okresie I wojny światowej. Mimo to w dalszym ciągu najważniejszy autorytet moralny dla Prystora stanowił Piłsudski, któremu nie obawiał się publicznie okazywać oddania. Konsekwencją tego były kolejne decyzje władz wojskowych odczuwane przez Prystora jako represje. Dnia 17 maja 1925 r., jako jedna z najważniejszych postaci kształtującej się grupy „pułkowników”, Prystor objął stanowisko komendanta Powiatowej Komendy Uzupełnień w Wilnie. Wobec dotychczasowych wpływów w Wojsku Polskim było to realną marginalizacją jego osoby. Mimo że obowiązki w Wilnie do pewnego stopnia odseparowały Prystora od Piłsudskiego oraz od Walerego Sławka, Kazimierza Świtalskiego i Janusza Jędrzejewicza, to jednak nie doprowadziły do jego trwałej izolacji. Wieloletnie związki z późniejszą grupą „pułkowników” umożliwiły przetrwanie tego kryzysu, a Piłsudski wiązał skuteczność własnych działań ze wsparciem przyjaciela, jakim był dla niego Prystor. Istotne jest też to, że decyzja władz wojskowych o skierowaniu Prystora na obszar wileński była – z ich punktu widzenia – niefortunna. Pochodzący z Wileńszczyzny Prystor, będący w okresie wojny polsko-bolszewickiej jednym z wykonawców polityki Piłsudskiego wobec Litwy – cieszył się w tej części Polski dużą popularnością, co umożliwiało mu tworzenie lokalnego zaplecza dla poczynań Komendanta[264]. Świadczą o tym Dzienniki ks. prof. Bronisława Żongołłowicza[265].

Ze środowiska przyszłej grupy „pułkowników” nie tylko Prystor był odsuwany od kwestii wojskowych, a w praktyce także politycznych. Innych współpracowników Piłsudskiego – oficerów Wojska Polskiego, którzy pozostali w służbie czynnej po odejściu Komendanta do Sulejówka – też spotykały przeniesienia, traktowane w ich środowisku jako rodzaj represji. Zjawisko to dotyczyło kształtującej się grupy „pułkowników”, mającej ugruntowane wpływy w Oddziale II Sztabu Generalnego. Jednym z celów działań ówczesnych władz wojskowych było wyrugowanie tych wpływów[266]. Ignacy Matuszewski pozostawał szefem Oddziału II Sztabu Generalnego do końca lipca 1923 r. Potem został słuchaczem Wyższej Szkoły Wojennej w ramach kursów doszkalających. Kojarzony z Piłsudskim, po zakończeniu rocznego kursu nie miał perspektywy odzyskania dawnej pozycji w strukturach polskiego wojska, czego nie zmienił nawet awans na stopień pułkownika, który otrzymał 1 grudnia 1924 r. Jeszcze w tym samym miesiącu Matuszewskiego oddelegowano na stanowisko attaché wojskowego do Rzymu[267]. Funkcję attaché pełnił również Wacław Jędrzejewicz (od lutego 1925 r.) i blisko współpracujący z trzonem „pułkowników” Tadeusz Schaetzel (od 2 grudnia 1924 r.). W przypadku Jędrzejewicza miejscem pracy była Japonia, a Schaetzla – Turcja[268]. Zawirowania dotknęły Józefa Becka, który – odwołany z funkcji attaché wojskowego we Francji – wobec ówczesnej koniunktury nie miał perspektyw na znaczącą karierę w wojsku. Wykorzystał ten czas na naukę w Wyższej Szkole Wojennej i nie był to okres zmarnowany, ponieważ zdobył cenne doświadczenie i w końcu 1924 r. awansował na stopień podpułkownika.

W trudnym dla wszystkich piłsudczyków okresie wzrastał autorytet Sławka. Kontrastuje z tym opinia Mariana Romeyki – słuchacza Wyższej Szkoły Wojennej, który miał od końca 1922 do 1923 r. regularny kontakt ze Sławkiem. Na podstawie własnych obserwacji Romeyko stwierdził: „Nie wyobrażałem sobie, by rewolucjonista mógł tak wyglądać. Był niezwykle skromny, małomówny, nie tylko nie starał się przewodzić w gromadzie kolegów, lecz raczej z chęcią krył się w tłumie słuchaczy […]. Nie miał w sobie nic z męża stanu. Nie wydawało się, by posiadał siłę woli wyższego wojskowego, żarliwość trybuna ludowego lub rozum męża stanu. Był to raczej typ zamkniętego w sobie «sekciarza» z czasów średniowiecza”[269]. Na tej podstawie Jerzy M. Nowakowski uznaje, że Sławek nie miał „instynktów przywódczych”. Jest to zastanawiające, zważywszy, że już wtedy cieszył się dużym autorytetem w kręgu dawnych legionistów i peowiaków. Jego pozycję umacniały dobre relacje z Piłsudskim, a także spotkania w mieszkaniu Świtalskiego, podczas których wytwarzała się nieformalna hierarchia wewnątrz kształtującej się grupy „pułkowników”. To Sławek znalazł się na jej szczycie, a świadczyła o tym rola głównego wykonawcy woli Piłsudskiego w zakresie organizowania zaplecza społecznego za pomocą ruchu kombatanckiego. Inaczej Romeyko postrzegał Prystora: „Przeciwieństwem Sławka był płk Aleksander Prystor, starszy, poważny i rozważny pan”[270]. Jest to znamienne wobec późniejszych wydarzeń – nieformalnym przywódcą grupy „pułkowników” został Sławek, nie Prystor, choć obaj odgrywali w otoczeniu Piłsudskiego szczególną rolę. Romeyko był nieprzychylny Piłsudskiemu – dlatego można mówić o tendencyjnym spojrzeniu obejmującym również jego ocenę osobowości Sławka.

W zakresie organizowania ruchu kombatanckiego przełom przyniósł rok 1924. Od tego czasu zaczęto obchodzić – pierwsze od przeprowadzki do Sulejówka – imieniny Piłsudskiego, które przypadały na 19 marca. Jeszcze 18 marca 1924 r. Piłsudski został podjęty przez profesorów akademickich na okazjonalnej uroczystości w hotelu Bristol. W kolejnym dniu odbyły się koncert w filharmonii i akademia w Warszawskim Towarzystwie Higienicznym. Organizatorem tych uroczystości był Związek Legionistów Polskich, który zmierzał do oddziaływania na świadomość społeczeństwa. Stąd rosnąca liczba inicjatyw o randze ogólnopolskiej – takich jak poświęcenie pomnika Czynu Legionowego w Radomiu. Organizowano też rozmaite uroczystości w innych miastach Polski. Stanowiły one preludium do III Zjazdu Legionistów Polskich zorganizowanego w Lublinie w dziesiątą rocznicę wymarszu I Kompanii Kadrowej z Oleandrów. Na tym zjeździe – 10 sierpnia 1924 r. – wybrano Sławka na prezesa Zarządu Głównego Związku Legionistów Polskich[271].

W podobne działania organizowane również w kolejnych latach zaangażowany był osobiście Sławek, który 30 czerwca 1924 r. doprowadził do zebrania kombatantów. Na tym spotkaniu stwierdził m.in.: „[czynniki legionowe] są świadome, że jest w Polsce źle, lecz wobec zła są bezradne. Stąd potrzeba, iżby zjazd dał podnietę do wzięcia udziału w życiu politycznym, poczucie łączności czynników legionowych, poczucie celowości tej imprezy. Na zjeździe przeto trzeba powiedzieć, że nie wolno usuwać się nam dziś od życia politycznego, trzeba stworzyć organizację z pokrewnych związków”[272]. W praktyce oznaczało to wejście polityki w obszar działalności związku, czemu patronowali – oprócz Sławka – w szczególności Adam Skwarczyński i Janusz Jędrzejewicz w publikacjach na łamach „Drogi”. Najczęstszym postulatem było wezwanie do powrotu Piłsudskiego do armii. W skład ZLP wszedł też Miedziński, co jest znamienne, ponieważ przed 1924 r. w związku nie tylko nie było przyszłych „pułkowników”, ale nawet innych prominentnych piłsudczyków – na przykład brakowało Mariana Kościałkowskiego[273]. Dnia 14 sierpnia Sławek i Skwarczyński objęli kierownictwo działu politycznego ZLP w celu utworzenia koła posłów-legionistów.

Jerzy M. Nowakowski dostrzegł odwoływanie się przez Sławka do moralności w okresie pełnienia funkcji prezesa ZLP, o czym świadczyło wezwanie lidera kształtującej się grupy „pułkowników” do „stanięcia na straży sumienia Polski”[274]. Tego typu apele były znamienne także dla innych późniejszych „pułkowników” w pierwszych latach Niepodległej. Nie inaczej było w przypadku twórcy grupy – Piłsudski już w pożegnalnym przemówieniu wygłoszonym 3 lipca 1923 r. w hotelu Bristol motywował decyzję o wyprowadzeniu się do Sulejówka przyczynami moralnymi. Wydawać by się mogło, że jego zwolennicy potraktują to jako wezwanie do nadania zagadnieniom moralności wysokiego priorytetu w celu uzyskania poparcia opinii publicznej. Na kwestie etyczne wskazywał Skwarczyński, który już na początku lutego 1922 r. stwierdził: „Organami dzisiejszego życia politycznego Polski są partie, a partie te znajdują się w moralnym rozkładzie”[275]. Słowa te padły na kilkanaście miesięcy przed otwartym konfliktem Piłsudskiego z ugrupowaniami partyjnymi tworzącymi rząd „Chjeno-Piasta”. Intencją Skwarczyńskiego było ogólne napiętnowanie – bazujących na doktrynach ideologicznych – partii politycznych, bez różnicowania na lewicę i prawicę. Rozwinięcie idei Skwarczyńskiego – chociaż w formie jednoznacznej krytyki prawicy – przedstawił Janusz Jędrzejewicz. Jego zdaniem wzrost „nowych wartości moralnych odbywać się może jedynie w próbach stawiania nowych zagadnień organizacyjnych, ich rozwiązywania, w walce ze starym porządkiem rzeczy”[276]. Wskazanie Jędrzejewicza na narodową demokrację i „Piasta”, a więc chłopską prawicę, nie pozostawiało złudzeń: „Wieloraki jest ten typ współczesnego Polaka. Znajdziemy tam obszarnika o średniowiecznym niemal poglądzie na świat i majętnego chłopa, który ujmuje życie w sposób absolutnie materjalistyczny, kapitalistę, który chce mieć tanią i spokojną robociznę, księdza, który pragnie w odwieczne formuły zmieścić całość życia i każde jego nowe drgnienie uważa za dzieło szatana, i naturalnie inteligentów wszystkich możliwych odcieni i we wszystkich od typów powyższych możliwych zależnościach”[277]. Tekst ten potwierdza, że ówcześnie nie istniała zwarta grupa „pułkowników”, ponieważ Jędrzejewicz – w przeciwieństwie do Skwarczyńskiego – powoływał się na ugrupowania lewicy parlamentarnej: „Z naszego punktu widzenia chodzi przede wszystkiem o owe wartości moralne, a istotę zagadnienia rozwoju Polski widzimy w pierwszej mierze w dziedzinie wartości wychowawczo-moralnych; dlatego też stanąć musimy całkowicie po stronie lewicy, jako tego czynnika życia publicznego, który, nawet mimowoli, przez każde niemal swoje wystąpienie, wyzwala twórcze siły wychowawcze, stanowiące momenty zasadnicze dla zorganizowania na wyższej płaszczyźnie zbiorowego życia polskiego”[278]. Pozornie była to zasadnicza niezgodność, w praktyce jednak rolę integrującą odgrywały zbieżne cele polityczne. Z tego powodu od 1923 r. rozbieżności – nigdy zresztą nie były one zasadnicze – zanikały wobec dążeń do ujednolicenia linii politycznej grupy, która w kolejnych latach zyskała miano „pułkowników”.

W okresie inicjowania działalności Związku Legionistów Polskich, a następnie jego upolitycznienia rozumiano, że wyłączne odwołania do moralności – choć cały czas obecne[279] – nie zapewnią przejęcia władzy. Uzyskanie poparcia społecznego wymagało stworzenia nowych form organizacyjnych. Z tego założenia wynikało upolitycznienie związku przez przyszłych „pułkowników”. Od połowy 1925 r. ich zaangażowanie w ZLP uległo jednak osłabieniu. Prawdopodobnie wynikało to ze zrozumienia, że wyłączne oparcie się na ruchu kombatanckim w polskich realiach nie doprowadzi do przejęcia władzy. W rezultacie jesienią 1925 r. związek „wszedł w okres głębokiego kryzysu, egzystując na krawędzi życia społecznego i politycznego lub istniejąc tylko na papierze aż do przewrotu majowego”[280].

Równolegle z zaangażowaniem w prace ZLP podjęto polityczną inicjatywę pod hasłem „Konfederacja Ludzi Pracy”. W 1924 r. została opublikowana broszura oraz powstała organizacja pod tą nazwą. Do jej twórców zaliczali się przyszli „pułkownicy”: Sławek, Skwarczyński, Świtalski, Schaetzel i Hołówko. W broszurze organizacji, która okazała się efemerydą, stwierdzono: „Obóz niepodległościowy lewicy stracił, po osiągnięciu niepodległości, swą dawniejszą bojowość […] brak mu dziś wielkich haseł”[281]. W tej programowej broszurze położono akcenty na idee solidaryzmu społecznego, szczególną rolę inteligencji (z niej wywodzili się „pułkownicy”), której przyznano „dziejową rolę kierowania narodu”. Postulowano idee dalekie od zasad wolnego rynku, kładąc nacisk na interwencjonizm państwowy w gospodarce, upaństwowienie banków, a także konieczność planowej działalności gospodarczej. Odwołano się do znaczenia rolnictwa i drobnego przemysłu. Można to traktować jako konsekwencję trudnych doświadczeń inflacji, a następnie hiperinflacji, z jaką w pierwszych latach niepodległości zmagała się Polska. Istotnym powodem była też chęć pozyskania szerokich kręgów społeczeństwa. W ramach KLP szczególny status przyznano Wojsku Polskiemu oraz „organizacji państwowej”, co oznaczało uznanie prymatu państwa w życiu publicznym. Tym samym dokonano rozróżnienia na: państwo jako wspólnotę obywateli i państwo jako instytucję. W broszurze wskazano na możliwość rozwiązania trudności na ziemiach wschodnich RP: „Zespolić kresy z państwem można tylko drogą wzbudzenia szacunku dla jego potęgi, poszanowania jego władzy i praw oraz drogą zgodnego z konstytucją zaspakajania kulturalnych, ekonomicznych i politycznych potrzeb ludzkości, by narodowości kresy zamieszkujące czuły w państwie polskim pełnię możliwości rozwoju swego”. Mimo odwołania do konstytucji w broszurze krytykowano partie polityczne. Te postulaty wkomponowywały się w linię polityczną kształtującej się grupy „pułkowników”. Po przejęciu władzy ideowo-programowe koncepcje Konfederacji były wykorzystywane przede wszystkim przez Sławka[282].

Odwołania do moralności i nowe formy organizacyjne nie mogły zapewnić przyszłej grupie „pułkowników” władzy w państwie polskim. Postacie identyfikowane z grupą nie odnalazły się w realiach demokracji parlamentarnej, co uwidoczniły wybory parlamentarne w grudniu 1922 r., określane w kręgu bliskich zwolenników Piłsudskiego jako „państwowa klęska polska”[283]. Właściwa ocena powinna jednak uwzględniać ówczesną perspektywę – ustrój demokratyczny po I wojnie światowej nie był ugruntowany, a Piłsudski pozostawał mentalnie mocno zakorzeniony w czasach despotyzmu carskiej Rosji. Podobnie było w przypadku przyszłych „pułkowników”, z których większość urodziła się pod berłem Romanowów. Na tym podłożu mogła ukształtować się idea niepodległościowa, ale nie wzorce demokratyczne. Akcje mające na celu konsolidację zwolenników Piłsudskiego przynosiły rezultat, potrzebna była jeszcze odpowiednia koniunktura, która stworzyłaby możliwość realizacji głoszonych idei. Okazję do osiągnięcia pełnej zwartości formującej się grupie „pułkowników” stworzyły uwarunkowania zarówno w polityce wewnętrznej, jak i zewnętrznej.

W pierwszych miesiącach 1925 r. pogorszyła się koniunktura gospodarcza, czego efektem był wzrost bezrobocia. Wpływało to na wzrost niezadowolenia społecznego. Jedną z przyczyn złych nastrojów była prowadzona od 1925 r. wojna gospodarcza (celna) z Niemcami, w której efekcie obie strony z konieczności rezygnowały z wzajemnego eksportu towarów. Tym samym wojna celna wpływała na pogarszającą się sytuację gospodarczą Polski. Otwierało to przed późniejszą grupą „pułkowników” pewne perspektywy, ponieważ zwiększyły się możliwości oddziaływania Piłsudskiego na społeczeństwo. Komendant nie czynił tego bezpośrednio – angażując się w politykę – ale zabierał publicznie głos w ramach rozmaitych odczytów. Oficjalnie wypowiadał się jako osoba prywatna, lecz w praktyce były to działania ukierunkowane na możliwie największy odzew, który Piłsudski zawdzięczał również dosadnemu słownictwu. Temu samemu służyły wiece i zgromadzenia organizowane przez piłsudczyków w celu propagowania powrotu Komendanta do Wojska Polskiego[284]. Najlepszą okazję do popularyzacji tego typu haseł stwarzały obchody imienin Piłsudskiego oraz rocznice wymarszu I Kompanii Kadrowej. Obchody imienin były nagłaśniane za pośrednictwem prasy – nie tylko przez „pułkowników” i innych piłsudczyków, lecz także przez wydawnictwa związane z ugrupowaniami lewicy parlamentarnej. Piłsudskiego przedstawiano w roli „męża opatrznościowego”.

Na przełomie kwietnia i maja 1925 r. w mieszkaniu Świtalskiego odbyło się spotkanie Piłsudskiego i „pułkowników”, podczas którego Komendant stwierdził, że niepodległość Polski nie jest ugruntowana, dlatego witał „radośnie każdy nowy rok niepodległości”. Podkreślał kluczowe znaczenie armii. Wojsko Polskie w jego koncepcjach miało być z natury wolne od gry sił „partyjno-politycznych”, podczas gdy partyjni liderzy „koniecznie chcieliby mieć wpływ na wojsko”[285]. Z tego powodu, w ocenie Piłsudskiego, jego zwolennicy powinni „pozostać w wojsku i pracować jak najlepiej, bo chodzi tu o służbę Polsce”. Zdaniem Składkowskiego piłsudczycy nie mieli prowadzić „żadnych agitacji”, ponieważ Piłsudski „sam nada tempo walce w miarę rozwijającej się potrzeby. Mamy mu w tym nie przeszkadzać”[286]. Wiosna 1925 r. – mimo perspektyw, jakie stwarzały trudności gospodarcze państwa – nie była łatwym okresem dla przyszłych „pułkowników”. Piłsudski dążył wówczas do przekonania wątpiących bliskich współpracowników o słuszności wybranej taktyki. Od czasu przeprowadzki do Sulejówka minęło kilkanaście miesięcy – stąd pojawiające się obawy współpracowników o to, czy będą jeszcze szanse na powrót Piłsudskiego do polityki[287].

W 1925 r. – oprócz koniunktury gospodarczej – pogorszyła się także sytuacja międzynarodowa Polski. Nadszarpnięte zostały jej relacje z Francją. Zainteresowana integralnością własnych granic Francja nie liczyła się z interesami sojuszników. Skutkiem tego było wypracowanie z Niemcami tzw. porozumień lokarneńskich, które zostały zawarte 16 października 1925 r. w Szwajcarii, a potwierdzone 1 grudnia tego roku. Na porozumienia te składał się pakt reński, będący gwarancją nienaruszalności granic Francji i Belgii oraz utrzymania zdemilitaryzowanej strefy Nadrenii. Polska nie miała żadnego wpływu na przebieg rozmów w Locarno – nie została do nich dopuszczona. Brak gwarancji dla granicy polsko-niemieckiej nie wróżył dobrze, nie wykluczał ewentualnej próby rewizji wschodniej granicy państwa niemieckiego. Pokazywało to niejednoznaczny charakter francuskiej polityki, co potwierdził traktat gwarancyjny, jaki rząd w Paryżu zawarł z Polską 1 grudnia 1925 r., czyli w dzień zatwierdzenia porozumień lokarneńskich. Zgodnie z traktatem gwarancyjnym Francja pozostawała sojusznikiem Polski, ale ewentualna pomoc militarna została uwarunkowana decyzją Rady Ligi Narodów. Pomijając względy proceduralne związane z przewlekłością postępowania, znamienne jest to, że Polska ówcześnie nie była reprezentowana w Radzie[288]. W połączeniu z pogarszającą się sytuacją gospodarczą środowisko bliskich współpracowników Komendanta zyskało propagandowe podłoże do przedstawiania ogółu trudności jako wyniku „sejmokracji” i „partyjnictwa”, a także wyeliminowania z Wojska Polskiego oraz życia politycznego Piłsudskiego[289].

Zbliżający się Zjazd Legionistów Polskich w Warszawie w sierpniu 1925 r. dał Skwarczyńskiemu pretekst do wezwania, by wyjść z „getta legionowego” i skierować się szerokim frontem w stronę społeczeństwa. W jego poglądach dawni legioniści Piłsudskiego mieli się stać przewodnią siłą narodu[290]. Sławek uznał natomiast, że „przede wszystkim legioniści są powołani do sanacji stosunków w Polsce. Wymaga to bowiem ideowości i ofiarności, wskazanych tak dowodnie przez nich zarówno na polach bitew, jak i w pracy pokojowej”[291]. Wezwanie to było znamienne wobec dynamiki, jaką uzyskały wydarzenia na polskiej scenie politycznej od jesieni 1925 r.

W dniu, w którym została przyjęta dymisja rządu Grabskiego – 14 listopada 1925 r. – Piłsudski udał się do Belwederu. Komendant przekazał prezydentowi Wojciechowskiemu deklarację, w której przestrzegł przed „bagatelizowaniem interesów moralnych armii”. W ten sposób nie chciał dopuścić do mianowania ministrem spraw wojskowych Sikorskiego bądź Szeptyckiego, co jego zdaniem przyniosłoby „rozdrażnienie w wojsku”[292]. Następnego dnia – pod pretekstem siódmej rocznicy powrotu Piłsudskiego z Magdeburga – do Sulejówka przybyło prawie tysiąc oficerów garnizonu warszawskiego[293]. Była to jawna demonstracja poparcia dla Piłsudskiego. Spośród obecnych głos zabrał Orlicza-Dreszer, uznawany za świetnego mówcę[294]. W wystąpieniu, którego treść wcześniej uzgodnił z Komendantem za pośrednictwem Świtalskiego[295], oznajmiał Piłsudskiemu: „Gdy dzisiaj zwracamy się do Ciebie, mamy także bóle i trwogi, do domu wraz z nędzą zaglądające. Chcemy, byś wierzył, że gorące chęci nasze, byś nie zechciał być w tym kryzysie nieobecny, osierocając nie tylko nas, wiernych Twoich żołnierzy, lecz i Polskę, nie są tylko zwykłymi uroczystościowymi komplementami, lecz że niesiemy Ci prócz wdzięcznych serc i pewne, w zwycięstwach zaprawione szable”[296].

Wystąpienie Orlicza-Dreszera stanowiło świadectwo intensyfikacji zabiegów współpracowników Piłsudskiego, mających na celu przejęcie władzy. Duży wpływ na tę intensyfikację miało poczucie zagrożenia zewnętrznego wywołanego decyzjami, jakie zapadły w Locarno. Nie była to jedyna przyczyna. Prawdopodobnie jesienią 1925 r. Piłsudski uznał, że dysponuje już odpowiednim zapleczem – swoistą „nową kompanią kadrową” do zadań politycznych – by sprawować władzę w kraju. Tym zapleczem była grupa „pułkowników”, której postacie – Walery Sławek, Bolesław Wieniawa-Długoszowski, Aleksander Prystor, Bogusław Miedziński, Kazimierz Świtalski, Bronisław Pieracki, Ignacy Matuszewski oraz Gustaw Orlicz-Dreszer – zaliczały się do najbardziej zaufanych ludzi Józefa Piłsudskiego. Do bliskich współpracowników Komendanta należeli też inni „pułkownicy”, którzy zyskali na znaczeniu po przewrocie majowym. Byli to: Józef Beck, Adam Koc, Ignacy Boerner, Henryk Floyar-Rajchman czy Tadeusz Hołówko. Już wtedy szczególną rolę w grupie „pułkowników” odgrywał teoretyk – Adam Skwarczyński. Były to osoby całkowicie lojalne i dyspozycyjne wobec Piłsudskiego[297].

Przed jesienią 1925 r. Piłsudski prawdopodobnie liczył, że powrót do władzy uzyska w rezultacie poparcia społeczeństwa[298]. Zdaniem Kazimierza Świtalskiego zakładał, że zostanie mu powierzone stanowisko ministra spraw wojskowych. Dopuszczał wejście do rządu, by następnie wywierać wpływ na decyzje prezydenta Stanisława Wojciechowskiego – w celu uzyskania jego przychylności dla ograniczenia kompetencji Sejmu oraz realizacji własnej polityki wobec Wojska Polskiego, opartej na postulatach dążenia do zwiększenia wydatków na armię oraz jej obrony przed upolitycznieniem[299]. Scenariusz ten nie doczekał się jednak realizacji. Z tego powodu manifestację w Sulejówku – zwieńczoną słowami Orlicza-Dreszera – można postrzegać jako inną drogę uzyskania wpływów. Było to ostrzeżenie wobec władz – sugerujące, że Piłsudski dysponuje realną siłą w postaci przychylnego mu Wojska Polskiego[300]. Faktycznie Piłsudski zaczął dążyć do przejęcia władzy drogą wojskową, choć raczej w formie manifestacji niż zbrojnego przewrotu. Świadczy o tym tekst poufnego meldunku (23 listopada 1925 r.) płk. Gustawa Paszkiewicza – pełniącego funkcję komendanta Oficerskiej Szkoły Piechoty i Szkoły Podchorążych – do szefa Sztabu Generalnego gen. Stanisława Hallera. Według relacji Paszkiewicza 13 listopada 1925 r. złożył mu wizytę Wieniawa-Długoszowski, od którego usłyszał: „Do władzy za parę dni przyjdzie Pan Marszałek Piłsudski, jak się wyraził, «w wygodnych pantoflach»”. Nie był to koniec, ponieważ o godzinie trzeciej w nocy (z 15 na 16 listopada) Paszkiewicza odwiedził płk Roman Abraham z informacjami: „1) Pan Marszałek Piłsudski jutro, pojutrze obejmie władzę. 2) Cała załoga Warszawy przeszła na stronę Pana Marszałka Piłsudskiego. 3) Z Prezydentem nie będą się liczyć”. Zdaniem Paszkiewicza to samo w tej formie przekazał Abraham też innym oficerom w celu uzyskania poparcia dla kroków Piłsudskiego[301]. Pojawiły się więc nadzieje, że pod wrażeniem determinacji Piłsudskiego i jego współpracowników inni oficerowie przejdą na stronę Komendanta. Istnieją dwie wersje: albo były to działania mające na celu niedopuszczenie do powierzenia Sikorskiemu bądź Szeptyckiemu Ministerstwa Spraw Wojskowych, albo przygotowywano wojskową manifestację, z której Komendant zrezygnował w ostatniej chwili. Plan zbrojnego zamachu stanu nigdy nie powstał, dlatego można mówić jedynie o bezkrwawej manifestacji siły, która doprowadziłaby do przekazania władzy Piłsudskiemu i późniejszym „pułkownikom”[302]. Można też w tym wydarzeniu dostrzec swoiste testowanie potencjalnej siły oporu legalnej władzy.

Mimo to w przeszłości część historyków wskazywała, że demonstracja w Sulejówku była wstępem do przejęcia władzy przy pomocy oficerów. Relację płk. Paszkiewicza – na wyrost – traktowano jako dowód realnej możliwości zdobycia przez Piłsudskiego władzy już w listopadzie 1925 r. Przemysław Olstowski zwrócił uwagę, że piłsudczycy prowadzili rozmowy dotyczące sytuacji wewnętrznej w państwie i wojsku nie tylko z Paszkiewiczem. Docierali też do innych oficerów, by wysondować poparcie, które mogliby uzyskać w perspektywie, a także w celu osiągnięcia doraźnych korzyści politycznych, a nie podjęcia jakiejś akcji wojskowej bezpośrednio po ustąpieniu rządu Grabskiego[303].

Nie ulega wątpliwości, że celem „pułkowników” było zapewnienie władzy Piłsudskiemu. Po dymisji rządu Grabskiego zaistniały sprzyjające ku temu okoliczności na forum międzynarodowym (w państwach Europy Wschodniej) i w kraju. Mimo że Bolesław Wieniawa-Długoszowski i Roman Abraham nie byli głównymi wykonawcami polityki Piłsudskiego (choć w przypadku Wieniawy-Długoszowskiego bliski kontakt z Piłsudskim nie ulega wątpliwości), to mechanizmy ich działania – ukazane w cytowanym meldunku gen. Paszkiewicza – były znamienne dla grupy „pułkowników”. Rataj zapisał pod datą 16 listopada 1925 r.: „O godzinie 3 przyszedł Miedziński donieść mi, że podobno prezydent dał czy ma dać «zaufanie» Sikorskiemu; jeśli fakt ten będzie ogłoszony, ma wiadomość, że pułki wierne Piłsudskiemu ruszą się – początek wojny domowej! Już w nocy jeden pułk chciał iść do Sulejówka – on, Miedziński, zapobiegł”[304]. Był to blef, ale znamionujący mechanizmy działania „pułkowników”. Garlicki zwrócił uwagę, że nie powstała wówczas zorganizowana struktura piłsudczykowskiej konspiracji wojskowej, czego świadectwem był brak koncepcji zamachu stanu drogą walki zbrojnej[305]. Istnienie takich planów sprzeczne byłoby z prawem, ale i z wezwaniami moralnymi, które artykułowali „pułkownicy”. Piłsudski wykluczał wojnę domową, a nawet „przelew krwi”. Odwołanie się do planowanej manifestacji oraz wywieranie presji na oficerów w celu jej poparcia świadczyło jednak o wypracowaniu mechanizmów politycznego działania, które staną się udziałem grupy „pułkowników”. Organizowane od 1923 r. spotkania z Komendantem, rozwiązanie – w celu poszukiwania nowych możliwości – „Koc-grupy” (1924/1925) i aktywizacja w celu przejęcia władzy świadczyły o konsolidacji politycznej bliskich współpracowników Piłsudskiego. Nakładały się na to także kontakty towarzyskie i więzi rodzinne – obecne w całym środowisku legionowym. Mimo braku oficjalnych struktur i własnej nazwy – które nigdy nie powstały – grupa „pułkowników” od przełomu 1925 i 1926 r. funkcjonowała już jako wpływowa grupa nacisku. Ze względu na konspiracyjne metody działania trudno wskazać, kiedy się uformowała, ale jej istnienie nie ulegało wątpliwości. Trudny jednak do ustalenia jest stan świadomości grupowej samych „pułkowników”, a tym bardziej stan wiedzy o tej kwestii wśród społeczeństwa. Nie będzie błędem przyjęcie jako symbolicznej cezury ukształtowania się grupy „pułkowników” pierwszych dni i tygodni po upadku rządu Grabskiego, a więc przełomu 1925 i 1926 r.

Ewentualne następstwa konsolidacji współpracowników Piłsudskiego rozumiał Sikorski. Z tego powodu – po upadku gabinetu Grabskiego, w dalszym ciągu pełniąc obowiązki ministra spraw wojskowych – zainicjował karne przeniesienia uczestników demonstracji w Sulejówku[306]. Zmierzał do wyeliminowania zagrożenia w Warszawie – była to więc linia wpisująca się w przedstawioną już tendencję delegowania opornych na prowincję. Wywołało to reakcję całego środowiska piłsudczykowskiego. Działania represyjne miały i ten skutek, że zamiast obaw budziły środowiskowe niechęci i wolę konsolidacji.

Dnia 20 listopada 1925 r. w wyniku porozumienia narodowej i chrześcijańskiej demokracji, PSL „Piast”, PPS oraz Narodowej Partii Robotniczej został utworzony rząd Aleksandra Skrzyńskiego. Było to korzystne dla „pułkowników”. Rozumiano, że nowa koalicja nie zagwarantuje stabilizacji. Grupa zrealizowała też cel minimum, jaki stanowiło niedopuszczenie do objęcia Ministerstwa Spraw Wojskowych przez Sikorskiego bądź Szeptyckiego. Ministrem – 27 listopada – został gen. Lucjan Żeligowski. Jego kandydaturę prezydent Wojciechowski uzgodnił z Piłsudskim, co było znamiennym świadectwem ich relacji. Znany z zajęcia Wilna – w rezultacie upozorowanego buntu – Żeligowski był jako minister lojalny wobec Piłsudskiego. Wyrazem tego było odwołanie przez niego przeniesień uczestników listopadowej demonstracji w Sulejówku. Na przykład Orlicz-Dreszer wrócił z Poznania, gdzie zajmował stanowisko dowódcy 3 Dywizji Kawalerii, do Warszawy w roli dowódcy 2 Dywizji Kawalerii, został też szefem Departamentu Jazdy w Ministerstwie Spraw Wojskowych[307]. Tym samym rozpoczął się okres odsuwania i marginalizacji przeciwników Piłsudskiego w armii oraz zastępowania ich jego zwolennikami. Do dymisji z funkcji szefa Sztabu Generalnego podał się gen. Stanisław Haller. Przykładem świadczącym o marginalizacji była postać gen. Sikorskiego, który musiał objąć funkcję dowódcy Okręgu Korpusu Nr VI we Lwowie.

Nie oznaczało to perspektywy powrotu Piłsudskiego do armii. Przedmiotem niezgody był projekt ustawy o najwyższych władzach wojskowych. Powstał on mimo obecności w rządzie nie tylko Żeligowskiego, który odpowiadał za sprawy wojskowe, lecz także Jędrzeja Moraczewskiego (jako ministra robót publicznych), który mimo przynależności do PPS był piłsudczykiem. Piłsudski i „pułkownicy” własne postulaty przedstawiali na łamach prasy, a spór – tak jak poprzednio – dotyczył kompetencji najwyższych władz wojskowych. W rezultacie Moraczewski – prawdopodobnie z inspiracji Piłsudskiego – próbował doprowadzić do upadku rządu Skrzyńskiego przez wystąpienie PPS z rządzącej koalicji. Starania te zakończyły się niepowodzeniem, dlatego w lutym 1925 r. Moraczewski – oficjalnie z przyczyn zdrowotnych – podał się do dymisji[308]. Mimo że rząd Skrzyńskiego przetrwał, to ze względu na trudności gospodarcze państwa podtrzymanie szerokiej – zróżnicowanej programowo – koalicji było pozbawione długoterminowych perspektyw, co dostrzegali „pułkownicy”. W marcu 1926 r. po raz kolejny zorganizowano uroczyste obchody imienin Piłsudskiego – na jeszcze większą skalę niż poprzednio, czemu dano wyraz w postaci okolicznościowych publicznych wystąpień, artykułów prasowych i manifestacji, w ramach których środowisko legionowe demonstrowało siłę i zwartość własnych szeregów[309]. Na manifestację wojskową jeszcze się nie zdecydowano. Piłsudski i „pułkownicy” uznali, że istnienie rządu Skrzyńskiego może im przynieść doraźne korzyści.

W marcu 1926 r. odbyło się posiedzenie Centralnego Komitetu Wykonawczego i klubu parlamentarnego PPS, podczas którego ustosunkowano się do istniejącej ówcześnie koalicji rządzącej. W 1938 r. jeden z socjalistów – Marian Malinowski – wspominał: „W czasie obrad na korytarz w Sejmie wywołał mnie poseł Miedziński i zawiadomił, że nie należy wycofywać jeszcze na kilka tygodni z rządu przedstawicieli PPS, bo Witos z endekami może swój zamach zrobić, a legioniści muszą mieć czas do przygotowania się do akcji”[310]. Ta akcja Miedzińskiego zapobiegła wycofaniu się z rządu PPS, co należy uznać za sukces, ponieważ wielu socjalistów było niechętnych pozostawaniu w koalicji ze względu na krytykę bezrobocia i ubóstwa, a do tego brak recepty na trudności gospodarcze. Zwraca uwagę, że Miedziński wykazał się znajomością obaw lewicowych kręgów o możliwość powrotu do władzy – tym razem pod postacią rządów „silnej ręki” – dawnej koalicji „Chjeno-Piasta”. Przyczynę działań podjętych przez Miedzińskiego ukazują wspomnienia byłego legionisty – Januarego Grzędzińskiego. Dnia 16 marca 1926 r. odbył on rozmowę z Bronisławem Pierackim, od którego dowiedział się, że bliscy współpracownicy Piłsudskiego za korzystniejsze uważają rozwiązanie Sejmu niż upadek gabinetu Skrzyńskiego. Spośród „pułkowników” działania podejmowane w tym kierunku – choć bez powodzenia – inicjowali Świtalski i Miedziński[311].

Rząd Skrzyńskiego upadł w rezultacie narastających rozbieżności między socjalistami a endecją, które dotyczyły możliwych sposobów przeprowadzenia sanacji gospodarki. Upadek gabinetu nastąpił na początku maja, choć już w kwietniu było wiadomo, że nie przetrwa[312]. Napięcia znalazły tragiczne odzwierciedlenie w wydarzeniach podczas pochodu robotniczego 1 maja 1926 r. Według Rataja zginęło 5 osób, a 11 zostało „ciężej i lżej rannych”[313]. Atmosfery wzburzenia nie było w stanie załagodzić przesilenie gabinetowe wywołane dymisją rządu Skrzyńskiego. Większością parlamentarną dysponowały ZLN, PSChD, PSL „Piast” i NPR, ale pogłoski o możliwości utworzenia nowego rządu „Chjeno-Piasta” spotkały się ze sprzeciwem ugrupowań lewicowych i liberalnych: PPS, PSL „Wyzwolenie”, Stronnictwa Chłopskiego[314] i Partii Pracy. Koncepcji rządu endecji, chadecji, „Piasta” i NPR – nazywanej w diariuszu Świtalskiego „grubą czwórką” – sprzeciwiał się Piłsudski, tak długo, jak to było możliwe na drodze politycznych zabiegów[315]. Mimo pewnych wahań Witos podjął się – 10 maja 1926 r. – misji tworzenia rządu.

Przedstawiciele lewicy parlamentarnej oskarżali ugrupowania nowego rządu o dążenie do wprowadzenia władzy autorytarnej. Kres istniejącemu ustrojowi demokracji parlamentarnej położył jednak popierany przez nich Piłsudski. W dniu powołania gabinetu Witosa w wywiadzie udzielonym „Kurjerowi Porannemu” Piłsudski uznał, że powstała koalicja stanowi rezultat negatywnych zjawisk – określanych w kręgu piłsudczyków mianem „partyjnictwa” oraz „sejmokracji”. Stwierdził także, że jej utworzenie stanowi powrót do sytuacji, która zmusiła go do wycofania się z życia politycznego i pozostawienia Wojska Polskiego de facto bez wodza[316]. Wywiad skonfiskowano, ale postanowienie o wejściu na drogę manifestacji wojskowej było nieodwołalne. Brzemienna w skutki okazała się decyzja Żeligowskiego – podjęta jeszcze w okresie pełnienia przez niego funkcji ministra – o przygotowywaniu w podwarszawskim Rembertowie gier wojennych pod merytorycznym nadzorem Piłsudskiego. W praktyce chodziło o zebranie zwolenników Komendanta w celu przeprowadzenia marszu na Warszawę. Żeligowski wspominał: „W pierwszych dniach maja zgłosiło się do mnie paru wyższych oficerów Sztabu Generalnego, później nader czynnych w dobie przewrotu, z propozycją urządzenia większych ćwiczeń garnizonu warszawskiego na poligonie rembertowskim i zaproszenia na te ćwiczenia Marszałka”[317]. Faktyczne intencje współpracowników Piłsudskiego rozumiał minister spraw wojskowych w rządzie Witosa gen. Juliusz Malczewski, który wydał rozkaz odwołujący ćwiczenia i nakazujący wojskowym powrót do miejsc dotychczasowego zakwaterowania[318].

Nie mogło być mowy o wykonaniu tego rozkazu – tym razem Piłsudski i „pułkownicy” już się nie cofnęli. Manifestacja wojskowa w postaci marszu na Warszawę rozpoczęła się 12 maja 1926 r. i jeszcze tego samego dnia przekształciła się w zbrojny zamach stanu. Piłsudski liczył na ugodowe stanowisko Wojciechowskiego, który bez żadnego wystrzału – pod wrażeniem siły zwolenników Komendanta – przekaże władzę w jego ręce. Zdaniem gen. Stanisława Skwarczyńskiego „z rozmów Piłsudskiego z zaufanymi oficerami przed 12 maja wynikało jasno przeświadczenie Marszałka, że sprawa mianowania odpowiedniego rządu, w skład którego zgodziłby się wejść osobiście, da się załatwić legalnie, bez czynienia fizycznej presji”[319]. Tak się nie stało, co wymusiło improwizację dalszych działań. Improwizacja zauważalna była już wcześniej. W nocy z 11 na 12 maja 1926 r. zaliczany do grupy „pułkowników” Adam Koc razem z ppłk. Anatolem Minkowskim, ppłk. Feliksem Kwiatkiem i mjr. Karolem Lilienfeld-Krzewskim przybył do dowódcy 36 pułku piechoty płk. Kazimierza Sawickiego. Sawicki relacjonował: „Płk Koc zakomunikował mi, iż Marszałek postanowił uporządkować bałagan w państwie. W tym celu w godzinach rannych 12 maja Marszałek wkroczy przez most Poniatowskiego do Warszawy, na czele 7 pułku ułanów i baonu rembertowskiego. Ja, jako dowódca 36 pp., mam postawić pułk w stan pogotowia”. Mimo tej dyspozycji oraz innych poleceń, jakie w imieniu Piłsudskiego wydawał Koc, dalsza część relacji Sawickiego wskazywała, że przedstawiciel grupy „pułkowników” nie znał szczegółowej koncepcji działań Komendanta[320]. O tym, że działania przebiegały bez przygotowanego planu zamachu stanu świadczy też dezorientacja innych „pułkowników”. Około godziny dziesiątej do Grzędzińskiego zadzwonił Sławek z prośbą, by zawiózł go do Sulejówka. Grzędziński udał się na ulicę Ordynacką, gdzie czekali na niego Sławek i Świtalski. Zamierzali jechać do willi Piłsudskiego drogą przez Rembertów. W Rembertowie zostali jednak zatrzymani przez innego byłego legionistę, płk. Juliusza Ulrycha, od którego dowiedzieli się, że Komendant udał się do Belwederu, by spotkać się z Wojciechowskim. Było to zgodne z prawdą, ponieważ Piłsudski przyjechał rano do siedziby Wojciechowskiego, jednak prezydenta już nie było, ponieważ wcześniej wyjechał do Spały (wyjazd ten zaplanował 11 maja). Następnie Sławek, Świtalski i Grzędziński przypadkowo spotkali Piłsudskiego, co pozwoliło im na zaangażowanie się w manifestację, która przekształciła się w przewrót.

Nie przerwało to podejmowania przez „pułkowników” improwizowanych działań, ponieważ około godziny czternastej zepsuł się samochód, którym podróżował Sławek. Wymusiło to pieszą wędrówkę przez Warszawę, w tym czasie Sławek wykonywał już czynności organizujące przewrót. Brak przygotowania widoczny był też w tym, że Miedziński i Koc – mimo podjęcia się takiego zadania – w trakcie przewrotu nie byli w stanie ustalić miejsca, w którym przebywał prezydent Wojciechowski oraz rząd[321]. Paradoksalnie, ten spontaniczny charakter działań raczej potwierdza tezę o istnieniu „pułkowników”. Była to grupa przeznaczona głównie do działań politycznych, a zamach stanu miał być pierwotnie wojskową manifestacją, w którą Piłsudski zaangażował Orlicza-Dreszera i Śmigłego-Rydza, czyli własnych współpracowników z armii[322]. Zwłaszcza Gustaw Orlicz-Dreszer odegrał szczególną rolę – obejmując dowództwo nad Grupą „Warszawa”, czyli nad wszystkimi zaangażowanymi w walki w stolicy siłami wiernymi Piłsudskiemu. Jego decyzje miały duży wpływ na końcowe zwycięstwo stronników Komendanta[323]. Szefem sztabu Grupy „Warszawa” został Józef Beck, a więc inny z „pułkowników”, który przyczynił się do sukcesu Piłsudskiego[324].

Orlicz-Dreszer i Beck stanowili w praktyce wyjątki w działaniach grupy „pułkowników” w czasie przewrotu. Do tego Orlicz-Dreszer nie zaliczał się do wykonawców woli politycznej Piłsudskiego, realizując się jako wojskowy[325]. Podobny był status Becka – jego wpływ na politykę zwiększał się stopniowo dopiero po zamachu majowym. O szczegółach posunięć pozostałych „pułkowników” w trakcie przewrotu z 12–15 maja 1926 r. wiadomo niewiele. Prawdopodobnie Miedziński i Koc negocjowali z kolejarzami w sprawie ogłoszenia przez nich strajku w celu utrudnienia siłom rządowym przeprowadzenia pacyfikacji[326], która mogłaby się wiązać dla „pułkowników” ze znacznymi represjami (niewykluczone, że nawet z wyrokami śmierci)[327]. Kolejarze mieli zablokować możliwość sprowadzenia wojska z Wielkopolski. W okresie przewrotu najbliżsi współpracownicy polityczni Piłsudskiego nie mieli wpływu na wydarzenia i podejmowane decyzje. O biegu wydarzeń decydowały posunięcia militarne. W połączeniu ze znaczeniem Orlicza-Dreszera i Becka stanowiło to dla Michała Brzęk-Osińskiego przesłankę do wniosku, że „Komendant robił w maju tylko Dreszerem i Beckiem”, z którym konsultował najważniejsze decyzje w czasie zamachu stanu[328].

Strona rządowa była zaskoczona wydarzeniami, które rozgrywały się w Warszawie, dlatego do podjęcia skutecznej kontrakcji nie wykorzystała atutu, jaki stwarzał improwizowany charakter działań Piłsudskiego i „pułkowników”. Pod wpływem docierających do Spały informacji jeszcze 12 maja prezydent zdecydował o powrocie do stolicy. Tego dnia spotkał się z Piłsudskim na moście Poniatowskiego i zapowiedział, że stanie po stronie konstytucyjnych władz.

W rezultacie manifestacja stała się trzydniowym – jak się okazało – zbrojnym zamachem wojskowym, w wyniku którego śmierć poniosło aż 379 osób[329]. Zwyciężył Piłsudski i jego współpracownicy. Dramatyzm sytuacji polegał na tym, że zwolennicy Piłsudskiego nie mieli możliwości odwrotu – wycofanie oznaczało co najmniej procesy sądowe i degradację wojskową.

Był to początek nowego rozdziału w historii grupy „pułkowników”. W przeświadczeniu tego środowiska, które znalazło się w Warszawie i stanęło u boku Komendanta do nowej rozgrywki politycznej, nastąpił początek „rewolucji moralnej”. Intencją „pułkowników” było doprowadzenie do uznania przez społeczeństwo Rzeczypospolitej wystąpienia na scenie politycznej dychotomicznego podziału na „dobro” i „zło”. Kategorię „dobra” uosabiali piłsudczycy, a zła – ich przeciwnicy. Z tego powodu „pułkownicy” popularyzowali tezę o „rewolucji moralnej” – takim określeniem pierwszy posłużył się Adam Skwarczyński[330] – jako czynie zapoczątkowanym przez przewrót 1926 r. Tym samym powoływano się na odwagę decyzji i moc jej wykonania, co wywoływało skojarzenia z Piłsudskim i grupą jego współpracowników. Wybrane przez Piłsudskiego formy działania podjęli „pułkownicy”, którzy przez hasło „rewolucji moralnej” rozumieli realizację długofalowego programu sanacji, czyli uzdrowienia stosunków wewnętrznych w życiu publicznym Rzeczypospolitej. Stanowiło to konieczną wobec znacznych ofiar i podważenia zaufania do państwa wtórną racjonalizację zamachu stanu. Działania w tym kierunku grupa „pułkowników” uznała za niezbędne wobec trudnej sytuacji wewnętrznej i zewnętrznej odrodzonego po I wojnie światowej państwa. Była to „troska, bodajże najtragiczniejsza – walka o obronę Rzeczypospolitej przed elementami jej własnej słabości”[331]. W tym „pułkownicy” odnaleźli legitymizację zamachu stanu – przedsięwziętego nie w imię partykularnych interesów ich własnego środowiska, lecz całego społeczeństwa Rzeczypospolitej. Zaakcentował to Ignacy Matuszewski – stwierdzając, że „rewolucja moralna” musi być podjęta przez cały naród[332]. Odwołanie się do kategorii moralnych w polityce miało także wymiar teoretyczny – odrzucało bowiem tradycję myślenia politycznego łączoną z makiawelizmem.

Usytuowanie i funkcja grupy „pułkowników” w kręgu elity obozu piłsudczykowskiego

Przejęcie władzy w Polsce przez piłsudczyków w maju 1926 r. doprowadziło do utworzenia obozu politycznego, który stanowił płaszczyznę działalności osób i organizacji reprezentujących zróżnicowane koncepcje programowe, lecz akceptujących przemiany wywołane „rewolucją moralną”. Tym samym zwolenników nowej władzy łączyła ogólna idea, dopełniona czynem dalekim od poprawności. Łączyło ich też odium związane z przelewem krwi i zbrojnym przewrotem politycznym. W skład obozu utworzonego wokół Piłsudskiego weszły liczne, drobne i zróżnicowane grupy ideowe – jednak nie wszystkie uzyskały możliwość wpływania na rządy w państwie. Wpływ taki miała jedynie elita obozu piłsudczykowskiego – również zróżnicowana, bo tworzona przez cztery odłamy ideowe: lewicowy, liberalny, konserwatywny oraz grupę „pułkowników”[333]. Rozdrobnienie to nie podważało istnienia ideologii piłsudczykowskiej. Zróżnicowanie światopoglądowe wewnątrz obozowej elity ułatwiało Piłsudskiemu lawirowanie między różnymi środowiskami i grupami ideowymi, co umożliwiało pozyskiwanie nowych zwolenników. Na tle specyfiki obozu piłsudczykowskiego zwraca uwagę szczególny i niejednoznaczny status grupy „pułkowników”, która – choć nastawiona przede wszystkim pragmatycznie – popularyzowała też własne idee, nie odwołując się do klasycznych idei politycznych, co czyniły pozostałe odłamy tego obozu. Decydująca dla konsolidacji grupy była chęć zdobycia i utrzymania władzy politycznej. Chociaż odrzucano w tym kręgu „partyjnictwo”, to jednak nie odrzucono ideologii jako formy „fałszywej świadomości”. Niewątpliwą wartością były idee i związany z nimi idealizm – wymagające praktycznej operacjonalizacji, do czego predysponowane były struktury partyjne.

W pierwszych dniach po przewrocie majowym Piłsudski był postrzegany w niektórych kręgach – na przykład przez wielu członków PPS – jako polityk o poglądach radykalno-lewicowych i liberalno-demokratycznych[334]. Socjaliści uznali, że będzie on zmuszony do oparcia się na lewicy parlamentarnej, którą reprezentowali[335]. Przeświadczenie to wynikało z analizy jego działań – podjęte 12 maja zbrojne wystąpienie oficjalnie skierowano przeciwko centroprawicowemu rządowi „Chjeno-Piasta”, co uzyskało czynne poparcie lewicowych kręgów[336]. Okazało się, że rachuby socjalistów były jednak oparte na powierzchownej ocenie, która nie uwzględniała umiejętnej gry politycznej Piłsudskiego. Związki z lewicą były dlań posunięciem taktycznym. Możliwość podjęcia trwałej współpracy zdecydowanie odrzucał. Wpłynęło to na osłabienie pozycji piłsudczykowskiej lewicy w nieformalnej strukturze obozu sanacyjnego – skupionej w utworzonym 28 maja 1926 r. Związku Naprawy Rzeczypospolitej[337]. „Naprawa” została zainspirowana przez tajny Związek Patriotyczny (ZP), chociaż jej oficjalnymi założycielami były – współpracujące z ZP – Związek Strzelecki, Centralny Związek Osadników i Związek Powstańców Śląskich. W działalność „Naprawy” zaangażowali się Kazimierz Kierzkowski, Wiktor Przedpełski, Zdzisław Lechnicki i wojewoda śląski Michał Grażyński, którzy w wielu dziedzinach przedstawiali program całego obozu piłsudczykowskiego. Krytykując stosunki publiczne występujące w Polsce w latach 1918–1926, środowisko „Naprawy” zwracało uwagę na zagrożenie „partyjnictwem”. Postulowało też depolityzację administracji państwowej[338]. „Naprawa” akceptowała w pełni piłsudczykowski program pracy na rzecz odrodzonego państwa, traktując naród nie jako kategorię etniczną, lecz prawno-polityczną. W niektórych dziedzinach Związek Naprawy Rzeczypospolitej przedstawiał też oryginalne rozwiązania. Wprawdzie „naprawiacze” opowiadali się za prymatem władzy wykonawczej nad ustawodawczą, lecz uważali, że to naród powinien być dystrybutorem władzy w państwie polskim. Prezydent według ich koncepcji miał być obierany w drodze głosowania powszechnego. Zauważalne były inspiracje rozwiązaniami ustrojowymi ze Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza systemem prezydenckim. Były to niewątpliwie bardziej demokratyczne koncepcje niż w przypadku pozostałych odłamów obozu piłsudczykowskiego. Rządy dyktatorskie członkowie „Naprawy” traktowali jako drogę do zapewnienia wewnętrznej równowagi, ale też zwracali uwagę na wynikające z tej formy sprawowania władzy ryzyko ograniczenia oddolnych inicjatyw społecznych[339]. Zdaniem Janusza Rakowskiego (jednego z działaczy „Naprawy”) „zagadnienie walki z partyjnictwem nie polega […] na zwalczaniu istnienia partyj i hodowaniu ludzi politycznie bezbarwnych, ale na eliminowaniu i tępieniu ostrza politycznego na terenach, gdzie ono działać nie powinno”[340]. Związek był więc odłamem, który w środowisku piłsudczyków przedstawiał ideę demokratyczną w specyficznej postaci. W poglądach „naprawiaczy” mieściło się też dążenie do nadania pewnych koncesji mniejszościom narodowym w II RP. Przykładem był postulat przyznania Ukraińcom prawa do założenia ukraińskiego uniwersytetu w Polsce[341]. „Naprawa” przedstawiała jednak również inne oblicze – radykalno-lewicowe, co było konsekwencją zdominowania jej przez syndykalistów[342]. Wielu członków „Naprawy” nie odcinało się od marksistowskiego poglądu o istnieniu „walki klas”, a w deklaracji programowej Rady Naczelnej Związku Naprawy Rzeczypospolitej (6 stycznia 1927 r.) stwierdzono, że fundamentem siły państwowej są „świadome swych obowiązków i praw obywatelskich masy ludowe”[343]. Elementy tego radykalizmu były przyczyną niedopuszczenia „naprawiaczy” do bezpośrednich rządów w państwie polskim.

Niechętny Związkowi Naprawy Rzeczypospolitej był nie tylko Piłsudski, ale przede wszystkim grupa „pułkowników”. W opinii Przemysława Waingertnera konflikty między „pułkownikami” a „naprawiaczami” „były głębokie, zarówno programowe, jak i taktyczne. Wzajemna niechęć miała również uwarunkowania historyczne i psychologiczne”[344]. Była to kontynuacja niechęci niepodległościowego odłamu w PPS do wieloprogramowego obozu narodowego, z jakiego wykształcił się Związek Młodzieży Polskiej („Zet”) – ideowy rdzeń „naprawiaczy”. W ocenie grupy „pułkowników” środowisko przyszłej „Naprawy” przejawiało labilny stosunek do Piłsudskiego w okresie I wojny światowej. Świadczyć o tym miało nieangażowanie się „Zetu” w prace Konwentu A[345]. „Pułkownicy” sprzeciwiali się dążeniu sanacyjnej lewicy do bezpośrednich kontaktów z Piłsudskim. Ich zdaniem kontakty te były możliwe tylko wobec pośrednictwa, jakie reprezentowali. Prawdopodobnie wynikało to z obaw o wzrost znaczenia „Naprawy”, która po przewrocie z 1926 r. prężnie się rozwijała – wzrastała zarówno liczba członków, jak i aktywność organizacyjna. Wywoływało to niepokój o możliwość uniezależnienia się od wpływowych „pułkowników”. Być może wynikiem tych wątpliwości była skierowana do Tadeusza Katelbacha propozycja Kazimierza Świtalskiego objęcia subsydiami tygodnika „naprawiaczy” – „Przełomu”. Katelbach odrzucił tę propozycję właśnie w obawie przed możliwym uzależnieniem od „pułkowników”[346]. Zdaniem przywódcy syndykalistycznego skrzydła „Naprawy” Stefana Szwedowskiego (1891–1973), w ZNRz występował jednak zróżnicowany stosunek do „pułkowników”.

W rezultacie doszło do powstania aż pięciu odrębnych grup „naprawiackich”, które przedstawiły różne koncepcje. Dobre kontakty łączyły z „pułkownikami” zwłaszcza wojewodę Michała Grażyńskiego i jego bliskiego współpracownika – powstańca śląskiego Wiktora Przedpełskiego[347]. „Naprawiacze” stali na przegranej pozycji w rywalizacji z „pułkownikami”, których rola w obozie piłsudczykowskim systematycznie się zwiększała. Świadczy o tym notatka z diariusza Kazimierza Świtalskiego z 17 listopada 1927 r. Tego dnia Świtalski odbył rozmowę z „naprawiaczem” Kazimierzem Kierzkowskim i sanacyjnym liberałem Marianem Zyndramem-Kościałkowskim. Kierzkowski i Kościałkowski prosili o wskazania dotyczące kierunku działalności w okresie poprzedzającym wybory parlamentarne, zaplanowane na marzec 1928 r. Zdaniem Świtalskiego obaj obiecali nie dokonywać „żadnych ważniejszych posunięć bez uprzedniego porozumienia się ze mną”[348]. Świtalski był wśród „pułkowników” zwolennikiem poszukiwania kompromisu z piłsudczykowską lewicą ze względu na duże wpływy, jakie posiadała w polskim społeczeństwie. Nieprzejednany był jednak Walery Sławek, którego zdaniem „Naprawa” powinna być całkowicie podporządkowana Bezpartyjnemu Blokowi Współpracy z Rządem Marszałka Józefa Piłsudskiego, będącemu – początkowo tak zakładano – płaszczyzną polityczną stworzoną wyłącznie na potrzeby kampanii poprzedzającej wybory parlamentarne z roku 1928. W praktyce BBWR – po wyborach już bez członu „Marszałka Józefa Piłsudskiego” w nazwie – był narzędziem umacniania wpływu grupy „pułkowników” na rządy w państwie polskim.

Przejęcie władzy i wprowadzanie autorytarnego systemu rządów wymagało stworzenia zaplecza politycznego, które pozwoliłoby na opanowanie przez piłsudczyków państwowej administracji. Nie mogli tego dokonać wyłącznie bliscy współpracownicy Komendanta – a więc „pułkownicy”, ponieważ nie dysponowali odpowiednimi strukturami ani nie mieli odpowiedniego doświadczenia. Z tego powodu piłsudczycy dopuścili wówczas do zaangażowania w działalność obozu sanacyjnego liczne grono, które nie było w ogóle – ewentualnie bardzo powierzchownie – związane z piłsudczykowskim systemem wartości. Nierzadko były to osoby, które we współpracy z obozem „sanacji moralnej” upatrywały możliwości przyspieszenia karier zawodowych[349]. Zjawisko to ma charakter uniwersalny i występuje w różnych kontekstach historycznych. Dostrzegali to piłsudczycy – stąd przyjęli określać to szerokie i zróżnicowane grono mianem „IV Brygady”. Była to jawna złośliwość, ponieważ powszechnie wiadomo, że w czasach Legionów Polskich istniały jedynie trzy brygady[350]. Mimo to sanatorzy nie mieli wyjścia i ze względu na przyjętą strategię polityczną akceptowali istnienie tej podgrupy. Członkowie „IV Brygady” nie wywierali jednak wpływu na charakter formacji ideowej obozu piłsudczykowskiego[351]. Krytycznie o obecności „IV Brygady” i związanego z tym zjawiska protekcji wypowiedział się Walery Sławek w okólniku z 1 września 1932 r., który przesłał do wchodzących w skład BBWR posłów i senatorów, członków rad wojewódzkich, a także prezesów i sekretarzy rad powiatowych. Prezes Bloku stwierdził, że ludzie pragnący w BBWR uzyskać przede wszystkim własne korzyści dotychczas nie dominowali, „wręcz przeciwnie – do pracy stanęli w pierwszym rzędzie ci, którzy mieli właściwe zrozumienie naszej roli i naszych względem Państwa obowiązków. Nadali oni głębszą wartość naszym pracom i zdobyli autorytet w społeczeństwie. Muszę jednak postawić im zarzut, że, zmierzając do liczebnego rozrostu organizacji, nie dość stanowczo odrzucali kandydatów zgłaszających się, a nie zasługujących na to, by mogli się znaleźć w naszych szeregach”. Sławek nie ograniczył się jedynie do krytyki – postulował nawet usuwanie z Bloku osób, których główny cel stanowiło uzyskanie poparcia bądź protekcji, a nie ideał pracy pro publico bono[352].

Wpływ taki zyskali natomiast konserwatyści, którzy utworzyli zachowawczy odłam w obozie sanacyjnym. Wydarzenie to poprzedziły wcześniejsze kontakty Piłsudskiego i jego współpracowników z galicyjskimi konserwatystami, do których doszło w okresie I wojny światowej. Już w sierpniu 1914 r. została nawiązana współpraca między grupą Piłsudskiego a środowiskiem krakowskich konserwatystów – „stańczykami”[353]. Wówczas „stańczycy” utworzyli polityczne zaplecze Komendanta, bez którego ten nie mógłby podjąć czynu legionowego. Zawiązane w czasie wojny kontakty były początkiem współpracy, którą kontynuowano w II Rzeczypospolitej. Współdziałano w Sejmie Ustawodawczym, a następnie w trakcie kampanii poprzedzającej wybory parlamentarne z 1922 r. Piłsudski poszukiwał porozumienia z konserwatystami, ale czynił to w tajemnicy przed opinią publiczną[354]. Zbliżenie to było możliwe, gdyż Komendant nie był już wówczas postrzegany jako zwolennik doktryny socjalistycznej, jak wcześniej sądziło wielu konserwatystów. Stereotyp ten ustąpił bieżącej ocenie praktyki politycznej Komendanta[355]. Piłsudski dostrzegł w konserwatystach partnerów, których łączył z jego środowiskiem krytyczny stosunek do mankamentów systemu demokratycznego, czyli „partyjnictwa” i „sejmokracji”. Stanisław Estreicher był autorem programowego dla konserwatystów artykułu, wydanego też w osobnej broszurze Walka z partyjnictwem (1929). Wspólna była wrogość do rewolucji społecznej, której wywołanie stanowiło cel radykalnej lewicy[356].

W dniach poprzedzających przewrót majowy i w jego trakcie Piłsudski uzyskał poparcie lewicy, ale nie zamierzał razem z politykami tego nurtu realizować rządów w państwie. Związki z socjalistami traktował taktycznie, a do komunistów odnosił się z dezaprobatą. Dlatego po zamachu Komendant dopuścił do władzy sanacyjnych liberałów oraz zintensyfikował kontakty z konserwatystami, którzy weszli w skład obozu piłsudczykowskiego. Współpraca była nie tylko wyrazem wspomnianego dystansowania się piłsudczyków od lewicy, lecz także przejawem dążenia do uzyskania poparcia po prawej stronie sceny politycznej – kosztem narodowej demokracji[357]. Piłsudski i jego współpracownicy upatrywali w tych kontaktach możliwości skupienia wokół polityki obozu sanacyjnego osób o konserwatywnych poglądach, spośród których wiele tworzyło wcześniej zaplecze polityczne endecji. Korzystając z rozważań ideowych konserwatystów, sanacja wypracowywała rozwiązania ustrojowe, które znajdowały odzwierciedlenie w polityce. Krytyce demokracji towarzyszyło dążenie do wzmocnienia władzy wykonawczej i wypracowania w tym świetle nowej konstytucji. Piłsudczycy liczyli także, że wzajemne kontakty dadzą obozowi „sanacji moralnej” możliwość oddziaływania na szersze kręgi polskiego społeczeństwa[358]. Działo się tak, mimo że konserwatyści nie tworzyli ugrupowań o charakterze masowym. Przeciwnie, byli rozdrobnieni i nieliczni, ale stanowili wpływowe lobby, które w kontaktach z obozem Piłsudskiego upatrywało szansy na powrót do życia politycznego[359]. Konserwatyści nie dążyli do zamknięcia się w ramach doktryny czy też organizacji partyjnej. Postawa ta wiązała się z szerszą ideą zachowania tradycyjnych wartości i form organizacji życia społecznego. W tym celu przystąpili do obozu piłsudczykowskiego, czego wyrazem był akces formacji konserwatywnych do BBWR[360] i obecność na prorządowych listach wyborczych po roku 1926[361].

Przystąpienie konserwatystów do obozu sanacyjnego nie odbyło się bez wewnętrznych tarć, które dotknęły zarówno kręgi zachowawcze, jak i sanatorów. Środowisko konserwatywne było zróżnicowane i nie wszyscy przedstawiciele tego kręgu byli zainteresowani realizowaniem linii politycznej zapoczątkowanej przez „stańczyków”, a podjętej po zamachu majowym przez konserwatystów z innych części kraju. Jako jeden z pierwszych zamach majowy Piłsudskiego poparł wileński konserwatysta, redaktor „Słowa” – Stanisław Cat-Mackiewicz[362]. W artykule z 17 maja 1926 r. zwrócił uwagę na niepowodzenie akcji mającej na celu przedstawienie Piłsudskiego jako „ekspozyturę skrajnych partyj lewicowych”[363]. W dalszej części artykułu opowiedział się za kandydaturą Piłsudskiego na prezydenta. Za ośrodkiem wileńskim poszli inni reprezentanci zachowawczej orientacji – nazwani przez Wiesława Władykę i Andrzeja Garlickiego konserwatystami warszawskimi[364]. Paradoksalnie, początkowo negatywnie do przewrotu ustosunkowało się krakowskie środowisko konserwatystów, obawiające się, że zamach Piłsudskiego przyniesie radykalizację mas społecznych i wynikające z tego niepokoje. Dzień po zakończeniu majowych walk Stanisław Estreicher stwierdził na łamach krakowskiego „Czasu”, że przewrót Piłsudskiego „jest rokoszem i wewnętrznym rozkładem”[365]. Obawy te zostały przezwyciężone, ponieważ pamiętano o dawnych motywach, którymi „stańczycy” kierowali się, podejmując współpracę z Piłsudskim przed powstaniem Niepodległej. Nie było to stanowisko jednoznacznie niechętne jak w przypadku dużej części konserwatystów poznańskich, korespondujące z przewagą wrogich Piłsudskiemu nastrojów w Wielkopolsce i na Pomorzu. Podobne wrogie stanowisko prezentowali „podolacy”, czyli lwowscy konserwatyści z obszaru dawnej Galicji Wschodniej. Kręgi: poznański i lwowski oddziaływały poprzez Stronnictwo Chrześcijańsko-Narodowe, które za pośrednictwem „Dziennika Poznańskiego” informowało o przewrocie majowym jako o „akcie historycznego dramatu”[366]. Część grup zachowawczych, nie będąc zainteresowana zbliżeniem z Piłsudskim, pozostawała w dobrych relacjach z narodową demokracją[367]. Było to jednak zjawisko charakterystyczne dla pierwszego okresu po przewrocie, ponieważ grupa poznańsko-lwowskich konserwatystów stopniowo „dojrzewała” do współpracy z obozem piłsudczykowskim. Zbliżeniu sprzyjał stosunek obozu sanacyjnego do reformy rolnej (daleki od radykalizmu), chęć ułożenia poprawnych relacji z Kościołem rzymskokatolickim, deklarowana przez piłsudczyków apartyjność oraz operowanie kategoriami moralnymi w celu uzasadnienia przyjętej linii politycznej. W głównej mierze o bliskości decydowały zbieżne koncepcje ustrojowe i perspektywa ich wspólnej realizacji w postaci projektowanej konstytucji[368]. W praktyce porozumienie konserwatystów i piłsudczyków było możliwe wobec zrozumienia przez polityków o zachowawczych poglądach, że zamach z 1926 r. przyniósł neutralizację wpływu obozu narodowego na bieg wydarzeń w państwie[369]. Konsekwencją tego było oskarżenie narodowej demokracji na łamach „Czasu” o rozbijanie środowiska zachowawczego.

Wejście konserwatystów do obozu piłsudczykowskiego przyniosło wewnętrzne antagonizmy z innymi grupami ideowymi w łonie sanacji. Do napięć dochodziło zwłaszcza z sanacyjną lewicą, a więc „Naprawą”, niechętnie do konserwatystów odnosili się też skupieni wokół Bartla sanacyjni liberałowie[370]. Niezależnie od tego politycy o poglądach zachowawczych odgrywali do śmierci Piłsudskiego istotną rolę w rządach. Dostrzegł to Władysław T. Kulesza, którego zdaniem „w latach 1926–1935 udało się ugrupowaniom konserwatywnym zająć szczególną pozycję w obozie rządzącym. Konserwatyści działali jako grupa nacisku w otoczeniu przywódcy oraz w Bloku”[371]. Tym „otoczeniem przywódcy” była grupa „pułkowników”. Organ PPS „Robotnik” w numerze z 6 kwietnia 1929 r. komentował: „Jedną z grup obozu «sanacyjnego», które popierają stale zamierzenia i pomysły tzw. pułkowników, jest grupa konserwatywna; w gruncie rzeczy – nie cała; ale bądź jak bądź znaczna jej część”[372]. Nieformalny lider „pułkowników” Sławek był w dobrych stosunkach z Januszem Radziwiłłem, będącym wśród konserwatystów głównym orędownikiem zbliżenia z sanatorami (w szczególności z „pułkownikami”)[373]. W dużym stopniu to właśnie umożliwiło konserwatystom uzyskanie szerokiego zakresu oddziaływania na bieg wydarzeń w państwie, który wynikał w większym stopniu z nieoficjalnych koligacji niż piastowanych urzędów ministerialnych.

Jednak dobre stosunki łączące Sławka i Radziwiłła nie mogły uchronić od zadrażnień między konserwatystami i „pułkownikami”. Nie wszyscy „pułkownicy” byli przychylni zachowawczemu skrzydłu w strukturach obozu. Było to wynikiem podejmowanej przez konserwatystów krytyki działań utożsamianych z linią polityczną „pułkowników”. Do działań tych zaliczano brutalne traktowanie aresztowanych we wrześniu 1930 r., a następnie osadzonych w twierdzy wojskowej w Brześciu przedstawicieli opozycji politycznej[374]. Podobna krytyka towarzyszyła decyzji o utworzeniu cztery lata później obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Z dezaprobatą traktowano także poszczególnych polityków – w szczególności reprezentujących grupę „pułkowników” Kazimierza Świtalskiego i Janusza Jędrzejewicza[375]. W obu przypadkach niechęć wynikała przede wszystkim z negatywnej oceny poczynań Świtalskiego i Jędrzejewicza w okresie sprawowania przez nich funkcji ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego[376]. Krytyka nie ominęła nowej ustawy o szkołach akademickich, ograniczającej autonomię szkół wyższych (15 marca 1933 r.)[377]. Stanisław Estreicher stał na czele nieformalnego komitetu obrony autonomii szkół akademickich, inicjował kampanię prasową, której rezultaty przedstawiano w zbiorowych publikacjach.

Krytyka przyczyniła się do narastania napięć między konserwatystami a „pułkownikami” w latach 1933–1934. Zwolennicy orientacji zachowawczej w łonie obozu piłsudczykowskiego byli przeciwni rządowi Leona Kozłowskiego (15 maja 1934 – 28 marca 1935 r.), który uchodził za „prawicowego radykała”[378]. Politycy konserwatywni z niepokojem obserwowali wzrost tendencji etatystycznych, dlatego stanęli w obronie idei wolnego handlu i podjęli krytykę interwencjonizmu państwowego. Kulesza wskazał też na inną przyczynę rozbieżności – wynikającą z faktu, że przedstawiciele orientacji zachowawczej postulowali rządy oparte na prawie. Miał to być zestaw wolności, które zamierzali zagwarantować społeczeństwu, w tym mniejszościom narodowym[379]. Nie ulega wątpliwości, że chodziło o prawo wypracowane w ramach własnych rozwiązań. Mimo to „pułkownicy” obawiali się, że konserwatywne postulaty doprowadzą do wzmocnienia opozycji politycznej. Grupa „pułkowników” przyjęła zbliżoną linię polityczną po uchwaleniu konstytucji kwietniowej, sprzeciwiając się próbom jej łamania. Było to jednak stanowisko późniejsze – wywołane nową koniunkturą polityczną. Konflikt z „pułkownikami” doprowadził do osłabienia konserwatywnego skrzydła, które po śmierci Piłsudskiego i odsunięciu Sławka od wpływu na rządy utraciło zajmowaną dawniej pozycję. Wynikało to z braku własnego zaplecza politycznego konserwatystów. Mimo że po 1935 r. nie nastąpiło całkowite rozbicie, to jednak doszło do marginalizacji, która – paradoksalnie – dotknęła także grupę „pułkowników”.

Wydawać by się mogło, że konflikt konserwatystów i grupy „pułkowników” był nietypowy. Zwolenników orientacji konserwatywnej umownie można zaliczyć do „prawego skrzydła” obozu piłsudczykowskiego. Czyni to Kulesza, który do sanacyjnej prawicy przyporządkowuje także „pułkowników”. W jego ocenie „konserwatyści i pułkownicy reprezentowali prawe skrzydło obozu i stali na stanowisku bezwarunkowej obrony politycznego status quo”[380]. Opinia ta jest jednak dyskusyjna – jeśli wziąć pod uwagę genealogię „pułkowników” oraz ich dążenia do zmiany konstytucji. „Pułkowników” od konserwatystów wiele różniło – przede wszystkim formy działania i sposób organizacji własnego środowiska. Nawet jeśli zbieżność poglądów piłsudczyków i konserwatystów występowała jedynie na niektórych płaszczyznach, konflikt obu grup nie był osobliwością obozu sanacyjnego. Wszystkie animozje wewnętrzne – sięgające głębiej niż tylko samej elity władzy – stanowiły naturalną konsekwencję zróżnicowania światopoglądowego tworzących struktury obozu osób i organizacji. Składająca się na rdzeń środowiska piłsudczykowskiego grupa „pułkowników” była – w jeszcze większym stopniu niż z konserwatystami – skonfliktowana z „naprawiaczami” i liberałami z otoczenia Kazimierza Bartla. Wynikało to ze specyficznej tożsamości środowiska „pułkowników” w systemie polityczno-ustrojowym II Rzeczypospolitej.

Po przeprowadzonym zamachu Piłsudski oficjalnie do władzy w państwie polskim dopuścił liberalne skrzydło obozu sanacyjnego, skupione wokół profesora geometrii wykreślnej na Politechnice Lwowskiej Kazimierza Bartla. Premierem RP został Bartel już w dniu finalizacji zamachu, czyli 15 maja. Kulesza do piłsudczykowskich liberałów zaliczył jeszcze Eugeniusza Kwiatkowskiego, Gabriela Czechowicza, Witolda Staniewicza, Kazimierza Młodzianowskiego i Gustawa Dobruckiego. W mniejszym stopniu z grupą Bartla związani byli Henryk Józewski i Feliks Dutkiewicz[381]. W latach 1926–1930 Bartel był premierem aż pięciu rządów (15 maja – 4 czerwca, 8 czerwca – 24 września, 27–30 września 1926, 27 czerwca 1928 – 13 kwietnia 1929, 29 grudnia 1929 – 17 marca 1930 r.), co wynikało z ówczesnej koniunktury politycznej[382]. Po przejęciu władzy w Polsce Piłsudski dążył do zalegalizowania przemian wywołanych zamachem majowym oraz zmierzał do ugruntowania władzy obozu sanacji. W przekonaniu Komendanta stabilizację zapewniały ekipy tworzone przez Bartla, wpisujące się w jego długofalową strategię. To z jego inicjatywy Bartel – niezwiązany przeszłością legionowo-peowiacką – zostawał prezesem Rady Ministrów, a także wicepremierem i kierownikiem Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Było to efektem przyzwolenia Piłsudskiego na „limitowany” liberalizm w strukturach autorytarnego systemu rządów obozu piłsudczykowskiego[383]. Z inicjatywy Kazimierza Bartla opublikowano Materjały odnoszące się do działalności Rządu w czasie od 15 maja 1926 do 31 grudnia 1927[384]. Jak wynikało z przedmowy Bartla, pracy nadano „prostą rzeczowość, nieozdobioną żadnemi motywami publicystycznemi”. Według premiera: „Zapoznanie się z działalnością całej maszyny państwowej powinno podnieść u wszystkich urzędników świadomość uczestniczenia w wielkim wysiłku zbiorowym” i „umożliwić samoocenę”. Nie wymieniał jednak Bartel hasła walki z biurokracją. Piłsudski upatrywał w rządach Bartla możliwość ustabilizowania władzy obozu piłsudczykowskiego w pierwszym okresie po zbrojnym przejęciu władzy, ale i możność zdystansowania się od zwolenników lewicowej orientacji. Kolejne rządy sanacyjnych liberałów spełniały te oczekiwania.

Dystans do lewicy i bezideowość „IV Brygady” wpłynęły na wzrost znaczenia ekipy Bartla. Piłsudczykowscy liberałowie byli oddanymi zwolennikami Komendanta. Realizowali – okresowo przyjmowany – łagodniejszy kurs wobec ugrupowań opozycyjnych. Stanowiący emblemat odprężenia liberalizm Bartla i jego zwolenników był zauważalny przede wszystkim w dziedzinach ustrojowych, gospodarczych i w stosunku do mniejszości narodowych w II RP[385]. Bartel i jego współpracownicy pozostawali związani z innymi odłamami obozu piłsudczykowskiego akceptacją przemian dokonujących się w Polsce po maju 1926 r., ale opowiadali się za pozostawieniem możliwości działania ciałom przedstawicielskim. Ich istnienie, zdaniem Bartla i jego współpracowników, gwarantowało aktywność społeczeństwa – eliminując zagrożenie w postaci zobojętnienia obywateli wobec wydarzeń w państwie[386]. Bartel był przeświadczony o występowaniu „choroby parlamentaryzmu”, która polegała na tym, że parlament jednocześnie powoływał i kontrolował rząd, podczas gdy powinien ograniczyć się do uprawnień kontrolnych. W ocenie Bartla powoływanie i odwoływanie rządu powinno być pozostawione w gestii prezydenta[387]. Pogląd ten Bartel dzielił z „pułkownikiem” Stanisławem Carem, który opowiedział się za takim rozwiązaniem we własnej pracy Z zagadnień konstytucyjnych Polski[388]. Z diariusza Świtalskiego wynika, że Bartel opowiadał się za uwzględnieniem w reformie konstytucji postulatu zwiększenia uprawnień premiera, „czyniąc go czymś więcej niż przewodniczącym Rady Ministrów”. Bartel był zwolennikiem systemu kanclerskiego, w którym premier/kanclerz byłby powoływany przez prezydenta. W tej wizji premier podlegał głowie państwa, ale miał znaczne uprawnienia jako kierujący pracami rządu[389]. Postulatu Bartla nie uwzględnili Piłsudski i „pułkownicy”, którzy koncentrowali się na wypracowaniu reformy zwiększającej uprawnienia władzy wykonawczej w postaci dodania prerogatyw prezydentowi i całemu rządowi[390].

Ekipa Bartla nie wytworzyła rozbudowanych struktur. Ugrupowaniem liberałów stała się Partia Pracy (powstała w wyniku inspirowanego przez piłsudczyków rozłamu w PSL „Wyzwolenie”), jednak w praktyce było to ugrupowanie o kadłubowym charakterze[391]. Partia Pracy weszła w skład BBWR, następnie doszło do fuzji z „Naprawą”. W efekcie w 1928 r. powstało Zjednoczenie Pracy Wsi i Miast[392]. Współpraca była możliwa, ponieważ w dziedzinie polityczno-ustrojowej piłsudczykowscy liberałowie i lewica nie odeszli od krytyki „partyjnictwa” i „sejmokracji”[393]. Tak jak z sanacyjną lewicą, „pułkownicy” byli skonfliktowani również z piłsudczykowskimi liberałami. Wynikało to z wyjątkowego znaczenia grupy w strukturach obozu piłsudczykowskiego. W 1929 r. istniało w Warszawie przeświadczenie, że II Rzeczpospolita ma nie jeden, lecz dwa rządy – oficjalny oraz działający niejawnie. Oficjalnym był rząd Bartla, a tajnym – grupa „pułkowników”, której przypisywano rzeczywistą władzę. Miejscem, w którym zapadały najważniejsze ustalenia „pułkowników”, była kawiarnia Europejska[394].

Niewątpliwie grupa „pułkowników” oddziaływała na rządy w państwie, o czym może świadczyć to, że – mimo manifestacyjnego akcentowania liberalnego kursu – w okresie rządów ekipy Bartla tworzono zręby autorytarnego ustroju. W czasie istnienia drugiego rządu Bartla parlament przyjął tzw. nowelę sierpniową z 2 sierpnia 1926 r.[395] Nowela była ustawą wzmacniającą uprawnienia prezydenta. Powstała w duchu słów Piłsudskiego z czerwca 1926 r.: „Trzeba załatwić najbardziej w obecnym momencie aktualne potrzeby, a dopiero potem zmienić całą konstytucję. Trzeba teraz przejść przez fazę dekretów”[396]. Do jej najważniejszych postanowień należało zezwolenie głowie państwa na rozwiązywanie parlamentu oraz ustanowienie prezydenckiego prawa do wydawania dekretów z mocą ustawy. Ograniczono możliwość wyrażania wotum nieufności przez izby polskiego parlamentu w stosunku do rządu. Nowela sierpniowa wykluczała sytuację, by wniosek o wotum nieufności dla pojedynczego ministra bądź całego rządu mógł być przegłosowany na tym samym posiedzeniu, na którym został postawiony. Prezydent RP mógł rozwiązać Sejm i Senat „na wniosek Rady Ministrów umotywowanem orędziem, jednakże tylko raz jeden z tego samego powodu”. W praktyce więc rozwiązanie parlamentu mogło wyprzedzić wotum nieufności, zanim to zostało przegłosowane na kolejnym posiedzeniu. Postanowienia noweli wpłynęły korzystnie na usprawnienie kwestii uchwalania przez parlament – przez ustalenie określonych terminów – rządowych projektów budżetu, co było kluczowe ze względu na rację stanu[397]. Nie jest prawdą, że na mocy postanowień noweli sierpniowej Sejm i Senat pozbawiono możliwości samorozwiązania[398]. W tekście noweli nie ma postanowień zabraniających samorozwiązania. Wprawdzie doszło do tego w ramach głosowania nad zmianą konstytucji i pełnomocnictwami Prezydenta RP, lecz ze wspomnień Rataja wynika, że „2 sierpnia odbyło się na plenum głosowanie nad poprawkami senatu. Żadna z poprawek zmierzająca do rozszerzenia praw senatu nie uzyskała kwalifikowanej większości – upadły więc! W rozpędzie przeciwsenackim nie orientująca się lewica głosowała też przeciw sformułowaniu senatu prawa samorozwiązania się parlamentu; wskutek tego postanowienie to nie uzyskało kwalifikowanej większości – upadło; nie mogło się utrzymać sformułowanie sejmu, bo nie uzyskało placet senatu. W ten sposób prawo samorozwiązania się wypadło w ogóle”[399]. Oznacza to, że prawa do samorozwiązania parlament pozbawił się przez nieumieszczenie go w tekście ustawy nowelizacyjnej z 2 sierpnia 1926 r.

Postanowienia noweli sierpniowej doprowadziły do sytuacji, w której Bartel stał się – skoro zaakceptował autorytarne tendencje – narzędziem w polityce niechętnej mu grupy „pułkowników”. Nowela sierpniowa nie mogła zaspokoić aspiracji „pułkowników” na drodze przekształceń polityczno-ustrojowych II Rzeczypospolitej w kierunku państwa autorytarnego. Stanowiła jednak jej pierwszy etap, co może nie dla wszystkich było wówczas oczywiste. W realiach odrodzonego po I wojnie światowej państwa zdominowanie władzy ustawodawczej przez wykonawczą było sytuacją rodzącą – jak zawsze – problemy. Klasyczny wzorzec podziału władz zakłada ich wzajemną równowagę i kontrolę. „Partyjnictwo” i „sejmokracja” to nie tylko propagandowe slogany, ale przede wszystkim określenie zjawisk, które wobec przerostu uprawnień parlamentu – tworzonego przez rozdrobnione programowo partie – urosły do rangi „wynaturzeń” systemu parlamentarnego[400]. Na przykład, problematyczne było postanowienie konstytucji marcowej o tym, że prezydent jest uprawniony do rozwiązywania Sejmu dopiero po uzyskaniu trzech piątych głosów ustawowej liczby członków Senatu[401]. Jednak takie poparcie oznaczałoby dla Senatu samorozwiązanie, co powodowało, że zyskało ono miano martwego przepisu[402]. Z tego powodu postanowienia noweli sierpniowej miały poparcie nie tylko „pułkowników”, ale i sanacyjnych liberałów oraz części opozycji politycznej (np. narodowej demokracji). Były one jednak jedynie etapem w strategii Piłsudskiego, „pułkowników” oraz ekipy Bartla. Istnienie kolejnych zmieniających się rządów Bartla, uchodzących za symbol okresowych poluźnień, a powoływanych w praktyce bez znaczących zmian personalnych, w literaturze określa się mianem „ery Bartla” bądź „ery bartlowania”. Koniec „ery Bartla”[403] stanowił upadek jego piątego rządu (17 marca 1930 r.)[404]. Wówczas grupa „pułkowników” była już przygotowana do sprawowania bezpośrednich rządów w państwie polskim.

Grupowe mechanizmy działania po przejęciu władzy

Uzyskanie bezpośredniej władzy w II Rzeczypospolitej przez grupę „pułkowników” było poprzedzone ugruntowaniem rządów obozu piłsudczykowskiego. Z jednej strony, zgodnie z tezą Józefa Piłsudskiego o „rewolucji bez żadnych rewolucyjnych konsekwencji”[405], dążono do przywrócenia wewnętrznej stabilizacji państwa, a z drugiej – do zmonopolizowania władzy piłsudczyków, a więc ograniczenia wpływów opozycyjnych ugrupowań parlamentarnych. O ile zadanie przywrócenia stabilizacji było w głównej mierze celem ekipy Kazimierza Bartla, o tyle wyrugowanie wpływów przeciwników politycznych Piłsudski powierzył grupie „pułkowników”. Zapoczątkowały tę drogę inicjowane przez sanatorów przemiany polityczno-ustrojowe. Dnia 31 maja 1926 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało na urząd Prezydenta RP Piłsudskiego[406], jednak ten nominacji nie przyjął. O odmowie objęcia urzędu Komendant poinformował Kazimierza Świtalskiego i prawdopodobnie kilku innych „pułkowników” między 22 a 30 maja 1926 r.[407] W dniu głosowania Zgromadzenia Piłsudski – w specjalnym piśmie do marszałka Sejmu Macieja Rataja – stwierdził, że nie jest w stanie działać „bez pracy bezpośredniej, gdy istniejąca Konstytucja od Prezydenta taką właśnie pracę odsuwa i oddala”. Powołał się także na względy moralne: „Zbyt silnie w pamięci stoi mi tragiczna postać zamordowanego Prezydenta Narutowicza, którego nie zdołałem od okrutnego losu ochronić, zbyt silnie działa na mnie brutalna napaść na moje dzieci”[408]. Wydaje się jednak, że pierwszoplanowe znaczenie miał pragmatyzm polityczny. Wybór Piłsudskiego był swego rodzaju legitymizacją rządów realizowanych przez jego współpracowników. Nie uległo to zmianie po kolejnym głosowaniu Zgromadzenia Narodowego, które 1 czerwca 1926 r. opowiedziało się – wobec nieprzyjęcia wyboru przez Piłsudskiego – za Ignacym Mościckim. Kandydaturę tę popierał Komendant. Mościcki był chemikiem, profesorem Politechniki Lwowskiej i dyrektorem Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Chorzowie, a Piłsudskiego poznał jeszcze w okresie niepodległościowej działalności w ruchu socjalistycznym. W okresie II RP Mościcki nie był zaliczany do kręgu bliskich współpracowników, a nawet zwolenników Piłsudskiego. Jednym z sanatorów, którzy przedstawiali innym piłsudczykom jego sylwetkę w dniu głosowania, był zaliczany do „pułkowników” Bogusław Miedziński[409]. W dalszym ciągu Miedziński wykonywał więc istotne działania w kuluarach polityki. Poparcie piłsudczyków niewątpliwie ułatwiło wybór Mościckiego na trzeciego z kolei prezydenta Polski[410]. Ponieważ premierem był wówczas Bartel, otwarta została droga do zmian ustrojowych, o czym świadczyły postanowienia przywoływanej już noweli sierpniowej.

Zmiany, które wprowadzono na mocy ustawy z 2 sierpnia 1926 r., w intencjach grupy „pułkowników” stanowiły jedynie preludium kolejnych przekształceń. Mimo to, wbrew oczekiwaniom lewicy popierającej zamach majowy, Piłsudski i jego współpracownicy nie doprowadzili do rozwiązania parlamentu. Liczył na to zwłaszcza przewodniczący Rady Naczelnej Polskiej Partii Socjalistycznej Ignacy Daszyński. Rozwiązanie Sejmu i Senatu oznaczałoby konieczność przeprowadzenia nowych wyborów, które – „odbywając się pod gorącym tchnieniem dni majowych” – prawdopodobnie zakończyłyby się zwycięstwem partii lewicy parlamentarnej kosztem odsuniętej od władzy koalicji ChZJN i „Piasta”[411]. Rozumieli to – występujący przeciwko „partyjnictwu” – Piłsudski i „pułkownicy”, dlatego nie rozwiązano parlamentu ani nie rozpisano nowych wyborów. Nie zmieniły tego uchwalone przez kluby parlamentarne 15 maja rezolucje reprezentujące stanowiska PPS i PSL „Wyzwolenie”, w których domagano się „natychmiastowego rozwiązania Sejmu i Senatu i zarządzenia nowych wyborów”[412]. Dnia 17 czerwca 1926 r. Piłsudski stwierdził: „Być może, że trzeba będzie przesunąć termin wyborów na rok 1927, by mieć czas na ich przygotowanie. Nowy Sejm może stać się lepszym, gdy dotychczasowi jego menerzy zostaną zdyskwalifikowani i obrzydzeni w opinii, i gdy tym zdemoralizowanym i zmanieryzowanym przywódcom zagrodzi się drogę do nowych ciał ustawodawczych. Chcę zmniejszyć reprezentację mniejszości narodowych i komunistów. Co może mnie niepokoić, to brak ludzi i marazm społeczeństwa. Ten Sejm niech gnije. Niech ma jak najmniej do roboty”[413]. Podobnie wyraził się Bartel kilka dni wcześniej – 12 czerwca. Zdaniem Macieja Rataja zapewnił, „że rząd nie pójdzie na natychmiastowe rozwiązanie sejmu, czego domagała się lewica, bo wybory dałyby w tych warunkach radykalną hołotę. Trzeba przeciągnąć sejm do marca–kwietnia 1927 r., aż się kraj uspokoi”[414]. Zwycięstwo w majowych walkach nie wiązało się więc z radykalnymi posunięciami na scenie politycznej, które mogłyby zagrozić państwu polskiemu ze względu na wrogi stosunek ze strony Niemiec i ZSRS.

Istnieje też inny pogląd na optykę Piłsudskiego, a zatem i inspirowanej przez niego grupy „pułkowników”. Pogląd ten opiera się na krytycznej opinii Komendanta o możliwości przeprowadzenia wyborów parlamentarnych bezpośrednio po przewrocie. W tym przypadku zwraca się uwagę na słowa Piłsudskiego, że przyspieszone wybory mogłyby nie przynieść żadnej zmiany w układzie sił politycznych w parlamencie: „Stronnictwa tzw. prawicy nie przegrają dziś wyborów. Mają one oparcie w urzędach, które znajdują się pod ich wpływem. Panują w administracji ich mniej lub więcej zorganizowane mafie”[415]. Jest to inny fragment cytowanej wypowiedzi z 17 czerwca 1926 r. Argumentem popierającym tę tezę może też być opracowany w sierpniu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych dokument – anonimowego autorstwa – Prawdopodobne wyniki wyborów. Dokument ten przygotowano na bazie raportów sytuacyjnych o nastrojach społeczeństwa. Dane, które zawiera, sugerują, że piłsudczycy mogliby liczyć na 21 mandatów w Sejmie, a ewentualna sprzymierzona z sanatorami koalicja lewicy parlamentarnej jedynie na 82 mandaty, natomiast ugrupowania opozycyjne odnotowałyby wzrost wpływów politycznych[416]. Oznaczałoby to, że radykalne nastroje wywołane przewrotem majowym w stolicy nie znajdowały odzwierciedlenia w innych częściach kraju[417]. Raport ten został jednak sporządzony dwa miesiące po wypowiedzi Piłsudskiego. Możliwe więc – wbrew tezie Andrzeja Chojnowskiego – że był to przejaw taktyki politycznej. Cytowane słowa Piłsudskiego padły na spotkaniu z przedstawicielami PPS i PSL „Wyzwolenie”, których wzmocnienia mógł się obawiać. Z tego powodu mówił tak, by ukryć rzeczywiste intencje, ponieważ nie był wówczas gotowy do konfrontacji z partiami lewicy. Nie ulega wątpliwości, że Piłsudski i „pułkownicy” dążyli do odseparowania się od ugrupowań lewicy parlamentarnej, lecz grupa nie miała wystarczających wpływów, by utworzyć własne zaplecze polityczne dla obozu sanacyjnego. Z tego powodu do władzy dopuszczono ekipę Bartla. Zauważalna była w tym chęć neutralizacji wpływów lewicy parlamentarnej na życie polityczne państwa polskiego, co nie mogło się odbyć jednorazowo. Pamiętano też o znaczeniu poparcia lewicowych ugrupowań w dniach przewrotu[418]. Świtalski w diariuszu nie rozstrzyga, która z obu koncepcji była prawdziwa, nie ujawnia też, czy na tym tle występowały jakieś rozbieżności między Piłsudskim a „pułkownikami”.

Bogusław Miedziński wspominał, że wspólnie z Bolesławem Wieniawą-Długoszowskim (ówcześnie pierwszym referentem w Inspektoracie Armii nr II), Henrykiem Kołodziejskim (dyrektorem Biblioteki Sejmowej, wpływowym masonem) i Zygmuntem Przybylskim (zastępcą dyrektora generalnego Górnośląskiego Związku Przemysłowców Górniczo-Hutniczych w Katowicach) mieli przygotowywać listę kandydatów na ministrów w pierwszym rządzie Bartla. Zdaniem Miedzińskiego podjęte decyzje przedstawiono następnie Bartlowi, Ratajowi (pełniącemu obowiązki głowy państwa) oraz Piłsudskiemu. W czasie gdy powstawała lista Bartel i Rataj mieli spać[419]. Relację tę zakwestionował autor biografii Bartla Sławomir Kalbarczyk, który stwierdził, że Piłsudski bezpośrednio wpływał na skład pierwszego rządu sanacyjnych liberałów[420]. Roli Miedzińskiego jako bezpośredniego wykonawcy koncepcji Piłsudskiego nie sposób zakwestionować. Prawdopodobne jest jednak, że przedstawiciel nieprzychylnej sanacyjnym liberałom grupy „pułkowników” przecenił własne możliwości (przynajmniej w pierwszych dniach po przewrocie) w kontrolowaniu ekipy Bartla. Pewien wpływ na tworzenie rządu Bartla wywarł inny „pułkownik” – Walery Sławek. Piłsudczyk Henryk Gruber – w maju 1926 r. kierownik Wydziału Ubezpieczeń w Ministerstwie Skarbu – wspomina: „Na telefoniczne zaproszenie pułkownika Sławka odbyłem z nim 14 maja poufną rozmowę, w której prosił mnie, abym jako jedyny w Ministerstwie Skarbu wysoki funkcjonariusz-legionista wskazał możliwego kandydata na ministra skarbu”[421]. Gruber opowiedział się za kandydaturą podsekretarza stanu Gabriela Czechowicza[422]. Kalbarczyk nie zanegował znaczenia tego posunięcia Sławka, ale zwrócił uwagę, że Bartel znał i cenił Czechowicza na długo przed rozmową tego pułkownika z Gruberem (błędnie przez Kalbarczyka nazywanego Wacławem)[423].

Linia polityczna przyjęta przez obóz piłsudczykowski opierała się na stopniowym umacnianiu swych wpływów w administracji państwowej – przed decydującą rozgrywką, jaką miały być tak oczekiwane przez lewicę wybory parlamentarne. Występowało ówcześnie zjawisko stopniowego obejmowania przez wojskowych stanowisk w administracji państwowej i samorządowej, także w instytucjach politycznych, społecznych i w przedsiębiorstwach państwowych[424]. W pierwszym okresie po zamachu majowym grupa „pułkowników” nie zajęła jednak eksponowanych posad w administracji, pozostając w cieniu. Świtalski objął 17 czerwca 1926 r. stanowisko zastępcy szefa Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP. Szefem tej kancelarii został Stanisław Car. W praktyce Świtalski i Car sprawowali nieoficjalny nadzór nad pracami prezydenta Mościckiego. W ocenie Zbigniewa Witkowskiego „Car i Świtalski w trudnym okresie przejściowym umieli bowiem niewątpliwie roztoczyć dyskretną, ale stanowczą «opiekę» polityczną nad Mościckim, zapewnić bezpośrednią łączność pomiędzy Belwederem a Zamkiem i co najważniejsze, wykonawstwo wszelkich poleceń płynących po tej linii do Zamku”[425]. Witkowski uznał też, że postępowanie przez prezydenta Mościckiego zgodnie z linią polityczną Piłsudskiego sprawiło, iż Car i Świtalski już po czterech miesiącach – a więc od października 1926 r. – mogli się poświęcić innym obowiązkom[426]. Świtalski oddał się pracy jako dyrektor Departamentu Politycznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych[427].

Po przejęciu władzy w Polsce przez obóz sanacyjny priorytetem dla Piłsudskiego było uzyskanie wyłącznego wpływu na Wojsko Polskie. Umożliwiały to Komendantowi działania płk. Aleksandra Prystora. Od 16 czerwca 1926 r. Prystor rozpoczął pracę w Gabinecie Ministra Spraw Wojskowych, a od 13 listopada tego roku sprawował funkcję kierownika samodzielnego referatu personalnego w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych. Doszło do jeszcze większego zbliżenia – nie tylko między Prystorem i Piłsudskim, lecz także ich rodzinami. Prystor razem z żoną zamieszkali w Belwederze. W rezultacie utrzymywał stały kontakt z Komendantem. Prystor odgrywał szczególną rolę w polityce personalnej i administracyjnej w Wojsku Polskim. Jednego z najważniejszych „pułkowników” Piłsudski potrzebował do wprowadzania zmian kadrowych w korpusie oficerskim, które często obejmowały wyższych stopniem wojskowych – wywodzących się z armii państw zaborczych. Wielu spośród takich oficerów było przenoszonych na „przymusową” emeryturę – stąd w ich kręgu popularne było powiedzenie „Ave Prystor, emerituri te salutant”, stanowiące parafrazę zawołania starożytnych gladiatorów podczas igrzysk: Ave, Cæsar, morituri te salutant (z łac. „Witaj, Cezarze, idący na śmierć cię pozdrawiają”). Bezkompromisowy charakter tych działań Prystora, ale także przeświadczenie o roli, jaką odgrywał ten pułkownik w otoczeniu Piłsudskiego, oddaje dowcip z epoki: „Do Piłsudskiego przychodzi oficer w stopniu pułkownika i mówi: «Panie Marszałku, muszę panu szczerze powiedzieć, że nie jestem piłsudczykiem». Komendant odpowiada: «Ja też, ale panie bądźmy obaj cicho, bo inaczej nas obu Prystor wyleje»”[428]. Prystor z racji zajmowanego stanowiska powinien podlegać wiceministrom spraw wojskowych. W praktyce podlegał bezpośrednio Piłsudskiemu, będąc jedną z najbardziej wpływowych postaci w tworzonym z jego inicjatywy obozie politycznym.

Kulminacyjny moment w tej początkowej fazie polityki w Wojsku Polskim – jakiej Prystor był głównym wykonawcą – stanowiły aresztowania najważniejszych oficerów, którzy w czasie zamachu majowego opowiedzieli się po stronie wojsk rządowych. Byli to generałowie: Tadeusz Jordan Rozwadowski, Juliusz Malczewski, Włodzimierz Ostoja-Zagórski, Bolesław Jaźwiński i Michał Żymierski. Po aresztowaniu zostali osadzeni w wileńskim więzieniu na Antokolu. Postawiono im zarzuty nadużyć gospodarczych i wykorzystywania zajmowanych stanowisk do czerpania prywatnych korzyści. Skazany na więzienie i zdegradowany został tylko Żymierski – pozostałych zwolniono. Niedługo po zwolnieniu Ostoja-Zagórski zaginął w niewyjaśnionych do dnia dzisiejszego okolicznościach. Wywołało to spekulacje, że został zamordowany z inspiracji Piłsudskiego bądź jego bliskiego otoczenia, czyli „pułkowników”. Wskazywano często na Aleksandra Prystora i Józefa Becka[429], co wynikało z pełnionych przez nich funkcji – Prystor był szefem gabinetu generalnego inspektora sił zbrojnych, a Beck – szefem gabinetu ministra spraw wojskowych. Nie wykluczano też innych „pułkowników” – Bogusława Miedzińskiego[430] i Walerego Sławka[431]. W 1932 r. ukazała się książka Das ist Polen („To jest Polska”), autorstwa wieloletniego korespondenta „Vossische Zeitung” w Polsce – Friedricha Wilhelma von Oertzena. W książce tej – w rozdziale o wymownym tytule Der Staat der Obersten („Państwo pułkowników”) – autor podał, że Miedziński i Beck zastrzelili Ostoję-Zagórskiego, ponieważ nie uzyskali od niego zapewnienia o braku aspiracji do zwalczania Piłsudskiego. Informację tę popularyzował Herman Lieberman. Nie była to jedyna pogłoska kierowana wobec „pułkowników”, co nie oznacza ich osobistego udziału w domniemanym zabójstwie. Część zarzutów kierowanych pod adresem „pułkowników” wydaje się wątpliwa, niektóre natomiast trudne do zweryfikowania[432].

Polityka kadrowa w Wojsku Polskim nie stanowiła jedynego ważnego zagadnienia w pracach Komendanta, do jakich delegował „pułkowników”. Istotne zadania powierzył Sławkowi, który bezpośrednio po przejęciu władzy przez piłsudczyków wrócił do czynnej służby wojskowej. Został on oficerem do zleceń generalnego inspektora sił zbrojnych, który stał na czele – powołanego dekretem prezydenta Mościckiego z 6 sierpnia 1926 r. – Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych. W prezydenckim dekrecie stwierdzono: „Generalny Inspektor Sił Zbrojnych jest generałem, przewidzianym na Naczelnego Wodza. Jest on stałym zastępcą ministra spraw wojskowych we wszystkich sprawach, dotyczących przygotowania sił zbrojnych i Państwa do obrony na wypadek konfliktu zbrojnego. Opracowuje on i kontroluje wszystkie prace mobilizacyjne i operacyjne”[433]. Od maja 1926 r. obie funkcje – generalnego inspektora i ministra – łączył Piłsudski. Niezależnie od tego intencją Komendanta było – tak jak w okresie poprzedzającym przewrót – przygotowanie Sławka do zadań politycznych. Z tego powodu ponowna czynna służba wojskowa pułkownika nie trwała długo[434]. Został przez Piłsudskiego oddelegowany do nawiązania kontaktu z konserwatystami i spotykał się z ziemianami z całego kraju. Na przykład 20 listopada 1927 r. wziął udział w zjeździe ziemian z Pomorza w pałacu w Wałyczu (powiat wąbrzeski), gdzie obecni byli goszczeni przez Aleksandra Dąmbskiego[435]. Szczególne znaczenie miało spotkanie w połowie września 1927 r. z konserwatystami w Dzikowie (ziemia sandomierska). Doszło do niego w rodowej siedzibie Tarnowskich, do której Sławek przybył razem z mjr. Remigiuszem hr. Grocholskim[436]. Na łamach wileńskiego „Słowa” Stanisław Cat-Mackiewicz napisał: „w Dzikowie spotkały się w osobie pułk. Sławka i ziemian poznańskich dwa obozy, które dotychczas nie rozmawiały prawie z sobą”[437]. W przemówieniu wygłoszonym na tym spotkaniu Sławek dążył do uzyskania poparcia konserwatystów, namawiał do współpracy, ale nie był entuzjastą tworzenia przez ich przedstawicieli własnej partii politycznej. Oficjalnie wynikało to z krytyki „partyjnictwa” – zdaniem Sławka partie „zostały w maju 1926 r. odpędzone od rządów Polską i nie będzie takiego zbiegu wypadków, ażeby mogły do władzy powrócić”[438]. Sławek chciał przekonać konserwatystów do bliskiej współpracy w zbliżających się wyborach parlamentarnych.

Porozumienie z konserwatystami wywołało zaskoczenie na polskiej scenie politycznej, co stanowiło konsekwencję powierzchownej oceny poczynań – inspirowanej przez Piłsudskiego – grupy „pułkowników”. Powszechnym błędem było pełne identyfikowanie pojęcia prawicy z narodową demokracją, podczas gdy przedstawiciele obozu rządzącego w Polsce od maja 1926 r. poszukiwali poparcia wśród dotychczasowego elektoratu endecji, którą zwalczali[439]. Spotkania w Dzikowie i Wałyczu to niejedyne – choć znamienne – przykłady linii politycznej opartej na rozmowach z przedstawicielami ugrupowań zachowawczych. Bezpośredni dialog z konserwatystami prowadził nie tylko Sławek, lecz także Piłsudski – na przykład w Nieświeżu 25 października 1926 r., w rezydencji Radziwiłłów, gdzie obecny był też Kazimierz Świtalski[440]. W ocenie Macieja Rataja „po wizycie Piłsudskiego w Nieświeżu jasna stała się polityka Piłsudskiego zmierzająca do pozyskania sobie kół ziemiańskich celem okrążenia ND”[441]. Zauważalnym tego świadectwem było opowiadanie się przez Piłsudskiego za kandydaturą Janusza księcia Radziwiłła na ministra spraw zagranicznych w pierwszym rządzie Bartla. Radziwiłł nie został jednak ministrem, ponieważ resort spraw zagranicznych przypadł Augustowi Zaleskiemu. Piłsudski był też gotowy na powierzenie Aleksandrowi Meysztowiczowi teki ministra sprawiedliwości, a innym konserwatystom – resortów rolnictwa czy oświaty, do czego także nie doszło. Zdecydował sprzeciw Bartla i w rezultacie zrezygnowano z rekonstrukcji jego rządu polegającej na dokooptowaniu Radziwiłła i Meysztowicza[442]. Projektowany udział konserwatystów potwierdzał jeden z regentów Królestwa Polskiego – ustanowionego Aktem 5 listopada z 1916 r. – Zdzisław książę Lubomirski. W wywiadzie udzielonym „Buntowi Młodych” Lubomirski stwierdził: „Piłsudski zaproponował, by konserwatyści objęli teki: Spraw Zagranicznych, Rolnictwa, Oświaty i Sprawiedliwości”. Zdaniem Lubomirskiego: „Były tu brane pod uwagę kandydatury: ks. Janusza Radziwiłła jako Ministra Spraw Zagranicznych oraz p. Aleksandra Meysztowicza jako Ministra Sprawiedliwości”. Chociaż wówczas do rekonstrukcji gabinetu przez kooptację Radziwiłła i Meysztowicza nie doszło, to Lubomirski usłyszał od Piłsudskiego: „No, proszę księcia, przegraliśmy tym razem. Pan Bartel nie chciał mieć konserwatystów, ale jeszcze kiedyś się odegramy”[443]. Trudno ocenić, czy relacja księcia Lubomirskiego była świadectwem późniejszej interpretacji, czy rzeczywistości. Zauważalne było jednak, że z inicjatywy Piłsudskiego coraz silniejszą pozycję w obozie piłsudczykowskim zajmowali konserwatyści – kosztem sprawujących oficjalnie władzę sanacyjnych liberałów. Działo się tak mimo oporu Bartla.

W pierwszym rządzie Bartla – tworzonym przez sześciu profesorów i doktorów[444] – brakowało nie tylko konserwatystów, lecz także postaci identyfikowanych z grupą „pułkowników”. Obecny był jedynie Piłsudski, czyli twórca grupy – jako minister spraw wojskowych (funkcję tę pełnił także w kolejnych rządach, do śmierci 12 maja 1935 r.). Nie było to jednak zaskoczeniem ani dla współpracowników, ani przeciwników. Rozumiano, że Piłsudski będzie miał monopol na sprawy dotyczące polityki wojskowej. Powszechna była też świadomość roli, jaką odgrywał w rządzie Bartla. Dowodzą tego słowa Wincentego Witosa: „Piłsudski, który w rządzie prof. Bartla objął tylko stanowisko ministra spraw wojskowych, trząsł tym rządem bez żadnych osłonek i przeszkód”[445].

Dnia 4 czerwca 1926 r. Mościcki został zaprzysiężony na urząd Prezydenta RP wobec Zgromadzenia Narodowego na Zamku Królewskim (była to nowa siedziba głowy państwa, ponieważ w Belwederze rezydował Piłsudski). W związku z zaprzysiężeniem Bartel podał się do dymisji[446], która została przyjęta przez nowego prezydenta. Jednocześnie jednak Mościcki polecił Bartlowi tworzenie nowego rządu[447]. Drugi rząd składał się w większości z przedstawicieli poprzedniego, a więc także brakowało w nim „pułkowników”. Nie był to jeszcze ich czas. Brano natomiast już pod uwagę konserwatystów – po raz kolejny Radziwiłła i Meysztowicza, jednak obaj nie weszli do kolejnego rządu Bartla[448]. Cechą obozu piłsudczykowskiego było to, że jego wewnętrzna hierarchia nie była zależna od stanowisk piastowanych w administracji państwowej, lecz od faktycznego wpływu na rządy w państwie polskim. Wpływ ten był mierzony zaufaniem Komendanta. Z tego powodu znaczenie grupy „pułkowników” w państwie w drugiej połowie 1926 r. było tak duże, mimo że do władzy dopuszczono sanacyjnych liberałów.

Andrzej Garlicki zwrócił uwagę, że wśród bliskich Piłsudskiemu kręgów stopniowo narastało niezadowolenie wynikające z przyjętej strategii działania. Przyczyną frustracji był skład dwóch pierwszych rządów Bartla. Środowisko wywodzące się z Legionów i POW, a następnie identyfikowane z obozem belwederskim, miało problemy ze zrozumieniem linii politycznej Piłsudskiego. Zastanawiało poszukiwanie porozumienia z prawicą – mimo że odbywało się kosztem zwalczanej narodowej demokracji. Kłopot z nadążaniem za linią polityczną Komendanta miał też Adam Skwarczyński, który w związku z tym przestał wydawać czasopismo „Nakazy Chwili”. Piłsudski, który o własnych działaniach informował przede wszystkim najbliższe otoczenie, czyli trzon grupy „pułkowników” tworzony przez Sławka, Prystora, Świtalskiego czy Miedzińskiego, nie znajdował zrozumienia także wśród innych współpracowników.

Nie były to wszystkie postacie identyfikowane w kolejnych latach jako „pułkownicy”, nie był to też ogół piłsudczyków. Nabyty w okresie I wojny światowej nawyk posłuszeństwa w stosunku do Komendanta pozwalał przetrwać trudne sytuacje wynikające z niezrozumienia[449]. Tym razem było podobnie, co obrazuje notatka z pamiętnika Rataja, odnosząca się do powołania do jednego z pomajowych rządów Meysztowicza i Niezabytowskiego. Rataj stwierdził, że Piłsudski: „Liczył na żołnierski posłuch z ich strony i ślepe bezwzględne oddanie i – nie przeliczył się. Zżymali się, zaciskali pięści, ale – «rozkaz Komendanta to rozkaz, Komendant wie lepiej niż my…»”[450]. Garlicki dokonał jednak przesadnego uogólnienia, pisząc, że w rezultacie nastąpiła rezygnacja większości z samodzielnych ambicji politycznych i doszło do pełnego podporządkowania się Komendantowi[451]. Lojalność wobec Komendanta nie ulega wątpliwości, ale obóz piłsudczykowski łączył postacie o zróżnicowanych poglądach i ambicjach. Rozbieżności rozstrzygał Piłsudski, decydując się na przyjęcie określonej linii politycznej. Najszybciej zrozumieli to „pułkownicy”.

Latem roku 1926, w okresie istnienia drugiego rządu Bartla, przeprowadzono reorganizację urzędu Prezydium Rady Ministrów. Reforma polegała na podziale Prezydium Rady Ministrów na Gabinet Prezesa Rady Ministrów, Biuro Prezesa Rady Ministrów i Biuro Prawne Prezesa Rady Ministrów. Jednym z celów Gabinetu było zapewnianie łączności między ministerstwami. Jego członkowie pełnili więc funkcję pośredników w relacjach premier–ministrowie, co sprawiało, że Gabinet miał najważniejsze znaczenie w strukturze PRM. W skład Gabinetu Prezesa Rady Ministrów wchodzili „pułkownicy”. Wspomniano już, że Prystor był szefem gabinetu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, a Beck – szefem gabinetu ministra spraw wojskowych. Łączność z Ministerstwem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zapewniał Janusz Jędrzejewicz (ówcześnie będący zaledwie dyrektorem Powszechnego Uniwersytetu Korespondencyjnego). Wymienione postacie nie były odosobnionymi przypadkami przyjmowania przez grupę „pułkowników” pozornie drugoplanowych ról. Świtalski nadal pełnił funkcję dyrektora Departamentu Politycznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Nadzór nad Ministerstwem Spraw Zagranicznych sprawował Ignacy Matuszewski, a Stanisław Car działał w Ministerstwie Sprawiedliwości. W prace Gabinetu zaangażowany był też Bronisław Pieracki. Tym samym pod wpływem „pułkowników” znalazła się cała rządowa administracja[452]. Kontakt między premierem a Ministerstwem Spraw Wojskowych miał zapewniać w Gabinecie Sławek, ale w praktyce stan ten był tylko nominalny, ponieważ Piłsudski miał monopol na kwestie wojskowe. Referat spraw wewnętrznych przekazano późniejszemu wojewodzie wołyńskiemu Henrykowi Józewskiemu, w przeszłości pełniącemu funkcję wiceministra spraw wewnętrznych w rządzie Symona Petlury. Dla Józewskiego oznaczało to wejście w relacje z „pułkownikami”. Stefan Starzyński – późniejszy komisaryczny prezydent Warszawy[453] – odpowiadał za łączność z ministerstwami przemysłu i handlu oraz skarbu. W skład Gabinetu wchodzili też inni piłsudczycy, lecz były to postacie odgrywające mniejszą rolę w otoczeniu Piłsudskiego.

Szefem Gabinetu Prezesa Rady Ministrów od 1 września 1926 r. był Wacław Grzybowski, następnie Józewski (od grudnia 1927 r.)[454]. Reorganizacja urzędu Prezydium Rady Ministrów wzorowana była na rozwiązaniach francuskich. W dokumencie zatytułowanym Uwagi do projektu statutu organizacyjnego Prezydium Rady Ministrów posłużono się – prawdopodobnie piórem Bartla – przykładem francuskich premierów inicjujących powstanie gabinetu składającego się z bliskich współpracowników w celu kontrolowania aparatu administracyjnego i wykonywania przez ministerstwa założeń polityki rządowej. Gabinetowi PRM przypisano nieformalne miano „małej rady ministrów”[455] (koncepcja rządów gabinetowych wywodzi się z systemu brytyjskiego, współcześnie jej rozwinięciem są gabinety polityczne poszczególnych ministrów).

Zdaniem Kalbarczyka część historyków dokonała późniejszej nadinterpretacji – przenosząc w czasie konflikt między „bartlowcami” z jednej strony a „pułkownikami” z drugiej. W jego opinii antagonizm w relacjach sanacyjnych liberałów i grupy „pułkowników” ówcześnie nie istniał, o czym mają świadczyć źródła[456]. Trudno zaakceptować to twierdzenie bez istotnych zastrzeżeń. W rzeczywistości „pułkownicy” i sanacyjni liberałowie tworzyli dwie odrębne grupy wewnątrz obozu piłsudczykowskiego. „Pułkownicy” jako najbliżsi współpracownicy Piłsudskiego mieli być obsadzani w pierwszoplanowych rolach w państwie polskim, jednak te początkowo po zamachu majowym – przynajmniej nominalnie – odgrywała grupa Bartla. Zdaniem Józewskiego: „Praca w Gabinecie wprowadzała in medias res [łac. „w środek spraw”] życia państwowego, stosunków parlamentarnych, politycznych, gospodarczych, społecznych, pozwalała poznawać personalia warstwy urzędującej, zaznajamiać się z biegiem urzędowania i w pewnej mierze na urzędowanie wpływać”[457].

Zaangażowanie grupy „pułkowników” w prace Gabinetu potwierdza tezę o przygotowywaniu jej do sprawowania jawnych rządów w państwie polskim. Z tego powodu konflikt wydawał się nieunikniony. Zdaniem Aleksandra Raczyńskiego – ministra rolnictwa i dóbr państwowych w drugim rządzie Bartla – premier znajdował się „pod wpływem kilkunastu bubków, których zaciągnął jako swój «gabinet», oni właściwie rządzą państwem”[458]. Mimo to, zdaniem Kalbarczyka, pośredniczenie PRM w relacjach między premierem a ministrami tylko początkowo było postrzegane jako forma nadzoru nad poczynaniami gabinetu sanacyjnych liberałów[459]. Józewski wspomina: „W moim służbowym gabinecie w Prezydium zaczęły odbywać się systematycznie posiedzenia wiceministrów poszczególnych resortów, dyrektorów banków państwowych, dyrektorów departamentów i paru osób z najbliższego otoczenia Marszałka, jak Sławek i Prystor. Omawiano aktualne bieżące sprawy w pracy Rządu. Nie zapadały jakieś obowiązujące uchwały, nie głosowano – chodziło o wymianę zdań […] o wzajemną informację”[460]. Spośród bliskich współpracowników Piłsudskiego nie tylko wymienieni w cytacie Sławek i Prystor brali udział w tego typu spotkaniach. Obecni byli też: Kazimierz Świtalski, Bronisław Pieracki, Janusz Jędrzejewicz, Adam Koc oraz Adam Skwarczyński. Były to najważniejsze postacie utożsamiane z grupą „pułkowników”. Wątpliwe, by Bartel nie odczuwał rosnących wpływów „pułkowników”. Potwierdzają to słowa Jerzego M. Nowakowskiego, w którego ocenie lata 1926 i 1927 stanowiły okres „terminowania politycznego i powolnej konsolidacji grupy pułkowników”[461]. Ekipa Bartla nie była pozbawiona wpływów – i to niemałych, jednak w pierwszych latach rządów obozu piłsudczykowskiego systematycznie wzrastało znaczenie „pułkowników”. Od przejęcia przez Józewskiego funkcji szefa Gabinetu zwiększyła się rola „małej rady ministrów” jako ośrodka łączącego współpracowników Piłsudskiego i realnie wpływającego na sprawowanie władzy w państwie polskim[462].

W okresie rządów ekipy Bartla grupa „pułkowników” była aktywna w przestrzeni publicznej. „Pułkownicy” odwiedzali jedną z warszawskich kawiarni – wspomnianą już w tym rozdziale Małą Ziemiańską (ul. Mazowiecka 12), w której nawiązywali kontakty z twórcami kultury, głównie z przedstawicielami grupy literackiej Skamander. Często do Małej Ziemiańskiej przychodzili Bolesław Wieniawa-Długoszowski, Bogusław Miedziński, Józef Beck, Ignacy Matuszewski i Adam Koc. Prawdopodobnie z inicjatywy Adama Koca w pierwszych tygodniach po przewrocie majowym utworzono czasopismo „Cyrulik Warszawski” (5 czerwca 1926 r.). W dalszym ciągu „pułkownicy” wypowiadali się na łamach prasy – na przykład „Drogi” i „Głosu Prawdy” (15 grudnia 1926 r. – przemianowany z tygodnika na dziennik z Miedzińskim jako zastępcą redaktora naczelnego)[463]. „Głos Prawdy” powstał pod wpływem spotkań ze skamandrytami i miał się odwoływać do środowiska liberalnej inteligencji przez wykorzystanie wątków satyrycznych popularyzujących obóz piłsudczykowski. W kolejnych latach rozeszły się drogi jego przedstawicieli i postaci z kręgu liberalnego świata kultury wobec ujawniania się autorytarnych tendencji „pułkowników” w postaci bezkompromisowej walki z opozycją polityczną[464].

Bezpośrednią konfrontację „pułkowników” z antysanacyjną opozycją polityczną poprzedził proces umacniania postaci identyfikowanych z grupą w zróżnicowanym programowo obozie piłsudczykowskim. Prawdopodobnie już w okresie istnienia drugiego rządu piłsudczykowskich liberałów „pułkownicy” zwalczali ekipę Bartla. O możliwej dymisji Bartla pisał „Posener Tageblatt” w numerze z 28 sierpnia 1926 r., argumentując, że kręgi wojskowych piłsudczyków upowszechniały wiadomość o możliwej dymisji Bartla z funkcji premiera. Ten organ niemieckiej mniejszości przewidywał jako następcę Bartla dotychczasowego ministra rolnictwa i dóbr państwowych Raczyńskiego[465]. Zdaniem Kalbarczyka była to „chronologicznie chyba pierwsza wzmianka źródłowa obrazująca konflikt” w relacjach Bartla z „najbliższymi współpracownikami Marszałka z kręgu wojskowych, z których wyłoni się z czasem zwalczająca Bartla grupa «pułkowników»”[466].

Grupa „pułkowników” nie „wyłoniła się”, ponieważ ówcześnie już istniała. W ocenie Chojnowskiego „wydaje się, iż byłoby rzeczą niemożliwą udowodnić istnienie jakiejś jednolitej kierowniczej grupy obozu rządzącego w latach 1926–1927. Był to okres dużej aktywności osobistej samego Piłsudskiego”[467]. Grupa „pułkowników” ówcześnie nie rządziła, ale miała duże wpływy w państwie, a niejednolitość była jej największym atutem w dalszej rozgrywce o władzę. Pozwalała na stosowanie nieformalnych środków oddziaływania oraz zwalniała od bezpośredniej odpowiedzialności za ewentualne skutki rywalizacji z opozycją. Chojnowski dodał, że „Piłsudski sam rozdzielał role pomiędzy swych współpracowników, przeznaczając ich do pracy na konkretnych odcinkach życia państwowego”[468]. Potwierdza to tezę, że to właśnie Komendant był twórcą grupy „pułkowników”. Czas dużej aktywności osobistej Piłsudskiego trwał do początku lat trzydziestych, a więc był jeszcze zauważalny w początkowym okresie bezpośrednich rządów „pułkowników”. Koniunktura dla tych rządów zaczynała się stopniowo.

Do upadku gabinetu Bartla doprowadziło jednak inne wydarzenie. Dnia 24 września 1926 r. na wniosek chadecji i Koła Żydowskiego Sejm uchwalił wotum nieufności dla dwóch ministrów – Antoniego Sujkowskiego (ministra WRiOP) oraz Kazimierza Młodzianowskiego (ministra spraw wewnętrznych). Paradoksalnie Bartel wcześniej próbował doprowadzić do usunięcia z rządu Sujkowskiego[469]. Pretekst do działań opozycji stanowiły wystąpienia obu ministrów w Sejmie w sprawie projektowanej polityki wobec mniejszości narodowych[470]. Bartel i ministrowie w jego rządzie poprosili o dymisję, która została przyjęta, ale prezydent Mościcki natychmiast powierzył członkom zdymisjonowanego gabinetu wykonywanie dotychczasowych funkcji ministerialnych – aż do czasu znalezienia następców. O tej decyzji Stanisław Car – odgrywający coraz ważniejszą rolę w środowisku „pułkowników” – poinformował marszałka Sejmu Macieja Rataja[471]. Car, z wykształcenia prawnik, znany był z wykorzystywania tzw. precedensów konstytucyjnych. Takim precedensem było oficjalne powierzenie przez prezydenta Mościckiego Bartlowi misji tworzenia rządu (27 września 1926 r.), który składał się – z inspiracji Piłsudskiego – z tych samych ministrów[472]. Obecni byli także Sujkowski i Młodzianowski, kierujący tymi samymi resortami. Stanowiło to świadectwo literalnego traktowania konstytucji marcowej – w myśl zasady, iż brak formalnoprawnej sprzeczności z jej postanowieniami oznacza, że czyn nie jest zabroniony. Car i inni „pułkownicy” nie chcieli jednak uwzględniać, że tego typu działania były sprzeczne z duchem konstytucji marcowej. Prowadziły do realizacji manifestowanego przez grupę „pułkowników” postulatu, by dokonać dalszych zmian polityczno-ustrojowych w postaci konstytucji wzmacniającej władzę wykonawczą. Bezpośrednim podłożem konfliktu było zredukowanie przez Komisję Budżetową – z inicjatywy Jerzego Zdziechowskiego (ministra skarbu od 20 listopada 1925 do 12 maja 1926 r.) – prowizorium budżetowego rządu na czwarty kwartał 1926 r. o 34 mln zł. Grupa „pułkowników”, a przede wszystkim Piłsudski, traktowała tę kwestię na tyle priorytetowo, że doprowadziło to do konfliktu – mimo poszukiwania przez opozycję kompromisu[473].

Dymisja, a następnie powołanie rządu Bartla w niezmienionym składzie, sprawiły, że obóz piłsudczykowski wszedł w okres zaostrzenia stosunków z opozycją. Rataj powiedział Bartlowi, że jest przekonany o „nieuniknionym zderzeniu” w relacjach na linii Sejm–rząd. Mimo, że Sejm jeszcze w okresie istnienia drugiego rządu Bartla odrzucił wniosek Komisji Budżetowej dotyczący redukcji prowizorium budżetowego, ten trafił do Senatu. Senatorowie w większości uznali zasadność redukcji o 34 mln zł. Końcowa uchwała znalazła się ponownie w gestii Sejmu, który 30 września 1926 r. opowiedział się za przyjęciem senackich poprawek. Jeszcze kilka godzin przed początkiem obrad Sejmu zorganizowano w Belwederze posiedzenie Rady Gabinetowej, w której wziął udział gospodarz spotkania – Piłsudski. Komendant i członkowie Rady Gabinetowej uznali, że poparcie przez Sejm decyzji Senatu doprowadzi do rozwiązania parlamentu. W tym celu został nawet opracowany specjalny dekret, na którym brakowało jedynie podpisu prezydenta Mościckiego. Sejm w głosowaniu poparł poprawki Senatu – Bartel jednak podpisu prezydenta nie uzyskał, co było dużym zaskoczeniem dla Rataja[474]. Mimo niekorzystnego dla obozu piłsudczykowskiego wyniku głosowania zrezygnowano z rozwiązania parlamentu oraz podjęto decyzję o utworzeniu rządu, na którego czele stanął Piłsudski (2 października 1926 r.). „Pułkownik” (formalnie major) Kazimierz Świtalski w notatce z 1 października 1926 r. zapisał: „Na wczorajszej konferencji w składzie: Mościcki, Komendant, Bartel zostało ustalone, że gabinet Bartla podaje się do dymisji, a Komendant otrzyma misję tworzenia rządu”[475]. Zdaniem Aleksandra Raczyńskiego, dymisji domagał się od Bartla prezydent Mościcki[476].

Wiele wskazuje na to, że wariant polegający na rozwiązaniu parlamentu był mało prawdopodobny. Stanowił element gry Piłsudskiego i nieprzygotowanych do objęcia bezpośrednich rządów „pułkowników”. Pod tym względem niewiele się zmieniło w porównaniu z pierwszymi dniami po przewrocie. Istnienie Sejmu i Senatu I kadencji było korzystne dla całego obozu piłsudczykowskiego, a informacje o możliwości jej skrócenia były formą szantażu stosowaną wobec opozycji przez sanatorów[477]. Kalbarczyk uznał, że wybór Mościckiego na urząd Prezydenta RP był początkiem kształtowania się tzw. trójki, a więc „trzech najważniejszych osób w państwie”: Piłsudskiego, Mościckiego oraz Bartla[478]. O triumwiracie Piłsudski–Mościcki–Bartel można chyba mówić jedynie nominalnie i wyłącznie w odniesieniu do lat 1926–1929. W praktyce mieli oni wpływ na powoływanie i skład kolejnych rządów. Przykładowo, zdaniem Kalbarczyka, Bartel odmówił powołania do własnego rządu konserwatysty Janusza księcia Radziwiłła, który miałby objąć funkcję ministra spraw zagranicznych[479]. Bartlowi mogło się wydawać, że walczy z konserwatystami, jednak w tym czasie rosły wpływy grupy „pułkowników”. Utrwalał się też model współpracy konserwatystów z Piłsudskim, oparty na doświadczeniach poprzednich lat. Zdezorientowanie Bartla w grze politycznej Piłsudskiego i „pułkowników” świadczyło o tym, że był wykorzystywany instrumentalnie przez trzon obozu sanacyjnego. O roli, jaką odgrywał Bartel, świadczą słowa Świtalskiego: „Bartel od 15 V do 30 IX [19]26 r. jest premierem i żywił naturalną ambicję, by był jedynym łącznikiem między Piłsudskim a Mościckim. Piłsudski, licząc się z drażliwością na tym punkcie Bartla, nie wzywa mnie, nie chcąc stwarzać pozorów, że przeze mnie mogą być komunikowane Mościckiemu jakieś opinie czy wskazówki Piłsudskiego”[480]. Świtalski rozumiał znaczenie bliskiego kontaktu z Komendantem, co umożliwiało grupie „pułkowników” rozbudowę rzeczywistych wpływów w państwie polskim.

W powstałym 2 października 1926 r. rządzie Piłsudskiego obecnych było sześciu ministrów z poprzedniego gabinetu. Bartel został wicepremierem i kierownikiem Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Do rządu Piłsudskiego weszli też konserwatyści – Aleksander Meysztowicz (minister sprawiedliwości) i Karol Niezabytowski (minister rolnictwa i dóbr państwowych). Początkowo nie było w rządzie żadnej postaci identyfikowanej z grupą „pułkowników”. Mimo to Maciej Rataj, porównując trzeci rząd Kazimierza Bartla z tym tworzonym przez Józefa Piłsudskiego, odnotował w pamiętniku pod datą 19 października 1926 r.: „Ministrowie poprzedni mieli jeszcze pewną swobodę działania, obecni zaś odgrywali rolę «speców», kierowanych i kontrolowanych ściśle przez dodanych im «zaufanych obozu» lub po prostu przez oficerów łącznikowych odkomenderowanych przez premiera i ministra spraw wojskowych”[481]. Pierwszym „pułkownikiem” w rządzie – od stycznia 1927 r. – został Bogusław Miedziński. Wówczas utworzono – na mocy prezydenckiego dekretu – Ministerstwo Poczt i Telegrafów. Do nominacji Miedzińskiego w tym resorcie odniósł się Juliusz Zdanowski: „Wybrać mniej fachową osobę trudno, a przecież zachowawczość to kult kompetencji. Miedziński, członek «Wyzwolenia», prawicowym posłom od wiosny dowodzi, że tylko «za mordę i twarda ręka». Nie śmiano go zrobić od razu ministrem spraw wewnętrznych. Prawdopodobnie przez pocztę tam dojdzie. Jest to człowiek zdolny z ulubioną psychologią agenta śledczego”[482]. Krytyczny w wymowie był również komentarz do nominacji Miedzińskiego autorstwa Macieja Rataja: „Prawdziwa sensacja! Że Piłsudski poszedł na wskrzeszenie Ministerstwa Poczt, to zrozumiałe. Narzekał zawsze z punktu widzenia wojskowego na brak dostatecznie rozgałęzionej komunikacji telegraficznej i telefonicznej na kresach wschodnich. Ale że na czele postawił Miedzińskiego, idealnego laika w tych rzeczach, to było sensacją. Tłumaczono, iż Miedziński, sprytny i ruchliwy, prowadził w Związku Legionistów i w obozie piłsudczykowskim swoją politykę (przy pomocy «Głosu Prawdy») i mógł się stać uciążliwy; zwłaszcza szył podobno buty Bartlowi, z którym od dawna mieli na pieńku. Wolał więc Piłsudski ulokować go w gabinecie, dać mu zajęcie i mieć na oku”. Dalej jednak Rataj, biorąc pod uwagę efekty późniejszej pracy ministra, łagodniej ocenił Miedzińskiego: „Zapewne chodziło też o to, by ktoś zręczny wziął na smycz rządową ogromną rzeszę pocztowców, którzy przy każdym strajku, przy każdym żądaniu podwyżki szli w awangardzie. Jeżeli o to chodziło, to wybór był dobry, jak przyszłość wykazała. Miedziński, który jako szef II Oddziału Ministerstwa Spraw Wojskowych dużo się nauczył życia, opanował w krótkim czasie i w sposób niewidoczny organizację pocztowców przez swoich”[483].

Mimo to bezpośrednio po ogłoszeniu decyzji o utworzeniu nowego resortu, na którego czele jako minister stanął Miedziński, opozycja zareagowała gwałtownie. Wybór Miedzińskiego stanowił pretekst do zwalczania całego rządu pod zarzutem „militaryzacji aparatu państwowego”. Zwracano uwagę, że Miedziński to były czynny wojskowy, oddelegowany do pracy w rządzie. Podobne zarzuty zgłaszano pod adresem Składkowskiego, wskazywano też na Piłsudskiego i postacie, którymi się otaczał: Kazimierza Świtalskiego, Janusza Jędrzejewicza i Ignacego Matuszewskiego[484]. Wszystkich łączyły więzi kombatanctwa. W okresie międzywojennym obowiązywała doktryna apolityczności wojska, co jednak ograniczano w praktyce do wyborów parlamentarnych.

Marszałek Sejmu wskazał na wystąpienie Bartla na posiedzeniu Sejmu 11 lutego 1927 r., w którym ten skrytykował „doktrynalizm” słowami: „Jesteśmy jeszcze ciągle i będziemy jeszcze czas dłuższy w okresie, że tak powiem, obronnym, działalności raczej negatywnej, zmagania się z rzeczywistością i usuwania najpotężniejszych kłód, leżących na drodze do naszego rozwoju”[485]. Wystąpienie to Rataj uznał za „mowę niewspółmiernie ostrą w treści i prowokacyjnie zaczepliwą w tonie”. Być może było to pokłosie animozji w relacjach między Bartlem a Miedzińskim, na co zwrócił uwagę Rataj. Zdaniem marszałka Sejmu Bartel, „obawiając się rywalizacji Miedzińskiego, jako piłsudczyka czystej krwi, chciał się okazać w oczach Piłsudskiego i obozu pułkownikowskiego nie gorszym, chciał odwrócić podejrzenie, że zanadto liczy się z sejmem, i walnął w sejm ni stąd, ni zowąd”[486]. Z kolei Bartel, na co Rataj nie zwrócił uwagi, w czasie posiedzenia izby niższej 11 lutego wypowiedział też słowa zgodne z odczuciami posłów opozycji. Wicepremier wskazał na „groźne zmilitaryzowanie Rady Ministrów”: „Jest to objaw nie mniej niebezpieczny, jak udział w aparacie państwowym tak zawodowych wojskowych, jak p. Świtalski, albo p. Jędrzejewicz, albo p. Matuszewski. Szanując nerwy klubów, które ten temat emocjonuje, nie wspomnę już ani słowem o znacznej militaryzacji Sejmu, złożonego w ogromnym odsetku z byłych wojskowych, po prostu dlatego, aby nie wywołać zbyt daleko idącej paniki w poważnych kołach zagranicznych”[487]. O tym, że obawy związane z tą „militaryzacją” były zauważalne w łonie opozycji, świadczy artykuł Ludzie do wszystkiego – opublikowany na łamach narodowo-demokratycznej „Gazety Warszawskiej Porannej”, w którym czytamy: „Okazuje się tedy, że fach, wykształcenie – wszystko to furda. Najważniejsze: służba w oddziale II, w I brygadzie i – rozkaz! Wtedy można być człowiekiem zdolnym do wszystkiego”[488]. Słowa te odnosiły się do Miedzińskiego, ale mogą być traktowane szerzej, jako zwrócenie przez opozycję uwagi, że do władzy w Polsce po przewrocie majowym doszli wojskowi – wyżsi stopniem oficerowie. Niewiele już brakowało do wystąpienia z konkretnym zarzutem o faktycznych rządach grupy „pułkowników” w państwie polskim.

Miedziński stał się pierwszym „pułkownikiem” na stanowisku ministerialnym, co można traktować jako świadectwo instytucjonalizacji wpływów tej grupy. Nie był to jednak jeszcze – jak może sugerować cytowany artykuł „Gazety Warszawskiej Porannej” – czas „pułkowników”. Nominację Miedzińskiego na ministra z niechęcią przyjął wicepremier Bartel. Obecność Miedzińskiego oraz konserwatystów, z którymi „pułkownicy” nawiązali kontakt, wpływała na osłabienie ekipy Bartla wewnątrz obozu sanacyjnego. Mimo to sanacyjni liberałowie byli w dalszym ciągu potrzebni – nie tylko Piłsudskiemu, lecz także „pułkownikom”.

W okresie istnienia rządu tworzonego przez Piłsudskiego podstawowym celem „pułkowników” było uzyskanie wyłącznego wpływu na strategię przygotowań do wyborów parlamentarnych. Kadencja Sejmu i Senatu trwała pięć lat, podczas gdy istniejący ówcześnie parlament został wyłoniony w wyborach z listopada 1922 r. Z tego powodu bieżące sprawy w państwie spoczęły na barkach ekipy Bartla. Liberalne skrzydło obozu piłsudczykowskiego znalazło się w dwuznacznej sytuacji. Z jednej strony nie było przychylne Miedzińskiemu i konserwatystom w rządzie Piłsudskiego, a z drugiej stanęło wobec konieczności obrony gabinetu przed atakami opozycji. Intencją rządu Piłsudskiego było rozszerzenie wpływów na środowiska przemysłowe i ziemiańskie – popierające dotychczas narodową demokrację. Równocześnie wzrastał niechętny stosunek lewicy parlamentarnej (w szczególności PPS) do rządu, ponieważ socjaliści nie doprowadzili do przedterminowych wyborów, a Meysztowicza i Niezabytowskiego traktowali jako „zajadłych wrogów demokracji”[489]. Poszukiwanie poparcia wśród dotychczasowego elektoratu narodowej demokracji wynikało ze świadomości zbliżających się wyborów parlamentarnych, do których przygotowali obóz piłsudczykowski nie sanacyjni liberałowie, lecz „pułkownicy”.

Grupa „pułkowników” w przygotowaniach do wyborów parlamentarnych 1928 roku. Powstanie Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem

Dostępny materiał źródłowy dowodzi braku projektowania strategii wyborczej przed końcem 1926 r. W marcu roku następnego Prystor przygotował notatkę ze spotkania Piłsudskiego z prominentnymi politykami sanacyjnymi w mieszkaniu Sławka. Spotkanie odbyło się 8 marca, ale z notatki wynika, że nie było pierwszym tego typu. Na zebraniu 8 marca Komendant zwrócił się do współpracowników z prośbą o wyjście z inicjatywą, która pozwoliłaby na uzyskanie w zbliżających się wyborach parlamentarnych 60–80 mandatów[490]. Było to za mało, żeby sprawować władzę w sposób parlamentarny, ale – jak wspominał po latach Świtalski – Piłsudski liczył na kilkadziesiąt mandatów „w nadziei, że ta nieliczna grupa posłów może czy to rzeczowymi argumentami, czy to techniczną obstrukcją utrudnić Sejmowi jego opozycyjne podrygi”[491]. Korespondują z tym słowa Świtalskiego, o kilka miesięcy późniejsze od wypowiedzi Piłsudskiego, skierowane do przywódcy chadecji – Józefa Chacińskiego: „Jeżeli wybory nie rozstrzygają o rządach, to można tym otwarciej i dobitniej stawiać konieczność poprawy konstytucji. Jeżeli nie chodzi o władzę, można mniej liczyć się z ilością mandatów”[492]. Sławek opowiadał się za pozostawieniem dotychczasowej ordynacji wyborczej, co było zgodne z przekonaniami Piłsudskiego. Spośród najważniejszych „pułkowników” na marcowym spotkaniu obecni byli Walery Sławek, Aleksander Prystor i Bogusław Miedziński. W dyskusji wzięli też udział wicepremier Kazimierz Bartel, minister spraw wewnętrznych gen. Sławoj Felicjan Składkowski, inspektor armii gen. Edward Śmigły-Rydz, płk Bolesław Wieniawa-Długoszowski, redaktor „Głosu Prawdy” Wojciech Stpiczyński oraz Henryk Józewski z Gabinetu Prezesa Rady Ministrów[493]. Wśród uczestników zabrakło Kazimierza Świtalskiego, który w przygotowaniach do wyborów parlamentarnych odgrywał – wraz ze Sławkiem – kluczową rolę. Niewykluczone więc, że jego nieobecność wynikała z niedyspozycji zdrowotnej lub była spowodowana wypełnianiem innych obowiązków – możliwe, że o charakterze politycznym.

Inna notatka Prystora ze spotkania Piłsudskiego i jego współpracowników pochodzi z 12 marca 1927 r. Tego dnia obecni byli Ignacy Mościcki i Kazimierz Bartel, co jest znamienne, ponieważ Komendant powiedział, że nie wyklucza rozejścia się „na przykład z p. Bartlem, na tle takiego lub innego rozstrzygnięcia sprawy wyborów”. Powiedział też: „Nie przewiduję tego, ale stwierdzam, że jest to możliwe, bo mogę rozejść się z konserwatystami lub innymi”[494]. Prawdopodobnie do rozbieżności dochodziło na tle ordynacji wyborczej i projektowanej już kampanii[495]. Prystor przekazał także, że Komendant nie był entuzjastą tworzenia stałego ugrupowania politycznego, a jedynie tymczasowego bloku zmontowanego na potrzeby wyborów. Pogląd Piłsudskiego był logiczny wobec głoszonej wszem i wobec niechęci do „partyjnictwa”. Widocznie „pułkownicy” podzielali ten schemat myślowy i byli gotowi na jego realizację, ponieważ to Bartel – ale nie grupa „pułkowników” – usłyszał od Piłsudskiego zapowiedź ewentualnego rozstania. Miedziński miał – zdaniem Prystora – brać udział w marcowych spotkaniach prawdopodobnie jako przeciwwaga dla Bartla, z którym nie był w dobrych stosunkach[496].

Pod wpływem spotkań Piłsudskiego z bliskimi współpracownikami wypracowano – przed końcem lipca 1927 r. – koncepcję „mężów zaufania rządu”. Nazwa pochodzi od anonimowego dokumentu Listy rządowe (Mężów Zaufania Rządu), który oznaczał inicjatywę powołania rządowej organizacji, będącej zalążkiem jednolitego ugrupowania politycznego. Dokument ten powstał jako reakcja na doświadczenia wyniesione z wyborów samorządowych, które rozpoczęły się jesienią 1926 r. W maju i czerwcu 1927 r. pojawiły się rozporządzenia MSW zawierające przepisy o głosowaniu do samorządu gminnego i powiatowego. Wnioski w sprawie „mężów zaufania rządu” powstały w głównej mierze pod wpływem wyborów do Rady Miejskiej Warszawy[497].

W marcu 1927 r. do Rady Ministrów trafił wniosek, w którym Ministerstwo Spraw Wewnętrznych domagało się rozwiązania istniejącej rady – zdominowanej przez polityków narodowej demokracji. W rządzie Piłsudskiego przeciwny temu rozstrzygnięciu był Bartel, a także konserwatyści: Meysztowicz i Niezabytowski. Sprzeciw nic nie dał – wybory do warszawskiej rady zaplanowano na maj 1927 r. Wówczas – w końcu tego miesiąca – powstała notatka (również anonimowa, bo zawierająca nieczytelne nazwisko), której autor informował o początkowym pomyśle zgłoszenia do warszawskich wyborów dwóch list. Na czele jednej miał stanąć konserwatysta Zdzisław książę Lubomirski. Na tej liście znaleźliby się też działacze gospodarczy i członkowie ugrupowania sanacyjnych liberałów, czyli Partii Pracy. W zamyśle miała być tak skonstruowana, by odebrać poparcie endecji. Na drugiej liście autor dokumentu przewidywał umieszczenie przedstawicieli tzw. lewicy sanacyjnej, a więc polityków „Naprawy”. W tym przypadku chodziło o zmarginalizowanie wpływów PPS. Wprawdzie dokument z propozycją tych rozwiązań trafił do Sławka, lecz spotkał się z oporem Świtalskiego, w którego ocenie „rozbicie naszych grup bardzo by je zdemoralizowało”. W rezultacie z inicjatywy Świtalskiego powstała jedna prorządowa lista wyborcza[498]. Znamienne jest to, że anonimowy autor przedstawił – na podstawie analizy warszawskich wyborów[499] – własną wizję strategii przed wyborami parlamentarnymi. Zalecał rezygnację z tworzenia „jednolitej organizacji politycznej obozu sanacyjnego”, a opowiedział się za sporządzeniem jednej rządowej listy, której udzieliłaby poparcia administracja państwowa. Stwierdził też, że „projekt postawienia przy wyborach do Sejmu list «rządowych mężów zaufania» wydaje się […] najlepszym”[500]. Nie wiadomo, kto był autorem tej notatki – niewykluczone, że osoba działająca z inspiracji Sławka[501]. Niezależnie od tego, notatka została przekazana do Piłsudskiego właśnie za pośrednictwem Sławka[502].

Dokument Listy rządowe (Mężów Zaufania Rządu) stanowił świadectwo sprecyzowania poglądów zawartych w notatce. Za programowy cel nowej organizacji anonimowy autor uznał poparcie dla działań rządowych zmierzających do sanacji państwa, a także pomoc w zwalczaniu istniejących partii politycznych. Opowiedziano się też za doprowadzeniem do stworzenia platformy porozumienia między Radą Ministrów a społeczeństwem, jaką mieli stanowić „mężowie zaufania rządu”. Autor tego projektu zwracał uwagę, że w gronie „mężów zaufania rządu” powinny się znaleźć postacie odgrywające rolę lewicy niepodległościowej z okresu jej przychylności wobec Józefa Piłsudskiego. Odwoływano się więc do konieczności stworzenia zaplecza politycznego dla piłsudczyków. Intencją autora koncepcji było zjednoczenie zróżnicowanych światopoglądowo podmiotów – pod warunkiem woli podjęcia przez nich współpracy z rządem oraz odejścia od partyjnych powiązań. Założono, że „mężowie zaufania rządu” będą mieli kontakt ze społeczeństwem za pośrednictwem rozmaitych organizacji, także gospodarczych i oświatowych. Przyjęto, że Rada Ministrów „uważać ich będzie za swoich mężów zaufania przy rozpatrywaniu spraw lokalnych, udzielaniu kredytów, koncesyj itp.”. Nie było konieczne, by „mężowie zaufania rządu” po wyborach stworzyli jeden klub parlamentarny – miało ich łączyć solidarne poparcie wobec rządowych posunięć, zwłaszcza dotyczących walki z partiami i działań mających na celu wzmocnienie autorytetu Rady Ministrów.

W pierwszej połowie lata 1927 r. nie było jeszcze gotowego projektu utworzenia jednej organizacji piłsudczykowskiej w formie politycznego ugrupowania, które nazwano Bezpartyjnym Blokiem Współpracy z Rządem Józefa Piłsudskiego. Kształtujące się w obozie piłsudczykowskim koncepcje były zgodne z ogólną zasadą polityki polaryzacji sił politycznych, opartą na dominacji działań destrukcyjnych nad konstruktywnymi. Obowiązkiem rządu z natury rzeczy było prowadzenie polityki państwa, a nie sporów partyjnych czy ideologicznych. Odmiennie wyglądała ta kwestia w przypadku typowych rządów koalicyjnych. Przy okazji wyborów ideologie mają silne oddziaływania we własnych kręgach partyjnych, ale do ogółu bezpartyjnych obywateli docierają przede wszystkim uniwersalnie sformułowane kategorie działania. Stanowiący władzę wykonawczą rząd do społeczeństwa przemawia jako reprezentant ogółu obywateli – nie zaś ewentualnej koalicji partyjnej, a tym bardziej jednej dominującej partii.

O późniejszym ukierunkowaniu na współpracę z władzą wykonawczą świadczyło to, że BBWR nie miał w nazwie „współpracy z Sejmem i Senatem”. W ramach koncepcji „mężów zaufania rządu” zarys koncepcji Bloku był widoczny w tym, że jako drugoplanową kwestię potraktowano różnice światopoglądowe. Pomocna w działaniach „mężów zaufania rządu” miała być administracja państwowa i wojewódzkie organizacje społeczne[503]. W dokumencie uznano za konieczne „dopasowanie administracji do zadań wyborczych”, co zlecono specjalnej komisji tworzonej przez Kazimierza Bartla, Sławoja Felicjana Składkowskiego, Gustawa Dobruckiego, Maurycego Jaroszyńskiego i Henryka Józewskiego. Zadanie to nie zostało powierzone „pułkownikom”. Wyjątkiem była obecność w tej komisji Składkowskiego. Ten jednak nie zaliczał się do prominentnych „pułkowników”, lecz pełnił funkcję zaufanego wykonawcy poleceń ówczesnej elity władzy. W dokumencie odwołano się też do potrzeby powołania Głównego Komitetu Wyborczego, w którego ramach miało funkcjonować czasopismo „Rolnik” – inspirowane przez Sławka[504]. Koncepcje przygotowywane doraźnie miały w perspektywie prowadzić do etatyzmu. Wartością, także w polityce oświatowej, powinno być wychowanie propaństwowe.

Autor programowej koncepcji przygotował projekt organizacyjny – przewidując, że Kazimierz Świtalski, Henryk Józewski oraz Walery Sławek uzgodnią listę „mężów zaufania rządu”. Mieli wybrać po jednej osobie – uznanej za odpowiednią – w każdym powiecie. Tym samym decyzja ta znalazłaby się w gestii dwóch prominentnych „pułkowników” – Świtalskiego i Sławka oraz postaci z kręgu oddziaływania grupy, Józewskiego. Nieznany z nazwiska autor koncepcji proponował – jako jedną z możliwości – wybranie płk. Adama Koca na męża zaufania w województwie lwowskim. Analogiczną propozycję dla województwa stanisławowskiego stanowiła kandydatura prof. Leona Kozłowskiego, który wówczas był identyfikowany z piłsudczykowską lewicą skupioną w Związku Naprawy Rzeczypospolitej (w latach trzydziestych wszedł do grupy „pułkowników”). W organizowanie akcji przedwyborczej miał być zaangażowany Bronisław Pieracki[505].

Wacław Jędrzejewicz w Kronice życia Józefa Piłsudskiego (zapiska z maja 1927 r.) podał, że Sławek „bywał w Belwederze często, zazwyczaj nocą, i omawiał z Piłsudskim zagadnienia stworzenia nowego ruchu, co wkrótce przybrało formę Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. I Piłsudski zachodził do Sławka na ul. Chopina 2, na długie rozmowy z nim i z innymi. To samo dotyczy drugiego starego przyjaciela – Prystora”[506]. W słowach tych zawarte jest pewne uproszczenie, ponieważ wiosenne miesiące 1927 r. nie przyniosły wypracowania koncepcji funkcjonowania specyficznego ugrupowania, jakim był BBWR. Komendant w większym stopniu liczył na pomysły współpracowników. Zdaniem Jerzego Halbersztadta kluczową „rolę odegrali wówczas dwaj ludzie; Walery Sławek i Kazimierz Świtalski, kładąc tym samym podwaliny pod pozycję tzw. grupy pułkowników w elicie władzy. Nie jest możliwe bliższe określenie, co w koncepcji wyborczej późniejszego BBWR było ich dziełem, a co należy przypisać Piłsudskiemu”[507]. Na udział Sławka w wypracowaniu tej wizji zwraca uwagę Składkowski, którego zdaniem „koncepcja bezpartyjnej organizacji parlamentarnej dla poparcia państwowotwórczych poczynań rządów, którym charakter, ideę i program nadawała indywidualność Józefa Piłsudskiego […], powstała w samotnych, tajnych, nocnych rozmowach w Belwederze Komendanta ze Sławkiem”[508]. Składkowski wskazał też na wpływ Miedzińskiego. Znamienne jest, że nie wymienił Świtalskiego. Raczej jest to świadectwem tajonej animozji, jaka mogła ujawnić się w ich wzajemnych relacjach – w grudniu 1927 r. – na tle rywalizacji o wpływ na organizowanie kampanii wyborczej obozu piłsudczykowskiego.

O istotnym znaczeniu Kazimierza Świtalskiego w omawianym okresie przekonany był Janusz Jędrzejewicz. Jego zdaniem Świtalski cieszył się zaufaniem Piłsudskiego oraz miał bliskie relacje przede wszystkim z Adamem Skwarczyńskim i Walerym Sławkiem, których określił jako własnych przyjaciół. Jędrzejewicz wspominał: „[Stosunek Świtalskiego do Skwarczyńskiego i Sławka] ułatwił mi możność porozumienia się z nim, mimo że niewątpliwie byliśmy obaj zrobieni z bardzo różnej gliny”. Dopiero w okresie opracowywania postanowień nowej konstytucji zaczęły narastać rozbieżności w relacjach Świtalskiego ze Sławkiem i Skwarczyńskim. Przesłanki do tych rozbieżności zauważalne były w charakterystyce Świtalskiego, jaką przedstawił Jędrzejewicz: „Wybitnie inteligentny, o bystrej i szybkiej orientacji, o znacznej ekspansywności temperamentu życiowego, zawołany tennisista, tancerz i taternik, w świecie polityki był chłodnym, ostrożnym graczem, który cele wskazane przez Komendanta realizować pragnął za pomocą metod czysto taktycznych. Zawsze mi się wydawało, że właściwie strona taktyczna polityki najbardziej go interesowała i że w sferze taktyki czuł się najpewniej i najswobodniej. W praktyce – tak to przynajmniej rozumiałem – chwilowy stan sił politycznych był zagadnieniem bliższym dla niego niż osiągnięcie strategiczne bardziej odległych celów. W przeciwstawieniu do Sławka nie posiadał prawdopodobnie jasnej wizji przyszłości, ku której zmierzać się pragnęło”[509]. W okresie przygotowywania do wyborów w 1928 r. pragmatyzm Świtalskiego i ideowość Sławka idealnie się uzupełniały – stwarzając przed obozem piłsudczykowskim realne szanse na powodzenie.

Paweł Duber krytykuje założenie, że zapowiedzią powołania BBWR były słowa Sławka, przedstawione na spotkaniu z konserwatystami w ramach zjazdu w Dzikowie (14–16 września 1927 r.). Sławek mówił tam o „nowej reprezentacji politycznej”, ale podkreślił, że środowisko polityczne Komendanta nie wypracowało wspólnego stanowiska w tej sprawie[510]. Możliwe, że w ten sposób wskazał na zarysowujące się rozbieżności między sanacyjnymi liberałami a „pułkownikami” – mimo że tylko Miedziński był członkiem rządu. Faktycznie wpływ na decyzje dotyczące projektowanej strategii wyborczej mieli w głównej mierze „pułkownicy”. Nie jest jednak wykluczone, że Sławek wskazał na odmienne od jego własnych poglądy, jakie mógł mieć Świtalski. Nie wiadomo, czy tak rzeczywiście było, ale Duber zwraca uwagę na pojawienie się w koncepcji „mężów zaufania” idei inicjowania dwóch list wyborczych – „lewicowej” i „prawicowej”. „Mężowie zaufania” na tych listach mieli być wybierani spośród członków organizacji społecznych. Świtalski był przeciwny dzieleniu list, dlatego opowiadał się za jednolitą wyborczą listą rządową. Finalnie zdecydowano się na rozwiązanie Świtalskiego, który prawdopodobnie uzyskał poparcie innych „pułkowników”, a niewątpliwie Piłsudskiego. Ten wariant oznaczałby potwierdzenie istotnej, choć nie doktrynalnej rozbieżności[511]. Wynikała ona z odwołania się do koncepcji oddolnej organizacji społeczeństwa, którą rozwinął po śmierci Komendanta Sławek, inicjując Powszechną Organizację Społeczną. Głęboka geneza tej koncepcji wiąże się z fundamentem samorządu terytorialnego, jakim było gminowładztwo. Jej słabością były działania odgórne – mające prowadzić do inicjatyw oddolnych, co odbierało tym inicjatywom autentyzm, spontaniczność i pluralizm kierunków działania. Ten problem będzie się ujawniał w coraz większym stopniu w kolejnych latach rządów sanacyjnych.

Przedstawianie różnych koncepcji wymagało kompromisu i na taki zdecydował się Sławek. Możliwe też, że jego propozycje nie były jeszcze skonkretyzowane, dlatego był gotowy szybciej z nich zrezygnować. Mogą o tym świadczyć wspomnienia Miedzińskiego, chociaż nie w każdym fragmencie znajdujące odzwierciedlenie w innych źródłach, dlatego wymagające krytycznej oceny. Miedziński opisał własne spotkanie ze Sławkiem i Bartlem, które odbyli z inicjatywy Piłsudskiego. Dokładna data spotkania nie jest znana („Po raz drugi mówił o tym samym ze mną Komendant w roku 1927”). Miedziński stwierdził: „Odbyliśmy więc we trzech konferencję, na której Sławek wysunął projekt wystąpienia z własną listą wyborczą. Bartel zajął stanowisko bezwzględnie negatywne […]. Wróżył Bartel, że się po prostu «ośmieszymy»”. Miedziński miał się przychylić do stanowiska Sławka, ponieważ uznał, „że taktyka wprowadzania do Sejmu ludzi reprezentujących politykę Komendanta poprzez listy poszczególnych partii lewicy i centrum nie wytrzymuje próby, jest zbyt skomplikowana i prowadzi do konfliktów między zobowiązaniami wobec tych partii a ideologią własną, względnie polityką państwową Komendanta”[512]. Zdaniem Miedzińskiego Piłsudski opowiedział się za stanowiskiem Sławka i jego, a Bartel niechętnie uznał to rozstrzygnięcie. W rezultacie – w ocenie Miedzińskiego – na takiej płaszczyźnie miał powstać późniejszy BBWR.

Nie zachowały się notatki Świtalskiego sporządzone między początkiem 1927 a 8 listopada 1927 r. Po II wojnie światowej Świtalski próbował dokonać retrospektywnej oceny tego okresu, który jego zdaniem „był o tyle ważny, że w miesiącach letnich i jesiennych 1927 r. odbyły się rozmowy, wynikiem których było ustalenie taktyki rządowej w czasie przed wyborami marcowymi 1928 r. i powzięcie decyzji o stworzeniu ugrupowania politycznego, które przybrało nazwę BBWR”[513]. Dalej Świtalski podaje, „że rozmów tych było dość dużo. Inicjatywa tych rozmów wychodziła od Piłsudskiego jako ówczesnego premiera”[514]. W spotkaniach z Piłsudskim dotyczących strategii przed zbliżającymi się wyborami często brali udział członkowie rządu: Bartel i Składkowski. Świtalski zastrzega: „Nie wszystkie jednak rozmowy na temat akcji przedwyborczej odbyły się przy udziale wszystkich wyżej wymienionych osób. Wykonawcami zleceń Piłsudskiego na odcinku społecznym miał być Sławek, a na odcinku administracyjnym ja i dlatego Piłsudski częściej nas obu wzywał”[515].

Ze wspomnień Świtalskiego wynika, że formy działania w kampanii wyborczej powstały z inicjatywy Piłsudskiego. Komendant odwoływał się do czasów I wojny światowej, powołując się na projekt Organizacji A i Organizacji B. Cel stanowiło łączenie ludzi o zróżnicowanych poglądach. Podstawowym warunkiem było przedłożenie „interesu ogólnego”, czyli państwa, ponad partykularne korzyści partyjne. W tej koncepcji pozostawiano szeroki zakres swobód w dziedzinie indywidualnego światopoglądu, ideologii czy uznawanej doktryny. Po raz kolejny jednak tylko przy założeniu, że praktyka, a więc działanie, będzie przedłożona ponad teorię, określaną pejoratywnie jako „doktrynalizm”[516]. Tym samym ujawniły się autorytarne tendencje w myśleniu grupy „pułkowników”, ponieważ ze słów Świtalskiego wynika, że wybory miały stanowić eksperyment pozwalający oszacować, na jakie poparcie może liczyć organizacja opierająca się na wytycznych Piłsudskiego. Nie żywiono nadziei na uzyskanie poparcia na tyle dużego, by po wyborach móc rządzić samodzielnie, a jednak grupa „pułkowników” nie zamierzała dzielić się władzą. Źródłem tego nastawienia był Piłsudski[517].

Jedynie w ogólnym zarysie na rekonstrukcję wydarzeń poprzedzających utworzenie BBWR pozwalają fragmenty zachowanych wspomnień Janusza Jędrzejewicza. Polityk ten stwierdził: „Pod koniec 1927 roku zaprosił mnie Sławek do siebie. Zastałem u niego Kazimierza Świtalskiego. Obaj ci panowie zakomunikowali mi, że w myśl wytycznych Komendanta powstać ma formacja polityczna pod nazwą Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, która weźmie udział w najbliższych wyborach i którego zasadniczymi celami będzie danie państwu nowej konstytucji oraz przez utworzenie silnej grupy parlamentarnej ułatwienie rządowi spokojnej pracy w oparciu o rozumiejącą konieczności państwowe opinię publiczną”. Jędrzejewicz dodał, że już wówczas przyjęto, iż Sławek obejmie kierownictwo nad BBWR, a Świtalskiemu została powierzona rola jego najbliższego współpracownika[518].

Koncepcja bloku nie powstała w konsekwencji jednorazowego rozstrzygnięcia, lecz klarowała się stopniowo dopiero od września 1927 r. – pod wpływem spotkań Piłsudskiego ze współpracownikami. Nie były to spotkania tylko z „pułkownikami”, ponieważ – oprócz niektórych członków rządu Piłsudskiego i wyższych rangą urzędników – brali w nich też udział prezes Banku Gospodarstwa Krajowego Roman Górecki i prezes Państwowego Banku Rolnego Seweryn Ludkiewicz. Organizatorem spotkań był nowy szef Gabinetu Prezesa Rady Ministrów Henryk Józewski. To on wpadł na pomysł inicjowania tzw. wojewódzkich komitetów regionalnych, które przekazywały – przez Gabinet – rozmaite informacje oraz pomysły do premiera i urzędów centralnych. Wojewódzkie komitety regionalne działały półoficjalnie – niejawnie. Komitetom nadano formę samoorganizacji społecznej, co nie było zgodne z prawdą. Selekcję ich członków przeprowadzał Józewski, który odwoływał się do wojewodów – czyniąc ich przewodniczącymi poszczególnych Komitetów. Przewidywano, że wojewoda może zrezygnować z przewodniczenia, ale wówczas delegował odpowiednią osobę na to stanowisko. Wojewodowie wskazywali również szeregowych członków komitetów, którymi zostawali popierający obóz piłsudczykowski lokalni urzędnicy i postacie z propiłsudczykowskich organizacji społecznych[519].

W rezultacie samoorganizacja stawała się fikcją, ponieważ była sterowana przez administrację państwową, która działała w kierunku pozyskania możliwie największego poparcia dla rządu na obszarze II Rzeczypospolitej w zbliżających się wyborach parlamentarnych[520]. Trzeba jednak docenić funkcjonalność takiego rozwiązania.

Na posiedzeniu Gabinetu Prezesa Rady Ministrów 13 października 1927 r. ówczesny delegat ministra spraw wojskowych w Ministerstwie Rolnictwa Bronisław Pieracki skrytykował koncepcję Józewskiego. W tym okresie Pieracki był na tyle blisko grupy „pułkowników”, że uzasadnione jest uznanie go za jednego z jej członków. Pierackiego (od 1924 r. w randze pułkownika) łączyła z grupą „pułkowników” przeszłość legionowo-peowiacka[521]. Zdaniem Pierackiego, wojewódzkie komitety regionalne w ujęciu Józewskiego mogą paść ofiarą „przewagi analizy ze szkodą pociągnięć syntetycznych na terenie regionów oraz dadzą możność dowolnego rozbudowania szerokiego programu, które w obecnym gorączkowym okresie pracy są niepożyteczne”. Dlatego przekonywał: „Zdaniem moim pracę wojewódzkich komitetów regionalnych należy od razu ująć w ogólne dyrektywy obliczone na krótkie etapy (praca na krótkiej fali)”[522]. W ten sposób zasugerował, że taktyka Józewskiego może okazać się bezowocna i doprowadzi do sytuacji, w której komitety regionalne nie będą się zajmowały priorytetowymi kwestiami aktualnej polityki. Przedstawił też własne propozycje w postaci „pracy nad wzmocnieniem władzy wykonawczej na wszystkich szczeblach”. Do tego w ocenie Pierackiego konieczne było zwalczenie „partyjnictwa”: „Wszystkie dotychczasowe stronnictwa polityczne nie nadają się do bazowania na nich twórczych prac, potrzebnych do reorganizacji Państwa i wychowania społeczeństwa. Ludzie, którzy dotychczas są zaangażowani w służbie interesów partii, są w ogromnej większości twórczo-politycznie nieużyteczni”[523]. Drogą do walki z mankamentami systemu parlamentarnego miało być dążenie „do dalszego rozbicia stronnictw, które od maja 1926 r. zostały w dużym już stopniu zachwiane i rozbite”.

Realizacja tego zamierzenia nie była jednotorowa. Pieracki uznał, że można by ów cel osiągnąć na drodze przekonania lokalnych przywódców partyjnych do opowiedzenia się po stronie obozu piłsudczykowskiego – odwołując się do szeroko pojętego interesu państwa. Proponował też kompromitowanie i dyskredytowanie stronnictw politycznych przez ukazanie, że wobec rządów sanacji pozbawione są perspektyw. Za pomocną w tych zabiegach Pieracki uznał propagandę ukazującą w negatywnym świetle politykę stronnictw parlamentarnych – jako sprzeczną z racją stanu. Wskazywał na możliwość pozbawienia partii źródeł finansowania ze strony rozmaitych organizacji społeczno-gospodarczych. Opowiadał się za likwidacją mniejszych ugrupowań oraz za naciskiem administracyjnym na większe organizacje. W wypowiedzi Pierackiego pojawiło się także odwołanie do koniecznych zabiegów, wskazujących na „świństwa obecne, brudne sprawki [z] przeszłości czynnych partyjniaków. Konsekwentnie prowadzić należy akcję demaskującą ich w opinii publicznej i na drodze sądowej”. Pierackiemu zależało na pozyskiwaniu do obozu piłsudczykowskiego postaci nadających się do kandydowania w wyborach, pracy w samorządzie, administracji i działalności w związkach zawodowych.

Na zakończenie Pieracki położył nacisk na znaczenie samorządów: „Wpoić należy przekonanie, że drogą, którą obywatel ma się wyrabiać i przechodzić szkołę pracy społecznej i organizacyjnej, są samorządy. Praca nad podniesieniem dobrobytu kraju musi iść drogą doskonalenia życia od dołu, pobudzania energii regionalnej, doskonalenia i ułatwiania pracy szerokich mas, nie zaś drogą machinacji polityczno-finansowych przedstawicieli tychże regionów”. W odwołaniu do koncepcji samorządów obecna była wyraźnie kalkulacja polityczna: „Badać należy środowiska dojrzałe do nowych wyborów, rozwiązywać źle funkcjonujące samorządy, przepracowywać problemy lokalne zaufanymi ludźmi, współpracować przy tworzeniu list i taktyki wyborczej”.

Wejście polityki na grunt regionalizmu stanowiło dla lokalnych grup największe zagrożenie i być może stąd brały się trudności w jej realizacji. Równocześnie „pułkownicy” dążyli do podniesienia poziomu świadomości politycznej społeczeństwa Rzeczypospolitej poprzez samorządy. Świadczą o tym słowa wypowiedziane przez Walerego Sławka 14 grudnia 1928 r. podczas plenarnego posiedzenia sejmowego klubu BBWR: „Na pracy zrzeszeń i samorządów terytorialnych musi się podnosić wyrobienie polityczne obywatela. To dopiero może go obronić od oszustów i demagogów”[524]. „Pułkownicy” ze Sławkiem na czele wierzyli, że drogą inicjatyw samorządowych możliwe będzie oddziaływanie idei propaństwowej na obywateli. Sięganie po gloryfikację państwa było uzasadnione ponadstuletnim brakiem państwowości, jednak pomijało istotę problemu: idea państwa jako takiego jest tożsama z ideą sprawowania odgórnej, centralistycznej władzy. Mówiąc najprościej: państwo jako takie nie ma idei – jest tylko formą organizacji życia społecznego.

Zapoczątkowaną przez Pierackiego krytykę Józewskiego poparł ówczesny szef sztabu Dowództwa Okręgu Korpusu nr VI we Lwowie[525] – płk Adam Koc. Od września 1927 do lutego 1928 r. istniały komitety w dziewięciu województwach. O wadze zagadnienia świadczy 21 kolejnych posiedzeń Gabinetu, na których omawiano sprawy narodowościowe i wyznaniowe Rzeczypospolitej oraz dotyczące polityki gospodarczej. Przyniosło to – w rezultacie starań Gabinetu – wydanie w listopadzie 1927 r. przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych okólnika W sprawie studiów nad stosunkami województw jako jednostek regionalnych i wojewódzkich programów działania. Podobnie – z inspiracji Gabinetu – w styczniu 1928 r. prezydent Mościcki wydał rozporządzenie o organizacji i zakresie działania administracji ogólnej[526]. Mimo to w słowach wypowiedzianych przez Koca (należącego do lwowskiego Wojewódzkiego Komitetu Regionalnego) na posiedzeniu z 28 października 1927 r. zawarty był zarzut pod adresem Józewskiego, że pod jego kierownictwem Gabinet PRM nieumiejętnie pośredniczył w relacjach między rządem centralnym w Warszawie a ośrodkami lokalnej władzy[527]. Tym samym wojewódzkie komitety regionalne nie stały się zaczynem masowej organizacji prorządowej.

Rozbieżności w dużym stopniu determinowała rywalizacja współpracowników Komendanta o to, komu zostanie powierzone kierownictwo nad przygotowaniami do wyborów parlamentarnych. Zdaniem Andrzeja Chojnowskiego „spory wokół kluczowego zagadnienia metod sprawowania władzy oraz form funkcjonowania obozu sanacyjnego przyspieszyły konsolidację grupy oficerów-legionistów, skierowanych przez Piłsudskiego do pracy w aparacie cywilnym. Od lata 1927 r. przekształcili się oni wyraźnie w środowiskową grupę nacisku. W tym kontekście rozwój wydarzeń w drugiej połowie tegoż roku stanowił genezę zjawiska, nazwanego później przez Stanisława Mackiewicza «erą pułkowników»”[528]. Istotne jest, że Sławek, Prystor, Świtalski i Miedziński byli już „pułkownikami” przed zamachem majowym[529]. Od lata tego roku uczestnicy spotkań z Piłsudskim zauważali szczególną rolę Sławka w tym gronie. Sprawia to, że uzasadnione jest określenie Sławka mianem nieformalnego przywódcy grupy „pułkowników”. Pieracki i Koc uznali autorytet Sławka i zacieśnili wzajemną współpracę w kolejnych latach w ramach grupy „pułkowników”.

Zdaniem Chojnowskiego Sławek lepiej niż inni piłsudczycy rozumiał sposób myślenia Piłsudskiego, a z Komendantem łączyły go przede wszystkim więzi wynikające z doświadczeń wspólnej przeszłości w niepodległościowym odłamie ruchu socjalistycznego, następnie w Legionach i POW. Pewne rozbieżności musiały ustępować dążeniu do kompromisu, opartego na wzajemnym zaufaniu. To z inicjatywy Komendanta Sławek został nieformalnym przywódcą grupy „pułkowników”. Grupa ta nie powstała wraz z uznaniem wyjątkowej pozycji Sławka w nieformalnej hierarchii, ponieważ rzeczywistym jej twórcą był Piłsudski. Do tego grupa uległa poszerzeniu – o Pierackiego i poniekąd Józewskiego, który z „pułkownikami” współpracował, mimo że był w bliskim kontakcie z Bartlem. Dowodzą tego wydarzenia z okresu bezpośrednich przygotowań do wyborów parlamentarnych. Świtalski rozmawiał z Pierackim 13 listopada 1927 r. Wówczas zapowiedział, że Pieracki zostanie zaangażowany do pracy w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych[530]. Kilka dni później Świtalski omówił z Pierackim żądania co do zadań Centralnego Towarzystwa Rolniczego, które grupowało regionalne towarzystwa rolniczo-handlowe z terenów dawnego Królestwa Kongresowego. Obaj uzgodnili przeprowadzenie takich zmian w prezydium CTR, by możliwie najbardziej osłabić wpływy narodowej demokracji w jego strukturze[531]. W celu realizacji tego zamierzenia Pieracki rozmawiał z ziemianinem, jednym z przywódców Stronnictwa Chrześcijańsko-Rolniczego, senatorem Janem Steckim[532]. Zacieśniał się także związek Koca z grupą „pułkowników”. W listopadzie 1927 r. Świtalski omawiał z Kocem sytuację wewnętrzną w ugrupowaniach sanacyjnych liberałów i piłsudczykowskiej lewicy – Partii Pracy i „Naprawie”[533]. W rozmowie (13 listopada 1927 r.) z dowódcą Okręgu Korpusu X Przemyśl gen. Andrzejem Galicą polecił Koca jako osobę, z którą można uzgadniać posunięcia mające na celu wpływanie na starostów przed zbliżającymi się wyborami[534]. W listopadzie 1927 r. Koc przekazywał Świtalskiemu informacje o sytuacji politycznej w Lublinie[535]. Pełnił więc funkcję pośrednika, podobne zadania wykonywał w relacjach Świtalskiego z wojewodą lwowskim Piotrem Dunin-Borkowskim[536]. Inna była rola Józewskiego, który wraz ze Sławkiem i Świtalskim został oddelegowany do organizowania wyborów. W praktyce jednak o charakterze podejmowanych działań decydowali głównie Sławek i Świtalski.

Znaczenie Sławka i Świtalskiego było niepodważalne. Świtalski był w większym stopniu usposobiony do działalności praktycznej niż Sławek, dlatego wywierał większy wpływ na bieżące przygotowania wyborcze[537]. Dnia 28 listopada 1927 r. ukazało się rozporządzenie prezydenta rozwiązujące Sejm i Senat, ponieważ upłynęła kadencja parlamentu. Oznaczało to początek przejścia od fazy dyskutowania o rozmaitych koncepcjach do praktycznej działalności. Tę podjęła grupa „pułkowników”, w głównej mierze Świtalski. W teorii zwierzchnikami Świtalskiego byli wicepremier Bartel, minister spraw wewnętrznych Składkowski i powiązany z masonerią wiceminister spraw wewnętrznych Maurycy Jaroszyński. W rzeczywistości Świtalski podlegał bezpośrednio Piłsudskiemu. Był świadomy własnej pozycji w nieformalnej hierarchii piłsudczyków. W diariuszu pod datą 2 grudnia 1927 r. zapisał notatkę z rozmowy z ówczesnym wojewodą wileńskim Władysławem Raczkiewiczem: „Przestrzegłem wojewodę Raczkiewicza przed najrozmaitszymi niepowołanymi emisariuszami legitymującymi się upoważnieniami Komendanta, których brać należy bardzo ostrożnie, kontrolować ich zamiary z moimi instrukcjami, gdyż tylko ja i płk Sławek mamy wytyczne polityczne od Komendanta i nikt więcej”[538]. Mocną pozycję w kręgu sanacyjnej elity władzy Świtalski zawdzięczał również bliskiemu kontaktowi ze Sławkiem i Prystorem.

Od jesieni 1927 r. Świtalski prowadził negocjacje z przedstawicielami ugrupowań lewicy parlamentarnej, utrzymywał kontakt z grupami przychylnymi rządowi, zmierzał do oddziaływania na lokalną administrację – posuwając się do jawnych nacisków. Obrazują to jego zapiski w diariuszu. Dnia 10 listopada 1927 r. odbył rozmowę z szefem Wydziału Bezpieczeństwa w Urzędzie Wojewódzkim we Lwowie i w Poznaniu Aleksandrem Rutkowskim (pełniącym tę funkcję w latach 1927–1928). Z rozmowy tej wynika, że dziennik narodowej demokracji we Lwowie „Gazeta Poranna” był gotowy – za 5000 zł miesięcznej subwencji – popierać piłsudczyków w czasie kampanii wyborczej[539]. W zapisce pod hasłem „Konferencja Świtalskiego ze starostą Hejmanem (Ciechanów)” z 19 listopada 1927 r. Świtalski stwierdził: „Hejman robi wrażenie człowieka nieszczerego, ale najprawdopodobniej przy nacisku i strachu będzie wykonywał polecenia, przy ścisłej jednak kontroli”[540]. W notatce z tego samego dnia – „Dyr. Świtalski – starosta dr Łazarz (Maków)” – zapisał: „Starosta Łazarz człowiek spokojny, zrównoważony, będzie działał według instrukcji z niedużym jednak tupetem, który nie leży widocznie w jego temperamencie”[541]. W kolejnym miesiącu – 16 grudnia – Świtalski odbył w Lublinie rozmowę z kilkoma starostami, którą relacjonował następująco: „Rozpocząłem swoje przemówienie od zaznaczenia, że rząd ma prawo podobnie jak i każdy inny czynnik wpływać na przebieg wyborów, o ile ten wpływ ograniczy się do nacisku moralnego na wyborców i na wpływanie na ludzi mających jakiekolwiek znaczenie na tym terenie. Starostowie będą mieli za zadanie patronować i kontrolować akcję społeczną idącą na korzyść listy rządowej”[542].

W mniejszym stopniu Świtalski angażował się w dialog z przedstawicielami ugrupowań zachowawczych, ponieważ ten prowadził Sławek, a zdarzało się, że także bezpośrednio Piłsudski. Nie oznaczało to, by Świtalski nie podejmował żadnych rozmów z konserwatystami i przemysłowcami. Z grupą przemysłowców i ziemian – Tadeuszem Sułowskim, Janem Steckim, Józefem Targowskim (obecny był również komisarz rządu na miasto stołeczne Warszawę Władysław Romuald Jaroszewicz) – Świtalski rozmawiał 11 listopada 1927 r. Na tym spotkaniu opowiedział się za linią realizowaną przez Sławka – polegającą na odradzaniu ziemianom organizowania się w osobne ugrupowanie wyborcze[543]. Aby do tego nie dopuścić, Sławek i Świtalski nie wahali się posuwać do jawnych nacisków. Senator Stecki usłyszał od Sławka bezpośrednie zapewnienie, że niezależnie od wyniku wyborów i tak będzie rządził Piłsudski oraz jego współpracownicy. Sławek stwierdził też: „Przed prawicą i sferami gospodarczymi stoi pytanie, czy Polska ma być rządzona z ich udziałem, czy bez nich. Jeśli prawica pójdzie na danie podtrzymania antypaństwowej ND, to polityka rządu będzie musiała pójść po linii zmniejszenia tej siły, jaką reprezentują sfery gospodarcze”[544]. Innym przedstawicielem kręgów zachowawczych, z którym kontaktowała się grupa „pułkowników”, był monarchista i ziemianin z województwa łódzkiego Jan Krystyn Ostrowski. Świtalski spotkał się z Ostrowskim 15 listopada 1927 r. i wówczas przekazał, że monarchiści zostaną wsparci przez rząd w okręgach o przeważającym wpływie endecji[545]. Nie było to jedyne spotkanie Świtalskiego i Ostrowskiego – do kolejnego doszło po trzech dniach. Rozmowa dotyczyła perspektyw uzyskania przez piłsudczyków wpływów w Centralnym Związku Polskiego Przemysłu, Górnictwa, Handlu i Finansów „Lewiatan”, będącym stowarzyszeniem gospodarczym dużego kapitału, którego interesy reprezentował w stosunkach z rządem i społeczeństwem[546]. Dnia 17 listopada Świtalski spotkał się z ziemianinem Janem Leonem Konopką. Rozmowa dotyczyła spraw politycznych w kontekście Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego zrzeszającego kółka rolnicze z terenu dawnej Galicji[547]. Niespełna tydzień później odbyła się rozmowa Świtalskiego z działaczem Stronnictwa Prawicy Narodowej (ugrupowania konserwatystów krakowskich) – Antonim Beaupré. Świtalski mówił o taktyce walki z endecją i „Piastem” w „Lewiatanie” oraz na terenie Małopolski Wschodniej[548]. Wojewodzie łódzkiemu Władysławowi Jaszczołtowi polecił Świtalski (26 listopada 1927 r.) poszukiwanie ziemian zaangażowanych w działalność społeczną, akceptowanych przez ludność chłopską, a jednocześnie gotowych do zerwania z narodową demokracją[549]. Po upływie kilku dni od spotkania z Jaszczołtem Świtalski przekazał (29 listopada) publicyście Marianowi Sobolewskiemu nazwiska ziemian pochodzących z okręgu ciechanowskiego – odchodzących od współpracy z endecją, a więc przydatnych w polityce rządowej[550].

Nie był to koniec polityki rugowania wpływów narodowej demokracji wśród zachowawczych kręgów. Dnia 3 grudnia 1927 r. grupa „pułkowników” w składzie: Świtalski, Sławek i Pieracki, spotkała się z ziemianami: Zdzisławem Tarnowskim, Januszem Radziwiłłem i Józefem Żychlińskim oraz senatorem, profesorem Wyższej Szkoły Handlowej (od 1933 r. Szkoły Głównej Handlowej) – Aleksandrem Jackowskim. Na spotkaniu tym poddano krytyce politykę endecji, a przede wszystkim Stanisława Strońskiego. „Pułkownicy” przekonywali konserwatystów do wejścia na listę rządową. Akceptacja tego postulatu nadal sprawiała politykom zachowawczym trudności wobec obaw o negatywne konsekwencje wizerunkowe, wynikające z obecności na jednej liście z politykami reprezentującymi orientację lewicową – kojarzoną z antyklerykalizmem[551]. Obawy podzielali politycy z kręgu lewicy parlamentarnej. Sceptyczny wobec pomysłu obecności na wspólnej liście z konserwatystami był wiceprezes Zarządu Głównego PSL „Wyzwolenie” i wicemarszałek Senatu Jan Woźnicki.

Kręgi zachowawcze zdecydowały się jednak na kompromisowe rozwiązanie. Z notatek Świtalskiego wynika, że przełomem była wizyta, jaką autorowi diariusza złożył 20 grudnia 1927 r. senator Stecki. W ocenie Świtalskiego rozmowa ta stanowiła pierwszą – choć zakamuflowaną – inicjatywę kręgów ziemiańskich zmierzającą do wyrażenia aprobaty na kandydowanie z listy rządowej[552]. Dnia 3 stycznia 1928 r. Świtalski w rozmowie z redaktorem Marianem Sobolewskim wyraził opinię, że uważa za korzystne utrzymywanie przez konserwatystów dobrych relacji z poznańską chrześcijańską demokracją oraz ich próby powiększania dystansu między chadecją a PSL „Piast”[553]. Oznacza to, że kręgi zachowawcze w intencjach grupy „pułkowników” miały osłabiać ugrupowania dawnego „Chjeno-Piasta” – przez porozumiewanie z chadecją, którą w ten sposób chciano odizolować od dawnych sojuszników. Obawy „pułkowników” o możliwość odrodzenia dawnej koalicji „Chjeno-Piasta” były na tyle duże, że Świtalski za wskazane uważał przeciwdziałanie zbliżeniu nawet tylko chadecji i „Piasta”. Odwołanie do chadecji z terenów Poznańskiego nie budzi wątpliwości, ponieważ dawna koalicja ChZJN i PSL „Piast” miała w tej części Polski najwięcej zwolenników. Blokowanie porozumienia endecji i chadecji przyniosło powodzenie, w przeciwieństwie do prób przeciwdziałania zblokowaniu chadecji z „Piastem”.

Sławek i Świtalski dobierali kandydatów na listę państwową od listopada 1927 r. W terenie decyzja o umieszczeniu na liście należała do przedstawicieli lokalnej administracji[554]. Działania podejmowane w tym kierunku obligowały do dialogu nie tylko z przedstawicielami ugrupowań zachowawczych, lecz także z postaciami reprezentującymi lewicę parlamentarną. Pierwsze posunięcia Świtalskiego odnotowane w diariuszu to podjęta na początku listopada 1927 r. próba oddziaływania na lewicowy odłam ruchu chłopskiego w celu neutralizacji wpływów PSL „Piast” na prowincji. Zdaniem Świtalskiego: „Aby przeciwdziałać partyjnictwu, jak najmniej należy się liczyć z centralami poszczególnych ugrupowań, natomiast jak najbardziej załatwiać sprawy terenowo”[555]. Postępując w duchu tego założenia, Świtalski zainicjował zawarcie 8 listopada 1927 r. tzw. układu krakowskiego, który był porozumieniem Stronnictwa Chłopskiego i „Wyzwolenia” z ugrupowaniami piłsudczykowskiej lewicy i liberałów, a więc z „Naprawą” i Partią Pracy. Tymczasowo do koalicji przystąpiło również Stronnictwo Katolicko-Ludowe. Porozumienie to miało charakter lokalny, ponieważ obowiązywało wyłącznie w województwie krakowskim. Świtalski podał, że układ miał objąć również okręg wyborczy rzeszowski[556]. „Układ krakowski” to świadectwo tego, że Świtalski czasem był zmuszony do ustępstw, ponieważ zwalczał tworzenie porozumień wyborczych na wzór paktu lanckorońskiego czy Bloku Mniejszości Narodowych. W tym przypadku ich konieczność wynikała z ugruntowanych wpływów, jakie w Małopolsce miało PSL „Piast”[557].

Takiego wyjątku Świtalski nie uczynił jednak w skali ogólnopolskiej w stosunku do PPS i PSL „Wyzwolenie”. „Pułkownik” krytycznie odnosił się do ewentualnego porozumienia wyborczego tych ugrupowań. Naczelnik Wydziału Organizacji Międzynarodowych w Departamencie Polityczno-Ekonomicznym MSZ Adam Tarnowski gościł 12 listopada 1927 r. Świtalskiego wraz z działaczem PSL „Wyzwolenie” Zygmuntem Gralińskim. W notatce poświęconej temu spotkaniu Świtalski zapisał: „Cel mój: Sparaliżować przede wszystkim próbę zawarcia sojuszu między «Wyzwoleniem» a PPS. O tej sprawie nie potrzebowałem mówić, gdyż obaj uważają tę kombinację za złą”[558]. Świtalski dostrzegał możliwość wpisania działaczy PSL „Wyzwolenie” na listy rządowe, oficjalnie jako niezależnych. Sprzeciwił się też połączeniu PSL „Wyzwolenie” ze Stronnictwem Chłopskim, co uznał jednak za swój błąd[559]. Linia polityczna Świtalskiego na tym kierunku obliczona była na dezintegrację PSL „Wyzwolenie”. Tego typu działanie zakończyło się powodzeniem na Lubelszczyźnie, w powiecie tomaszowskim, który był lokalnym bastionem „Wyzwolenia”. Piłsudczycy doprowadzili tam do jego rozłamu, a w rezultacie do osłabienia[560]. Świtalski nie cofał się przed naciskiem na działaczy tej partii. W zapisce rozmowy z członkiem „Naprawy” Wiktorem Przedpełskim z 15 listopada 1927 r. przekazał: „Przedpełski godzi się na robienie specjalnego obecnie nacisku na «Wyzwolenie» przez organizacje prowincjonalne Kółek Rolniczych”[561]. W zapisce o dwa dni późniejszej – z 17 listopada 1927 r. – odnotował, że rozmawiał z posłem „Wyzwolenia” Eustachym Rudzińskim: „Moje wrażenie, że Rudziński nie posiada wpływów w stronnictwie i nie potrafi robić nacisków w swej partii”[562]. Interesujące jest to, że w okresie przygotowań do wyborów doszło do połączenia „Naprawy” i Partii Pracy. Świtalski nie mógł być z tego zadowolony, ale nie protestował, ponieważ uzyskał obietnicę Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego z Partii Pracy i Kazimierza Kierzkowskiego z „Naprawy”, że „nie będą robić żadnych ważniejszych posunięć bez porozumienia [z nim]”[563]. W praktyce Świtalski jako jeden z „pułkowników” rywalizował ze skrzydłami obozu piłsudczykowskiego, które reprezentowali Kościałkowski i Kierzkowski. Zdaniem Świtalskiego „Kościałkowski chciałby mieć większy wpływ na układanie listy kandydatów i na robotę organizacyjno-wyborczą”[564]. Świtalski i „pułkownicy” nie dopuścili jednak do tego.

Znamienne jest, że na odcinku kontaktów z przedstawicielami kręgów zachowawczych Świtalski czasem odciążał Sławka. Podobnie czynił Sławek wobec kontaktów Świtalskiego z politykami lewicy parlamentarnej. Dnia 14 listopada 1927 r. Sławek rozmawiał z posłem PSL „Wyzwolenie” Tytusem Jemielewskim: „Ppłk Sławek przedstawił, że koncepcja bloku lewicy mogła być realna i celowa w [19]22 roku – dziś byłaby nonsensem, ponieważ blok ludowy czy blok lewicy musiałby się opierać na obecnych zgranych i skompromitowanych ludziach z lewicy, którzy w latach od [19]22 do [19]27 zeszli zupełnie z linii polityki państwowej i stanowią masę niezadowoloną, poobrażaną na Komendanta”[565]. W tej samej notatce z diariusza Świtalskiego – spisanej przez Sławka – znalazła się informacja, że sojusz lewicowych ugrupowań mógłby doprowadzić do zbliżonego porozumienia prawicy, w którym prawdopodobnie dominowałaby narodowa demokracja[566]. Przeciwdziałanie tendencjom konsolidującym lewicę nie stanowiło łatwego zadania. Znaczne były naciski chłopów podejmowane w tym kierunku. Do sojuszu z PPS chłopi mieli jednak głównie pragmatyczny stosunek. Postulowanie zbliżenia z PPS traktowali jako atut w rozmowach z piłsudczykami, a w szczególności z grupą „pułkowników”. Dowodzi tego rozmowa naczelnika Wydziału Społeczno-Politycznego MSW i bliskiego współpracownika Świtalskiego Jerzego Paciorkowskiego z senatorem z ramienia „Wyzwolenia” Wacławem Januszewskim (17 listopada 1927 r.). Januszewski powiedział Paciorkowskiemu, że traktuje „sojusz wyborczy PPS i «Wyzwolenia» za fakt dokonany”[567], lecz dodał, iż uważa to za „zło konieczne” i skutek niewłaściwej (pozbawionej dialogu) relacji rządu z „Wyzwoleniem”. Januszewski przedstawił opinię, że tendencje do zbliżenia „Wyzwolenia” i socjalistów to także wynik obaw o chęć rozbicia przez piłsudczyków ugrupowania, które reprezentował[568]. Tego typu argumentacji sprzeciwił się Świtalski w rozmowie z senatorem Woźnickim, którego „pułkownik” zdecydował się odwiedzić 23 listopada 1927 r. Świtalski krytycznie wypowiedział się o utworzeniu ewentualnego bloku PPS–PSL „Wyzwolenie”. Nie pierwszy raz Świtalski zwrócił uwagę na zagrożenie w postaci pośredniego wzmocnienia endecji w przypadku powstania takiej koalicji i dodał, że podobnym zagrożeniem jest ewentualny wzrost wpływów „Piasta”. W obawie przed zjednoczoną lewicą konserwatyści mogliby przekazać ugrupowaniom dawnej koalicji „Chjeno-Piasta” subsydia na kampanię wyborczą. Zdaniem Świtalskiego PPS zyskałaby kosztem „Wyzwolenia”, bo celem socjalistów było rozszerzenie wpływów na wieś w związku z utratą poparcia w miastach przez socjalistów na rzecz komunistów[569].

„Pułkownicy” podjęli również próbę bezpośredniego wywarcia wpływu na socjalistów – w celu uniemożliwienia powstania sojuszu wyborczego PPS i PSL „Wyzwolenie”. Pod datą 22 listopada 1927 r. Świtalski odnotował własną rozmowę z posłami PPS w Sejmie Norbertem Barlickim i Kazimierzem Pużakiem oraz z działaczem spółdzielczym Henrykiem Kołodziejskim: „W trakcie rozmowy zaznaczyłem, że inny będzie stosunek rządu do PPS, gdy ona będzie iść do wyborów sama, a inny, gdy PPS będzie iść w bloku z «Wyzwoleniem». Powiedziałem, że blok ten musimy uważać za rzecz niekorzystną dla taktyki rządu, gdyż zmniejsza on szanse osłabienia endeków”[570]. Kiedy Barlicki i Pużak wyszli, Kołodziejski usłyszał od Świtalskiego, że jego „stosunek negatywny i wrogi w stosunku do bloku PPS – «Wyzwolenie» polega na głębokim przeświadczeniu, że jest to intryga polityczna robiona przez Barlickiego kontra Marsz. Piłsudskiemu, że jest to chytra gra ze strony Barlickiego wciągnięcia «Wyzwolenia» do walki przeciw Marszałkowi Piłsudskiemu, zwłaszcza że hasłem wyborczym tego bloku miałaby być «obrona demokracji»”[571]. Świtalski spotkał się również z posłem PPS w Sejmie – w rzeczywistości piłsudczykiem w dalszym ciągu działającym w ruchu socjalistycznym – Marianem Malinowskim (25 listopada 1927 r.). Od Malinowskiego uzyskał zapewnienie, że ten jest przeciwny powstaniu sojuszu wyborczego PPS i „Wyzwolenia”[572]. Oznacza to, że linia grupy „pułkowników” była akceptowana przez innych piłsudczyków. Nie mogło być inaczej, skoro działania „pułkowników” uzyskały akceptację i poparcie Komendanta.

W cytowanej rozmowie Świtalskiego z Woźnickim „pułkownik” zwracał uwagę, że tego typu koncepcja jest wymierzona w Komendanta, a więc musi doprowadzić do pogłębienia antagonizmu w relacjach Piłsudskiego z „Wyzwoleniem”. W ocenie Świtalskiego zasługą Piłsudskiego było oddziaływanie na kręgi wojskowe w takim duchu, by były przychylnie usposobione do ustroju demokratycznego[573]. Taktyka polityczna autora diariusza była obliczona na pozyskanie rozmówcy – w tym wypadku Woźnickiego. Temu służyło przedstawianie Piłsudskiego jako obrońcy demokracji, mimo że zamach stanu stanowił czyn pozaparlamentarny, w następstwie którego wprowadzono rządy autorytarne (z elementami ustroju demokratycznego w postaci parlamentu). Zbliżonymi argumentami Świtalski operował w rozmowie z Zygmuntem Gralińskim z „Wyzwolenia” (23 listopada 1927 r.)[574]. Rozmawiał też na ten temat przez telefon – 24 listopada 1927 r. – z Antonim Anuszem. Była to kolejna okazja do wyrażenia się z dezaprobatą o ewentualnym sojuszu PPS i PSL „Wyzwolenie”. Anusz był wówczas posłem PSL „Piast”, ale stosunkowo bliska była mu też orientacja piłsudczykowska (w wyborach ostatecznie wystartował z listy BBWR). Dowodzi to tego, że „pułkownicy” byli w stanie oddziaływać na sytuację wewnątrzpartyjną nie tylko w „Wyzwoleniu”, ale i do pewnego stopnia także w „Piaście”. Rozmowę telefoniczną na ten temat Świtalski odbył z dyplomatą, polskim posłem w Rzymie Romanem Knollem[575]. W rozmowie z Janem Pohoskim (w przeszłości członkiem POW, ówcześnie pracownikiem Zarządu Miejskiego miasta stołecznego Warszawy) i Stefanem Boguszewskim (członkiem Zarządu Wolnej Wszechnicy Polskiej i Rady Nadzorczej Państwowego Banku Rolnego) Świtalski uzyskał zapewnienie, że będą oddziaływali „na członków Prezydium «Wyzwolenia», by ono przeciwstawiło się robocie Barlicki–Bagiński”. Dodał też: „Pohoski obiecał zorganizować większe zebranie byłych peowiaków, a obecnych «wyzwoleńców»”[576].

Praktyczną formą przeciwdziałania zbliżeniu PPS i PSL „Wyzwolenie” był jawny szantaż. Do tego – z inspiracji „pułkowników” – posunął się nawet Bartel. Ówczesny wicepremier w rozmowie ze Sławkiem, Świtalskim i Józewskim 24 listopada 1927 r. stwierdził, że w dziedzinie „dalszej dzierżawy drukarni państwowej przez «Robotnika» będzie stać na stanowisku, że jeśli PPS samo pójdzie do wyborów, będzie mógł «Robotnik» dalej drukarnię dzierżawić; jeśli pójdzie z «Wyzwoleniem», kontrakt «Robotnikowi» zostanie wypowiedziany”[577]. W ten sposób dotychczasowa perswazja przechodziła w jawny nacisk finansowy. Oręż grupy „pułkowników” w tej walce stanowiła prasa, np. „Kurjer Poranny”[578]. Prasa była również wykorzystywana do propagandy prorządowej. Służyły temu spotkania Świtalskiego z jej przedstawicielami[579]. Świtalski starał się też inspirować indywidualnie postacie ze świata polityki, takie jak Stanisław Twardo (w latach 1927–1934 wojewoda warszawski). Twardo zapytał Świtalskiego, w jaki sposób zareagować na otrzymaną od PSL „Wyzwolenie” propozycję kandydowania w wyborach. Dostał odpowiedź, że „o ile «Wyzwolenie» idzie samo, to nie dać odpowiedzi od razu odmownej, a odroczyć decyzję swoją do porozumienia się z rządem. O ile «Wyzwolenie» idzie z PPS, musi od razu odpowiedzieć odmownie, gdyż otrzymał już instrukcję zwalczania takiej kombinacji”[580].

Stolica i województwo warszawskie odgrywały szczególną rolę w polityce „pułkowników”, ponieważ Świtalski spotkał się tego samego dnia (25 listopada 1927 r.) nie tylko z wojewodą Anuszem, lecz także z komisarzem Rządu na miasto stołeczne Warszawę Władysławem Jaroszewiczem oraz naczelnikiem Wydziału Bezpieczeństwa Komisariatu Rządu na miasto stołeczne Warszawę Krzysztofem Siedleckim. Obaj rozmówcy zostali przez Świtalskiego poinstruowani, w jaki sposób rozmawiać z przedstawicielami warszawskiej PPS. „Pułkownik” uznał, że „rząd samą PPS nie będzie zwalczał, blok PPS – «Wyzwolenie» będzie musiał zwalczać”[581]. Dnia 28 listopada 1927 r. Świtalski polecił wojewodzie kieleckiemu Władysławowi Korsakowi, „by postarał się ludzi należących do «Wyzwolenia» odciągnąć od bloku PPS – «Wyzwolenie»”[582]. Miesiąc później (29 grudnia) jeden z posłów PSL „Wyzwolenie” w Sejmie Eustachy Rudziński (opuścił „Wyzwolenie” razem z Miedzińskim, 31 grudnia 1927 r.[583]) powiedział Świtalskiemu, że jego zdaniem wspólny blok PPS i PSL „Wyzwolenie” nie powstanie[584]. Działania „pułkowników” mające na celu niedopuszczenie do utworzenia sojuszu PPS i PSL „Wyzwolenie”, których realizacji podjął się w głównej mierze Świtalski, przyniosły sukces. Blok PPS i „Wyzwolenia” nie został zgłoszony do wyborów – oba ugrupowania wystawiły odrębne listy.

Ingerowanie w relacje między partiami umożliwiała obecność w ich łonie postaci przedkładających autorytet Piłsudskiego ponad doktryny polityczne. Wpływało to na wewnątrzpartyjne animozje, ponieważ zbliżające się wybory parlamentarne wymuszały konieczność doprecyzowania strategii przed rozpoczęciem głosowania. Z tego powodu obecnym we wspomnianych ugrupowaniach piłsudczykom ograniczano możliwości oddziaływania. Konsekwencją napięć był rozłam w PSL „Wyzwolenie”, do którego doszło w końcu 1927 r. Z „Wyzwolenia” odeszli piłsudczycy, w tym – co znamienne – jeden z „pułkowników”, czyli Miedziński. Rozłam ten stanowił naturalną konsekwencję polityki realizowanej przez grupę „pułkowników”, która miała na celu zapewnienie piłsudczykowskiej płaszczyźnie wyborczej – nie zaś poszczególnym ugrupowaniom parlamentarnym – możliwie największego poparcia. Miedziński tłumaczył, że 31 grudnia 1927 r. był zmuszony opuścić szeregi „Wyzwolenia”, ponieważ „taktyka wprowadzania do Sejmu ludzi reprezentujących politykę Komendanta poprzez listy poszczególnych partii lewicy i centrum nie wytrzymuje próby, jest zbyt skomplikowana i prowadzi do konfliktów między zobowiązaniami wobec tych partii a ideologią własną, względnie polityką państwową Komendanta”[585]. Wielu polityków „Wyzwolenia” miało problem z zaakceptowaniem decyzji Miedzińskiego o objęciu funkcji ministerialnej w rządzie Piłsudskiego, co było zauważalnym sygnałem przedłożenia autorytetu Komendanta ponad partyjne interesy. W PPS podobna rola – do tej odegranej przez Miedzińskiego w „Wyzwoleniu” – przypadła Jędrzejowi Moraczewskiemu, który został ministrem robót publicznych. Moraczewskiego 24 września 1927 r. usunięto z PPS, co socjaliści tłumaczyli tym, że jego pozostanie w partii „groziłoby całości jej kadr organizacyjnych, dyscyplinie partyjnej i czystości ideowej”. W późniejszym okresie Moraczewski działał w piłsudczykowskiej PPS – dawnej Frakcji Rewolucyjnej[586], a następnie znalazł się w tzw. pierwszym rządzie „pułkowników”. Mimo to nie zaliczał się do grupy „pułkowników”, czego dowodzą jego animozje z Miedzińskim (choć niekonieczne świadczące o istnieniu poważanego konfliktu) – jeszcze z okresu ich obecności w składzie pierwszego rządu Piłsudskiego[587].

Lewicowe kręgi – zarówno w nurcie chłopskim, od którego odszedł Miedziński, jak i w ruchu socjalistycznym – będąc nieprzychylne linii politycznej opartej na współpracy z konserwatystami, nie zamierzały ulegać piłsudczykom. Dowodzą tego wydarzenia poprzedzające rozłam. W dniu 24 listopada 1927 r. do Świtalskiego przyszli Antoni Ciszak (przywódca Narodowej Partii Robotniczej „Lewica”) oraz Edmund Strauch (dziennikarz i publicysta, redaktor naczelny „Przeglądu Porannego”). Zdaniem Świtalskiego: „Przyszli z ubolewaniem, że dla lewicy NPR platforma wyborcza wspólna z konserwatystami na Pomorzu i [w] Poznańskiem jest niemożliwa do przyjęcia”[588]. Nie było to jedyne świadectwo napięć w NPR „Lewica” na tle porozumiewania się piłsudczyków z konserwatystami przed wyborami parlamentarnymi[589]. Świtalski dążył do neutralizacji tego typu nastrojów na lewicy. Dnia 26 listopada 1927 r. spotkał się z członkiem Rady Naczelnej Stronnictwa Chłopskiego i posłem na Sejm Hipolitem Śliwińskim, który przekazał „pułkownikowi” informację, że inicjator i organizator Stronnictwa Chłopskiego Jan Dąbski „tłumaczy u siebie w stronnictwie na prawo i na lewo, że trzeba się pozbyć odkomenderowanych piłsudczyków, ludzi Oddziału II, do których zalicza posła [Karola] Polakiewicza i [Mariana] Cieplaka”[590]. Zarzuty Dąbskiego były świadectwem rozumienia, jak silną grupą wpływu i potencjalnym zagrożeniem byli zwolennicy Piłsudskiego w szeregach ugrupowań lewicy parlamentarnej.

„Pułkownicy” próbowali inspirować rozłamy nie tylko w ugrupowaniach lewicy parlamentarnej. W połowie listopada Jerzy Paciorkowski rozmawiał z członkiem Rady Naczelnej PSL „Piast” i posłem Narcyzem Potoczkiem. Jako jeden z działaczy ludowych bliskich orientacji piłsudczykowskiej Potoczek usłyszał od Paciorkowskiego, że PSL „Piast” ma dwie możliwości: w ugrupowaniu tym dojdzie do rozłamu poprzez odejście zwolenników Piłsudskiego lub „Piast” zostanie zreformowany w kierunku sprzecznym z dotychczasową linią polityczną Witosa. Ta pozorna alternatywa miała na celu przejęcie przez polityków rządowych kontroli nad poczynaniami PSL „Piast”[591]. Podobny charakter miała rozmowa Paciorkowskiego z Potoczkiem i innym członkiem Rady Naczelnej „Piasta” – posłem Pawłem Bobkiem. Bobek był bardziej nieufny w stosunku do władz sanacyjnych niż Potoczek[592]. Oznacza to, że przynajmniej do pewnego stopnia rozumiał grę Świtalskiego i nie akceptował jej reguł. Aktywność „pułkownika” na tym odcinku nie ograniczała się jedynie do kontaktów z Potoczkiem i Bobkiem – 26 listopada 1927 r. Świtalski polecił wojewodzie łódzkiemu Jaszczołtowi rozmowę „z działaczami «Piasta» na swoim terenie, by zachęcić ich do oderwania się od «Piasta» względnie do zgłaszania swego akcesu do [Jakuba] Bojki”[593]. Nieprzypadkowo Świtalski wskazał na Bojkę, ponieważ był to piłsudczyk działający w PSL „Piast”. Dwa dni później (28 listopada) Świtalski przekazał wojewodzie kieleckiemu Władysławowi Korsakowi (z którym odbył już wcześniej rozmowę) „instrukcje wywoływania przez parcie od dołu oświadczeń się członków «Piasta» przeciw Witosowi”[594]. W końcu grudnia 1927 r. Świtalski odbył rozmowę (podczas której obecny był też Koc) z ks. Szczęsnym Starkiewiczem z PSL „Piast”, w której rozmówca „pułkowników” wyraził opinię, że nie wie, czy powinien „w ostatnim momencie wystąpić z «Piasta» i opuścić Witosa”[595]. Konsekwentnie Świtalski prowadził działania mające na celu rozbicie PSL „Piast”.

W szerszym ujęciu był to element taktyki mającej zapobiec reintegracji dawnej koalicji „Chjeno-Piasta”. Dowodzi tego zwalczanie przez „pułkownika” także ewentualnego porozumienia chadecji i endecji[596]. Wizja takiego sojuszu była więc nie tylko rodzajem straszaka, stosowanego wobec przedstawicieli lewicy parlamentarnej, ale i realną obawą grupy „pułkowników”. W cytowanej rozmowie z Jaroszewiczem i Siedleckim Świtalski sugerował, by odradzać politykom chrześcijańskiej demokracji sojusz z endecją. Zdaniem autora diariusza „jeżeli ChD pójdzie z ND, to będzie musiała być zwalczana”[597]. Widoczny był więc analogiczny model działania jak wobec lewicy parlamentarnej. W rozmowie z posłem chadecji w Sejmie ks. Zygmuntem Kaczyńskim Świtalski powiedział, „że wobec samej ChD rząd nie ma powodu występowania ostrego, natomiast o ile ChD złączy się czy to z ND, czy z «Piastem», to będzie jako przyjaciel naszych wrogów – traktowana jako wróg”[598]. Świtalskiemu udało się uniemożliwić powstanie koalicji wyborczej endecji i chadecji, ale nie przeszkodził porozumieniu chadecji (Polskiego Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji) z „Piastem”, które w wyborach wystartowały wspólnie jako Polski Blok Katolicki.

Wojewoda wileński Raczkiewicz zapytał 2 grudnia 1927 r. Świtalskiego, co robić wobec zgłaszających się na listę państwową na Wileńszczyźnie lokalnych polityków endecji. „Pułkownik” odpowiedział, że „ludzi tych brać można byłoby w rachubę tylko wtedy, gdyby wyraźnie oświadczyli, że przestali należeć do ND oczywiście i pod tym warunkiem, że te nazwiska nie wywołają innych zastrzeżeń”[599]. Tydzień później podczas rozmowy z Chacińskim Świtalski uznał jednak, że endecję powinno się „zniszczyć, by nie mogła marzyć o dojściu do władzy czy to samopas, czy to w spółce z draniami, którym za cenę rządzenia pozwalała ND grabić państwo”[600]. Tym samym narodowa demokracja w dalszym ciągu była traktowana wrogo, a „pułkownicy” nie wahali się podejmować działań, które mogłyby się przyczynić do dekompozycji jej środowiska.

Świtalski i inni „pułkownicy” prowadzili też politykę ukierunkowaną na osłabienie popularności chadecji i endecji w kręgach duchownych Kościoła rzymskokatolickiego. Większość księży sprzyjała ugrupowaniom dawnej „Chjeny”. Rozumieli to „pułkownicy”, którzy dostrzegali znaczny autorytet Kościoła w polskim społeczeństwie, dlatego nie podejmowali radykalnych kroków wobec duchownych, czego dowodzi rozmowa Świtalskiego z wojewodą Raczkiewiczem. W zapisce z 14 listopada 1927 r. Świtalski zanotował: „Cel: pokazać, że gdzie duchowieństwo idzie z rządem, tam i rząd idzie na rękę duchowieństwu”. Linią „pułkowników”, tak jak większości piłsudczyków, było podkreślanie, że rząd Piłsudskiego jest gotowy do przestrzegania postanowień konkordatu z roku 1925[601].

Problemem w przygotowaniach grupy „pułkowników” do wyborów była także kwestia mniejszości narodowych. Zamach majowy nie przyniósł radykalnej zmiany w postaci wypracowania spójnego programu wobec mniejszości. Piłsudczycy, w tym „pułkownicy”, opowiadali się za asymilacją państwową. Działania w tym kierunku miały zastąpić wcześniejsze dążenia endecji do asymilacji narodowej. Oddają to późniejsze o kilka lat słowa Tadeusza Hołówki wypowiedziane na posiedzeniu Sejmu 9 lutego 1931 r.: „Nie chcemy żadnej asymilizacji ani polonizacji siłą, chcemy stworzyć dobrych obywateli Państwa”[602]. Nowa koncepcja zakładała, że przedstawiciele mniejszości – w imię interesu państwowego oraz w zamian za gwarancję pewnych praw – nawiążą współpracę z obozem rządzącym. Nie zmieniło się jednak antypaństwowe nastawienie niektórych ich reprezentantów, marzących o tworzeniu własnych państw narodowych lub – jak w przypadku dużej części Niemców – pragnących przyłączenia do państwa niemieckiego. Biorąc pod uwagę nieprzychylne stanowisko części mniejszościowych działaczy, grupa „pułkowników” dążyła do zdezintegrowania poszczególnych narodowości przez nawiązanie dialogu przynajmniej z niektórymi ich odłamami. Świadectwem tego działania była rozmowa, którą Świtalski odbył 10 listopada 1927 r. ze współtwórcą – ówcześnie także przewodniczącym – Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego (UNDO) Dmytrem Łewyckim. UNDO było związkiem o charakterze nacjonalistycznym, zrzeszającym zwolenników budowy niezależnego państwa ukraińskiego, jednak nie prezentowało radykalnie i jednoznacznie antypolskiego stanowiska w takim stopniu jak terrorystyczna Ukraińska Organizacja Wojskowa (przekształcona w 1929 r. w Organizację Ukraińskich Nacjonalistów), z Jewhenem Konowalcem na czele. Rozmawiać z polskimi władzami chciał Ukraiński Związek Ludowy, lecz było to ugrupowanie o marginalnym znaczeniu, dlatego „pułkownicy” byli zainteresowani nawiązaniem kontaktu właśnie z UNDO. Świtalski przedstawił Łewyckiemu propozycję utworzenia wspólnej listy polsko-rusko-żydowskiej. Przewodniczącemu UNDO powiedział, że w przypadku realizacji tej koncepcji podział mandatów odbyłby się na podstawie „procentowego stosunku narodowości w tych okręgach”[603]. Tego samego dnia Świtalski rozmawiał z Leonem Reichem, prezesem sejmowego Koła Żydowskiego, i przekazał ofertę analogiczną do tej złożonej Łewyckiemu[604]. W intencji Świtalskiego wspólna lista Polaków, Ukraińców i Żydów miała powstać we wschodnich województwach Rzeczypospolitej. UNDO nie było jednak zainteresowane pomysłem Świtalskiego, co zdecydowało o niepowodzeniu koncepcji w Galicji Wschodniej[605], choć została ona zrealizowana na Wołyniu[606]. Celem grupy „pułkowników” było ograniczenie liczby przedstawicieli mniejszości narodowych w parlamencie Rzeczypospolitej, dlatego Świtalski przeciwdziałał koncepcji Bloku Mniejszości Narodowych – znanej z wyborów 1922 r. Z tego powodu „pułkownikom” na rękę było wykorzystywanie i pogłębianie rozbieżności występujących w relacjach między ich przedstawicielami. Rozbieżności, ale i nadzieje części mniejszościowych środowisk na ułożenie poprawnych relacji z obozem rządzącym wpłynęły na ograniczenie BMN w głównej mierze do ugrupowań o nacjonalistycznej proweniencji, ponieważ do Bloku akcesu nie zgłosiły partie syjonistyczne z terenu dawnej Galicji Wschodniej, nie uczyniła tego także „Aguda” – grupująca żydowskich ortodoksów[607].

W grudniu 1927 r. ustalono, że obóz piłsudczykowski wystawi jedną listę wyborczą. W pełni nie udało się tego zrealizować, ponieważ w niektórych dzielnicach rozbieżności ideowe okazały się zbyt znaczne. Do tego dochodziły obawy wynikające z perspektywy pełnego podporządkowania obozowemu kierownictwu. W części okręgów istniała więc nie tylko lista nr 1 (BBWR), lecz także listy: Narodowo-Państwowego Bloku Pracy (nr 21) i Katolickiej Unii Ziem Zachodnich (nr 30). Przychylni obozowi Piłsudskiego byli również niektórzy politycy na listach Stronnictwa Chłopskiego (nr 10) i Polskiego Stronnictwa Katolicko-Ludowego (nr 15), na których czele znaleźli się odpowiednio Jan Dąbski i ks. Jan Czuja. Na terenie autonomicznego województwa śląskiego piłsudczykowskim odpowiednikiem BBWR było Narodowo-Chrześcijańskie Zjednoczenie Pracy[608].

Wybory zaplanowano na marzec 1928 r. (4 marca do Sejmu, tydzień później do Senatu), choć z diariusza Świtalskiego wynika, że Piłsudski rozważał możliwość przesunięcia ich o miesiąc, na co jednak się nie zdecydował[609]. Dnia 6 grudnia 1927 r. zorganizowano spotkanie czwórki „pułkowników”: Sławka, Świtalskiego, Pierackiego i ministra Składkowskiego, z wiceministrem Jaroszyńskim, naczelnikiem Paciorkowskim oraz Zygmuntem Zabierzowskim (członkiem Centralnego Komitetu Wyborczego). Na spotkaniu uzgodniono metodę działań w przygotowaniach do wyborów. Ważną rolę – w kwestii działań administracyjno-technicznych – powierzono Departamentowi Politycznemu Świtalskiego[610]. Na tym tle uwidocznił się uśpiony antagonizm Świtalskiego z ówczesnym ministrem spraw wewnętrznych Składkowskim. Pięć dni po spotkaniu, 11 grudnia, minister ogłosił decyzję o powołaniu specjalnego referatu wyborczego („celem skoncentrowania spraw związanych z organizacją bieżących wyborów do Sejmu i Senatu oraz wewnętrznego skoordynowania czynności MSW”[611]), który podporządkowano Jaroszyńskiemu. W ten sposób Składkowski chciał wyemancypować się spod wpływu Świtalskiego. Opinii o sprzecznościach między Świtalskim a Składkowskim zaprzeczył Arkadiusz Adamczyk. Jego zdaniem decyzja Składkowskiego z 11 grudnia „najprawdopodobniej wynikała ze zbyt ogólnikowych wytycznych Piłsudskiego i nieprawidłowego ich zinterpretowania przez Składkowskiego”[612]. Nie ulega wątpliwości, że jeżeli Składkowski chciał wpłynąć na ograniczenie wpływów Świtalskiego, to zamiar ten się nie powiódł. Przede wszystkim dlatego, że Świtalski był zaufanym człowiekiem Piłsudskiego i pozostawał w bliskich relacjach z innymi „pułkownikami” – w szczególności ze Sławkiem i Prystorem[613]. Ta trójka „pułkowników” tworzyła realną grupę wpływu.

Prawdopodobnie też w grudniu 1927 r. przygotowano projekt rządowej listy państwowej, o czym może świadczyć zapis z diariusza Świtalskiego pod datą 15 grudnia 1927 r. sporządzony po rozmowie z Bartlem i Sławkiem: „Wicepremier Bartel zgodził się podpisać listę państwową «Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem» i na niej figurować”[614]. Zdaniem Andrzeja Chojnowskiego było to świadectwo pośpiechu – prawdopodobnie spowodowanego dążeniem do zagwarantowania liście BBWR numeru pierwszego[615]. Możliwe, że jeszcze przed końcem 1927 r. w gronie „pułkowników” powstała „platforma wyborcza dla listy rządowej”, czyli rodzaj przedwyborczej enuncjacji programowej[616]. Wolniejsze tempo miało dobieranie kandydatów w poszczególnych okręgach. Chojnowski przypuszcza, że projekty list kandydatów opracowywali starostowie i wojewodowie – na podstawie ustaleń z lokalnymi działaczami popierającymi obóz piłsudczykowski oraz z przychylnymi sanacyjnym władzom organizacjami politycznymi i społecznymi. Projekty trafiały następnie do Świtalskiego oraz innych „pułkowników” i były przez nich doprecyzowywane[617]. W celu uprawomocnienia wymogiem było podpisywanie list państwowych przez przynajmniej pięciu posłów bądź senatorów z Sejmu i Senatu I kadencji[618].

Na głównego komisarza wyborczego Sejm wyznaczył podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Stanisława Cara[619]. Było to świadectwo pełnej integracji z grupą „pułkowników” tego polityka, który już wcześniej odgrywał istotną rolę, sprawując faktyczny nadzór nad pracami ministra sprawiedliwości w rządzie Józefa Piłsudskiego – Aleksandra Meysztowicza[620]. Świtalski 2 grudnia 1927 r. rozmawiał z Carem, przekazując mu, jakie zadanie ma do wykonania jako główny komisarz wyborczy. Decyzja o nominacji Cara wywołała kontrowersje. Mimo że wybór komisarza wyborczego należał do Prezydenta RP, to jednak Mościcki mógł wybierać spośród trzech kandydatur rekomendowanych przez zgromadzenie prezesów Sądu Najwyższego, wśród których nie było Cara[621].

Zwraca uwagę szczególna rola Aleksandra Prystora, z którym Świtalski rozmawiał 2 grudnia 1927 r. W diariuszu Świtalski podkreślił jego wyjątkowe miejsce w stosunkach z Piłsudskim, ponieważ Prystor „miał wówczas przy Marsz. Piłsudskim referat wojskowych spraw personalnych, z racji swej długoletniej z nim zażyłości spełniał rolę łącznika między Piłsudskim a osobami piastującymi jakieś urzędy”. Świtalski zwrócił się do Prystora z prośbą o przekazanie Komendantowi treści rozmowy z Carem, który zgodził się na przyjęcie funkcji głównego komisarza wyborczego. Świtalski za pośrednictwem Prystora zwrócił uwagę Komendanta na to, że przeprowadzenie wyborów o miesiąc później da „więcej minusów aniżeli korzyści”[622].

W drugiej połowie grudnia 1927 r. pod szyldem „Komitetów Współpracy z Rządem” powstawały lokalne komitety wyborcze. Do połowy stycznia roku kolejnego istniały już niemal w całym kraju. Mimo że składały się z kilku- bądź kilkunastoosobowych grup działaczy politycznych, społecznych, zawodowych, samorządowych czy kombatanckich, nie można ich traktować jako zaczynu jednolitej organizacji piłsudczykowskiej. Z tego powodu właściwe wydaje się nazywanie ich raczej mianem „bloków wyborczych”, których wielu członków dążyło do zachowania samodzielności ugrupowań, jakie reprezentowali, mimo że znajdowały się one w strukturze komitetów – prawdopodobnie spodziewając się, że z prorządowej „jedynki” po wyborach wyodrębni się kilka popierających obóz piłsudczykowski klubów parlamentarnych[623]. Świadczy o tym wzmianka lwowskiego „Słowa Polskiego” (oparta na informacjach od korespondenta gazety): „W kołach politycznych mówią: W łonie bloku bezpartyjnego omawiają już sprawę podziału kandydatów, którzy wyjdą z listy Nr 1, na poszczególne grupy”. W innym miejscu stwierdzono też: „Podobno istnieje plan podziału posłów «jedynki» na trzy kluby: zachowawczy, partję pracy i włościan. Każdy z tych klubów miałby osobne prezydjum, jednakże politykę wszystkich trzech klubów uzgadniałby p. wicepremier Bartel”[624]. Nie znalazło to odzwierciedlenia w rzeczywistości, choć w organach prasowych komentujących wydarzenia polityczne często zamiennie stosowano określenia „Komitety Współpracy” oraz „Blok Współpracy z Rządem”.

Wątpliwości dotyczące charakteru realizowanej przez grupę „pułkowników” platformy wyborczej rozwiało ogłoszenie 19 stycznia 1928 r. Deklaracji Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem Marszałka Piłsudskiego. Było ono przełomem, ponieważ ujawniło opinii publicznej istnienie Bloku. Nazwa BBWR w diariuszu Świtalskiego pojawiła się po raz pierwszy dopiero 15 grudnia 1927 r. (w zapisce dotyczącej wspomnianej rozmowy autora diariusza z Bartlem i Sławkiem)[625]. Zdaniem Garlickiego, Sławek i Świtalski podjęli decyzję o utworzeniu Bloku późno, ponieważ zakładali, że wystarczy wystawienie list wspartych propagandowo przez administrację państwową. „Pułkownicy” potrzebowali też czasu na znalezienie odpowiednich działaczy, którzy byliby gotowi na wystartowanie jako kandydaci popierający rząd Piłsudskiego[626]. Wcześniej, bo od lata 1927 r., funkcjonowały jedynie luźne koncepcje, sprecyzowane dopiero w podpisanej przez 373 osoby deklaracji (jej postanowienia nie miały charakteru szczegółowych rozstrzygnięć). W pierwszym zdaniu deklaracji BBWR stwierdzono: „Idziemy do obecnych wyborów z hasłem, by to przeklęte zło, które trawiło tak jeszcze niedawno nasze państwo, nie mogło nigdy powrócić. Chcemy zabezpieczyć naszą Ojczyznę od tego, by nikt nie mógł i nie śmiał powrócić do tych zbutwiałych kart naszej historii”[627]. W deklaracji argumentowano, że głoszone przez członków Bloku postulaty to reakcja na zawiedzione przez ustrój demokracji parlamentarnej nadzieje. Celem było wzmocnienie uprawnień władzy wykonawczej, a więc prezydenta i rządu, ponieważ konstytucji marcowej „nikt nie ma dziś odwagi bronić, a o której gruntowną i śpieszną poprawę upomina się instynkt powszechny”. Deklaracja ukazywała zwalczane przez grupę „pułkowników” zagrożenia, takie jak „sejmokracja” i „partyjnictwo”, wyrażające się w aspiracjach władzy ustawodawczej (zdominowanej przez Sejm) do wchodzenia w zakres kompetencji egzekutywy. Uznawała to zjawisko za niezgodne z interesem państwa polskiego. Wady systemu parlamentarnego przedstawiono jako sięgające głęboko: „W całym kraju, jak długi i szeroki, zarówno w biurach ministrów, jak i najniższych urzędników szalała zaraza ingerencji prezesów klubów, posłów, prowincjonalnych dygnitarzy partyjnych, pospolitych agitatorów”. Zjawisko to nie mogło nie odbić się na pracach izb parlamentu, dlatego dalej czytamy: „Sejmy nasze obalały raz po raz z lekkomyślną pochopnością gabinety, nie zdając sobie sprawy, co dalej będzie. Tolerowały te tylko gabinety, które płaciły partjom kosztem Państwa haracze w postaci takich czy innych koncesyj. Źródłem tego zła było rozszalałe partyjnictwo”. W świetle deklaracji bloku „partyjnictwo” wpłynęło na „bezsensowną zasadę suwerenności pierwszego Sejmu, ono potem władzę wykonawczą zepchnęło w przepaść bezsilności”. W odezwie BBWR zwrócono uwagę, że przyczyną negatywnych zjawisk był taki stosunek do Piłsudskiego, który doprowadził do zabójstwa pierwszej głowy państwa – Gabriela Narutowicza. Była to aluzja wymierzona w obóz narodowej demokracji. Tym uzasadniano konieczność radykalnych posunięć, jakie w imieniu obozu piłsudczykowskiego realizowali „pułkownicy”, i wzmocniono to konkluzją: „Partyjnicy, mimo bolesnych doświadczeń, niczego się nie nauczyli i ze źle ukrywaną zawiścią patrzą na obecną poprawę, bo ona mimo nich i wbrew im nastąpiła. Partyjnicy ci radzi by powrócić do złych zwyczajów sprzed półtora roku, które «parlamentaryzmem» bądź też «praworządnością» nazywają”. Realizacja postulatu zwiększenia uprawnień władzy wykonawczej miała umożliwić urzeczywistnienie wzniosłych idei, a więc tych reprezentowanych przez piłsudczyków – a w szczególności „pułkowników” – opartych na wskazanym już zagadnieniu moralności. Dokonanie zmian polityczno-ustrojowych miało pozwolić na pokonanie wrogich polskiej państwowości komunizmu i anarchii. Deklaracja wskazywała, że wejście na drogę przemian miało być nieuniknione i nieodwracalne, ponieważ: „Dawna Polska runęła w przepaść upadku z braku silnej władzy”. Pracę nad przeprowadzeniem zmian powinien podjąć Sejm, ale w deklaracji zaznaczono: „Nie wierzymy, by ci, którzy dotychczas psuli przez swoje partyjnictwo Konstytucję, mogli pracę naprawy ustroju państwowego wykonać uczciwie i by nie powrócili do chorobliwych nałogów, których przez siedem lat byli niewolnikami”. Konieczne było zatem wybranie Sejmu, który będzie składał się z nowych posłów – zdolnych do realizacji rządowej linii. Uznano, że takimi postaciami mogą być lokalni samorządowcy oraz działacze gospodarczy i społeczni jako osoby lepiej rozumiejące potrzeby społeczeństwa. W praktyce oczekiwano, że będą wiernymi wykonawcami linii politycznej obozu piłsudczykowskiego, dlatego grupa „pułkowników” inspirowała naciski administracji państwowej, jawnie ingerującej w dobór kandydatów na listy rządowe. O tym jednak nie wspomniano w deklaracji, lecz stwierdzono, że tylko lokalni samorządowcy i działacze będą w stanie podjąć się umocnienia gospodarczego państwa „bez uprzedzeń i animozyj partyjnych”. W tekście Deklaracji skonstatowano, że poparcie BBWR jest „nakazem obowiązku patriotycznego i mądrości stanu”. Ze względu jednak na zapewnienia „pułkowników”, że niezależnie od wyniku głosowań i tak będzie rządził obóz Piłsudskiego, wyborom nadano w praktyce charakter plebiscytu, w którym usankcjonowany został pomajowy system rządów.

Koncepcja BBWR była zgodna z podstawowymi intencjami Piłsudskiego, który nie dążył do stworzenia klasycznego nietrwałego porozumienia partii politycznych[628]. Komendant odżegnywał się jednak od publicznego poparcia BBWR. Czynił tak, mimo że do takiego poparcia nakłaniali go Sławek i Świtalski. Januszowi księciu Radziwiłłowi Piłsudski powiedział, że „nie należy identyfikować list rządowych i robiących z jego ramienia wybory z Jego osobą, gdyż jest z wielu poczynań organizatorów tych list, a zwłaszcza z ich radykalnego charakteru niezadowolony”[629]. Mogła to być chęć uzyskania jeszcze większej przychylności ze strony konserwatysty Radziwiłła. Do tego doszedł jeszcze inny czynnik, na który zwrócił uwagę Chojnowski: „Sławek i Świtalski, niezależnie od zaprzeczeń, tworząc BBWR, zrobili pierwszy krok w kierunku powołania struktury partyjnej obozu rządowego”, podczas gdy Piłsudskiemu nie chodziło o stworzenie partii, lecz nowej jakości w życiu politycznym. Piłsudski zaakceptował więc Blok, choć nie bez pewnych zastrzeżeń. Z tego powodu nie dał się wpisać na listę BBWR. Listę tę ogłoszono 24 stycznia 1928 r., a w jej pierwszej „dziesiątce” znaleźli się „pułkownicy”: Sławek i Miedziński[630].

Znaczenie „pułkowników” już w przygotowaniach do wyborów z 1928 r. przekraczało więc funkcje, które oficjalnie sprawowali. Dowodzi tego chociażby spotkanie w ramach uroczystego śniadania (1 lutego 1928 r.) w siedzibie prezydenta Mościckiego, czyli na Zamku Królewskim. Oprócz prezydenta w śniadaniu zorganizowanym z okazji imienin Mościckiego wzięli udział członkowie rządu Piłsudskiego oraz „pułkownicy” Beck i Świtalski. Obecny był także por. Stanisław Zaćwilichowski, który zdaniem Dubera był uważany za „szarą eminencję” w otoczeniu Komendanta[631]. Zaćwilichowski był oficerem Oddziału II, a w latach 1926–1929 sekretarzem Bartla, kiedy ten był premierem. Możliwe więc, że okresowo zaliczał się do grupy „pułkowników” i był jej człowiekiem w otoczeniu Bartla, choć w kolejnych latach ograniczał się do pracy w Ministerstwie Spraw Zagranicznych[632]. W polityce zagranicznej największy wpływ wywierał jednak Piłsudski, a od początku lat trzydziestych także Beck z grupy „pułkowników”, znaczenie Zaćwilichowskiego musiało więc ulec osłabieniu.

BBWR konsolidował osoby zainteresowane popieraniem działań piłsudczyków ponad podziałami światopoglądowymi. Blok tworzyły postacie i organizacje reprezentujące rozmaite ideologie: obecni byli monarchiści i konserwatyści, działacze socjalistyczni oraz ludowi, a także działacze mniejszości żydowskiej, białoruskiej i ukraińskiej[633]. Do Bloku przystąpiły rozmaite organizacje o całkowicie odmiennych koncepcjach ideowych, ale akceptujące autorytarny model rządów Piłsudskiego. Mimo to BBWR nie stanowił klasycznej koalicji – składającej się z partii i stronnictw, powstałej w wyniku decyzji przywódców tych ugrupowań, którzy wypracowaliby porozumienie na potrzeby wyborów parlamentarnych. Podstawowym obowiązkiem członków Bloku było opowiedzenie się za racją stanu (państwa), z czym jednak łączyła się nieformalna akceptacja tezy, że rację tę reprezentowali piłsudczycy. Oznaczało to uznanie zasadności przeprowadzonego w maju 1926 r. zamachu stanu. Zróżnicowany światopoglądowo skład Bloku nie mógł nie prowadzić do wewnętrznych tarć. Pozwalało to opozycji na żywienie nadziei, że koncepcja Bloku sama ulegnie załamaniu – np. w rezultacie konfliktu konserwatystów i socjalistów. W „Słowie Polskim” pisano (za „Gazetą Warszawską”), że w Wilnie doszło „do rozłamu w Bloku Bezpartyjnym. Mianowicie grupy radykalne wystąpiły z bloku, nie chcąc się zgodzić na kandydaturę monarchisty Mackiewicza. W bloku pozostali jedynie monarchiści, Partja Pracy i grupa demokratyczna [Witolda] Abramowicza. Są usiłowania zażegnania rozłamu, który wybuchł bardzo nie w porę, bo w ostatniej chwili przed terminem zgłaszania list”[634]. Nie wynikały z tego jednak perspektywy na znaczący rozłam w skali ogólnopolskiej. Animozje wewnątrz BBWR były łagodzone wymaganym od jego członków – w głównej mierze przez grupę „pułkowników”, o czym świadczą cytowane zapiski Świtalskiego – dążeniem do kompromisu. Specyfika Bloku utrudniała też wystąpienie poważnego konfliktu. BBWR nie posiadał struktury organizacyjnej, w praktyce patronowała mu administracja państwowa, którą zobowiązano do organizowania przedwyborczych przygotowań[635]. Listy rządowe w rzeczywistości były ustalane przez przedstawicieli administracji, a nie scentralizowany ośrodek dyspozycyjny, którego roli nie odgrywał BBWR.

Mimo że koncepcja Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem Marszałka Józefa Piłsudskiego w optyce Komendanta nie w pełni odzwierciedlała głoszone przez „pułkowników” i innych piłsudczyków idee, to przyniosła sukces. BBWR odniósł zwycięstwo zarówno w wyborach do Sejmu, jak i Senatu. W wyborach do Sejmu (frekwencja 78,3 proc.) na listy BBWR oddano 21 proc. głosów, co przełożyło się na uzyskanie 122 mandatów w izbie niższej, natomiast w wyborach do Senatu (frekwencja 63,9 proc.) wynik był jeszcze lepszy – 32 proc. (w konsekwencji – 46 mandatów)[636]. Zwycięstwo do pewnego stopnia umożliwiły trudne do udowodnienia nadużycia finansowe i przychylność wobec Bloku ze strony administracji państwowej (pojawiały się oskarżenia o fałszerstwa – tzw. cuda nad urną)[637]. W okresie wyborów Oddziałem II Sztabu Generalnego kierował Tadeusz Schaetzel, który patronował akcji inwigilowania przez „Dwójkę” polityków opozycyjnych różnych partii w terenie[638]. Nastąpiło też ożywienie gospodarcze – niezwiązane z przejęciem przez piłsudczyków władzy. Ożywienie to było widoczne już w okresie piastowania stanowiska prezesa Rady Ministrów przez Aleksandra Skrzyńskiego. Przed majem 1926 r. nastąpiło zmniejszenie deficytów budżetowych, zwiększenie zatrudnienia oraz wzrost produkcji przemysłowej. Systematycznie zmniejszała się liczba zarejestrowanych bezrobotnych[639]. Przejęcie władzy w Polsce przez piłsudczyków zbiegło się w czasie z rozpoczęciem trwającego do końca 1926 r. strajku górników w Wielkiej Brytanii, co pozwoliło Polsce zwiększyć wartość eksportu węgla. Produkty rolne posiadały wysokie ceny na rynkach państw Starego Kontynentu, co szczęśliwie szło w parze z dobrym urodzajem w Polsce w roku 1925 i 1927. Ustabilizował się również kurs waluty – złotego polskiego. Większości społeczeństwa przyczyny poprawy koniunktury gospodarczej nie były znane[640]. „Pułkownicy” i ogół piłsudczyków mogli więc przedstawiać w kampanii wyborczej 1928 r. lepszą koniunkturę jako własną zasługę. Niezależnie od tego sukces był niepodważalny i wpłynął na wzrost znaczenia obozu piłsudczykowskiego. Mimo to zjawiska „partyjnictwa” i „sejmokracji” nie ustąpiły, ponieważ wynik nie gwarantował możliwości wprowadzenia zmian ustrojowych, a zwalczane przez grupę „pułkowników” ugrupowania – głównie narodowa demokracja – choć osłabione, były wciąż obecne w parlamencie[641]. Opisując po latach wydarzenia, które przyspieszyły powstanie BBWR, Składkowski zacytował opinię autora książki Marshal Pilsudski profesora uniwersytetu w Cambridge Williama Fiddiana Reddawaya: „Jedyną chmurą na horyzoncie była wrogość Sejmu dla jego rządów. Chociaż zmuszony do zrzeczenia się swej przewagi, mógł Sejm jeszcze utrudnić pracę rządu i robił to… Gdy nie było zagrożenia Państwa, Polacy woleli swe dobrze znane «partyjnictwo» niż poddanie się mocnemu rygorowi Piłsudskiego”[642]. Nie zmieniło się to po wyborach z marca 1928 r. Przeciwnie, wrogość opozycyjnych ugrupowań w parlamencie wobec rządów obozu piłsudczykowskiego uległa zwiększeniu. Grupa „pułkowników” stanęła tym samym przed wyzwaniem, w jaki sposób doprowadzić do sytuacji, w której uda się w pełni zrealizować wszystkie głoszone imponderabilia wobec niesprzyjających okoliczności. Sprowadziło to „pułkowników” na drogę radykalizacji własnych posunięć.

3

Rządy „pułkowników” w latach 1929–1935

Ugruntowanie statusu grupy „pułkowników” w elicie władzy

W wyniku wyborów z 1928 r. najważniejsze postacie identyfikowane z grupą „pułkowników” znalazły się w parlamencie, co było nowym zjawiskiem. Posłami zostali Janusz Jędrzejewicz, Adam Koc, Bogusław Miedziński, Bronisław Pieracki i Walery Sławek. Co znamienne, żaden nie znalazł się w Senacie, ponieważ priorytetem „pułkowników” była walka z izbą niższą parlamentu, uosabiającą wszystkie „wynaturzenia” parlamentaryzmu. Uwagę zwraca brak Prystora. Ten wciąż pozostawał w najbliższym kontakcie z Komendantem, dlatego solidarnie z Piłsudskim, który nie zgodził się na umieszczenie własnego nazwiska na liście BBWR, też zdecydował się nie kandydować. Poza tym Piłsudski uznał zapewne, że będzie on przydatniejszy na dotychczasowym odcinku prac, a więc w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych. Tym samym Prystor nie znalazł się w parlamencie – pozostając w Belwederze u boku Komendanta.

Bez zmian pozostał skład rządu, premierem był nadal Józef Piłsudski. Dzień po wyborach do Senatu – 13 marca 1928 r. – w mieszkaniu Walerego Sławka (ul. Chopina 1) odbyło się spotkanie Piłsudskiego z gospodarzem, Kazimierzem Świtalskim oraz innymi posłami i senatorami Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Zdaniem Świtalskiego było to „zebranie tych posłów i senatorów, którzy zostali wybrani z listy BBWR, a którzy zgodnie z oceną Sławka mieli większe walory osobiste względnie szersze wpływy”[1]. Ukazuje to znaczenie „pułkowników” Sławka i Świtalskiego. Po wyborach grono decyzyjne obozu piłsudczykowskiego uległo zacieśnieniu. W miejsce spotkań z kilkudziesięcioma współpracownikami Piłsudski ograniczał się do kontaktów przede wszystkim z grupą „pułkowników”. Z diariusza Świtalskiego wynika, że najczęstszy kontakt Komendant miał właśnie z dwoma najważniejszymi organizatorami kampanii wyborczej Bloku. Rzadziej pojawia się Aleksander Prystor, ale ten dalej utrzymywał z Piłsudskim szczególne relacje i był w stałym kontakcie z Komendantem, o czym nawet Świtalski nie zawsze mógł wiedzieć[2]. Jednak to Sławek i Świtalski byli – zarówno w grupie „pułkowników”, jak i w całym obozie piłsudczykowskim – największymi beneficjentami sukcesu wyborczego. Oddają to słowa Świtalskiego: „Sławek i ja wyszliśmy wyżej dzięki «jedynce», a więc – jak się Komendant żartobliwie wyraża, dzięki parlamentaryzmowi. Powierzenie nam obu tej roboty – Komendanta dużo kosztowało”[3]. Ufając Sławkowi i Świtalskiemu, Piłsudski wybrał korzystne rozwiązanie, którego nie żałował. Świadczy o tym nadspodziewanie dobry wynik Bloku w wyborach. Można się zastanawiać, czy był to efekt personalny, czy też wyraz oczekiwań społeczeństwa na zmianę. Na pewno nie był to rezultat programu merytorycznego.

Świtalski nie pamiętał innych nazwisk uczestników spotkania z 13 marca – trwającego ponad dwie i pół godziny, co było prawdopodobnie spowodowane tym, że cytowany fragment dopisał do diariusza po zakończeniu II wojny światowej. Nazwiska przywołał Wacław Jędrzejewicz, którego zdaniem obecni byli: Walery Sławek, Kazimierz Świtalski, Kazimierz Bartel, Wacław Makowski, Janusz książę Radziwiłł, Eustachy książę Sapieha, Józef Targowski, Władysław Byrka, prof. Ludwik Kolankowski, Karol Polakiewicz, Bronisław Pieracki, Marian Zyndram-Kościałkowski i Adam Koc[4]. Sławek, Świtalski, Pieracki i Koc to „pułkownicy”, czego dowodzą wcześniejsze wydarzenia. Większość spośród pozostałych była w bliskich relacjach z „pułkownikami”, z którymi w kolejnych latach zacieśniła współpracę.

W obecności uczestników zebrania w mieszkaniu Sławka Piłsudski ocenił wynik wyborczy obozu sanacyjnego jako przekraczający jego oczekiwania. Nie wyraził sprzeciwu wobec ustroju parlamentarnego, który z powyborczej perspektywy nadal oceniał jako obarczony „chorobliwymi cechami”. Skrytykował totalitarne systemy polityczno-ustrojowe we Włoszech (faszyzm) i w Związku Sowieckim (komunizm), opowiadając się za tym, „by w ramach obecnego ustroju stworzyć nową, bardziej sensowną konstrukcję rządzenia”. Po raz kolejny Komendant zwrócił uwagę na negatywne zjawisko, którym jego zdaniem były ograniczone kompetencje Prezydenta RP. Walka z „partyjnictwem” i „sejmokracją” miała być kontynuowana. Piłsudski chciał „jednak spróbować, czy będzie można z Sejmem pracować, gdy zostanie w praktyce uznana zasada, że liczyć się można tylko z Sejmem jako całością, a nie z poszczególnymi posłami”. Ówczesny status parlamentu w ocenie Piłsudskiego utrudniał prace rządu, podczas gdy w ramach „współpracy rządu z parlamentem rząd musi być uprzywilejowany”[5]. Z wypowiedzi Piłsudskiego wynika, że celem „sanacji moralnej” nie była likwidacja parlamentu – procedura uchwalania budżetów, którą Komendant i jego otoczenie traktowali priorytetowo, wymagała jednak współpracy z izbami. Warunkiem tej współpracy był wybór odpowiedniego marszałka, który w Sejmie II kadencji byłby następcą Macieja Rataja.

Z diariusza Świtalskiego wynika, że już na spotkaniu 13 marca Piłsudski wskazał na Kazimierza Bartla jako osobę mającą odpowiednie predyspozycje do objęcia godności marszałka izby niższej polskiego parlamentu. W ramach powojennej retrospekcji Świtalski stwierdził: „Piłsudski, typując Bartla na marszałka Sejmu, miał szczerą intencję ułożenia istotnej współpracy rządu z Sejmem. Znając Bartla, wiedział, że nie nadaje się do roli marionetki. Bartel […] stawałby w obronie istotnych kompetencji Sejmu. Partie, zwłaszcza lewicowe […] nie zorientowały się, że mógłby on w praktyce stać się, wskutek swej stałej skłonności do przejmowania się powierzoną mu pracą, w pewnej mierze obrońcą parlamentaryzmu”[6]. Z zapiski w diariuszu z rozmowy Piłsudskiego ze Sławkiem i Świtalskim (12 marca 1928 r.) wynika, że 7 marca 1928 r. Komendant zaproponował Bogusławowi Miedzińskiemu objęcie funkcji marszałka Sejmu. Dzień wcześniej odbyło się spotkanie Piłsudskiego, „pułkowników” Sławka i Świtalskiego oraz ówczesnego wicepremiera Bartla. Na tym spotkaniu poruszono kandydaturę Miedzińskiego, z którą wiązano pewne obawy. Świtalski zapisał: „Kandydatura Miedzińskiego może nie być dobrą ze względu na jego niepopularność i na opinię o nim jako o cyniku”. Zwrócono też uwagę na zalety Miedzińskiego, który „jest otrzaskany z życiem parlamentarnym i będzie umiał dać sobie radę z formalistycznymi chytrościami starych wyg sejmowych”[7]. Miedziński, który był wówczas ministrem poczt i telegrafów, nie przyjął tej propozycji, tłumacząc, że nie chce „opuszczać zaczętych robót w tym resorcie”[8]. Kandydatura Miedzińskiego musiałaby się wiązać z twardszym kursem wobec opozycyjnych ugrupowań w Sejmie. Z tego powodu miał mniejsze szanse na wybór niż Bartel, uchodzący za polityka bardziej koncyliacyjnego.

Awans parlamentarny Miedzińskiego – mającego opinię polityka wzbudzającego kontrowersje, w dodatku pozostającego w bliskich relacjach z innymi „pułkownikami” – mógłby być odebrany przez opozycję jako dowód zaostrzenia kursu. Piłsudski miał nadzieję, że wyniki wyborów skłonią opozycję do podjęcia dialogu na jego warunkach. Uważał to za naturalne – wskazując, że w „Anglii są rządy tej partii, która zdobyła w wyborach większość, z dużą dozą tolerowania tego stronnictwa, które pozostało w mniejszości”[9]. Tym samym zakładał nieskrępowaną realizację programu „sanacji moralnej” opartą na dialogu. Po raz kolejny okazało się, że jawne rządy grupy „pułkowników” jeszcze nie były możliwe, ale kolejne wydarzenia pokazały, że była to kwestia czasu.

Dnia 15 marca 1928 r. „pułkownicy” Sławek i Świtalski spotkali się z Piłsudskim i Bartlem. Komendant powiedział, że jego zdaniem najlepszym kandydatem do objęcia urzędu marszałka Senatu byłby profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie Julian Szymański. Piłsudski oczekiwał współpracy Bartla i Szymańskiego jako marszałków obu izb parlamentu. Szerszy zakres kompetencji miał Sejm niż Senat, dlatego więcej uwagi Świtalski poświęcił w diariuszu dyskusjom o kandydaturze na fotel marszałka izby niższej. Możliwe, że w przypadku wyboru wicepremiera Bartla (faktycznie kierującego bieżącą działalnością rządu) jego dotychczasowe stanowisko i zakres kompetencji przejąłby Miedziński[10]. „Pułkownicy” i Bartel poinformowali Piłsudskiego, że Polska Partia Socjalistyczna wystawi kandydaturę Ignacego Daszyńskiego na fotel marszałka Sejmu. Tym razem reakcja Piłsudskiego odbiegała od łagodnego tonu sprzed kilku dni. Zdaniem Świtalskiego „Komendant powiedział, że każdy marszałek Sejmu, nie wysunięty przez najliczniejszy klub BBWR, «wyleci», tzn. Komendant nie zechce z nim utrzymywać kontaktów i pójdzie od razu z nim do otwartej wojny”[11]. Piłsudski powierzył grupie „pułkowników” zadanie wpłynięcia na lewicę parlamentarną, by jej przedstawiciele byli skłonni zaakceptować kandydaturę Bartla na stanowisko marszałka Sejmu.

Zadanie wpływania na lewicę podjął – tak jak przed wyborami – Świtalski. „Pułkownik” w rozmowie ze współzałożycielem i członkiem kierowniczego gremium Instytutu Gospodarstwa Społecznego oraz założycielem i dyrektorem Biblioteki i Archiwum Sejmu i Senatu Henrykiem Kołodziejskim 17 marca 1928 r. powiedział, „że marszałek Sejmu wybrany nie z ramienia najliczniejszego klubu BBWR i wbrew intencjom rządu będzie narażony na przykrości ze strony Komendanta”[12]. Ponadto Świtalski dowiedział się, że Daszyński jest pewny własnego wyboru, ponieważ szacunki poparcia w Sejmie wskazywały, iż jego kandydatura może okazać się zwycięska. Z tego powodu – mimo próby nacisku na PPS za pośrednictwem Kołodziejskiego – w diariuszu skonstatował: „sprawa jest już przesądzona na niekorzyść Bartla”[13]. Po kilku dniach (24 marca) odbyło się spotkanie Piłsudskiego ze Sławkiem, Świtalskim i Bartlem. Świtalski w diariuszu zapisał: „Nawiasowo była poruszona myśl, czy nie byłoby dobrze wyraźnie oświadczyć, że wybór Daszyńskiego będzie uważany przez Komendanta za «casus belli»”[14]. Prawdopodobnie była to propozycja, która wyszła wprost ze środowiska grupy „pułkowników”, ponieważ raczej nie był do tego skłonny Bartel, który początkowo sprzeciwiał się pomysłowi wystawienia jego kandydatury na marszałka Sejmu[15]. Zrezygnowano jednak z koncepcji „casus belli”, uznając – pod wpływem Piłsudskiego bądź Bartla – za korzystniejsze dla obozu sanacyjnego wywoływanie zaniepokojenia i obaw opozycji przez milczące wyczekiwanie. Na spotkaniu Piłsudskiego tylko z „pułkownikami” (bez Bartla) 26 marca 1928 r. Komendant powiedział, że pragnie, by wywierali oni nacisk na przeprowadzenie głosowania kandydatur na marszałka na pierwszym posiedzeniu Sejmu. Nacisk ten miał być wywierany na Jakuba Bojkę z Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast”, który ze względu na wiek (prawie 71 lat) miał pełnić – do czasu wyboru – niektóre obowiązki marszałka Sejmu. Wyrażało się to w przewodzeniu na inauguracyjnym posiedzeniu izbie niższej parlamentu (taką rolę w Senacie odegrał chadek, prof. Maksymilian Marceli Thullie). Finalnie Piłsudski odbył 27 marca rozmowę z Bojką i Thulliem, stwierdzając, że – do czasu obrania marszałków izb – jako premier jest „gospodarzem na salach obrad tych ciał ustawodawczych”[16]. Oznaczało to wyrażenie przez Komendanta chęci samodzielnego otwarcia izb. Własną postawą Piłsudski inspirował grupę „pułkowników” do kontestacji ewentualnej kandydatury Moraczewskiego, której się obawiał. Wcześniej Piłsudski przestrzegł „pułkowników”, że w przypadku utrącenia kandydatury Bartla „wszystko pozostaje po staremu”[17].

Sejm i Senat II kadencji zostały otwarte 27 marca 1928 r. Gdy tego dnia Piłsudski przystąpił – w ramach uroczystego otwarcia sesji Sejmu – do odczytywania orędzia Prezydenta RP Ignacego Mościckiego (napisanego przez Piłsudskiego przy wsparciu Świtalskiego), pojawiły się okrzyki posłów komunistycznych: „Precz z faszystowskim rządem Piłsudskiego!”. Komendant dwukrotnie bądź trzykrotnie[18] wezwał do niezakłócania przebiegu inauguracji. Nie przyniosło to skutku – w rezultacie poprosił ministra spraw wewnętrznych Sławoja Felicjana Składkowskiego o usunięcie komunistów z sali obrad. Składkowski, mając wsparcie grupy policjantów, wywiązał się z tego zdania. Wywołało to gwałtowną reakcję posłów lewicy parlamentarnej i tumult na całej sali. Usunięci z sali obrad komuniści (Konstanty Sypuła i Adolf Warski[19]) trafili na komisariat policji, lecz szybko zwolnieni mogli wrócić i wziąć udział w ślubowaniu poselskim oraz głosowaniu na stanowisko marszałka izby[20]. Piłsudski otworzył obrady i powołał Bojkę na przewodniczącego – w celu poprowadzenia uroczystości ślubowania oraz wyboru marszałka Sejmu. Tego samego dnia – odczytując to samo prezydenckie orędzie – Piłsudski otworzył Senat. W izbie niższej zwycięstwo odniósł Daszyński, na którego w drugiej turze głosowało 260 posłów, podczas gdy za Bartlem opowiedziało się 141. Zabiegi „pułkowników” nie przyniosły więc rezultatu, czego nie zmieniło zwycięstwo w Senacie kandydata Piłsudskiego – prof. Szymańskiego, popartego przez 54 senatorów (jego kontrkandydat, socjalista Stanisław Posner, zdobył 25 głosów)[21]. Po głosowaniu w izbie niższej rząd i klub sejmowy BBWR demonstracyjnie opuściły salę obrad. W efekcie żaden z członków Bloku nie znalazł się w Prezydium Sejmu. Paradoksalnie więc, mimo że Blok był najsilniejszym sejmowym ugrupowaniem, to jego członkowie nie byli reprezentowani w Prezydium Sejmu[22].

Wacław Jędrzejewicz podaje, że 29 marca 1928 r. Piłsudski rewizytował Daszyńskiego i Szymańskiego, którzy po głosowaniach złożyli wizytę Komendantowi w Belwederze[23]. W gronie własnych współpracowników chciał uzgodnić taktykę w związku z wynikami głosowań, dlatego tego samego dnia spotkał się z „pułkownikami”. Możliwe, że także z innymi piłsudczykami, ale w latach powojennych Świtalski nie pamiętał nazwisk wszystkich obecnych. Można to traktować nie tylko jako świadectwo upływu czasu, lecz także dowód na odgrywanie przez „pułkowników” pierwszoplanowej roli w otoczeniu Piłsudskiego. Pozostali mieli mniejsze znaczenie, ograniczone głównie do wykonywania dyspozycji grupy „pułkowników”. Zdaniem Świtalskiego Sławek wziął udział w spotkaniu z Piłsudskim „jako ten, który mógł na terenie sejmowym realizować zalecenia” Komendanta. Sławek i Świtalski usłyszeli od Piłsudskiego sugestię, by podjęli się zwalczania socjalisty Zygmunta Marka, który został wybrany na wicemarszałka Sejmu. Komendant liczył, że zabiegi „pułkowników” doprowadzą do usunięcia Marka z prezydium Sejmu[24]. Możliwe, że walkę polityczną z Daszyńskim chciał podjąć poprzez osobisty nacisk. Zalecił też obstrukcję w przypadku ograniczenia przez komisję budżetową pozycji w rządowym prowizorium budżetowym. Było to na tyle istotne zadanie „pułkowników”, że Piłsudski polecił grupie inspirowanie rządu do posługiwania się szantażem, iż w razie nieuchwalenia prowizorium, gabinet nie będzie miał możliwości wypłacania diet poselskich[25]. Nie miał więc racji Świtalski, który w czerwcu 1928 r. uważał, że wśród opozycji jest zauważalny „strach przed odpowiedzialnością. Tendencja łagodnego przejścia kryzysu”. Znamienne, że zwrócił uwagę na konsolidację lewicy parlamentarnej, którą już wówczas określił jako „Centrolew”. Błędnie jednak wyraził nadzieję, że lewica będzie poszukiwała kompromisu z BBWR, co umożliwi piłsudczykom zaangażowanie „ludzi pozytywnej pracy z innych stronnictw”. Prawdopodobnie założenie to było konsekwencją krótkiego odprężenia, jakie występowało ówcześnie w stosunkach obozu piłsudczykowskiego z opozycją[26].

Napięte stosunki z opozycją, w szczególności z lewicą parlamentarną, wymagały od grupy „pułkowników” zwarcia szeregów. Dnia 27 marca 1928 r. zorganizowano pierwsze posiedzenie klubu parlamentarnego BBWR, któremu przewodniczył Sławek. Nieformalny przywódca „pułkowników” wygłosił przemówienie o charakterze programowym. W ocenie Sławka działalność Bloku powinna obejmować zarówno parlament, jak też prowincję – przez wykorzystanie grup wojewódzkich oraz regionalnych. Grupy te miały być tworzone przez posłów, senatorów oraz część osób z Bloku, których po głosowaniu z 1928 r. nie wybrano do żadnej z izb. Sławka obrano przewodniczącym klubu parlamentarnego BBWR w Sejmie. Inni „pułkownicy” nie zajęli jednak eksponowanych stanowisk w tym klubie. Wiceprezesami zostali przedstawiciele różnych skrzydeł obozu piłsudczykowskiego – Jakub Bojko (Zjednoczenie Ludu Polskiego), Marian Zyndram-Kościałkowski (Partia Pracy), Zdzisław Lechnicki („Naprawa”), Janusz Radziwiłł (Komitet Zachowawczy) i Walery Roman (obrany również na prezesa klubu senackiego BBWR). Funkcję sekretarza generalnego objął Jerzy Barański, a skarbnika – Zdzisław Stroński[27]. Tym samym Blok spełniał zadania klasycznej koalicji partii politycznych, chociaż w dalszym ciągu odżegnywano się od tworzenia jednolitego programu politycznego i zacieśniania więzi organizacyjnych.

Od kwietnia 1928 r. przejęto mechanizm działania składający się z dwóch etapów. Najpierw zaczęły powstawać koła wojewódzkie, które składały się z parlamentarzystów Bloku w obu izbach, następnie koła te organizowały zjazdy wojewódzkie[28]. Brali w nich czynny udział wojewodowie. Zjazdy inicjowały tworzenie stałych biur wojewódzkich Bloku, co w efekcie prowadziło do powstania terenowej struktury organizacyjnej BBWR. Duży wpływ na charakter tej struktury miała administracja państwowa[29]. Była to struktura hierarchiczna, pozwalająca na sprawne działania.

Dnia 6 maja 1928 r. w Warszawie odbył się zjazd prezesów okręgów i oddziałów Związku Legionistów Polskich, któremu przewodniczył Eugeniusz Piestrzyński – prezes Zarządu Głównego Związku Legionistów Polskich. W organizację zjazdu zaangażowani byli Walery Sławek oraz Adam Skwarczyński. Sławek wygłosił przemówienie dotyczące bieżącej sytuacji politycznej w państwie, co zostało owacyjnie przyjęte przez uczestników. W rezolucji zjazdu wyrażono poparcie dla działań Sławka i stwierdzono: „Oświadcza się, że ci legioniści, którzy dotąd, wbrew zaleceniom Komendanta, tkwią w partyjnictwie, a nie zmienią w najbliższym czasie swego stosunku do podstawowego wskazania Marszałka Piłsudskiego, jakim jest postulat bezpartyjności w pracy państwowotwórczej, postawią się poza nawias Związku Legionistów”[30]. Była to aluzja do tendencji zjednoczeniowych, jakie ujawniły się między Związkiem Naprawy Rzeczypospolitej a Partią Pracy. Oba ugrupowania negatywnie odebrały inicjowanie struktury terenowej BBWR, gotowe były też do połączenia z Narodową Partią Robotniczą „Lewica” i Związkiem Chłopskim. Z perspektywy „pułkowników” było to zagrożenie, ponieważ w rezultacie w łonie obozu piłsudczykowskiego mogła powstać wpływowa partia polityczna, co było sprzeczne z krytyką „partyjnictwa”. Z tego powodu koncepcja ta spotkała się ze sprzeciwem Sławka[31], krytyczny wobec zbliżenia piłsudczykowskiej lewicy i odłamów lewicy parlamentarnej był także Świtalski[32].

Nie był to łatwy okres dla grupy, co oddaje Kronika życia Józefa Piłsudskiego autorstwa Wacława Jędrzejewicza. W nocy z 17 na 18 kwietnia 1928 r. Piłsudski doznał lekkiego ataku apoplektycznego, oznaczającego mały wylew krwi do mózgu[33]. Ewentualny rozłam w obozie stworzonym przez Piłsudskiego nastąpiłby więc w niekorzystnym momencie, a dodatkowo byłby zaprzeczeniem akceptacji wieloprogramowości w jego łonie – określającej specyfikę całej orientacji piłsudczykowskiej. Z tego powodu, gdy w konsekwencji animozji Zyndram-Kościałkowski poprosił o dymisję ze stanowiska wiceprezesa BBWR – z inicjatywy Sławka podjęto działania mające na celu jej wycofanie. Udało się wpłynąć na Zyndrama-Kościałkowskiego – dymisja została wycofana. Nadzieje sanacyjnej lewicy i liberałów, że działające w terenie koła Bloku mają na celu jedynie rozwijanie oddolnej inicjatywy, okazały się bez pokrycia. Koła uzyskujące wsparcie administracji państwowej przyczyniały się do tworzenia ugrupowania politycznego w coraz większym stopniu przypominającego partię polityczną[34]. Mimo to oficjalnie utrzymywano, że są one „podstawową formą organizacyjną Bezpartyjnego Bloku”, a ich rolą jest „rozwiązywanie konkretnych zagadnień życia gospodarczego i kulturalnego danego terenu lub środowiska”[35].

W ocenie Władysława T. Kuleszy sanacyjny BBWR „była to organizacja utworzona przez władzę polityczną, co było sprzeczne z regułą, że to partia polityczna tworzy władzę”. Jego zdaniem „Blok w odróżnieniu od innych partii nie dążył do zdobycia władzy, ale bronił już istniejącej”[36]. Sprawiało to, że niezależnie od intencji twórców działał jak partia nowego typu i wykonywał funkcje cechujące koalicję ugrupowań partyjnych. Do tego w BBWR najwięcej wpływów miała grupa „pułkowników”[37], której pozycja systematycznie rosła – 15 maja 1928 r. na jednego z wiceprezesów klubu poselskiego BBWR wybrano Bronisława Pierackiego[38]. Objął on patronat nad czynnościami organizacyjnymi – przekształcającymi Blok w kierunku obranym przez grupę „pułkowników”. Tym samym Pieracki zacieśnił współpracę ze Sławkiem, który aktywnie agitował za linią „pułkowników”, ponieważ przewodniczył wszystkim zjazdom regionalnym Bloku[39]. Wypracowano kompromis, który skutkował opisanym w poprzednim rozdziale powstaniem Zjednoczenia Pracy Wsi i Miast (z połączenia Partii Pracy i „Naprawy”). Mimo podległości wobec władz Bloku Zjednoczenie mogło inicjować w terenie własną, niezależną od BBWR strukturę polityczną. W rezultacie zakwestionowano dotychczasową wieloprogramową formułę Bloku[40], ponieważ wyjątkowy status Zjednoczenia zaprzeczał ideom Sławka i Skwarczyńskiego. Obaj „pułkownicy” lansowali pogląd, że każda forma organizacji partyjnej stanowi zło uderzające w prymat pragmatycznych celów nad doktrynami programowymi[41]. Animozje w stosunkach z piłsudczykowską lewicą były też o tyle niekorzystne, że pojawiły się w okresie powyborczym. Ówcześnie głównym wrogiem obozu „sanacji moralnej” – w miejsce nadal zwalczanej narodowej demokracji – stawała się lewica parlamentarna. Obawa przed powstaniem szerokiej lewicowej koalicji dodatkowo skłaniała „pułkowników” do przeciwdziałania rozłamowi.

Atak apoplektyczny Piłsudskiego miał również inne następstwa – przyczynił się do większej konsolidacji grupy. Zaliczający się do „pułkowników” i zaprzyjaźniony ze Sławkiem Tadeusz Schaetzel pisał w liście do nieformalnego przywódcy grupy: „W sytuacji wewnętrznej choroba Komendanta przyniosła pewne zachwianie prostej drogi rozwojowej […]. Tym niemniej zarysowało się to, co czeka Polskę w bliższej lub dalszej przyszłości. Stan ten nie pozostał jednak bez pozytywnych wewnątrz rezultatów. Dał wielu ludziom do myślenia; zmusił do uprzytomnienia sobie tak naturalnej rzeczy jak odpowiedzialność. Była nawet, mimo krótkości procesu, okazja do zdemaskowania się pewnych osób. To także coś warte”[42]. Schaetzel miał na myśli – chociaż tak jak inni piłsudczycy nie operował tym terminem – konsolidację grupy „pułkowników”, co było istotne wobec wyzwania, jakie stanowiła spodziewana przez otoczenie Piłsudskiego konfrontacja z opozycją.

W połowie czerwca 1928 r. Sejm – na pierwszej sesji – uchwalił budżet państwa na rok 1928/1929, to samo uczynił Senat (w niezmienionej formie) 22 czerwca. Tego samego dnia Prezydent RP zamknął sesję[43]. Kilka dni wcześniej Piłsudski na spotkaniu ze Sławkiem i Świtalskim zapytał, czy jesienią 1928 r. BBWR będzie w stanie rozpocząć działania ukierunkowane na zmianę konstytucji. Wezwał „pułkowników” do podjęcia stanowczych działań, ponieważ chodziło o „zdecydowaną walkę aż do posunięcia się do taktyki robienia zwyczajnych awantur”[44]. Czas „zdecydowanej walki” został jednak odłożony do jesieni 1928 r., czyli do sesji budżetowej. Podczas gdy nieznający intencji Piłsudskiego przeciwnicy czuli się zdezorientowani, grupa „pułkowników” wiedziała już o zbliżającym się zaostrzeniu rozgrywki z opozycją[45]. Przygotowania do niej przybrały dla grupy „pułkowników” nieoczekiwany obrót.

Dnia 25 czerwca 1928 r. prezydent Mościcki przyjął na Zamku Królewskim członków rządu. W czasie tego spotkania Piłsudski złożył w imieniu rządu dymisję na ręce głowy państwa. Zdaniem Składkowskiego nikt z członków rządu nie wiedział o planach dymisji[46]. Nie jest pewne, czy wiedzieli o tym „pułkownicy”. Oddający mechanizmy działania „pułkowników” diariusz Świtalskiego nie zawiera na ten temat informacji, choć nie jest wykluczone, że Sławek, Świtalski lub Prystor znali zamiary Komendanta. Przy okazji spotkania na Zamku Piłsudski powiedział, że przyczyną dymisji jest jego stan zdrowia, ale przede wszystkim konstytucja marcowa, która sankcjonuje przerost uprawnień premiera. Zdaniem Komendanta „ten stały nacisk najważniejszych spraw na szefa rządu, który przecież jest osobą przejściową, pochodzi ze zbyt małych prerogatyw Pana Prezydenta Rzeczypospolitej, będącego czynnikiem stałym w życiu Państwa”[47]. Piłsudski zwrócił też uwagę, że nie udało mu się „stanowcze zerwanie z paskudztwami przeszłości”, a więc z wydarzeniami poprzedzającymi zamach majowy. Jako przyczynę dymisji wymienił zagadnienia wynikające z istniejącego systemu polityczno-ustrojowego. Wskazał na przerost uprawnień premiera w stosunku do uprawnień Prezydenta RP, co w połączeniu z szerokim zakresem kompetencji Sejmu sprawiało, że nie chciał pełnić dotychczasowej funkcji prezesa Rady Ministrów[48].

Zdaniem Sławomira Kalbarczyka Piłsudski myślał, że nowym premierem zostanie Sławek albo Świtalski. Byłoby to równoznaczne z początkiem „rządów pułkowników”[49]. Zgodnie z obowiązującą konstytucją decyzja należała do Mościckiego i dostępny materiał źródłowy nie wskazuje na to, by Piłsudski wpływał w jakiś sposób na prezydencką nominację[50]. Mościcki opowiedział się za Bartlem, który przyjął propozycję, co zaskoczyło Piłsudskiego i „pułkowników”. Nie mogło być inaczej, skoro na przywoływanym już spotkaniu ze Sławkiem i Świtalskim Komendant zapowiedział „zdecydowaną walkę”, a sanacyjnych liberałów kojarzono z łagodniejszym kursem. Informując o dymisji, Piłsudski mówił o własnym zmęczeniu, ale powiedział też, że „zepsute” jest nie tylko jego zdrowie, lecz także Bartla[51]. Potwierdza to tezę, że Bartel nie był brany przez Komendanta pod uwagę jako kandydat na urząd prezesa Rady Ministrów. Wątpliwe, by „pułkownicy” spodziewali się nominacji Bartla. Pozornie drugoplanowa rola grupy „pułkowników” w elicie władzy została zachowana. Zmieniły się jej zadania – celem było, oczekiwane przez Piłsudskiego, zaostrzenie działań.

W wywiadzie udzielonym 30 czerwca 1928 r. redaktorowi „Głosu Prawdy” Wojciechowi Stpiczyńskiemu Piłsudski zaprzeczył, by przyczyną dymisji był jego stan zdrowia[52]. Powołał się na zagadnienia konstytucyjne, ponieważ wyraził dezaprobatę w stosunku do przerostu uprawnień premiera nad kompetencjami Prezydenta RP[53]. W rozmowie ze Stpiczyńskim zwraca uwagę bezkompromisowy ton wypowiedzi Piłsudskiego – kontrastujący z dopuszczeniem do sformowania czwartego rządu Bartla. Antoni Czubiński tłumaczy to następująco: „Piłsudski nie liczył się z tym, że Bartel podejmie się znów zadania łagodzenia tarć pomiędzy pułkownikami, którzy coraz bardziej wysuwali się na czoło obozu sanacyjnego, a opozycją sejmową. Zmierzał on do wykazania społeczeństwu, że współpraca z sejmem jest niemożliwa, że konieczne są rządy pozaparlamentarne. Chciał dowieść, że nikt poza nim i stojącą za nim grupą pułkowników władzy tej sprawować nie potrafi”[54]. Przez utworzenie kolejnego rządu Bartla realizacja radykalniejszych kroków wobec parlamentu została jednak odłożona w czasie[55].

Pogląd o rywalizacji sanacyjnych liberałów i „pułkowników” zakwestionował Andrzej Garlicki, uznając, że animozje nie były jednoznaczne i nie musiały mieć wpływu na podejmowanie przez Piłsudskiego określonych decyzji. Do pewnego stopnia tezy Garlickiego nie budzą wątpliwości, ponieważ Piłsudski decydował o wszystkich kluczowych sprawach polityki obozu. Rywalizacja sanacyjnych liberałów – a na pewno Bartla – z „pułkownikami” była faktem, czego dowodzi niechętne stanowisko grupy wobec zjednoczenia organizacyjnego liberałów i piłsudczykowskiej lewicy. Znamienne jest, że rząd Bartla powstał 27 czerwca, ale niedługo potem – 14 lipca Piłsudski spotkał się w Belwederze nie z członkami gabinetu, lecz z grupą „pułkowników”. Wśród obecnych byli Walery Sławek, Aleksander Prystor, Józef Beck, Kazimierz Świtalski oraz Bolesław Wieniawa-Długoszowski. W trakcie spotkania Piłsudski stwierdził, że chciałby uczynić Wieniawę-Długoszowskiego wyższym wojskowym. Niedługo później Wieniawa został I oficerem sztabu Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych[56]. Mogło więc się wydawać, że pełnił podobne funkcje w Wojsku Polskim jak Prystor. W rzeczywistości jednak z Prystorem łączył Piłsudski perspektywicznie istotne zadania polityczne. Na zebraniu Komendant powiedział, że rozważa powierzenie Prystorowi teki ministerialnej, a nawet funkcji premiera[57]. Mimo że Piłsudski miał taką możliwość, nie doprowadził do silniejszego związania Wieniawy-Długoszowskiego z grupą „pułkowników” przez zaangażowanie polityczne, na co wpływ miał jego specyficzny status w tym środowisku.

Obecność na lipcowym spotkaniu z Komendantem potwierdzała szczególną rolę w obozie piłsudczykowskim. Komendant traktował to zebranie jako istotne, a dowodzi tego zlecenie Prystorowi protokołowania przebiegu obrad. Świtalski wspominał: „Doznaliśmy wskutek tego wrażenia, że Komendant przywiązuje do tej konferencji jakąś szczególną wagę, bo przy poprzednich rozmowach nie domagał się nigdy, by je ktoś notował”[58]. Zebranym Piłsudski powiedział, że jego dążeniem „było to, by na czele pracy państwowej mogli stanąć ludzie, którzy o tę Polskę walczyli, a nie ci, dla których to państwo było właściwie niespodzianką”[59]. W działaniu tym – polegającym na odwoływaniu się do dawnych legionistów – Piłsudski napotkał kilka trudności. Byli legioniści nie mieli odpowiedniego doświadczenia w pracy w administracji państwowej, byli też tacy, którzy nie chcieli angażować się w tę pracę bądź nie posiadali wymaganych do tego kwalifikacji. Zdaniem Świtalskiego Piłsudski, chcąc „wciągnąć do pracy ludzi, którzy o Polskę walczyli, zrobił pierwszą próbę z Miedzińskim, który wydawał mu się, że ma zdolności rządzenia”. Dodał też Świtalski: „Obecnie musi Komendant skonstatować, że wprawdzie Miedziński nie zgubił się na swoim urzędzie, ale w Radzie Ministrów stracił swój autorytet i Bartel przestał się go obawiać. Miedziński ma system robienia w konspiracji jeszcze jednej konspiracji, by móc w tej znowu konspiracji poszeptać we dwóch dla zrobienia jakiejś małej intrygi”[60]. Słowa te zostały wypowiedziane pod nieobecność Miedzińskiego, ale czy świadczą o jego niższym statusie od innych postaci tworzących trzon grupy „pułkowników”? Biorąc pod uwagę specyfikę grupy, jest to mało prawdopodobne. Miedziński spełniał inne zadania w polityce Komendanta – nie mniej ważne od tych wykonywanych przez pozostałych „pułkowników”. Po maju 1926 r. pozostał najważniejszym pośrednikiem w relacjach na linii Piłsudski–parlament. Do jego zadań zaliczała się także współpraca z komisją budżetową i innymi komisjami sejmowymi[61]. W dużej mierze to z tego powodu, z inspiracji Komendanta, Miedziński został ministrem poczt i telegrafów. Na tym samym spotkaniu Piłsudski powiedział, że chciałby powierzyć Prystorowi tekę ministerialną, a nawet „nie odrzuca myśli zrobienia go premierem, uwzględniając tę okoliczność, że Prystor ma dobrą markę u Mościckiego”[62]. Na razie była to niezobowiązująca zapowiedź – podobnie jak wskazanie przez Piłsudskiego na Józefa Becka (ówcześnie szefa Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych) jako osobę, którą chciałby oddelegować do pracy w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Późniejsze wydarzenia pokazały, że nie były to zapowiedzi bez pokrycia. Wskazywało to na wzrost znaczenia Becka w grupie „pułkowników”, ponieważ sprawy zagraniczne Piłsudski traktował niemal na równi ze sprawami wojska – jako priorytetowe, na które wywierał bezpośredni wpływ[63]. Dowodzi tego rozmowa Piłsudskiego z Wacławem Jędrzejewiczem z okazji objęcia przez niego funkcji dyrektora Departamentu Administracyjnego MSZ po Ignacym Matuszewskim, który został polskim posłem w Budapeszcie. Obejmując tę funkcję, Jędrzejewicz w rozmowie z Piłsudskim poprosił, by powierzenie mu nowych obowiązków – wcześniej był attaché wojskowym w polskim poselstwie w Tokio – miało jedynie tymczasowy charakter, ponieważ chciałby wrócić do Wojska Polskiego. W odpowiedzi usłyszał od Komendanta: „Zostaniecie w MSZ. Nie będziecie tam sami, przyjdą inni z wojska. I będziecie tam prowadzić politykę po cywilnemu, nie w mundurze”[64]. Komendant dodał też – już w półżartobliwym tonie – że jest on jedynym, który prowadzi politykę w mundurze[65]. Obrazuje to ściśle polityczny zakres działań „pułkowników”, których w ten sposób łatwiej można wyodrębnić z obozu piłsudczykowskiego.

W ocenie Czubińskiego grupa „pułkowników” utrudniała działania Bartlowi, nie dopuszczając do porozumienia z opozycją, w szczególności z Daszyńskim[66]. Przeczy temu zapiska w diariuszu Świtalskiego z lipcowego spotkania: „Komendant uważa, że Bartel postępuje teraz lojalnie, i dlatego zwraca się do nas z apelem, byśmy nie psuli Bartlowi w jego pracy, a owszem pomagali”. Mimo to Piłsudski nie wiązał z ówczesnym premierem większych nadziei na przyszłość, ponieważ uznał, „że Bartel nie da sobie w jesieni rady. Popsuje sobie stosunki z ministrami i przy załatwianiu spraw z Sejmem załamie się”[67]. Zapowiedź ta stanowiła kolejne odwołanie do jesiennej sesji budżetowej, z której nadejściem prawdopodobnie Piłsudski łączył początek jawnych rządów „pułkowników”.

W poprzednim podrozdziale wspomniano, że w 1929 r. krążył po Warszawie pogląd o funkcjonowaniu w państwie polskim nie jednego, ale dwóch rządów. Formalnie rządził Bartel poszukujący kompromisu między rządami sanacyjnymi a opozycją – w praktyce realną władzę sprawowali „pułkownicy”[68]. To przekonanie wynikało z dostrzegania przez opinię publiczną szczególnej roli osób związanych z Piłsudskim działalnością w Legionach i POW. W okresie istnienia czwartego rządu Bartla pozycja „pułkowników” – mimo że żaden nie został jeszcze premierem – była inna od tej w czasach trzech poprzednich rządów sanacyjnych liberałów. Ministrem poczt i telegrafów ponownie został Bogusław Miedziński, a ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego Kazimierz Świtalski, który zajął miejsce Gustawa Dobruckiego. Obecność Miedzińskiego i Świtalskiego w rządzie była postrzegana przez opinię publiczną jako chęć stworzenia przeciwwagi w stosunku do wpływów Bartla i jego otoczenia[69]. Zdaniem jednego z przedstawicieli antysanacyjnej opozycji, socjalisty Adama Pragiera, Świtalski „reprezentował kierunek agresywny wobec większości Sejmu i zarazem uchodził za męża zaufania Piłsudskiego […]. Obecność Świtalskiego w rządzie miała zabezpieczać przed wyrodzeniem się tego, jak się mówiło, «bartlowania» w rzeczywistą współpracę między rządem i Sejmem”[70]. Trudno uznać ten pogląd polityka lewicy parlamentarnej za bliski obiektywnemu. Świtalski nie był przychylny Bartlowi, ale „pułkownika” absorbowały bieżące ministerialne obowiązki. Szczegółowe wytyczne dotyczące działań na stanowisku ministra otrzymał 23 lipca 1928 r. w rozmowie z Piłsudskim[71]. Świtalskiego na tyle pochłaniały prace ministerialne, że rzadziej miał okazję widzieć się z Piłsudskim, chociaż „pułkownikowi” zależało na tym kontakcie w celu poznania jego opinii w niektórych kwestiach dotyczących polityki ministerialnej[72]. Wynikało to z braku doświadczenia Świtalskiego w polityce oświatowej (poza epizodem, jakim było nauczanie we lwowskich gimnazjach)[73]. Będąc ministrem WRiOP, Świtalski inicjował reformy, które nie były wolne od polityki, ponieważ część wprowadzanych zmian wyrażała się w promowaniu w środowisku nauczycielskim osób gotowych krzewić kult Marszałka. Marginalizowano natomiast tych, którzy przejawiali nastroje opozycyjne wobec rządu. Polityka Świtalskiego jako ministra w szczególności uderzała w propagatorów narodowo-demokratycznych idei w nauczaniu, które uosabiał Stanisław Grabski (w latach 1925–1926 minister WRiOP)[74]. Do zagadnień pozostających w gestii Świtalskiego zaliczała się także polityka wyznaniowa – istotna ze względu na wielonarodowościową strukturę Rzeczypospolitej[75]. Mimo że Świtalski był sceptyczny wobec postanowień konkordatu – traktowanego w otoczeniu Piłsudskiego jako mający niekorzystne dla Polski postanowienia – to dążył do wypracowania modus vivendi w relacjach z klerem ze względu na jego znaczenie w polskim społeczeństwie. Z tego powodu nie inicjował zabiegów mających na celu naruszenie postanowień konkordatu i zmierzał do wpływania na złagodzenie negatywnego stosunku części duchowieństwa do władz sanacyjnych[76].

Stopniowo Świtalski zyskiwał doświadczenie jako minister WRiOP. W okresie wypełniania ministerialnych obowiązków jego kontakty z Komendantem – choć rzadsze – nabrały specyficznego charakteru. Po II wojnie światowej Świtalski wspominał: „Takich zagadnień, w których nie wiedziałem, czy mam rację, czy nie, było dla mnie w owym czasie więcej i miałem ochotę usłyszeć o nich opinię Marsz. Piłsudskiego. Musiałem się jednak liczyć z drażliwościami Bartla, który był premierem i który każdą mą chęć bezpośredniego odniesienia się z jakimiś sprawami do Marsz. Piłsudskiego mógł poczytywać jako objaw nielojalności wobec niego jako premiera i to tym bardziej, że jako profesor wyższej uczelni i jako były minister oświaty w gabinecie Marsz. Piłsudskiego mógł się słusznie uważać za człowieka kompetentnego w sprawach mego ówczesnego resortu”[77]. Piłsudskiemu chodziło jednak o to, by Świtalski zyskał doświadczenie – nie tylko jako minister WRiOP, ale przede wszystkim we współrządzeniu państwem[78]. Nie ma więc racji Paweł Duber, który cytowane spotkanie z 14 lipca i nominację ministerialną Świtalskiego postrzegał przez pryzmat chęci „rozciągnięcia dyskretnego nadzoru nad poczynaniami nowego premiera”[79]. Nieżyczliwe Bartlowi stanowisko miało w ocenie Dubera prowadzić do zacieśnienia więzi między „pułkownikami”[80]. Autor ten uważa, że nie było to jeszcze potwierdzeniem istnienia „zwartej, solidarnej grupy nacisku wewnątrz obozu sanacyjnego, niewątpliwie jednak fakt ten należy traktować jako przesłankę świadczącą o tym, że dążąc do osiągnięcia określonych celów politycznych, byli oni zdolni do podjęcia skoordynowanych działań”[81]. To założenie Duber poparł tezą, że wcześniejsze wybory z 1928 r. przyczyniły się do stopniowego kształtowania grupy „pułkowników”. Prawdą jest korzystny wpływ animozji wewnątrz obozu piłsudczykowskiego – zwłaszcza w sytuacji, gdy wielu piłsudczyków brało stronę sanacyjnych liberałów[82], a także zewnętrznej walki politycznej – na integrację grupy „pułkowników”. Zjawisko to występowało jednak także w okresie poprzedzającym wybory z 1928 r. Już wydarzenia sprzed zamachu majowego ujawniły wpływ rywalizacji piłsudczyków z politykami koalicji „Chjeno-Piasta” na konsolidację środowiska „pułkowników”.

Grupa „pułkowników” istniała więc już przed pierwszymi wyborami parlamentarnymi z 1928 r. Tworzyły ją postacie będące w bliskich relacjach. Komendant ze swoimi współpracownikami spotykał się bezpośrednio przed przewrotem majowym. Przed wyborami 1928 r. było to jedynie wąskie grono składające się z kilku osób: Sławka, Prystora, Świtalskiego oraz Miedzińskiego. Obecni byli też inni, ale nie odgrywali w otoczeniu Piłsudskiego pierwszoplanowych ról. To grono po przewrocie z 1926 r. ulegało poszerzaniu – najpierw o Pierackiego i Becka. Do grupy „pułkowników” zaliczał się już także Koc, a zbliżył się do jej nieformalnej struktury współpracownik Bartla – Henryk Józewski. Wskazanie na marzec 1928 r. jako symboliczną cezurę, od której zintensyfikował się proces rozszerzania i integrowania grupy „pułkowników”, jest więc zasadne. Zdaniem Dubera w 1928 r. nie była to „zwarta, solidarna grupa nacisku wewnątrz obozu sanacyjnego”[83]. Z poglądem tym zgodzić się można tylko w odniesieniu do kręgu „pułkowników”, a więc szerszej zbiorowości, ponieważ Sławek, Prystor, Świtalski i Miedziński byli już wówczas w bardzo bliskich relacjach i realizowali linię polityczną w świetle wskazań Piłsudskiego, który przydzielał „pułkownikom” priorytetowe zagadnienia. Można więc mówić o istnieniu grupy nacisku, której skład po 1928 r. został poszerzony.

Własny pogląd na proces formowania się środowiska poparł Duber wskazaniem, że dopiero jesienią 1928 r. pojawiało się określenie grupa „pułkowników” – przypisywane bliskim współpracownikom Piłsudskiego przez antysanacyjną opozycję polityczną[84]. W listopadzie tego roku Sławek znalazł się w konflikcie z Mieczysławem Niedziałkowskim z PPS, którego przyczyną była sejmowa wypowiedź innego socjalisty – Zygmunta Marka. Ten na listopadowym posiedzeniu izby niższej polskiego parlamentu odniósł się do jednego z ostrzejszych wywiadów udzielonych przez Piłsudskiego. Marek powiedział, że liczy na to, iż wywiad ten jest „łabędzim śpiewem obecnego rządu”. Sławek szybko zareagował, ponieważ po tej wypowiedzi wyszedł na sejmową mównicę i oświadczył: „cały ustęp przemówienia pana posła Marka, dotyczący łabędziego śpiewu poprzedniego rządu, uważam za bezczelne łajdactwo”[85]. Nie był to koniec, ponieważ kilka godzin później klub parlamentarny PPS ogłosił oświadczenie solidaryzujące się ze słowami Marka. Sławek w odpowiedzi wysłał sekundantów do Niedziałkowskiego, który ówcześnie pełnił funkcję przewodniczącego Związku Parlamentarnego Polskich Socjalistów. Było to wezwanie na pojedynek, a więc żądanie „satysfakcji honorowej”. Niedziałkowski odmówił, tłumacząc, że jako socjalista jest przeciwny pojedynkom[86]. Możliwe, że pod presją tych wydarzeń Marek doznał ataku apoplektycznego. W ocenie Jerzego M. Nowakowskiego w związku z tym wydarzeniem możliwa była moralna odpowiedzialność Sławka, ponieważ Marek „wkrótce zmarł”[87]. Jednak fakty są takie, że śmierć nastąpiła dopiero w 1931 r., a więc trzy lata później.

Niezależnie od tego sprawa konfliktu Sławka z socjalistami nabrała rozgłosu i uświadomiła politykom lewicy parlamentarnej istnienie w obozie piłsudczykowskim grupy „pułkowników”. W numerze „Robotnika” z 16 listopada 1928 r. poseł PPS Kazimierz Czapiński stwierdził: „Od pewnego czasu w najwpływowszych kołach sanacji działa coraz energiczniej, coraz mniej przebierając w środkach pewna grupa zdążająca do tzw. «rozgrywki», do podkopywania parlamentu i do osłabienia lub zniszczenia PPS jako głównej siły obozu demokratycznego w Polsce. Nie będziemy bliżej tej osobliwej grupy charakteryzowali, nie będziemy nazwisk wymieniali – zresztą opinja publiczna w nazwiskach orjentuje się coraz lepiej… Otóż grupa «szarfmacherów», czyli klika, prąca do zaostrzenia sytuacji wewnętrznej, w ostatnich czasach nabrała szczególnego tupetu i szczególnego rozpędu. Jak się zdaje, nawet niektórzy nieco mniej antydemokratyczni lub lepiej pojmujący interes Państwa sanatorzy z przerażeniem patrzą na to, co się dzieje”[88]. Tym samym Czapiński nie tylko zwrócił uwagę na istnienie w obozie piłsudczykowskim postaci, które – pozornie zajmując drugoplanowe miejsca – wpływały na rządy w państwie polskim, ale wskazał też na animozje wewnątrz obozu „sanacji moralnej”, co było zgodne z prawdą. Nie ulega wątpliwości, że Czapińskiemu chodziło o kręgi „Naprawy” i sanacyjnych liberałów. Poseł PPS przekonywał, że celem grupy, którą opisywał, było zaostrzenie stosunków rządu z parlamentem w intencji rozbicia partii opozycyjnych i zmarginalizowania wewnątrz obozu piłsudczykowskiego ugrupowań przeciwnych temu rozwiązaniu, a więc również „Naprawy” oraz sanacyjnych liberałów. Wskazywał też na mechanizmy działania tej grupy, której sukcesy umożliwiała „wielka gra” polegająca na tworzeniu faktów dokonanych oraz na „zaskakiwaniu i łamaniu oporu nawet we własnym obozie”. Niespełna miesiąc później, na posiedzeniu komisji budżetowej 4 grudnia 1928 r. – w obecności Bartla – Czapiński określił grupę, o której pisał na łamach „Robotnika”, mianem „pułkowników”. Poseł PPS powiedział, że „ukazała się na horyzoncie politycznym pewna nieodpowiedzialna grupa polityczna, którą opinja nazywa «grupą pułkowników», i ta usiłuje w zrozumiałych celach zamącić normalną pracę parlamentarną”[89].

Jest to zapewne chronologicznie pierwsze (czy jedno z pierwszych) użycie terminu „pułkownicy” na określenie grona najbliższych współpracowników Piłsudskiego. Nie jest więc wykluczone, że zrodził się on w kręgach socjalistycznych pod wpływem nieprzychylnej PPS polityki obozu Piłsudskiego. Socjaliści rozumieli, że był to obóz łączący osoby prezentujące zróżnicowane koncepcje światopoglądowe, co chcieli wyzyskać w celu wpłynięcia na zaostrzenie podziałów między piłsudczykami. Jest to zauważalne w cytowanej wypowiedzi Czapińskiego, który stwierdził, że premier Bartel „podkreślał wielką rolę premjera w gabinecie i nie może wyrzekać się na rzecz jakiejś anonimowej grupy pełni swej władzy, oczywiście – określonej przez Konstytucję”[90]. Bartel ripostował, że nie znajduje się pod presją żadnej nowej grupy politycznej, której istnienie sugerował Czapiński: „Co do tej «grupy pułkowników» to zdaje mi się, że na to pytanie dałem już odpowiedź w ostatnim moim bardzo nieprzychylnie przyjętym wywiadzie, kiedy mówiłem o rzeczywistości rzeczywistej i urojonej […] ja osobiście z tem się nie liczę, nie odczuwam ciężaru jakiejś nowej grupy politycznej, o której p. Czapiński mówił. Dlatego muszę ją zaliczyć do kategorji tych elementów, które nazywam urojonemi”[91]. Prawdą jest, że nie była to grupa nowa, lecz nie sposób zgodzić się z zapewnieniem premiera o braku poczucia presji ze strony „pułkowników”. W świadomości ogółu piłsudczyków, a nawet postaci uważanych za „pułkowników”, nie funkcjonował termin grupa „pułkowników”. Przeciwnie, „pułkownicy” zaprzeczali tezie o istnieniu takiej grupy[92]. Wynikało to z taktyki politycznej – ukierunkowanej na przeciwstawianie się zarzutom o podziałach w obozie piłsudczykowskim. Faktycznie grupa „pułkowników” istniała – wbrew oficjalnym wypowiedziom postaci identyfikowanych z jej środowiskiem. Do tego jej coraz większa zwartość – w połączeniu z zaufaniem i przychylnością Komendanta – sprawiała, że aspiracje „pułkowników” sięgały najwyższych szczebli władzy. Szczególną właściwością wynikającą już z nazwy grupy było zdyscyplinowanie właściwe wojskowym. Była to elita wojska, ponieważ stopień pułkownika jest jednym z najwyższych w hierarchii. Jeszcze ważniejszym spoiwem był legionowy mit założycielski, a może i odium wynikające z zamachu majowego.

Świadectwo aspiracji „pułkowników” stanowiła przedstawiona ministerialna nominacja Świtalskiego. Pierwotnie Piłsudski chciał, by Świtalski został wicepremierem, a Sławek premierem w rządzie, który powstał po dymisji jego gabinetu. W ocenie Świtalskiego Piłsudski zakładał, że w tym wariancie Sławek jako premier będzie w dalszym ciągu priorytetowo traktował organizację pracy parlamentarnej klubu BBWR – w celu przeprowadzenia „jesiennej rozgrywki sejmowej”[93]. Możliwa byłaby więc analogiczna sytuacja jak w rządzie Piłsudskiego, w którym główny ciężar czynności organizacyjnych spadł na barki wicepremiera Bartla. W tej koncepcji rolę Bartla mógł odegrać Świtalski. Takie wyróżnienie Sławka i Świtalskiego było prawdopodobne wobec zasług „pułkowników” w organizowaniu wyborów. Finalnie do tego nie doszło – wobec wskazania przez Mościckiego na Bartla. Komendant i prezydent prawdopodobnie nie spodziewali się, że Bartel przyjmie złożoną propozycję. Mimo to status „pułkowników” uległ wzmocnieniu, czego dowodzi nominacja Świtalskiego na ministra WRiOP. Dotychczas jedynym „pułkownikiem” w rządach RP był Miedziński. Zapiski z diariusza Świtalskiego informujące o planach powierzenia „pułkownikom” stanowisk premiera i wicepremiera przeczą przypuszczeniom Garlickiego, którego zdaniem Piłsudski – myśląc o urzędzie prezesa Rady Ministrów – brał pod uwagę kandydatury Bogusława Miedzińskiego i Wacława Makowskiego. W ocenie Garlickiego o możliwości objęcia funkcji premiera przez Miedzińskiego świadczyło to, że był typowany przez Piłsudskiego na marszałka Sejmu, ale odmówił. Dowodzi to raczej jedynie tego, że Komendant chciał powierzyć „pułkownikom” najważniejsze stanowiska w państwie, a więc urzędy premiera, wicepremiera i marszałka Sejmu, które piastowaliby Sławek, Świtalski i Miedziński. Jako argument świadczący o możliwości uczynienia Makowskiego (którego związki z grupą „pułkowników” w kolejnym okresie uległy pogłębieniu) prezesem Rady Ministrów Garlicki wskazał jego pozycję wynikającą choćby z obecności na jednym ze spotkań z Piłsudskim – zorganizowanych w mieszkaniu Sławka. Do tego występował na specjalnej akademii z ramach uroczystości z okazji imienin Piłsudskiego[94]. Makowski nie miał jednak w obozie piłsudczykowskim pozycji porównywalnej do tej zajmowanej przez Sławka, Świtalskiego czy Prystora. Szczególna rola tej trójki wśród „pułkowników” ugruntowała się w okresie pełnienia przez Świtalskiego funkcji ministra WRiOP. Nawet będąc w rzadszym kontakcie z Piłsudskim, Świtalski uzyskiwał od Komendanta informacje przekazywane za pośrednictwem Prystora[95].

Grupa „pułkowników” w okresie istnienia czwartego rządu Bartla była zaangażowana w walkę z antypaństwową działalnością niektórych odłamów mniejszości narodowych. Najbardziej znamienny przykład tej polityki stanowiło zwalczanie Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej „Hromady”, będącej komunizującym ugrupowaniem, odwołującym się do przedstawicieli ludności białoruskiej w II RP. Działania przeciwko „Hromadzie” rozpoczęto w styczniu 1927 r., czyli przed wyborami parlamentarnymi, kiedy premierem był Piłsudski. W połowie stycznia 1927 r. przeprowadzono aresztowania najważniejszych działaczy „Hromady”: Bronisława Taraszkiewicza, Szymona Raka-Michajłowskiego, Pawła Wołoszyna i Piotra Miotły. Aresztowano także Białorusina Feliksa Hołowacza z Niezależnej Partii Chłopskiej[96]. W ich obronie stanął Sylwester Wojewódzki – wówczas polityk komunistyczny, a w przeszłości były żołnierz I Brygady i POW.

U progu niepodległości Wojewódzki znajdował się wysoko w legionowo-peowiackiej hierarchii. Decyzją Walerego Sławka w 1919 r. oddelegowano go do pracy w Oddziale II Sztabu Generalnego, gdzie objął funkcję szefa sekcji prasowo-politycznej w Mińsku. Krótko współtworzył z polecenia Piłsudskiego powstające w Mińsku instytucje białoruskie. Po dwóch latach Wojewódzki stanął na czele referatu polityczno-narodowościowego w ramach wileńskiej ekspozytury Oddziału II. Został posłem po wyborach parlamentarnych z 1922 r. – z ramienia PSL „Wyzwolenie”. Wówczas jeszcze oficjalnie deklarował lojalność wobec Piłsudskiego, ale w praktyce stopniowo uległ oddziaływaniu ideologii komunistycznej. Efektem tych wpływów było zerwanie przez niego współpracy z Oddziałem II, a następnie opuszczenie PSL „Wyzwolenie” w 1924 r. Wojewódzki był współzałożycielem nowego ugrupowania – Niezależnej Partii Chłopskiej, podatnej na komunistyczne wpływy[97]. Jego postulaty uwolnienia działaczy „Hromady” były niewygodne dla ówczesnego rządu oraz grupy „pułkowników”. Inicjatywa politycznej neutralizacji Wojewódzkiego wyszła jednak od marszałka Sejmu, polityka PSL „Piast” Macieja Rataja.

Marszałek Rataj podał, że na przełomie 1924 i 1925 r. dowiedział się od Władysława Sikorskiego, iż w okresie działalności w PSL „Wyzwolenie” Sylwester Wojewódzki był konfidentem „Dwójki”, donoszącym na białoruskich kolegów. Informację tę Sikorski uzyskał od Ignacego Matuszewskiego (w okresie pełnienia przez niego funkcji szefa Oddziału II Sztabu Generalnego), a więc postaci zaliczanej do grupy „pułkowników”. Zarzuty skierowane pod adresem Wojewódzkiego kontrastowały z przyjętą przez niego rolą obrońcy aresztowanych i oskarżonych w 1927 r. o antypaństwową działalność komunistów, a także polityków komunizujących. Rataj wspominał, że informacje uzyskane od Sikorskiego zamierzał wykorzystać w celu zmuszenia Wojewódzkiego do rezygnacji z jawnego sprzeciwu wobec aresztowania działaczy „Hromady” i Hołowacza. Marszałek Sejmu zapisał w pamiętniku: „Zaprosiłem p. Świtalskiego, dyrektora Departamentu Politycznego w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, kolegę mego uniwersyteckiego, i zakomunikowałem mu, co wiedziałem o Wojewódzkim”[98]. W dniu 27 stycznia 1927 r. – kilka dni po rozmowie ze Świtalskim – wizytę marszałkowi Sejmu złożyli Bogusław Miedziński i Kazimierz Bartel. Politycy przyszli „z oświadczeniem, że mają niezbite, pisemne dowody, iż Wojewódzki jako poseł był płatnym konfidentem Oddziału II”. Przedstawili Ratajowi teczkę Wojewódzkiego z jego „archiwum Oddziału II z kilku raportami – jeden pisany na maszynie, inne odręcznie – i kwitami za pobraną zapłatę, podpisanymi pseudonimem, ale oczywiście przez tę samą rękę, która pisała raporty. Wina Wojewódzkiego wydawała się stwierdzona ponad wszelką wątpliwość”[99].

Intencją Rataja było przedstawienie w „cztery oczy” tych dowodów współpracy Wojewódzkiemu – tak by wywrzeć presję w celu skłonienia go do zrzeczenia się mandatu poselskiego i zaprzestania działalności politycznej. Rataj dopuszczał też możliwość, by oficjalnie jeden z posłów zwrócił się do niego jako marszałka Sejmu z donosem na Wojewódzkiego i prośbą o zbadanie zasadności zarzutów. Marszałek izby niższej rozumiał, że sprawa Wojewódzkiego nie może być przedstawiona jako akcja rządowa bądź „Dwójki”, ponieważ mogłoby to zniechęcić w przyszłości potencjalnych konfidentów do współpracy z „defensywą”. Nie chciał też, by przez pryzmat sprawy Wojewódzkiego negatywnie postrzegano wszystkich posłów. Po rozmowie z Miedzińskim i Bartlem marszałek Sejmu oddał już inicjatywę w tej sprawie.

Dzień po spotkaniu Rataja z piłsudczykowskimi politykami, 28 stycznia 1927 r., na łamach sprzyjającego rządowi „Głosu Prawdy” ukazał się materiał informujący o donosach Wojewódzkiego do polskiego kontrwywiadu na białoruskich posłów. Zwrócono uwagę, że za duże pieniądze przekazywał on obciążające ich informacje, które mogły stanowić podstawę do wymierzenia kar długoletniego więzienia. Wojewódzki miał to czynić przynajmniej do końca 1923 r. – następnie został zwerbowany przez sowieckie służby. Przy okazji zaatakowano Niezależną Partię Chłopską oraz skrytykowano białoruskich posłów[100]. Wprawdzie redaktorem dziennika „Głos Prawdy” był Wojciech Stpiczyński, lecz dane potrzebne do materiału o Wojewódzkim gazeta otrzymała prawdopodobnie za pośrednictwem Miedzińskiego. Sprawa Wojewódzkiego dobrze pokazała mechanizmy działania „pułkowników”. W sposób niebezpośredni, ale zdecydowany, wykorzystując prasę, otoczenie Komendanta zmierzało do zneutralizowania nie tylko Wojewódzkiego, lecz także środowisk ulegających wpływom komunizmu. Czyniło to na podstawie decyzji podjętych we własnym – nieformalnym gronie. Nie liczono się z interesami i poglądem Rataja – mimo, że był marszałkiem Sejmu. Oficjalnie piłsudczycy byli zwolnieni z odpowiedzialności, ponieważ sprawę Wojewódzkiego upublicznił „Głos Prawdy”. Nie ma znaczenia, że w akcję oprócz Miedzińskiego i Świtalskiego był zaangażowany Bartel. „Pułkowników” i Bartla w kwestii Wojewódzkiego, a szerzej stosunku do komunizmu, łączył wspólny cel – pragnienie marginalizacji oraz rozbicia tej ideologii w trosce o interes państwa polskiego[101]. Zabiegi te „pułkownicy” podejmowali również w 1928 r. Aleksander Meysztowicz jako minister sprawiedliwości brał udział w konferencji – dotyczącej członków „Hromady” – ze Świtalskim, Składkowskim i Bartlem. Minister sprawiedliwości był przeciwny dialogowi z „Hromadą”. Inną koncepcję przedstawiali Składkowski i Świtalski, którzy opowiedzieli się za podjęciem współpracy, mającej na celu zniszczenie „za pomocą intrygi” antypaństwowego żywiołu, za jaki uważali komunizm[102]. Podejście to stanowiło klasyczny przykład mechanizmów działania „pułkowników”, preferujących ruchy konspiracyjne, za kulisami oficjalnego teatrum politycznego – pozwalające realizować kolejne cele. Korzenie tych metod tkwiły w czasach konspiracji i pracy w wywiadzie.

W sytuacjach, w których uważali to za zasadne, „pułkownicy” nie wahali się przed podjęciem zdecydowanych posunięć. Tak też było w sporze z francuskim udziałowcem spółki Skarboferm, gdy Francuzi chcieli wymóc nominację własnego kandydata na stanowisko dyrektora zarządzającego. Bartel był gotowy do ustępstw, co oświadczył na posiedzeniu Rady Ministrów 6 grudnia 1928 r. Sprzeciwił się temu Świtalski, który doprowadził do poddania pod głosowanie wniosku zawierającego ustępstwa Bartla. W czasie głosowania okazało się, że oprócz Świtalskiego przeciwnych ustępstwom było jeszcze trzech innych ministrów. W rezultacie nie przyjęto rozstrzygnięcia zaproponowanego przez Bartla, chociaż finalnie postąpiono w duchu francuskich interesów. Niezależnie od tego poglądy „pułkowników” w coraz większym stopniu odciskały piętno na polityce rządowej. Nic więc dziwnego, że od jesieni 1928 r. o istnieniu grupy „pułkowników” pisała prasa opozycyjna. W rezultacie od przełomu 1928 i 1929 r. grupa istniała już w świadomości publicznej.

Ze wspomnień Henryka Józewskiego wynika, że Bartel był skonfliktowany z tzw. Radą Pułkowników. Józewski jej miano przypisywał grupie „pułkowników”, do której się zbliżył[103]. Decyzja Józewskiego o współpracy z „pułkownikami” była dwuznaczna, zważywszy, że od sierpnia 1927 r. przyszły wojewoda wołyński był szefem gabinetu Bartla[104]. W tym okresie antagonizm między „pułkownikami” a liberałami ulegał nasileniu. W ocenie posła PPS Adama Pragiera „w obozie rządowym wzmocniły się dążności do zastąpienia polityki prof. Bartla, która unikała otwartego starcia z Sejmem, przez politykę tzw. grupy pułkowników, która do takiego starcia właśnie parła. Wyrażało się to nawet w tak dziwacznych krokach, jak pokątne namawianie posłów lewicy do odrzucenia budżetu, odmowa posłów prorządowych przyjmowania referatów budżetowych i podobne zabiegi”[105]. Dążenia te, według Pragiera, miały na celu przyspieszenie konfrontacji „pułkowników” z parlamentarną opozycją, co uniemożliwiał łagodniejszy kurs ekipy Bartla. Tym samym Pragier – po latach – powielał opinię Czapińskiego, upowszechnioną w środowisku socjalistów. Nie były to założenia w pełni bezpodstawne. Presja „pułkowników” na ekipę Bartla wpłynęła na jego dymisję, którą złożył 8 marca 1929 r.

Sławomir Kalbarczyk przywołał wspomnienia Aleksandra Raczyńskiego, któremu miesiąc później (7 kwietnia) Bartel wyznał, że jedną z przyczyn podjęcia tej decyzji była presja ze strony Piłsudskiego, aby w jego czwartym rządzie znalazł się Bogusław Miedziński. Bartel ugiął się i Miedziński objął specjalnie dla niego reaktywowane Ministerstwo Poczt i Telegrafów. Jednak Miedziński jako minister zasłynął jako aferzysta, co wpłynęło na wzmożenie frustracji Bartla[106]. Zdaniem Kalbarczyka istnienie „rządu jawnego” i „rządu niejawnego” było sytuacją nienormalną, za którą odpowiadali „nie tyle «pułkownicy», ile Piłsudski, a właściwie jego omnipotencja. Można powiedzieć, że na Bartlu «mścił się» niezdrowy układ, w którym Marszałek nieoficjalnie podejmował najważniejsze decyzje, a oficjalnie ponosił za nie odpowiedzialność Bartel – jako premier”[107]. Zdaniem Antoniego Czubińskiego „pułkownicy” już bezpośrednio po zamachu majowym sprawowali faktyczne rządy w II RP[108]. Wydaje się jednak, że ich wpływ na rządy w Polsce wzrastał systematycznie – proporcjonalnie do procesu konsolidacji tej grupy.

Konsolidacja grupy „pułkowników” przyspieszyła, lecz przebiegała etapami. Dnia 22 grudnia 1928 r. miejsce zdymisjonowanego ministra sprawiedliwości Meysztowicza zajął jeden z „pułkowników” – Stanisław Car. Ten nie miał stopnia wojskowego, nie był złączony więziami kombatanctwa z innymi współpracownikami Piłsudskiego, ale wszedł w bliskie relacje z grupą „pułkowników”. Kontakty te zacieśniły się na tyle, że pozwalają na zaliczenie Cara do grupy „pułkowników”. Przemawia za tym duży wpływ, jaki wywierał on na ideowe rozstrzygnięcia nowej konstytucji projektowanej przez „pułkowników”. Jednym z pierwszych działań Cara po objęciu ministerialnego stanowiska było rugowanie przeciwników Komendanta w sądownictwie. Nowy minister doprowadził do przeniesienia w stan spoczynku pierwszego prezesa Sądu Najwyższego Władysława Seydy oraz kilku prezesów sądów apelacyjnych. Były to działania zgodne z ostrzejszą linią polityczną Piłsudskiego. Kilka dni po nominacji Cara – 28 grudnia – Świtalski dowiedział się od Prystora, że Piłsudski był zadowolony z dymisji Meysztowicza[109]. Potwierdzeniem tej wersji było to, że Komendant osobiście – choć pośrednio – wpłynął na ustąpienie Meysztowicza. Piłsudski nie okazał konserwatywnemu politykowi z obozu sanacyjnego zaufania w śledztwie dotyczącym zabójstwa starszego żandarma Franciszka Koryzmy, ochraniającego Belweder (4/5 grudnia 1928 r.)[110].

Narodowa demokracja uważała, że działania Cara nie mają uzasadnienia – 28 stycznia 1929 r. Sejm głosował nad wnioskiem o wotum nieufności dla ministra sprawiedliwości[111]. Mimo że zabrakło wymaganej większości głosów do przyjęcia uchwały, premier Bartel napisał do Sławka list (31 stycznia 1929 r.), w którym wskazywał, że spośród Klubu Sejmowego BBWR nie wzięło udziału w głosowaniu aż 38 posłów (30 proc. wszystkich członków klubu). Wotum nieufności udało się uniknąć dzięki nieobecności części polityków opozycji. W liście do Sławka Bartel stwierdził: „Komunikując o tem Panu Prezesowi, pozwolę sobie na wypowiedzenie opinji, że brak zainteresowania głosowaniem nad wotum nieufności, ujawniony w ten sposób publicznie przez klub, którego programem politycznym i racją bytu jest współpraca z Rządem, nie przyczynia się – jak mi się zdaje – do wzmocnienia powagi rządu w opinji publicznej”[112]. Doszło do paradoksalnej sytuacji, bo Bartel wyraził niezadowolenie z powodu tego, że Blok – de facto płaszczyzna działania „pułkowników” – naraził na ryzyko dymisji postać zaliczaną do ich grupy, czyli Cara. Sytuację tę można traktować jako świadectwo animozji między Bartlem a trzonem „pułkowników”, który uosabiał Sławek. W kuluarach krążyły pogłoski, że nieobecność członków BBWR podczas głosowania była zamierzoną akcją. W praktyce nie jest wykluczone, że absencja posłów pojawiła się z inspiracji „pułkowników”, którzy w ten sposób wyrażali brak aprobaty dla łagodniejszego kursu Bartla wobec parlamentu. Ewentualna dymisja Cara mogła doprowadzić do ustąpienia całego rządu, a w konsekwencji zaostrzenia polityki Piłsudskiego i szybszego dojścia do władzy „pułkowników”.

Bardziej jednak prawdopodobna wydaje się inna przyczyna nieobecności posłów BBWR w czasie głosowania. W odpowiedzi udzielonej Bartlowi Sławek przypomniał o propozycji, którą wcześniej złożył premierowi – opowiadał się on za bojkotem głosowania przez BBWR, ponieważ miał informacje o braku zdecydowania opozycyjnych klubów parlamentarnych w sprawie wotum nieufności. Pułkownik liczył więc, że doprowadzi do sytuacji, w której część posłów opozycji sprzeciwi się odwołaniu Cara. W praktyce celem było pogłębienie podziałów w łonie polityków przeciwnych obozowi piłsudczykowskiemu. Sławek zapewnił, że gdy „Pan Premjer tej taktyki nie uznał za dobrą, wskazaną w danej sytuacji, czy wogóle rozumną”, to zastosował „się całkowicie do Jego linji postępowania”. Nieformalny przywódca „pułkowników” nie znalazł usprawiedliwienia dla nieobecności tylko 8 z 38 posłów, na których absencję wskazywał premier. Zapowiedział, że tym ośmiu posłom udzielona zostanie nagana. Sławek zapewnił też o nieprzerwanej lojalności Bloku wobec rządu[113]. Nie ma powodu, by wątpić, że pragnieniem prezesa BBWR było zrealizowanie – mimo sprzeciwu Bartla – wcześniejszej koncepcji. W działaniu Sławka i pozostałych „pułkowników” zauważalne było dążenie do postępowania zgodnego z interesem całego obozu piłsudczykowskiego. Grupa „pułkowników” miała na tyle ugruntowane wpływy w obozie piłsudczykowskim, że nie musiała zwalczać rządu Bartla w celu ich zachowania. Ewentualne objęcie bezpośrednich rządów przez „pułkowników” zależało od woli Piłsudskiego. Jak się okazało, była to już kwestia najbliższych miesięcy.

Po wyborach parlamentarnych, w okresie istnienia czwartego rządu Bartla, ujawniła się szczególna rola nieformalnego przywódcy grupy „pułkowników” – Walerego Sławka. Skłoniło to autora biografii pułkownika do zamiennego stosowania terminu grupa „pułkowników” i „grupa Sławka”[114]. Nie jest to bezzasadne, ponieważ określenie „grupa Sławka” jest obecne w źródłach. W „Robotniku” w maju 1928 r. pisano: „Grupa posła Sławka, działająca w dużym stopniu pod wpływem konserwatystów, pragnęłaby utworzyć w całym kraju jednolitą organizację «jedynkową», co łączyłoby się z faktyczną likwidacją Partji Pracy i Związku Naprawy Rzeczypospolitej […] Przyszłość najbliższa pokaże, czy Partja Pracy ugnie się i zakończy swoje istnienie”[115]. Posługiwanie się tym terminem, choć nie jest błędne, to zniekształca specyficzny obraz grupy „pułkowników”. Sławek był jej nieformalnym przywódcą, ale grupa „pułkowników” nie opierała się tylko na uznawaniu jego autorytetu. Największym autorytetem był Piłsudski, nazywany przez bliskich współpracowników Komendantem. Sławek był primus inter pares w kilkuosobowym środowisku, w którym każdy wykonywał istotne zadania, odgrywając tym samym ważną rolę w obozie piłsudczykowskim. Do gradacji „pułkowników” w sferze polityki nie mogła przyczyniać się stosowana w wojsku zasada starszeństwa w służbie.

Animozje wewnątrz obozu piłsudczykowskiego Jerzy M. Nowakowski potraktował jako konsekwencję polityki Piłsudskiego, dążącego do zwiększania wpływów grupy „pułkowników” kosztem sprawującej władzę ekipy Bartla. Zdaniem Nowakowskiego w miarę upływu czasu Piłsudski w coraz mniejszym stopniu był otwarty na dyskusję wewnątrz obozu sanacyjnego. Autor ten stwierdził: „Pułkownicy tymczasem, nawet jeżeli nie wykonywali w milczeniu poleceń – dyskusje były przywilejem jedynego Sławka – to byli przez Piłsudskiego obdarzeni pełnym zaufaniem, gdyż poza nim nie mieli żadnego zaplecza politycznego” [116]. W jego opinii „pułkownicy” reprezentowali też postawę bezkrytycznej adoracji, którą w dużym stopniu odzwierciedlają Strzępy meldunków Sławoja Felicjana Składkowskiego.

Zwraca uwagę powierzchowny charakter oceny Nowakowskiego. W tym okresie Piłsudski miał znaczny wpływ na „pułkowników”, ale postacie identyfikowane z grupą też przejawiały ambicje polityczne i prezentowały własne poglądy. Późniejsze wydarzenia w pełni ujawniły aspiracje „pułkowników” do częściowego usamodzielnienia się od Piłsudskiego. Nie było to łatwe – podstawowe zagadnienie stanowiło dążenie do wypracowania konstytucji, co stawiało ich przed koniecznością interpretacji wskazań Piłsudskiego, który od bezpośrednich prac się dystansował. Nie ułatwiało to usamodzielnienia i wymagało ciągłego kontaktu.

Animozje „pułkowników” z innymi skrzydłami obozu piłsudczykowskiego korespondowały z mniejszym zainteresowaniem grupy działaniami, mającymi na celu wypracowanie kompromisu z opozycją w parlamencie. W tym trudnym dla grupy czasie, nacechowanym też pierwszymi oznakami recesji gospodarczej, „pułkownicy” byli nawet posądzani o branie udziału w akcjach „nieznanych sprawców”, czyli czynach fizycznej przemocy wobec polityków opozycji[117]. Było to raczej mało prawdopodobne i świadczyło o próbach demonizowania otoczenia Piłsudskiego. Mogło też dowodzić powielania nieprawdziwych, obiegowych opinii. Reakcją opozycji na odczuwalne zaostrzenie kursu było utworzenie 14 listopada 1928 r. – przez kluby poselskie PPS, PSL „Wyzwolenie” i Stronnictwa Chłopskiego – Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Lewicowych dla Obrony Republiki Demokratycznej. Na początku 1929 r. twór ten uzyskał poparcie PSL „Piast”, NPR i PSChD, czyli ugrupowań centrowych. Celem była koordynacja działań lewicy parlamentarnej. Nie był to jeszcze moment, w którym politycy opozycji zdecydowali się na starcie z obozem rządzącym[118], ich działania stanowiły raczej konsekwencję wzrostu znaczenia grupy „pułkowników”, którą mitologizowali, tworząc jej czarną legendę.

Dowodzi tego fakt, że jesienna sesja budżetowa, przed którą przestrzegał Piłsudski, nie przyniosła potwierdzenia jego obaw, ponieważ uchwalono budżet na rok 1928/1929. Większość przedstawicieli lewicy i centrum nie poparła wspomnianego wniosku Klubu Narodowego o uchwalenie wotum nieufności dla Cara jako ministra sprawiedliwości. Komisja Porozumiewawcza zdecydowała się na pozornie mniej radykalne kroki – po raz kolejny dezaprobatę dla posunięć rządowych wyrażono przez skreślenie całego funduszu dyspozycyjnego ministra spraw wewnętrznych Składkowskiego. Doprowadzono również do redukcji – 11 lutego 1929 r. – funduszu dyspozycyjnego ministra spraw wojskowych, czyli Piłsudskiego, o 2 mln zł, na co ten zareagował gwałtownie. Dzień później spotkał się ze Sławkiem oraz z wiceprezesami klubu parlamentarnego BBWR[119]. Następnie przybył na obrady komisji budżetowej i oskarżył posłów o nadużycia finansowe kosztem państwa. Kontrastowało to z zarzutami, jakie opozycja skierowała wobec jednego z „pułkowników” – Miedzińskiego. Ksiądz profesor Bronisław Żongołłowicz podał (w zapisce w dzienniku z 16 listopada 1931 r.), że zdaniem Bartla „Miedziński jako minister poczt i telegrafów, Świtalski jako min[ister] WRiOP porobili wydatki z niewłaściwych pozycji budżetowych”[120]. W obawie przed wywołaniem skandalu Bartel spłacił Świtalskiego[121], ale przekraczało jego możliwości uczynienie tego samego w stosunku do Miedzińskiego. Narodowo-demokratyczna „Gazeta Warszawska” podała 14 września 1928 r., że Miedziński wykorzystywał środki z funduszu dyspozycyjnego, które posiadał jako minister poczt i telegrafów, do wspierania organizacji kombatanckich. W praktyce wsparcie to trafiało do inwalidów – byłych żołnierzy legionowych, a więc bliskich sercu Piłsudskiego. Zastrzeżenia budziło też to, że środki na fundusz dyspozycyjny Miedziński pobierał z części ponadkontyngentowych opłat telefonicznych z aparatów obecnych w miejscach publicznych[122]. Zarzuty dotyczyły dodatkowo niegospodarności Miedzińskiego, ale najpoważniejszy zawierał się w oświadczeniu przedstawiciela Najwyższej Izby Kontroli Jana Furuhjelma. Ten wskazał na nadużycia finansowe i nieprawidłowości w polityce Miedzińskiego, który wydawał i inwestował poza przepisami prawa[123]. Ministerstwo Poczt i Telegrafów posądzono o wydanie 3 mln zł bez odpowiedniego uzasadnienia, a Miedzińskiego jako ministra oskarżono o to samo na kwotę 38 903 zł i 69 gr. Korespondowało to z zarzucanym Miedzińskiemu luksusowym stylem życia[124]. Spór z NIK przeciągnął się na okres rządów „pułkowników”. W listopadzie 1929 r. NIK wypowiedziała się przeciwko udzieleniu Radzie Ministrów absolutorium za rok 1927/1928. Pretekst stanowiły wykryte nadużycia Miedzińskiego i jego ministerstwa. Ze stawianych zarzutów Miedziński wyszedł obronną ręką, ponieważ z jego inicjatywy powołano Sąd Obywatelski, który 21 marca 1930 r. uznał, że w jego działaniach nie występowały chęci wypracowania osobistych korzyści materialnych, a o niektórych przejawach niegospodarności Ministerstwa miał nie wiedzieć[125]. Mimo to afera podważyła status Miedzińskiego w grupie „pułkowników” i sprawiła zawód Piłsudskiemu. Potwierdza to brak nominacji ministerialnej dla Miedzińskiego w pierwszym rządzie „pułkowników”, który powstał po upadku czwartego rządu Bartla. Stąd wzięła się też opinia aferzysty, będąca jedną z przyczyn jego ustąpienia z czwartego rządu. Nie ma jednak racji Zygmunt Kaczmarek, gdy pisze, że w konsekwencji afery „Miedziński «wypadł z żelaznej piątki pułkowników», która przygotowywała dla Piłsudskiego ważne decyzje polityczne”[126]. Wycofanie Miedzińskiego okazało się jedynie „taktycznym odwrotem”, wymuszonym niekorzystną sytuacją. Pozwoliło mu na oddanie się działalności publicystycznej, a więc i propagandowej – do czego miał predyspozycje jako utalentowany polemista. Najpierw, 30 września 1929 r., został zastępcą redaktora, a niedługo potem redaktorem naczelnym „Gazety Polskiej”[127] – najważniejszego półoficjalnego dziennika obozu piłsudczykowskiego, w praktyce tuby propagandowej grupy „pułkowników”.

Powstanie i upadek pierwszego rządu „pułkowników”

Zarzuty opozycji wobec obozu piłsudczykowskiego o nadużycia finansowe odnoszono też do okresu kampanii wyborczej 1928 r. Minister skarbu w rządzie Józefa Piłsudskiego Gabriel Czechowicz przekroczył limit wydatków o 562 mln zł. Podobnie czynili także inni ministrowie w czasach II Rzeczypospolitej, sytuacja ta więc pozornie nie stanowiła precedensu. Wystarczyło, że Rada Ministrów zwróci się do Sejmu o przyznanie niezbędnych kredytów post factum[128]. Czechowicz jednak nie spieszył się z tym, bo w ramach „nadprogramowej” sumy znajdowała się kwota 8 mln zł, które przeznaczył do dyspozycji premiera Piłsudskiego na potrzeby kampanii wyborczej Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Podniesienie tego zarzutu przez opozycję zagrażało popularności obozu piłsudczykowskiego w społeczeństwie, ponieważ sanatorzy – postulujący zwalczenie partykularnych interesów ugrupowań politycznych – sprzeniewierzyli się własnym ideom, defraudując i wydając państwowe pieniądze. Możliwe okazało się jedynie odwleczenie w czasie podniesienia tych zarzutów przez opozycję. Dopiero w niespełna rok po wyborach – 12 lutego 1929 r. – lewica (PPS, PSL „Wyzwolenie” i Stronnictwo Chłopskie) postanowiła wnioskować o postawienie Czechowicza przed Trybunałem Stanu. Na początku kolejnego miesiąca Czechowicz zrezygnował z pełnienia funkcji ministra skarbu[129]. Postulat jego oskarżenia uzyskał poparcie komisji budżetowej. Mimo przeciwdziałania Bloku Sejm przychylił się do wniosku lewicy po referacie, który wygłosił Herman Lieberman (20 marca 1929 r.)[130]. Kolejny raz odpowiedź Piłsudskiego na działania lewicowej opozycji została sformułowana w ostrym tonie. Komendant, udzielając (5 kwietnia 1929 r.) wywiadu „Głosowi Prawdy” (Dno oka – czyli wrażenia człowieka chorego z sesji budżetowej w Sejmie), nie unikał nieparlamentarnych sformułowań. Wywiad ten ukazał się 7 kwietnia[131] i został przedrukowany przez inne gazety.

Dno oka stanowiło świadectwo nieukrywanej już przed opinią publiczną chęci podjęcia przez Piłsudskiego konfrontacji z politykami lewicy parlamentarnej. Działacze opozycji przypuszczali, że bezkompromisowa krytyka skierowana pod ich adresem przez Piłsudskiego inspirowana była przez „pułkowników”[132]. Niezależnie od tego moment zaostrzenia polityki nie był przypadkowy. Miesiąc wcześniej premier Kazimierz Bartel skierował do prezydenta Ignacego Mościckiego pisemną prośbę o dymisję. Tym samym otwarte zostało pole do nowej rozgrywki. W ostatnich dniach marca Bartel pełnił jeszcze oficjalnie obowiązki prezesa Rady Ministrów, nie brał już jednak udziału w posiedzeniach Rady Ministrów. Obowiązki premiera faktycznie wypełniał ówczesny minister spraw wewnętrznych Sławoj Felicjan Składkowski[133]. Rozwiązanie to było tymczasowe, a czwarty rząd Bartla oficjalnie ustąpił 13 kwietnia. Otworzyło to przed grupą „pułkowników” nowe możliwości polityczne. W ocenie Witolda Staniewicza – ministra reform rolnych w drugim, trzecim i czwartym rządzie Bartla – zaostrzenie relacji na linii obóz piłsudczykowski–opozycja (w konsekwencji sprawy Czechowicza) stanowiło korzystne zjawisko dla „spieszącej się do objęcia rządów” grupy „pułkowników”[134]. Jeden z liderów narodowej demokracji Stanisław Stroński jeszcze 3 lutego 1929 r. przewidywał, że dojdzie do zmiany gabinetu „w kierunku opanowania całkowitego Rządu przez «grupę pułkowników»”. Gabinet Bartla w ocenie Strońskiego był „za miękki” do konfrontacji z sejmową opozycją[135]. Nie było to zdanie bezpodstawne, ponieważ Piłsudski jako głównych wykonawców ostrzejszego scenariusza w postaci rządów „silnej ręki” przewidywał – przygotowywanych do odegrania pierwszoplanowej roli – „pułkowników”. Nieprzypadkowo kwestię ustosunkowania się do Trybunału Stanu uzgadniał z Kazimierzem Świtalskim i Aleksandrem Prystorem[136]. Piłsudski – powołując się na to, że Czechowicz był ministrem w jego rządzie – obrał taktykę polegającą na braniu pełnej odpowiedzialności za zarzuty kierowane pod adresem byłego ministra skarbu. W praktyce oznaczało to poszukiwanie pretekstu do bezpośredniej krytyki Trybunału i Sejmu, która miała się odbić echem wśród opinii publicznej[137]. Z inicjatywy Piłsudskiego doszło do spotkania „pułkowników” Kazimierza Świtalskiego i Stanisława Cara z przewodniczącym Trybunału Stanu Leonem Supińskim. „Pułkownicy” wywierali na niego naciski – posuwając się nawet do szantażu – by rozprawa odbyła się zgodnie z linią polityczną Piłsudskiego[138].

Dymisja Bartla wiązała się z koniecznością tworzenia nowego rządu. Wywołało to liczne domysły opozycyjnych polityków i publicystów, którzy – dostrzegając ostrzejszy kurs obozu piłsudczykowskiego – spodziewali się dopuszczenia przez Komendanta do jawnych rządów grupy „pułkowników”. W liście do Ignacego Jana Paderewskiego (15 stycznia 1929 r.) Władysław Sikorski stwierdził, że jednym z kolejnych posunięć Piłsudskiego może być powierzenie rządów grupie „pułkowników”, ze Świtalskim jako premierem na czele[139]. Dwa miesiące później (16 marca) organ PPS, „Robotnik”, powołując się na „Naprzód” (inne socjalistyczne czasopismo), stwierdził, że kandydatem grupy „pułkowników” na nowego premiera jest Świtalski[140]. W innym numerze „Robotnika” zwrócono uwagę na wizytę, którą 2 kwietnia złożył Bartlowi w Prezydium Rady Ministrów prezydent Mościcki. Prezydent odbył z Bartlem długą rozmowę i – w ocenie „Robotnika” – „miał się sprzeciwić kategorycznie niektórym kandydaturom na ministrów, wysuwanym przez grupę tzw. pułkowników”[141]. W kolejnym numerze „Robotnika” pisano, że „prezydent chciałby powołać «rząd pojednania» ze względu na ogólne położenie gospodarcze i polityczne państwa. Innemi słowy «ofensywa» grupy «pułkowników» spaliłaby w takim razie na panewce”[142]. Nie jest wykluczone, że Mościcki przyjął linię polityczną, która polegała na przeciwdziałaniu wzrostowi wpływów grupy „pułkowników”, chociaż w autobiografii zaznaczał, że z „kandydatów wysuniętych przez Piłsudskiego, co do których Bartel nie chciał się wypowiadać”, opowiedział się za Świtalskim[143]. Do grona kandydatów, oprócz Świtalskiego, zaliczali się prawdopodobnie Bartel, Sławek, Prystor i Piłsudski[144]. Artykuły prasy socjalistycznej sugerują występowanie w obozie piłsudczykowskim rozbieżności. W numerze z 6 kwietnia „Robotnik” pisał: „Różne grupy obozu «sanacyjnego» toczą ze sobą bój o władzę w państwie. Kampanję przeciwko p. Bartlowi prowadzą t.zw. pułkownicy, odłam pp. Sławka, Pierackiego, Świtalskiego, przy poparciu części konserwatystów (pp. [Józef] Targowski, [Adam] Piasecki itp.). Zwycięstwo tego odłamu oznaczałoby zaostrzenie stosunków między sejmem a rządem o konsekwencjach nieobliczalnych. «Pułkownicy» mają również w swoich rękach BBS”[145]. W tym samym numerze stwierdzono, że prezydent jest niechętny zaostrzeniu sytuacji, a więc występuje przeciwko dążeniom przypisywanym „pułkownikom”. Po raz kolejny opozycja upatrywała nadzieję na uchronienie przed rządami „pułkowników” w osobie Mościckiego. Podważało to obiegowy stereotyp o marionetkowej roli prezydenta, który jednak pozbawiony był szans na odsunięcie w cień „pułkowników” wobec determinacji Piłsudskiego.

Nie tylko socjaliści komentowali stosunki wewnętrzne w obozie piłsudczykowskim przed utworzeniem kolejnego rządu. Istniały różne – czasem wykluczające się świadectwa[146]. W szczególności zastanawia opinia Juliusza Zdanowskiego, który we własnym dzienniku pod datą 8 kwietnia 1929 r. zapisał: „A wśród podjętego przez Piłsudskiego ataku w najbliższych mu pułkownikach – zamęt. Wysiłek jednych postawienia na czele Sosnkowskiego spotkał się z niechęcią «wodza», że on zbyt samodzielny, próba drugich wysunięcia Prystora została przez kolegów sparaliżowana”[147]. Słowa Zdanowskiego dowodzą skali spekulacji, jakie pojawiały się nie tylko na łamach prasy, lecz także zapewne w kuluarowych czy prywatnych rozmowach. Rozbieżności dotyczące możliwego składu kolejnego gabinetu były zauważalne również w łonie obozu piłsudczykowskiego[148].

Składkowski wspominał, że 8 kwietnia 1929 r. odbył z Piłsudskim rozmowę w siedzibie Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych. Od Komendanta dowiedział się, że jest dwóch kandydatów na premiera. Piłsudski wskazał na własną kandydaturę oraz Świtalskiego[149]. Powiedział też, że rozstrzygnięcie zapadnie „koło czwartku”, a więc 11 kwietnia. Tłumacząc się nie najlepszym stanem zdrowia, zasygnalizował, że prezesem Rady Ministrów zostanie raczej Świtalski. Tak się stało – Świtalski otrzymał misję tworzenia nowego rządu 14 kwietnia 1929 r. W jego gabinecie na 14 ministrów aż 6 miało wyższe stopnie oficerskie. Premier był majorem, a Piłsudski – minister spraw wojskowych – marszałkiem Polski. Do oficerów zaliczali się też gen. Sławoj Felicjan Składkowski (minister spraw wewnętrznych), płk Ignacy Boerner (minister poczt i telegrafów), ppłk Aleksander Prystor (minister pracy i opieki społecznej) oraz płk Ignacy Matuszewski jako kierujący Ministerstwem Skarbu. Do tego dochodzi Stanisław Car (minister spraw sprawiedliwości), którego – mimo, że nie miał stopnia wojskowego – można zaliczać do grupy „pułkowników”.

Opozycja wykorzystała zjawisko zaostrzenia konfliktu i ministerialne nominacje polityków będących oficerami wyższego stopnia, by okrzyknąć gabinet Świtalskiego mianem rządu „pułkowników”. W 1933 r. ukazała się publikacja posła PPS Adama Próchnika Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej (dwukrotnie wznawiana – w 1957 i 1983 r.). Próchnik – powołując się na opinię publiczną – nazwał gabinet Świtalskiego pierwszym „rządem pułkowników”, a tworzone przez nich środowisko określił mianem „grupy antyparlamentarnej”[150]. Terminologia ta – choć dyskusyjna – przetrwała okres II Rzeczypospolitej i w Polsce Ludowej tworzyła „czarną legendę” tego środowiska. W rzeczywistości Piłsudski nie zaliczał się do grupy „pułkowników”, choć był jej twórcą. Obecność w jej nieformalnych szeregach Cara podważa kryterium oparte na wojskowej nomenklaturze. Znaczenie tego kryterium podważa też mniejsza rola w grupie Składkowskiego, który był generałem, a więc miał wyższy stopień od pozostałych „pułkowników”. Paweł Duber zwrócił uwagę, że liczba byłych bądź obecnych oficerów w rządzie Świtalskiego była wyższa tylko o trzy osoby w porównaniu z rządem Bartla. Na tej podstawie Duber podważył opinię Jacka Piotrowskiego, którego zdaniem rząd Świtalskiego „był pierwszą próbą bezpośredniego sprawowania władzy przez «pułkowników»”. Prawdą jest, że Piotrowski dokonał uogólnienia, pisząc dalej: „Na 14 ministrów pracowało w nim aż 6 wysokich stopniem oficerów. Nadali mu w stosunkowo krótkim czasie nowy ton i styl pracy przeniesiony do administracji rządowej z wojska. Na ogół byli to zwolennicy realizacji twardego kursu wobec wszystkich partii opozycji parlamentarnej”[151]. Wojskowa genealogia nie była bez znaczenia. To na niej w dużej mierze opierał się autorytet Piłsudskiego jako Komendanta, a następnie Marszałka. Najważniejszą cechą charakteryzującą „pułkowników” było jednak zaangażowanie polityczne[152].

Powstanie gabinetu Świtalskiego otworzyło grupie „pułkowników” drogę do osiągnięcia jeszcze większego wpływu na rządy w państwie. Zmianę w postaci przejęcia realnej władzy przez – pozostających dotąd w cieniu – bliskich współpracowników Komendanta zauważali zarówno politycy, jak i opinia publiczna. Stosowanie terminu „rządy pułkowników”, podobnie jak grupa „pułkowników”, ma więc charakter obrazowy. Znamienny był komentarz narodowo-demokratycznej „Gazety Warszawskiej”, w którym członków nowego rządu mających wyższe stopnie oficerskie określono mianem „ludzi cywilnych”. Uznano, że ich „metody działania są dalekie od metod żołnierskich. Byli politykami, których wojna światowa ubrała w mundury […], wrócili dziś bezpośrednio do polityki”[153]. Przy uwzględnieniu tej środowiskowej specyfiki posługiwanie się terminami rządy i grupa „pułkowników” nie stanowi nadużycia, chociaż w przeszłości zyskały one pejoratywne konotacje. Zwraca uwagę odwołanie się do cywilnego (etymologicznie z łaciny – „obywatelskiego”) charakteru grupy, czego potwierdzeniem może być fakt zaangażowania w politykę osób wchodzących w skład formacji oficjalnie apolitycznej. Istotne znaczenie miał też horyzont czasowy ich aktywności obywatelskiej, sięgający wielu lat w odróżnieniu od ograniczonego czasokresu kadencji wyborczych do parlamentu. Odmienny był wreszcie system wartości obywatelskich – w odróżnieniu od wartości partyjnych oparty nie na polityce, lecz na moralności.

Premier Świtalski nie zamierzał wygłosić exposé, co tłumaczył tym, że jego rząd nie ma na celu zmiany kursu poprzedników[154]. Na jednym z posiedzeń CKW PPS uznano, że nowy rząd to kontynuacja linii politycznej Bartla „z tą tylko zmianą, że obecnie zupełnie wyraźnie ujęła w swoje ręce rządy «grupa pułkowników»”[155]. Powoływanie się na kontynuację było jedynie o tyle zasadne, że rząd Świtalskiego stanowił kolejny piłsudczykowski gabinet. W praktyce politycznej kontynuacja była już jednak kwestią dyskusyjną, ponieważ ujawnił się konflikt grupy „pułkowników” z Bartlem. Świtalski posądził Bartla o to, że ten nie przekazał mu „żadnych papierów o charakterze poufnym”, a więc istotnych dokumentów potrzebnych do prowadzenia polityki wewnętrznej. Wcześniej niechęć i brak zaufania były w większym stopniu skrywane[156]. W Komunikatach Informacyjnych Komisariatu Rządu na m.st. Warszawę odnotowano, że o istnieniu takiego konfliktu była przeświadczona lewicowa i prawicowa opozycja, która wskazywała na poparcie, jakiego Bartlowi udzielał prezydent Mościcki. Nieprawdziwa była jednak zawarta w Komunikatach pogłoska, że Bartel odbywał z przedstawicielami opozycji spotkania w celu umocnienia własnej pozycji w obozie piłsudczykowskim kosztem grupy „pułkowników”[157].

Ideolog grupy „pułkowników” oraz całego obozu piłsudczykowskiego Adam Skwarczyński, komentując powstanie rządu Świtalskiego, wystąpił z postulatem, by praca gabinetu doprowadziła do zniszczenia organizacji partyjnych – zarówno tych „narodowych”, jak i „postępowych”. Atak był wymierzony i w lewicę, i w prawicę, ponieważ organizacje partyjne Skwarczyński traktował jako relikt przeszłości okresu zaborczego[158]. „Zniszczenia partii” – przykładowo przez rozwiązanie parlamentu i wprowadzenie otwartej dyktatury – obawiała się opozycja, która zaostrzenie stosunków wewnętrznych przypisywała inspiracji grupy „pułkowników”. Tych obaw nie uspokoiło zapewnienie Skwarczyńskiego, że „można również działać tresurą, postrachem, terrorem”. Skwarczyński uznał: „Ludziom naiwnym imponują tego rodzaju środki. Wydaje mi się, że to są dopiero prawdziwie pewne i «realne» środki rządzenia. Ludzie jednak rząd obecny składający nie powinni ulegać tej sugestji. Szkoła czynu, z której pochodzą, na inne liczyła czynniki, innemi uczyła posługiwać się środkami”[159]. Znamienne jest odwołanie do „szkoły czynu”, ponieważ Skwarczyński jako jeden z „pułkowników” dobrze rozumiał specyfikę więzi grupowych – ugruntowanych przeszłością w Legionach i POW – jakie wytworzyły się między bliskimi współpracownikami Piłsudskiego. W artykule Skwarczyńskiego nie zabrakło znanych z poprzednich lat odwołań do moralności: „Jest w Polsce – jak w każdym innym narodzie – liczny zastęp ludzi umiejących na sto procent oddawać siebie sprawie, której służą. Są oni w różnych sferach i różne mają aspiracje i powołania. Tych ludzi skupiać wkoło siebie umiał obóz niepodległościowy, z nich umiał zawsze wyzwalać się – nie za pomocą przymusu fizycznego, lecz środkami moralnego nadzoru, wyższej, duchowej dyscypliny. Czas teraz znowu zorganizować mobilizację ludzi tego typu moralnego, bo tylko na takich charakterach oparta być może praca dla dobra i honoru Polski”[160]. Trzonem, wokół którego miała się dokonać ta mobilizacja, była grupa „pułkowników”, zyskująca w kwietniu 1929 r. po raz pierwszy okazję do sprawowania bezpośrednich rządów.

Odtworzenie procesu konstruowania pierwszego rządu „pułkowników” utrudniają luki w diariuszu nowo mianowanego premiera, niektóre jego części bowiem zaginęły. Braki dotyczące opisu wydarzeń z pierwszej połowy kwietnia 1929 r. Świtalski próbował uzupełnić retrospekcją po II wojnie światowej. Wspominał o spotkaniu z prezydentem Ignacym Mościckim, który złożył mu propozycję objęcia urzędu premiera. Zdaniem Świtalskiego było to działanie uzgodnione z Piłsudskim[161]. Świtalski zwrócił uwagę, że w okresie istnienia czwartego rządu Bartla nie był w częstym kontakcie z Piłsudskim ani Mościckim, dlatego nie potrafił rozstrzygnąć, jak oceniali politykę sanacyjnego liberała. Z tego samego powodu nie wiedział, co miało wpływ na decyzję Bartla o dymisji. Trudno jednak na tej podstawie wykluczyć, że – razem z innymi postaciami zaliczanymi do grupy „pułkowników” – nie lobbował przeciwko Bartlowi. Jednoznaczne rozstrzygnięcie uniemożliwiają braki źródłowe – wynikające ze specyfiki działalności całego obozu piłsudczykowskiego. O występowaniu animozji w relacjach ustępującego i nowo mianowanego premiera może świadczyć to, że Świtalski retrospektywnie przypisywał Bartlowi negatywne cechy charakteru, którymi ten zrażał własnych ministrów w rządzie[162].

Świtalski wspominał, że gdy dowiedział się od prezydenta Mościckiego o nominacji na urząd prezesa Rady Ministrów, „sprawa odejścia Bartla nie była w stosunku do niego jeszcze jasno postawiona”[163]. Bartel złożył jednak pisemną prośbę o dymisję na początku marca tego roku i kiedy Świtalski rozmawiał z Mościckim, było już o tym wiadomo. Prezydent zasugerował, by Świtalski tworzył własny gabinet, spotykając się dyskretnie z politykami, których przewidywał jako kandydatów na ministrów. Było to zgodne ze specyfiką pracy „pułkowników” – nic więc dziwnego, że idea ta została przez Świtalskiego zaaprobowana. Kandydaci na ministrów byli zapraszani na rozmowę do mieszkania przyszłego premiera[164].

Dużą wagę Świtalski przywiązywał do obsadzenia stanowiska ministra skarbu. Poszukiwał kogoś, kto „swojej zgody na takie czy inne przedsięwzięcia nie uzależnia tylko od tego, ile to będzie kosztowało dziś czy w latach następnych, ale prócz tego kryterium będzie umiał dzięki swym szerszym horyzontom myśleć nie tylko buchalteryjnie, ale i politycznie”[165]. Była to aluzja do sytuacji w rządzie Bartla, gdy Świtalski, będąc ministrem WRiOP, nie miał możliwości realizowania wszystkich własnych koncepcji. Przyczyną – jak sugerował – był opór ze strony ministra skarbu w czwartym rządzie Bartla, Gabriela Czechowicza. Świtalski wskazał, że najchętniej Ministerstwo Skarbu powierzyłby Ignacemu Matuszewskiemu, co wywołało zdziwienie zarówno Piłsudskiego, jak i Mościckiego. Oznacza to, że Matuszewski nie należał do grona bliskich współpracowników Piłsudskiego, chociaż wcześniejsze wydarzenia oraz propozycja objęcia ministerialnego stanowiska wskazywały, że nie był w tym otoczeniu postacią anonimową. Świtalski podkreślał wiedzę Matuszewskiego w zakresie gospodarki. Wacław Jędrzejewicz uważał, że zamiar Świtalskiego, by oddelegować Matuszewskiego do resortu skarbu, wynikał z „bardzo inteligentnych uwag o polityce finansowej”[166]. Uwagi te autor diariusza miał otrzymać od Matuszewskiego i dostrzegł u niego „niepospolite zdolności polemiczne, które mogły okazać się bardzo przydatne na terenie ciał ustawodawczych”[167]. W kwietniu 1929 r. Matuszewski nadal był jednak posłem RP w Budapeszcie i nie miał zamiaru opuszczać Węgier, by objąć funkcję ministra skarbu[168]. Matuszewski był sceptyczny wobec propozycji Świtalskiego ze względu na napięte relacje rządu z izbą niższą parlamentu, podczas gdy głosowane w Sejmie kwestie budżetowe stanowiły priorytet, na tle którego nierzadko dochodziło do konfliktów.

Na przekór sceptycyzmowi Matuszewskiego Świtalski wykazywał zdecydowanie i możliwe, że delikatnym szantażem wpływał na przychylność Piłsudskiego i Mościckiego wobec proponowanej przez niego kandydatury. Autor diariusza wspominał: „Kluczowym dla mnie zagadnieniem przy ustalaniu składu gabinetu, któremu miałem przewodniczyć, była sprawa obsady teki ministra skarbu. Gdyby Matuszewski dotrwał w swej niechęci do obejmowania tego stanowiska, to musiałbym uznać swą misję tworzenia rządu za nieudaną i wyciągnąć z tego naturalne dla siebie konsekwencje. Zabrakłoby mi inwencji, komu mógłbym powierzyć ten resort”[169]. W wyniku inicjatywy premiera doszło do spotkania Matuszewskiego z Piłsudskim, w którym Świtalski także wziął udział. Piłsudski w tej rozmowie dał wyraz niezadowoleniu z powodu braku zdecydowania Matuszewskiego. Zdaniem Świtalskiego zaważyło to na długofalowym negatywnym stosunku Komendanta do Matuszewskiego[170]. Oprócz Piłsudskiego nieprzychylne stanowisko wobec Matuszewskiego zachował prezydent Mościcki. Zdaniem działacza „Naprawy” Janusza Rakowskiego prezydent zgodził się na nominację Matuszewskiego, ale jedynie z powodu braku akceptacji Piłsudskiego dla kandydatury Eugeniusza Kwiatkowskiego na stanowisko ministra skarbu[171]. Mościcki opowiadał się za Kwiatkowskim – na łamach autobiografii tak tłumaczył brak aprobaty Piłsudskiego w stosunku do tej kandydatury: „Znacznie później dopiero zdołałem wyjaśnić sobie powody, dla których Piłsudski tak wyraźnie negatywne zajął stanowisko. Miała na to wpływ niewątpliwie niechęć jego bliskiego otoczenia do wyjątkowo uzdolnionego, ale i mocnego w swojej indywidualności męża stanu, jakim był Kwiatkowski. Nie można przy tym zapomnieć, że elita legionowa była związana między sobą silnymi uczuciami koleżeństwa, a chociaż Kwiatkowski brał udział w Legionach, to jego działalność nie wchodziła bezpośrednio w zasięg bojów legionowych”[172].

W wypowiedzi Mościckiego nie padł termin „pułkownicy”, ponieważ piłsudczycy nie posługiwali się tym określeniem. Nie ulega jednak wątpliwości, że prezydent miał na myśli grupę „pułkowników”, którą określił mianem „elity legionpwej”. Jej środowisko stosowało klasyczne dla „pułkowników” nieformalne mechanizmy działania. Z tego powodu Świtalski (mimo propozycji Mościckiego) nie chciał powierzyć Kwiatkowskiemu funkcji przewodniczącego Komitetu Ekonomicznego. Znaczenie Kwiatkowskiego – silnej osobowości – w przypadku tej nominacji niewątpliwie wzrosłoby, czego Świtalski chciał uniknąć. Swoje stanowisko uzasadniał następująco: „Kierownik resortu, który chciał jakiś swój plan zrealizować, czuł się w obowiązku naprzód mi go zreferować, by uzyskać moją opinię, że uważam taki plan za aktualny w danym momencie i możliwy do zrealizowania. Bardzo często okazywało się, że jakaś koncepcja wymaga uzgodnienia z innym resortem. Prawie z reguły z ministrem skarbu, jako że plany dające się zrealizować bez pieniędzy trafiają się bardzo rzadko. Gdy sprawę uznałem za uzgodnioną z zainteresowanymi resortami, umieszczałem ją na porządku dziennym Rady Ministrów. W ten sposób wnoszenie sprawy pod obrady Komitetu Ekonomicznego stało się zbędne”[173].

Nieformalne mechanizmy działania „pułkowników” inspirował Piłsudski. Przykładem było posiedzenie Rady Ministrów z 8 maja 1929 r. opisane przez Świtalskiego w ten sposób: „Komendant dalej uprawiał na posiedzeniu swoją taktykę udowadniania przy każdym punkcie porządku dziennego, że on jest niepotrzebny i że należy te sprawy załatwiać poza Radą Ministrów drogą decyzji samego odnośnego ministra”[174]. Matuszewski bardziej pasował do tych mechanizmów niż Kwiatkowski i nie byłoby błędem zaliczenie go do grupy „pułkowników”, choć nie do jej pierwszorzędnych postaci. Hierarchię grupy ustalała przychylność Piłsudskiego, a Matuszewski nie był przez Komendanta darzony znaczną sympatią. Być może była to jedna z przyczyn jego decyzji o wejściu do pierwszego „rządu pułkowników” w charakterze kierownika Ministerstwa Skarbu, a nie ministra. Tylko na takie rozwiązanie był gotowy Matuszewski, który w ocenie Świtalskiego w ten sposób chciał uniknąć skreślenia z listy etatów, czyli pracowników MSZ. Sceptyczny wobec nominacji jedynie na kierownika resortu był premier. Świtalski obawiał się, że w ten sposób powstanie wrażenie doraźnego angażu Matuszewskiego[175]. Odmienna była ocena premiera, którą przedstawił Stanisław Cat-Mackiewicz: „Pan Świtalski przychodzi jako człowiek, który wie, co ma robić. Z jego przyjściem gabinet cały otrzymuje zdecydowany charakter”[176]. W ten sposób pogłębiała się konsolidacja grupy „pułkowników” – nie tylko przy Sławku, lecz także wokół utalentowanego organizatora i administratora, jakim okazał się premier Świtalski. Problem relacji między premierem a ministrem dysponującym finansami ma również wymiar ponadpersonalny – prawidłem politycznym jest przyznawanie ministrowi skarbu decydującej roli w formowaniu polityki poszczególnych resortów przez rozdzielanie środków budżetowych.

Mniej komplikacji wystąpiło w rozmowach z innymi kandydatami na ministrów w rządzie Świtalskiego. Mimo to nie zawsze ich rezultat zadowalał nowo mianowanego premiera. Na tym tle zauważalna była więź łącząca „pułkowników”, ponieważ premier chciał, by ministrem poczt i telegrafów w jego rządzie został Bogusław Miedziński, co nie było możliwe wobec afery finansowej, w jaką ten się wplątał[177]. Miedzińskiemu nie odpowiadała rola wyłącznie posła i redaktora – miał większe ambicje, co oświadczył Świtalskiemu w bezpośredniej rozmowie. Odsunięcie go na drugi plan – w momencie kiedy pozostali „pułkownicy” przechodzili na pierwszy – uznano za konieczne ze względów wizerunkowych. Świtalski uzależniał powierzenie Miedzińskiemu istotnego stanowiska w administracji państwowej od decyzji Piłsudskiego, co świadczy o znacznym wpływie, jaki Komendant wywierał na środowisko „pułkowników”[178].

Stanowisko ministra poczt i telegrafów, dotychczas zajmowane przez Miedzińskiego, objął Ignacy Boerner. Tak jak Matuszewski, Boerner nie był pierwszoplanową postacią w grupie „pułkowników”, lecz zdaniem Świtalskiego kandydaturę tę zaproponował Piłsudski „ze względu na konieczność zorganizowania sprawnej łączności niezbędnej dla celów wojskowych”[179]. Istotne jest jednak zastrzeżenie, że Piłsudski nie przeznaczał Boernera do wypełniania najważniejszych zadań politycznych[180]. Boerner zmarł już w 1933 r., a więc w okresie rządów „pułkowników”[181]. Zaliczenie go do grupy musi być opatrzone istotnymi zastrzeżeniami. Objęcie stanowiska ministerialnego po Miedzińskim – jednym z najważniejszych „pułkowników” – dowodziło zaufania, jakim Boerner był darzony przez Piłsudskiego. O integracji nowego ministra poczt i telegrafów z „pułkownikami” może też świadczyć nieprzychylne wobec niego stanowisko socjalistycznej opozycji. Jego nominacja została uznana przez CKW PPS za powstanie niejawnego „czarnego gabinetu”, który będzie kontrolował korespondencję (w szczególności przesyłki pocztowe poszczególnych przedstawicieli ugrupowań opozycyjnych). Stwierdzono też, że „płk Boerner dla «grupy pułkowników» jest człowiekiem zupełnie pewnym i da się użyć płk. Prystorowi do wszystkiego, a b. ministrowi Miedzińskiemu zupełnie ufać nie mogli”[182]. Opinia dotycząca Miedzińskiego była przesadzona, ale oparta na jego aktualnych kłopotach. Boerner, dowiadując się od Świtalskiego, że inicjatywa nominacji wyszła od Piłsudskiego, szybko się zgodził (w ciągu niespełna pięciu minut) – mimo że był zatrudniony w przemyśle naftowym, gdzie mógł liczyć na wyższe zarobki[183].

Ministrem pracy i opieki społecznej w rządzie Świtalskiego został Aleksander Prystor. Świtalski oceniał Prystora jako dającego gwarancję, „że nie będzie ulegał naciskowi związków zawodowych, których interesy nie zawsze harmonizowały z interesami czy możliwościami państwowymi”[184]. Z rozmowy Świtalskiego ze Składkowskim z 17 kwietnia 1929 r. wynika, że szczególnie niechętna ministerialnej nominacji płk. Prystora była PPS[185]. Prystor był uważany przez socjalistów za jedną z najważniejszych postaci w otoczeniu Piłsudskiego, co generowało wiele niezgodnych z prawdą zarzutów. Zygmunt Zaremba – podobnie jak Próchnik poseł PPS wybrany z listy w Piotrkowie – stwierdził na posiedzeniu CKW PPS, że Piłsudski jest „człowiekiem bezwolnym”, podczas gdy Prystor to „faktyczny dyktator”. Pozostałych ministrów Zaremba określił mianem „dodatków pozbawionych znaczenia”. Inny poseł PPS, Norbert Barlicki, uznał, że „Prystor odgrywa obecnie rolę Stalina w stosunku do strupieszałego za życia Lenina-Piłsudskiego”. Na tym samym posiedzeniu CKW PPS padło stwierdzenie, że Prystor terroryzuje Piłsudskiego i doprowadził do jego internowania w gmachu Głównego Inspektoratu. Minister pracy miał też prowadzić selekcję – polegającą na decydowaniu, kogo może dopuścić do Piłsudskiego, a kogo pozbawić takiej możliwości[186]. Zarzuty te – choć absurdalne – są świadectwem skali obaw, jakie w środowisku socjalistycznym wywołała nominacja ministerialna Prystora. Nie były to obawy bezzasadne, ponieważ Prystor jako minister pracy uderzył w jeden z bastionów wpływów PPS, jakim były składające się w większości z socjalistów zarządy Kas Chorych. Prystor rozwiązywał je i kierował do kas komisarzy rządowych. Te działania prowadziły do paraliżu prac samorządu ubezpieczeniowego[187], a w praktyce do pozbawiania socjalistów zaplecza finansowego. Była to tak zwana sanacja Kas Chorych[188].

Socjaliści liczyli na to, że pod wpływem pogarszającej się sytuacji gospodarczej w Polsce (w wyniku pierwszych objawów światowej recesji) Prystor będzie zmuszony ustąpić, ponieważ upadnie cały rząd[189]. Taką informację zrelacjonował Świtalskiemu minister spraw wewnętrznych w jego rządzie – Składkowski[190]. Zaangażowanie Składkowskiego stanowiło konsekwencję jego talentów organizacyjnych i administracyjnych, którymi – jeżeli nie przewyższał – to na pewno dorównywał innym „pułkownikom”. Związany był z grupą i Piłsudskim przeszłością legionową. Priorytetowe i poufne zadania polityczne Komendant powierzał jednak nie Składkowskiemu, lecz Sławkowi, Świtalskiemu, Prystorowi lub Miedzińskiemu. Kryterium przynależności do „pułkowników” – oprócz zaufania Komendanta – było określone właśnie zadaniami politycznymi, podczas gdy w przypadku Składkowskiego zadania te nie zawsze stanowiły priorytet. Świadczy o tym fakt, że po upadku gabinetu Świtalskiego Składkowski został powołany do służby czynnej i objął stanowisko zastępcy I wiceministra spraw wojskowych i szefa administracji armii[191]. Dowodzi to specyficznego statusu Składkowskiego w grupie „pułkowników”.

Z konieczności w jeszcze bliższych relacjach niż ze Świtalskim Sławoj Felicjan Składkowski pozostawał z Bronisławem Pierackim. Ze wspomnień Składkowskiego wynika, iż na wspomnianym spotkaniu z Piłsudskim (8 kwietnia 1929 r.) usłyszał od Komendanta, że jego zastępcą, czyli wiceministrem spraw wewnętrznych, zostanie Pieracki. Znamienna jest relacja z tej rozmowy Składkowskiego, który przytoczył słowa Komendanta: „Widzicie, wy dużo jeździcie i to dobrze, że dużo jeździcie, ale przez ten czas gdy wyjeżdżacie, nikt nie może wykorzystywać waszej nieobecności i działać, jak chce, od okazji do okazji. Dlatego tam u was musi być pewny człowiek”[192]. W komentarzu do tych słów Składkowski stwierdził: „Widocznie na twarzy mojej odbiło się wielkie zdziwienie z tego nagłego przydziału pułkownika Pierackiego, bo Komendant zatrzymał się na chwilę, popatrzył na mnie i dodał: «Nie jestem austrjacką świnią, żeby was podejść, tylko tak trzeba!»”[193]. Tym samym Pieracki zajął stanowisko – będącego w bliskich relacjach ze Składkowskim – Maurycego Jaroszyńskiego[194]. Piłsudski ustalił też ze Składkowskim kwestie dotyczące stanowisk podlegających ministrowi spraw wewnętrznych. Pieracki oficjalnie został wiceministrem 22 kwietnia 1929 r.[195] Składkowski rozumiał cele, do jakich Komendant wyznaczał grupę „pułkowników”, ponieważ Pierackiemu przydzielił sprawy polityczne w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Pieracki brał udział w spotkaniach dotyczących polityki, na których byli obecni inni „pułkownicy”, w tym Składkowski. Przykładem była rozmowa z wojewodą śląskim Michałem Grażyńskim (dotycząca wyborów na Górnym Śląsku), w której uczestniczyli ministrowie Sławoj Felicjan Składkowski, August Zaleski, Aleksander Prystor, Bronisław Pieracki i ppłk Kazimierz Stamirowski (ówcześnie dyrektor Departamentu Politycznego w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych)[196].

Stanowisko „pułkowników” wobec problemów piłsudczyków z antysanacyjną opozycją i mniejszością niemiecką na polskim Górnym Śląsku było odmienne od tego, które prezentował Komendant. Świtalski był przeciwny ogłaszaniu wyborów do Sejmu Śląskiego, o czym poinformował 24 maja 1929 r. Premier obawiał się porażki piłsudczykowskiej odmiany BBWR, którym było Narodowo-Chrześcijańskie Zjednoczenie Pracy. Posunięcie to byłoby równoznaczne ze zlikwidowaniem autonomii, którą miało województwo śląskie w granicach II RP. Stanowisko to jest znamienne wobec tego, że wojewodą był działacz „Naprawy” – Grażyński. Wojewoda silnie akcentował związki kultury śląskiej oraz polskiej w celu osłabienia niemieckiego żywiołu narodowościowego. Nie był jednak entuzjastą całkowitego zniesienia autonomii, co przełożyłoby się na ograniczenie jego szerokich uprawnień, którymi dysponował jako najwyższy rangą przedstawiciel państwowej administracji. Piłsudski załagodził stanowisko „pułkowników”, ponieważ był przeciwny rozwiązaniu proponowanemu przez Świtalskiego. Komendant argumentował, że posunięcie to mogło niekorzystnie wpłynąć na poparcie piłsudczyków w śląskiej dzielnicy w wyborach ogólnopolskich. Obawiał się też negatywnego wydźwięku na arenie międzynarodowej[197].

Nie zawsze jednak Piłsudski preferował łagodniejsze rozwiązania niż „pułkownicy”. Przykładem była sytuacja, gdy Świtalski zaproponował uwolnienie aresztowanych posłów „Hromady”, którzy wyrazili chęć współpracy z organami państwa polskiego. Komendant zgodził się wówczas na zwolnienie tylko jednego z nich, aby sprawdzić, jak będzie wyglądała ta współpraca[198].

Nie wszyscy ministrowie w rządzie Świtalskiego zaliczali się do grupy „pułkowników”, co dodatkowo uwidaczniało ich wzajemne więzi. Świtalskiemu nie pracowało się tak dobrze z ministrem spraw zagranicznych Augustem Zaleskim, jak z „pułkownikami”. Premier chciał uzyskiwać od Zaleskiego informacje o sytuacji na arenie międzynarodowej – niewykluczone, że w ten sposób zmierzał do wpływania na jego działania. Ten ograniczał się jednak do kontaktu wyłącznie z Piłsudskim[199]. Zdarzało się, że Piłsudski przekazywał Świtalskiemu przez Józefa Becka (w dalszym ciągu szefa Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych) informacje o polityce zagranicznej. Oznacza to, że nie zawsze był zadowolony z działań Zaleskiego[200]. Zdaniem Jacka Pietrzaka „w okresie funkcjonowania tzw. pierwszego rządu «pułkowników» Kazimierza Świtalskiego (kwiecień–grudzień 1929 r.) Beck wyraźnie odgrywał rolę swego rodzaju politycznego «oficera łącznikowego», przekazującego premierowi dyrektywy Marszałka”[201]. Zadania wykonywane przez Becka zbliżały go do grupy „pułkowników” i przygotowywały do objęcia w przyszłości urzędu ministra spraw zagranicznych, co było zgodne z intencjami Piłsudskiego[202]. Błażej Poboży zalicza Becka do elity władzy dopiero po wyborach parlamentarnych z 1930 r. Jednak o jego „wejściu” do trzonu grupy „pułkowników” można mówić już wcześniej[203]. Nie ulega wątpliwości, że w kolejnych latach znaczenie Becka w grupie „pułkowników” w dalszym ciągu rosło. Świadczy o tym choćby opinia prasy francuskiej, przytoczona w Dziennikach przez Kordiana Józefa Zamorskiego – od 1935 r. komendanta głównego Policji Państwowej. W marcu 1934 r. Zamorski zapisał, że prasa w Paryżu robi Beckowi „ogromną reklamę, uważając go za najtęższego oficera na tle rzędu pułkowników w Polsce, który stawia Francuzom za wzór do naśladowania”[204]. Znaczenie Becka i całej grupy „pułkowników” wynikało w dużej mierze ze zdolności do odgadywania intencji faktycznego przywódcy państwa – Józefa Piłsudskiego[205].

Na gabinet Świtalskiego – mimo że nazywany „rządem pułkowników” – Piłsudski wywierał znaczny wpływ. Nie było to zjawisko nowe w porównaniu z okresem istnienia poprzednich gabinetów. Dowodzi tego nie tylko poszukiwanie przez Świtalskiego rady u Piłsudskiego w sprawie ewentualnego zaangażowania Miedzińskiego do administracji państwowej. Zdarzało się, że Komendant sugerował Świtalskiemu konfrontowanie opinii na tematy gospodarcze – z jednej strony Matuszewskiego, a z drugiej Bartla i Czechowicza, którzy nie wchodzili w skład jego rządu[206]. Z diariusza Świtalskiego wynika, że Piłsudski interesował się pracami rządu na bieżąco i nie unikał poruszania szczegółowych kwestii[207]. Był to okres dużej aktywności „pułkowników”.

Do spotkania Świtalskiego, Sławka, Prystora, Becka, Matuszewskiego i Składkowskiego doszło 22 kwietnia 1929 r. Świtalski inicjował aktywizację BBWR i opowiadał się za ukierunkowaniem propagandy na piętnowanie wad Sejmu. Poruszył też kwestie konstytucji oraz agitacji społecznej, obliczonej na pozyskiwanie środków na fundusz dyspozycyjny Piłsudskiego jako ministra spraw wojskowych, uprzednio zredukowany przez sejmową opozycję[208]. Premier zaproponował, że będzie zmierzał do wpływania na kręgi zachowawcze, by upowszechnić informacje o możliwym rozwiązaniu izby niższej oraz oktrojowaniu nowej konstytucji. Świtalski odnotował w diariuszu, że posunięcia wobec konserwatystów Sławek ocenił jako zasadne. Premiera szczególnie interesowało zdanie Sławka, ponieważ nieformalny przywódca „pułkowników” miał w grupie i całym obozie opinię eksperta w zakresie kontaktów z przedstawicielami ugrupowań zachowawczych. Dotychczasowe działania propagandowe Bloku uznał zaś Sławek za niewystarczające[209]. W rozmowie z Piłsudskim – odbytej 24 maja 1929 r. – Świtalski powołał się na wcześniejszą o jeden dzień konferencję, w której premier brał udział razem ze Sławojem Felicjanem Składkowskim, Bronisławem Pierackim, Kazimierzem Stamirowskim, Aleksandrem Prystorem, Józefem Beckiem i Jerzym Paciorkowskim.

W czasie tego spotkania omówiono negatywny stosunek Sławka do lewicy piłsudczykowskiej – skupionej w Związku Naprawy Rzeczypospolitej. Świtalski „Naprawę” nazwał „Młodzieżą Narodową” – możliwe, że takie lekceważące określenie upowszechniło się w kręgu „pułkowników”. Mimo to przyznał, że piłsudczykowska lewica cieszy się dużą popularnością w części społeczeństwa – premierowi chodziło przede wszystkim o elektorat lewicowej orientacji. Z tego powodu Świtalski postulował pozostawienie „Naprawie” pewnych ram działania, ponieważ „pułkownicy” nie byli w stanie odegrać jej roli w obozie piłsudczykowskim. Świtalski obawiał się, że bez „Naprawy” bliscy współpracownicy Piłsudskiego zostaną zmuszeni do oparcia się na konserwatystach, co w jego ocenie nie byłoby wskazane. Konserwatyści – w przeciwieństwie do „Naprawy” – nie mogli zapewnić uzyskania poparcia wśród szerszych kręgów społecznych. Rozumiał to Piłsudski, który wiedział, że postacie zaliczane do grupy „pułkowników” również nie będą w stanie pozyskać szerszego zaplecza. W diariuszu Świtalski zapisał: „[Piłsudski] przyznał mi rację, że nasze siły nie wystarczają na to, aby pracę społeczną móc własnymi rękoma wykonać”. Komendant przystał na propozycję premiera, by odbyć na ten temat wspólnie rozmowę ze Sławkiem[210].

Do spotkania Piłsudski–Sławek–Świtalski doszło 31 maja 1929 r. Świtalski ponownie przedstawił własne racje – optując za dążeniem do porozumienia. W efekcie ujawniła się rozbieżność wśród „pułkowników” na tle przyjętych mechanizmów działania, ponieważ Sławek był za ostrzejszym kursem wobec sanacyjnej lewicy. Spór rozstrzygnąć miał Piłsudski jako największy autorytet. Komendantowi bliższe było stanowisko Świtalskiego, ale jednoznacznie sprawy nie rozstrzygnął. Premier w diariuszu zapisał, że w ocenie Piłsudskiego „działanie przez rozmowy w małych kółkach ma niewątpliwie swoje znaczenie, ale oczywiście przy akcji wyborczej rzeczy takie nie wystarczają”[211]. Różnica poglądów w grupie „pułkowników” po raz kolejny nie okazała się zasadnicza, ponieważ ustąpiła dążeniu do kompromisu. Środowisko „Naprawy” w dalszym ciągu było marginalizowane przez „pułkowników”, ale nie zostało przez nich wyłączone z obozu piłsudczykowskiego.

Wojciech Świętosławski przedstawił przebieg swej audiencji u prezydenta Mościckiego na początku czerwca 1929 r. Powołując się na opinię posła Antoniego Anusza, relacjonował: „Zapytałem go o opinie o tzw. pułkownikach. Punkt widzenia był taki sam jak i mój, mianowicie, że są to ludzie prawie bez wyjątku uczciwi, porządni, ale krótkowzroczni. Nie mogą oni zastąpić Marszałka w wypadku jego ustąpienia […] Marszałek ma 60 lat, jest schorowany i wymęczony”. Świętosławski przedstawił prezydentowi Mościckiemu problem sukcesji władzy. Uważał, że: „Marszałek dał ideę niepodległej Polski, czynnie ją wywalczył, ale jego ludzie nie mają wyczucia głębokiej idei państwowej lub nie potrafili jej tak ujawnić, tak nią zapalić otoczenia, aby stworzyć mocne oparcie ideowe w szerokich masach. To, co jest obecnie, oparte jest tylko na personalnym zaufaniu do Marszałka. Prezydent nie zaprzeczył mi. Jednakże uznając słuszność mego twierdzenia, że jest jedyną osobą, mogącą skupić naród, z całą siłą zaakcentował, że dopóki Marszałek jest czynny, on osobiście musi pozostać w cieniu”. Dotyczyło to też formowania składu Rady Ministrów. Świętosławski wskazywał, że należy znaleźć nową ideologię, która byłaby „oparta o trwałe podstawy głębokiej myśli państwowej”, by pozyskać „szczególnie młodzież akademicką”[212]. Całość zapisu Świętosławskiego świadczy o tym, że model polityki alternatywny do tej, którą prowadziła grupa „pułkowników”, był budowany przez otoczenie prezydenta Mościckiego już w 1929 r.

W tym okresie „pułkownicy” w dalszym ciągu prezentowali bezkompromisowe stanowisko wobec lewicy parlamentarnej. Można mówić nawet o zaostrzeniu retoryki, co oddaje przemówienie Sławka wygłoszone na zjeździe BBWR w Łodzi 16 czerwca 1929 r. Sławek powiedział, że „zdrowiej jest czasami połamać kości jednemu posłowi, niż doprowadzić do konieczności użycia karabinów maszynowych”[213]. Wobec istniejących ówcześnie napięć w relacjach z lewicą aluzja ta – choć niefortunna – była czytelna.

Do innego spotkania Piłsudskiego z „pułkownikami” Sławkiem, Prystorem i Świtalskim doszło 1 lipca 1929 r. Komendant zapytał „pułkowników”, czy rozpocząć jeszcze w tym roku posunięcia wymierzone w opozycję. „Pułkownicy” przedstawili stanowisko potwierdzające gotowość do konfrontacji. Świtalski zapisał: „Wszyscy my trzej zgodnie byliśmy zdania, że należałoby raczej rozgrywkę przyspieszyć ze względu na to, że czas nie pracuje dla nas. Wskazaliśmy na następujące objawy: działa właśnie sugestia, że Komendant rzucił swoją ostatnią stawkę, jaką są pułkownicy, rząd traci w opinii; gromadzi się duża niechęć i zawiść do «kliki rządzącej», którą oczywiście posądza się, że czerpie korzyści materialne z rządu. Pod tym względem sprawa Miedzińskiego dużo zaszkodziła. Następnym objawem, który obserwuję, jest to, że bardzo wielu ludzi poczyna się asekurować na stronę sejmową, nie chcąc proklamować się jako wyraźni zwolennicy rządu, i próbują znaleźć jakieś kompromisowe wyjście”[214]. Świtalski odniósł się do zarzutów o istnieniu „pułkowników”, które uznał za niekorzystne wizerunkowo dla obozu piłsudczykowskiego. Nic dziwnego, ponieważ określenie to było obarczone negatywną konotacją i nigdy nie zostało zaadaptowane jako samookreślenie przez bliskich współpracowników Piłsudskiego, a tym bardziej – przez Komendanta.

O dyskusyjnym charakterze wojskowej terminologii – niepozwalającej na utożsamianie wszystkich wojskowych z elitą władzy – świadczy to, że „pułkownicy” mieli prawdopodobnie wewnętrzną opozycję w obozie piłsudczykowskim w postaci generałów: Kazimierza Sosnkowskiego, Edwarda Śmigłego-Rydza, Leona Berbeckiego, Tadeusza Piskora, Aleksandra Litwinowicza oraz płk. Mieczysława Wyżeł-Ścieżyńskiego, którzy w sierpniu 1929 r. złożyli wizytę przebywającemu w Druskiennikach Piłsudskiemu. Według raportów policyjnych część dziennikarzy uważała, że w ramach tej wizyty zdali Komendantowi relację o sytuacji politycznej i gospodarczej – przedstawiając równocześnie krytykę rządu Świtalskiego. „Piłsudski wysłuchawszy szczegółowej relacji przyrzekł podobno rozstrzygnąć sprawę w ten sposób, że udzieli dymisji obecnemu rządowi i powoła nowy rząd, który oprze się o współpracę z Sejmem, a przynajmniej o jego centrowe ugrupowania”[215]. O prawdziwości tego stwierdzenia może świadczyć – również sierpniowa – wizyta Świtalskiego w Druskiennikach. Koła polityczne „wyjazd ten łączą z niedawną wizytą kilku generałów. Przy tym komentują, że jeśli nawet generałowie uczynili «démarche» wobec Marszałka Piłsudskiego, to jednak pp. premier Świtalski i płk Sławek potrafią utrzymać swoje pozycje”[216].

Nie sposób zweryfikować rzeczywistych intencji generałów. Zachowany materiał źródłowy nie pozwala na stwierdzenie, że wyjątkowy status „pułkowników” w obozie piłsudczykowskim był wówczas zagrożony. Istnienie konfliktu „pułkowników” i generałów sugerowała „Gazeta Warszawska”, przeciwstawiając „pułkownikom” „umiarkowanych generałów”[217]. Podobną opinię wyraził warszawski korespondent niemieckiego „Berliner Tageblatt” – uznając, że „pułkownicy” mają w opozycji „grupę Moraczewskiego”, „Bartla–Kościałkowskiego” oraz odsuniętych od rządów generałów Sosnkowskiego i Śmigłego-Rydza[218]. Na presję ze strony generałów nie wskazuje notatka Świtalskiego z rozmowy z Komendantem w Druskiennikach – odbytej 21 sierpnia 1929 r. w towarzystwie Sławka[219]. O tarciach między generałami a „pułkownikami” mogą jednak świadczyć późniejsze informacje – z dzienników ks. prof. Bronisława Żongołłowicza oraz gen. Kordiana Józefa Zamorskiego. We wpisie z 18 lutego 1932 r. Żongołłowicz przedstawił stanowisko Władysława Zawadzkiego – późniejszego ministra skarbu. Zdaniem Zawadzkiego: „koło Rydza-Śmigłego skupieni Dreszer, inni jenerałowie. Ma grupa silne oparcie w wojsku polskim. Źle się patrzą na Rząd, dawno złożony z pułkowników, niższych rangą, zasługami legionowymi”[220]. W ocenie Zamorskiego (1 lutego 1932 r. wyznaczonego na zastępcę szefa Sztabu Głównego): „Śmigły mówi, im bardziej on się usuwa w cień, tym bardziej oni, tj. tzw. przez Komendanta «rząd» ([Walery] Sławek, [Kazimierz] Świtalski, [Józef] Beck, [Aleksander] Prystor), podejrzewają go o najczarniejsze machinacje” (12 lutego 1933 r.)[221].

Mimo, że rząd Świtalskiego dawał dowody zaostrzenia stosunków na linii piłsudczycy–opozycja, to jednak rządzący starali się zachowywać pozory. Dowodzi tego specjalna instrukcja Ministerstwa Spraw Zagranicznych skierowana do polskich placówek dyplomatycznych 15 kwietnia 1929 r. Placówkom tym polecono, by artykuły w zagranicznej prasie ukazywały, że „rząd nie ma zamiaru wprowadzania żadnych nadzwyczajnych metod ani w stosunku do Sejmu, ani w stosunku do społeczeństwa”[222]. Wysiłki te nie przyniosły większego efektu. Dowodzi tego opinia chargé d’affaires w Berlinie, będącego także jednym z przywódców „Zetu” – Kazimierza Wyszyńskiego. Z relacji Wyszyńskiego wynika, że prasa niemiecka zgodnie oceniała, iż gabinet Świtalskiego będzie rządem „silnej ręki” oraz stanowi świadectwo dążenia do konfrontacji z parlamentem. W „Berliner Tageblatt” (17 kwietnia), w artykule Um die Nachfolge napisano, że „«grupa pułkowników» objęła rządy i dysponuje portfelem państwowym. Niemniej premier Świtalski będzie musiał trzymać na razie pięść w kieszeni, gdyż «pułkownicy» nie posiadają jeszcze silnej organizacji, jaka stanowi we Włoszech i w Rosji fundament dyktatury. Organizacja taka musi dopiero powstać w Polsce, i wszystko zależy od tego, czy zostanie ona utworzona”[223]. „Berliner Börsen Courrier” (16 kwietnia) uznał, że Polska ewoluuje od „dyktatora do dyktatury”. Na łamach tego czasopisma posądzono Piłsudskiego o niewyciąganie konsekwencji z własnego zwycięstwa nad Sejmem, ale – zdaniem dziennika – w nowej sytuacji „pułkownicy” doprowadzą do odejścia od dotychczasowego systemu polityczno-ustrojowego, czyli demokracji parlamentarnej[224]. Komentarze w prasie niemieckiej świadczą o zbliżonym do polskiej opozycji spojrzeniu na „pułkowników”. Maciej Rataj jeszcze w 1926 r. określił Świtalskiego mianem jednego „z najbardziej zdecydowanych, bezwzględnych i nie przebierających w środkach piłsudczyków”[225]. Podobnie jak opinie niektórych przedstawicieli polskiego życia politycznego komentarze prasy niemieckiej też czasem odbiegały od rzeczywistości – o czym świadczy łączenie grupy „pułkowników” z ideologią faszystowską.

Na łamach „Drogi” Adam Skwarczyński pisał, że gabinet Świtalskiego „jest właściwie pierwszym, który niemal w całości składa się z ludzi pochodzących ze szkoły politycznej niepodległościowej, ludzi wychowanych przez Józefa Piłsudskiego. Mimo przewrotu majowego dotychczasowe gabinety miały w swej większości skład raczej apolityczny, członkowie ich w okresie walki o niepodległość nie byli przeważnie zaangażowani w pierwszej linji bojowej. Niepodległościowcy skoncentrowani byli przeważnie w wojsku lub zajmowali stanowiska drugorzędne. Dziś mają już oni rolę kierowniczą, na nich bez reszty niemal spoczywa odpowiedzialność za sterowanie łodzią państwową. Dziś w całej pełni winni oni mieć poczucie, że zrealizował się na nich cud historji, cud posłuszeństwa dziejów dla woli ludzkiej – ich woli, ich postanowienia, które powzięli sobie przed rokiem 1914 i które od tego czasu realizowali wysiłkiem swojego życia. Treścią tego postanowienia było stworzenie państwa polskiego, ale były zarazem zupełnie konkretne myśli i planowania o formach tego państwa, była i decyzja wzięcia w swoje ręce kierownictwa i odpowiedzialności historycznej”[226]. Nietrudno skojarzyć takie odwołania autora artykułu z grupą „pułkowników” – jej historią i rolą w obozie piłsudczykowskim. W ocenie Skwarczyńskiego rządzący bliscy współpracownicy Piłsudskiego mieli w opozycji wszystkie partie polityczne, będące antypaństwowym żywiołem.

Walkę z tym „żywiołem” rząd Świtalskiego podjął w sposób zdecydowany. W stosunkowo krótkim okresie istnienia gabinetu – od kwietnia do grudnia 1929 r. – w całej Rzeczypospolitej dokonano aż 916 konfiskat czasopism krytykujących linię rządu[227]. Nie była to jedyna forma walki. Pojawiające się pogłoski o poszukiwaniu przez „pułkowników” kontaktu z niektórymi politykami opozycji (jeśli rzeczywiście do tego dochodziło) można interpretować – tak jak w okresie przed wyborami 1928 r. – jako chęć doprowadzenia do podziałów i rozbicia wrogich sanacji ugrupowań[228]. Podobnie jak poprzednio „pułkownicy” inspirowali również prasę do udzielania poparcia rządowi[229]. Ówcześnie – w okresie funkcjonowania gabinetu Świtalskiego – najważniejsza była sprawa Czechowicza, która osiągnęła apogeum. Przez trzy dni – od 26 do 29 czerwca 1929 r. – przed Trybunałem Stanu toczyła się rozprawa dotycząca przekroczeń budżetowych zarzucanych byłemu ministrowi. Akt oskarżenia odczytał Herman Lieberman. Zeznając w roli świadka, Piłsudski wykorzystał tę okazję do kolejnego ataku na system polityczno-ustrojowy i obecne w jego ramach rozwiązania prawne. Jednoznaczne rozstrzygnięcie nie zapadło, ponieważ Trybunał oświadczył, że wyrok musi poprzedzić ocena zasadności wydatków dokonana przez polski parlament. Nie rozstrzygnęło to sporu ani nie przerwało konfliktu „pułkowników” z opozycją, czego dowodzi zakres wspomnianych konfiskat. Był tego świadomy Skwarczyński, który w cytowanym artykule stwierdził: „Można się spodziewać, że nadchodząca jesień będzie w tej walce opozycji partyjnej z rządem dość ożywiona. Rząd powinien stanąć do niej w pełnem pogotowiu, ale i z zupełnym spokojem”[230]. Chodziło o sesję sejmową, której rozpoczęcie zaplanowano na jesień 1929 r.

W tym okresie nastąpiło scementowanie opozycji – 14 września 1929 r. doszło do spotkania polityków PPS, PSL „Wyzwolenie”, Stronnictwa Chłopskiego, PSL „Piast”, Narodowej Partii Robotniczej oraz Polskiego Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji, a więc lewicy i centrum. Być może była to reakcja na dążenia Piłsudskiego i „pułkowników” do przeprowadzenia otwartej konfrontacji. Znaczenie – równie istotne, jeśli nie większe – miała chęć rozpoczęcia przez opozycję własnej rozgrywki, wymierzonej nie tylko w „pierwszy rząd pułkowników”, lecz także cały obóz, który doszedł do władzy w 1926 r. Na wrześniowym spotkaniu podjęto decyzję o współdziałaniu i ustalono solidarne ustosunkowanie się do projektu budżetu, który ówcześnie był przygotowywany przez rząd Świtalskiego. Biorąc pod uwagę szczególne znaczenie budżetu dla rządzenia państwem, powstanie szerokiej koalicji przyjęło się traktować jako równoznaczne z utworzeniem tak zwanego Centrolewu, będącego porozumieniem partii lewicy i centrum[231]. Powołany w celu konsolidacji poczynań opozycyjnych ugrupowań wobec sanacji Centrolew niedługo potem wypracował postulat obalenia rządów obozu piłsudczykowskiego. Zapowiadało to już negatywne ustosunkowanie się do propozycji rządu Świtalskiego – złożonej marszałkowi Sejmu Daszyńskiemu – by rozpocząć dialog na temat projektu budżetu (4 września 1929 r.)[232]. Był to rodzaj nieformalnego wotum nieufności, które skierowano pod adresem gabinetu, a w praktyce – zapowiedź ponownego podniesienia sprawy Czechowicza na jesiennej sesji budżetowej, którą zaplanowano na 31 października 1929 r.

Tego dnia doszło do konfrontacji. Zwyczajowo – specjalnym orędziem – sesję miał zainaugurować prezes Rady Ministrów, czyli Świtalski. Uczynił to jednak Piłsudski – oficjalnie z powodu niedyspozycji premiera wywołanej chorobą. Choroba była raczej pretekstem, zważywszy na specyficzny charakter demonstracji, którą przy tej okazji urządził Piłsudski. Na zmierzającego do Sejmu w celu otwarcia sesji Komendanta w przedsionku budynku izby niższej czekała grupa oficerów, która głośnymi okrzykami wyrażała poparcie dla jego poczynań. Z listu Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego do Piłsudskiego – odnalezionego w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym przez Mariusza Wołosa – wynika, że manifestacja oficerów była inspirowana przez bliskie otoczenie Komendanta, który nic o tym nie wiedział[233]. Pracujący po przewrocie majowym w Sztabie Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, a następnie w Gabinecie Ministra Spraw Wojskowych (od 26 sierpnia 1930 r. jako szef tego gabinetu) Adam Korwin-Sokołowski wspominał: „rozeszły się wiadomości, że opozycja przygotowuje się do jakiejś awantury wymierzonej przeciwko Piłsudskiemu. Wobec tego w kilkudziesięciu oficerów z garnizonu warszawskiego zebraliśmy się w hallu sejmowym, by oczekiwać i powitać przybywającego do gmachu Sejmu Marszałka. Na wszelki wypadek inna grupa oficerów oczekiwała na ewentualne dyspozycje na terenie wojskowego Szpitala Ujazdowskiego. Gdy Marszałek ukazał się w hallu, utworzyliśmy szpaler i oddaliśmy mu honory. Marszałek w milczeniu przeszedł i udał się do pomieszczeń rządowych”[234]. Korwin-Sokołowski nie podał jednak, kto zainicjował akcję. Niewykluczone, że była to inicjatywa „pułkowników”. Marszałek Sejmu Daszyński obawiał się, że celem tej manifestacji, która odbiła się szerokim echem wśród opinii publicznej, było rozpędzenie izby. Z tego powodu nie zgodził się na otwarcie sesji. Kiedy 5 listopada 1929 r. posłowie wrócili do Sejmu, prezydent Mościcki doprowadził do przełożenia obrad o 30 dni. Upływający czas działał na korzyść Piłsudskiego i „pułkowników”, ponieważ ich celem było skrócenie obrad, czemu Komendant dał wyraz już w trakcie rozmowy ze Świtalskim i Sławkiem (31 maja 1929 r.)[235]. Po upływie 30 dni – 5 grudnia – sesja została zainaugurowana, Centrolew wykorzystał to do zgłoszenia, a następnie uchwalenia (7 grudnia) wotum nieufności wobec rządu Świtalskiego[236]. Stanowiło to pewnego rodzaju precedens, ponieważ dotąd wotum nieufności nie uchwalano dla całego gabinetu, tylko wobec poszczególnych ministrów. Tym samym upadł gabinet okrzyknięty przez opozycję mianem „pierwszego rządu pułkowników”.

W okresie istnienia rządu Świtalskiego zauważalna była zmiana politycznego priorytetu – od zwalczania narodowej demokracji[237] i komunistów ku przeciwdziałaniu lewicy parlamentarnej. Było to znamienne wobec tego, że niektórych jej przedstawicieli łączyła z „pułkownikami” przeszłość legionowa. W praktyce polityka „pułkowników” wymierzona w lewicę parlamentarną wynikała z wysuwania się PPS na czoło antysanacyjnej opozycji. Zjawisku temu sprzyjały pierwsze symptomy światowej recesji gospodarczej, która w zachodnioeuropejskich realiach przekładała się na wzrastające poparcie dla komunistów. W Polsce proces ten miał jedynie marginalne znaczenie, ponieważ komunizm powszechnie postrzegano jako żywioł antypaństwowy – obecna była także w świadomości społeczeństwa pamięć wojny polsko-bolszewickiej. Mimo upadku rządu Świtalskiego więzi grupowe „pułkowników” nie zostały osłabione. Przeciwnie – grupa poszerzyła się o kolejne postacie. „Pułkownicy” odgrywali szczególną rolę w integrowaniu całego BBWR, ponieważ nie wszyscy jego członkowie byli w stanie orientować się w bieżącej linii politycznej Piłsudskiego. Grupie „pułkowników” przypadło w udziale tonowanie niezadowolenia społecznego związanego z coraz bardziej stanowczą rozgrywką z opozycją[238]. Ze względu na wyjątkową rolę „pułkowników” – jak pokazały następne wydarzenia – ich wycofanie do „drugiego szeregu” elity władzy okazało się krótkotrwałe i zostało wykorzystane do dalszego pogłębienia wewnętrznej konsolidacji.

Ukształtowanie samoświadomości grupy „pułkowników” i konfrontacja z opozycją

Powrót grupy „pułkowników” do „drugiego szeregu” elity władzy był tak krótkotrwały, że właściwie niezauważalny. Bezpośrednio po upadku gabinetu Kazimierza Świtalskiego wydawało się, że grupa w dalszym ciągu będzie sprawowała rządy, ponieważ nie był wykluczony wariant dalszego piastowania kilku ministerialnych urzędów przez postacie identyfikowane jako „pułkownicy”. Było to przypuszczenie o tyle zasadne, że Prezydent RP Ignacy Mościcki powierzył Świtalskiemu pełnienie dotychczasowych obowiązków do czasu utworzenia nowego gabinetu[239], a istniały wówczas poważne przesłanki do długotrwałego przesilenia rządowego. W rozmowie z prezydentem Świtalski powiedział, że „jeśli Komendant pójdzie teraz na przewlekłe przesilenie […] musiałby być wciągnięty w przesilenie czynnik sejmowy dla upozorowania trudności i zwalenia na Sejm długiego przesilenia”[240]. Zwraca uwagę, że jako kandydata do objęcia stanowiska premiera Świtalski zaproponował prezydentowi Eugeniusza Kwiatkowskiego. Zdaniem Świtalskiego miała to być kandydatura wyłącznie o znaczeniu nominalnym, ponieważ prowadząca „do niczego”[241]. Byłoby to równoznaczne z kontynuacją rządów „pułkowników” w formie praktycznie nieodbiegającej od dotychczasowej.

Piłsudski polecił Mościckiemu zorganizowanie spotkania z Kazimierzem Bartlem – oficjalnie, by omówić wydarzenia w państwie, a de facto „w celu zbałamucenia opinii, jakoby powracał Bartel”[242]. Ze słów tych wynika więc, że miał to być zabieg taktyczny i Komendant nie zakładał powierzenia Bartlowi misji tworzenia nowego rządu. Tego samego dnia, 7 grudnia 1929 r., Piłsudski wyraził też niezadowolenie z bieżących działań „pułkowników”. Tak można zinterpretować słowa Świtalskiego zapisane w diariuszu po rozmowie z Piłsudskim (w obecności Józefa Becka): „nie poszliśmy na bardziej brutalną taktykę, przy czym stała uwaga Komendanta, że z tą chwilą, gdy my nie potrafimy tej brutalnej taktyki prowadzić, to wtenczas ta brutalna taktyka spada na Komendanta”[243].

Nic nie wskazuje jednak na to, by wśród osób uważanych za grupę „pułkowników” występowało przeświadczenie, że nowy gabinet to powrót do sytuacji, w której znaczną rolę będą odgrywali przedstawiciele innych skrzydeł obozu piłsudczykowskiego. Niezależnie od niechęci działacza „Naprawy” Zdzisława Lechnickiego do ewentualnej kandydatury Aleksandra Prystora na stanowisko premiera wśród „pułkowników” była świadomość ich wyjątkowej roli w obozie piłsudczykowskim[244]. Nie zmieniło tego nawet poinformowanie prezydenta przez Świtalskiego, że Piłsudski nie widzi możliwości powierzenia dotychczasowemu premierowi misji tworzenia nowego rządu (16 grudnia 1929 r.)[245]. W tym okresie Świtalski nie zakładał, że zostanie oddelegowany do realizowania „brutalnej taktyki” w Sejmie czy nowym gabinecie. Nie wykluczał tego, ale spodziewał się, że ostatecznie będzie zaangażowany w kierownicze działania w BBWR. Świtalski tak analizował ówczesną sytuację z perspektywy czasu: „Wtedy tylko byłaby jedna trudność, że mimo przyjacielskich stosunków ze Sławkiem, wytworzy to pewną dwuosobowość w kierownictwie całym obozem ideowym – sądzę jednak, że z tym dałbym sobie radę, dzieląc się odpowiednio robotą ze Sławkiem i jemu zostawiając bardziej z natury rzeczy robotę sejmową, na którą nie mogę wpływać, a samemu przerzucając się na propagandę prasową i słowną po kraju”[246].

Ekspremier był świadomy, jak znacznie wzrosła jego pozycja w obozie piłsudczykowskim po udanych wyborach 1928 r. Pozwoliło to Świtalskiemu uzyskać status jednego z najważniejszych „pułkowników” wraz ze Sławkiem.

Dnia 20 grudnia doszło do spotkania u prezydenta Mościckiego, w którym wzięli udział Piłsudski oraz „pułkownicy” – Świtalski i Sławek. Obecni byli także Bartel oraz prawnicy: Juliusz Makarewicz (prof. prawa na Uniwersytecie Jana Kazimierza) i Feliks Dutkiewicz (prezes Sądu Apelacyjnego w Warszawie)[247]. Rozmowa ta kontynuowała – wcześniejsze o trzy dni – rozważania o zagadnieniach konstytucyjnych, w których na zaproszenie prezydenta uczestniczyli Stanisław Car i Kazimierz Świtalski oraz kilku polityków opozycji: Mieczysław Niedziałkowski (PPS), Michał Róg (PSL „Wyzwolenie”), Roman Rybarski (Stronnictwo Narodowe), Adam Chądzyński (NPR), Jan Dębski (PSL „Piast”), Józef Chaciński (ChD), Henryk Rosmarin (Koło Żydowskie) i Julian Smulikowski (PPS)[248]. Przy okazji spotkania 20 grudnia Piłsudski powiedział, że nie zamierza być nowym premierem. Istotna była zwłaszcza krytyka proponowanych przez „pułkowników” rozwiązań. Komendant – określając wytyczne bieżącej działalności – nieprzychylnie odniósł się do sceptycyzmu Sławka i Świtalskiego co do współpracy z Sejmem i Senatem przy projektowaniu nowej konstytucji. Komplementował Bartla i jego wizję łagodniejszego kursu wobec opozycji[249]. Być może było to konsekwencją niektórych kompromisowych wypowiedzi polityków opozycji (np. socjalisty Mieczysława Niedziałkowskiego i narodowego demokraty Romana Rybarskiego) – skłonnych do podjęcia zagadnienia rewizji konstytucji[250]. Wobec tego znaczenie Bartla ponownie wzrosło, choć z diariusza Świtalskiego nie wynika, by w okresie konferencji konstytucyjnej liczył się z tym, że jego następcą zostanie najważniejsza postać z kręgu sanacyjnych liberałów. Przeciwnie, Świtalski zapisał, że obecni na spotkaniu rozstali się po zaaprobowaniu propozycji Sławka, by przedstawić indywidualnie Mościckiemu propozycje kandydatur na stanowisko prezesa Rady Ministrów[251].

Rozmowy te Mościcki odbył w tym samym dniu, czyli 20 grudnia. Mimo że Świtalski opowiedział się za własną kandydaturą, z inicjatywy Piłsudskiego nowym premierem został Bartel. Świtalski dowiedział się o tym za pośrednictwem Józefa Becka. Z relacji Becka wynika, że Piłsudski zmienił zdanie, ponieważ w rozmowie z prezydentem opowiedział się wcześniej za kandydaturą Sławka. Informację tę zdążył już nawet przekazać Sławkowi Mościcki. Jednak gdy w godzinach wieczornych Sławek dołączył do rozmawiających Świtalskiego i Becka, dowiedział się o zmianie decyzji[252]. Utworzenie gabinetu przez Sławka byłoby równoznaczne z powstaniem kolejnego rządu – identyfikowanego z linią polityczną realizowaną przez „pułkowników”.

Nieporozumienie wyjaśnił w godzinach nocnych Świtalski w rozmowie z prezydentem. Mościcki zaapelował do pełniącego jeszcze obowiązki premiera Świtalskiego, by nie uniemożliwiać w przyszłości pracy Bartlowi. Świtalski zapewnił, że nie będzie tego czynił, zamierza bowiem postępować zgodnie z wolą Komendanta. Nie zabrakło jednak uszczypliwości pod adresem sanacyjnego liberała, ponieważ Świtalski powiedział, że pod względem utrudniania pracy rządowi nie planuje naśladować Bartla[253].

Beck uważał, że nowy rząd Bartla – powołany 29 grudnia 1929 r. – długo nie przetrwa. Niewykluczone, że na to liczyli również inni „pułkownicy”. Dnia 21 grudnia, czyli dzień po nieformalnym desygnowaniu Bartla na stanowisko premiera, w mieszkaniu Świtalskiego odbyło się spotkanie, na którym większość stanowili „pułkownicy”. Oprócz gospodarza w konferencji wzięli udział Ignacy Matuszewski, Aleksander Prystor, Stanisław Car, Bronisław Pieracki, Bogusław Miedziński, Adam Koc, Józef Beck i Sławoj Felicjan Składkowski. Obecny był także Kazimierz Stamirowski. Świtalski zanotował w diariuszu, że celem spotkania było – zgodnie z wolą prezydenta – wpłynięcie na zebranych, „by nie poszli na odruchy nieprzyjazne w stosunku do Bartla i by nie wytworzyli wskutek tego mniemania, że istnieją w obozie Komendanta dwie mafie: «pułkowników» i bardziej parlamentarystyczna”[254]. Świtalski w obecności zebranych skrytykował decyzję o nominowaniu Bartla: „Po okresie dość silnej propagandy z naszej strony wytworzy się wskutek tego faktu pewien upadek ducha wskutek komentarzy, że «pułkownicy» dostali w łeb. W ten sposób praca ostatnich tygodni idzie trochę na marne”[255]. W tych słowach zawierało się nie tylko rozczarowanie wynikające z braku powierzenia stanowiska prezesa Rady Ministrów. Gospodarz spotkania uważał, że powrót do kompromisowej polityki po wotum nieufności wobec jego rządu może doprowadzić do sytuacji, w której opozycja urośnie w siłę. Był to pogląd, który podzielała cała grupa „pułkowników”[256].

Zdaniem Pawła Dubera notatka z tego spotkania stanowiła pierwszą informację źródłową oddającą mechanizm funkcjonowania grupy „pułkowników”[257]. Ten mechanizm był już zauważalny przed przewrotem majowym – w trakcie spotkań z Piłsudskim, które kształtowały to nieformalne gremium i jego wewnętrzną hierarchię. Znaczenie grudniowego spotkania było inne – jest to pierwsza źródłowa informacja o istnieniu ukształtowanej samoświadomości „pułkowników”. Niezależnie od tego, że postacie identyfikowane z grupą odrzucały określenie „pułkownicy”, były świadome jego istnienia w publicznym obiegu. Rozumiały też, że stanowią wpływową grupę nacisku – połączoną wspólnymi interesami. Dowodzi tego wspólne ze Świtalskim stanowisko wyrażone podczas spotkania. Ukształtowanie się samoświadomości „pułkowników” nie oznaczało braku lojalności wobec Komendanta. Przeciwnie, to Piłsudski doprowadził do powstania grupy „pułkowników” i uczynił ich swoimi najbliższymi współpracownikami. Na spotkaniu w mieszkaniu Świtalskiego „pułkownicy” – choć niechętnie – zaakceptowali kandydaturę Bartla na stanowisko prezesa Rady Ministrów. Nie było innego wyjścia, ponieważ brak akceptacji byłby równoznaczny z otwartym konfliktem z Komendantem, co podważyłoby mit założycielski grupy – oparty na lojalności byłych żołnierzy wobec dowódcy.

Zwrot Piłsudskiego w kierunku liberalnego kursu Bartla był ostatnią próbą wypracowania kompromisu z opozycją na drodze transformacji ustrojowych[258]. Z tego powodu Komendant – za pośrednictwem Becka – przekazał Świtalskiemu, by nie obejmował żadnej teki ministerialnej w nowym rządzie[259]. Świtalski był powszechnie identyfikowany przez opozycję z grupą „pułkowników” – jego brak w nowym gabinecie mógł więc zostać potraktowany jako gest dobrej woli Piłsudskiego. Nie zmienia tego fakt, że podobne zalecenie Piłsudskiego nie obejmowało innych „pułkowników”[260]. Można się było spodziewać, że Bartel będzie zainteresowany powierzeniem tek ministerialnych we własnym rządzie innym piłsudczykowskim liberałom. Nie mógł jednak działać w sposób nieskrępowany, ponieważ wpływy postaci identyfikowanych jako „pułkownicy” były ugruntowane. Bartel, który po raz piąty tworzył rząd, w rozmowie ze Składkowskim stwierdził, że uważa wiceministra spraw wewnętrznych Pierackiego za polityka nielojalnego, ale nie będzie się domagał jego usunięcia z zajmowanego stanowiska. Możliwe, że Bartel wcześniej wiedział (bądź się domyślał) o bezpośrednim poparciu Piłsudskiego dla Pierackiego. Nie ulega wątpliwości, że po rozmowie ze Składkowskim miał już pełną świadomość tego poparcia[261].

Komendant liczył się z niezadowoleniem grupy „pułkowników”. Na spotkaniu ze Sławkiem i Świtalskim 24 grudnia powiedział: „Przyjęcie misji tworzenia gabinetu przez Bartla wyszło trochę przypadkowo”[262]. Piłsudski nie mówił nieprawdy, ale nie dodał już, że ówcześnie nominację Bartla uważał za lepszy wariant niż Sławka bądź Świtalskiego. Wprawdzie przyznał, że „chciał mieć teraz premiera Sławka na to, by on przeszedł przez pracę państwową, i w ten sposób mieć więcej ludzi do rozporządzania”, lecz dodał, że „Sławek byłby jednak lepszy na ostatni moment, tzn. marzec”[263]. Na spotkaniu z Komendantem uzgodniono, że w okresie istnienia rządu Bartla do zadań „pułkowników” będzie się zaliczało kompromitowanie Sejmu na płaszczyźnie propagandowej – przy jednoczesnym prowadzeniu z politykami opozycji rozmów na temat nowej konstytucji.

Bartel nie chciał we własnym gabinecie dotychczasowego ministra sprawiedliwości – Cara[264]. Obejmując stanowisko prezesa Rady Ministrów po raz piąty, opowiedział się za powierzeniem resortu sprawiedliwości Feliksowi Dutkiewiczowi, który wszedł do rządu jako kierownik Ministerstwa Sprawiedliwości[265]. Nowy premier zdecydował się pozostawić na stanowisku ministra spraw wewnętrznych Składkowskiego, który nie był w pełni przekonany do tej koncepcji, ponieważ uważał, że jego ponowna ministerialna nominacja prawdopodobnie utrudniałaby dialog z opozycją. Z tego powodu Składkowski uzależnił wejście do rządu od aprobaty Komendanta. Finalnie nie znalazł się w nowym rządzie Bartla[266].

W dniu utworzenia piątego rządu Bartla, czyli 29 grudnia 1929 r., Piłsudski zapowiedział Składkowskiemu: „Bartel uważa was i Prystora za swych współzawodników, więc wrócicie do wojska…”[267]. Mimo to Prystor wszedł do rządu jako minister pracy i opieki społecznej, stanowisko to zajmował też w rządzie Świtalskiego. Paradoksalnie z zapisek Świtalskiego wynika, że to właśnie Bartel opowiedział się za obecnością identyfikowanego z „pułkownikami” Prystora we własnym gabinecie. Kilkakrotny premier RP tłumaczył w rozmowie z Piłsudskim i Sławkiem (24 grudnia 1929 r.), że „nie chce stwarzać pozorów ustępowania PPS-owcom”[268], a takie wrażenie mogłoby wywołać niepowierzenie teki ministerialnej krytykowanemu przez socjalistów Prystorowi. Mimo zestawienia przez Komendanta Prystora ze Składkowskim zauważalna była różnica między nimi. Prystor (przyjaciel Piłsudskiego) pozostał na najwyższych szczeblach polityki, Składkowskiego – który na początku 1930 r. wrócił do służby czynnej (oficjalnie jako zastępca I wiceministra spraw wojskowych i szef administracji armii)[269] – nie łączyły z Komendantem tak dobre relacje. Przeciwnie, Piłsudski cenił talent Składkowskiego do pracy administracyjnej, lecz nie uważał go za zdolnego do wykonywania wszystkich poufnych zadań politycznych. Marek Sioma napisał nawet o utracie zaufania do Składkowskiego[270]. Dowodzi tego wspomniana nominacja Pierackiego na wiceministra spraw wewnętrznych, która osłabiła znaczenie Składkowskiego – mimo oficerskiego stopnia i legionowo-peowiackiej przeszłości – w grupie „pułkowników”.

Ministrem spraw wewnętrznych został Henryk Józewski, a więc postać w niedalekiej przeszłości współpracująca zarówno z Bartlem, jak i osobami uważanymi za „pułkowników”. W piątym rządzie Bartla znalazł się również Matuszewski. Bartel był sceptyczny wobec jego zdolności do tworzenia koncepcji gospodarczych[271], ale ostatecznie Matuszewski wszedł do rządu – tak jak poprzednio – w roli kierownika Ministerstwa Skarbu. Ministrem poczt i telegrafów został Ignacy Boerner – tak jak Prystor i Matuszewski członek rządu Świtalskiego. Ministrem spraw wojskowych był nieprzerwanie Piłsudski.

Marszałek liczył, że objęcie przez Bartla stanowiska premiera nie tylko przyspieszy prace nad rewizją dotychczasowej konstytucji, lecz także przyniesie uchwalenie przez Sejm budżetu. Zadanie to byłoby utrudnione – ze względu na opór opozycji – gdyby u steru rządów pozostała większość identyfikowana z grupą „pułkowników”. Ówcześnie jako anegdotę przytaczano, że Bartel został przez Piłsudskiego zapytany, jak układają się jego stosunki z opozycją. Premier miał odpowiedzieć, parafrazując słowa pierwszego ministra Francji w XVII w. kardynała Armanda Jeana Richelieu: „Broń mię, panie marszałku, od przyjaciół. Z przeciwnikami sam się rozprawię”[272]. Nie miał jednak na myśli opozycji parlamentarnej, lecz grupę „pułkowników”. Anegdota ta nie musi być fikcyjna, ponieważ „pułkownicy” zostali wycofani przez Komendanta z „pierwszego szeregu” jedynie czasowo i częściowo, o czym świadczy ich obecność w rządzie Bartla. W wywiadzie opublikowanym 29 grudnia 1929 r. na łamach „Gazety Polskiej” padło pod adresem premiera pytanie, czy będzie przeciwdziałał wpływom grupy „pułkowników”. Bartel odpowiedział, że nie istnieje obóz „pułkowników”, obóz generałów ani inne grupy reżimowe[273]. Premier nie był szczery – funkcjonowanie grupy „pułkowników” było faktem, którego był w pełni świadomy[274].

Świadoma rzeczywistych stosunków w obozie piłsudczykowskim była również antysanacyjna opozycja polityczna. W jednym z listów do Ignacego Jana Paderewskiego Władysław Sikorski stwierdził, pisząc o Bartlu (26 grudnia 1929 r.): „Są ludzie, którzy jego powrót na stanowisko premiera uważają za złamanie grupy pułkowników. Wątpię, by tak było w istocie rzeczy. Skład przyszłego gabinetu będzie pewnym wskaźnikiem «zwycięstwa» i «przegranej». Jeżeli się utrzyma w gabinecie Składkowski, a tym bardziej Prystor, jeżeli Ministerstwo Skarbu pozostanie w rękach Matusz[ewskiego], zmiana, jaka się obecnie dokonywa w Warszawie, będzie powierzchowna. W każdym jednak razie nominacja Bartla jest przegraną pułkowników. Pogłębi ona również w sposób wydatny zarysowujący się w obozie rządowym rozłam i wewnętrzne walki”[275]. Otwarty rozłam na dużą skalę w obozie „sanacji moralnej” nigdy nie nastąpił, chociaż istniała niechęć, a nawet animozje między „pułkownikami” i Bartlem. W jego rządzie znaleźli się Prystor i Matuszewski, zabrakło zaś Składkowskiego. W oczach Sikorskiego zmiana rządu była więc powierzchowną. Taki pogląd podzielało wielu uczestników i obserwatorów życia politycznego – rozumiejących, że „pułkownicy” byli lojalni wobec Bartla jedynie ze względu na czasową dyspozycję Komendanta. Obrazowo oddawała to rewia kabaretu Qui Pro Quo w Warszawie, która wystąpiła z przedstawieniem Dokoła Bartel (21 stycznia 1930 r.). Był to rodzaj satyrycznej prezentacji „bartlowania”. Na przedstawieniu byli obecni „pułkownicy” Świtalski i Sławek, którzy mieli się dobrze bawić[276]. Inspirowana piątą nominacją Bartla na stanowisko prezesa Rady Ministrów była także Szopka polityczna autorstwa Jana Lechonia, Juliana Tuwima, Mariana Hemara i Antoniego Słonimskiego. Wiele miejsca poświęcono w niej konfliktowi Bartla z „pułkownikami”. Na premierę Szopki – 31 stycznia 1930 r. – przyszli Świtalski i Matuszewski[277]. Nieżyczliwe stanowisko „pułkowników” wobec premiera było więc publicznie zauważalne[278]. Mimo że Bartel był prezesem Rady Ministrów, to postacie identyfikowane jako grupa „pułkowników” w dalszym ciągu zaliczały się do najbliższych współpracowników Komendanta.

O stosunkach wewnątrz obozu piłsudczykowskiego pisała prasa opozycyjna – czasami posuwając się do oczywistych nadinterpretacji. W „Robotniku” – w artykule Rokoszanie – stwierdzono: „Od pierwszej chwili powołania rządu p. Bartla kładliśmy największy nacisk na konieczność unieszkodliwienia faszyzmu wojskowego, uosobionego w grupie «pułkowników». P. Bartel prawie nic nie zrobił w tej mierze, zato «pułkownicy» robią wszystko, by wysadzić z siodła p. Bartla. Niezdecydowanie i gra na zwłokę ze strony szefa Rządu rozzuchwala mafję pułkownikowską, skłonną coraz bardziej wierzyć, że rządy obecne to tylko epizod, po którym nastąpi powrót i utrwalenie «pułkownikostwa»”. W dalszej części komentowano zastąpienie rządu Świtalskiego gabinetem Bartla: „Piłsudski rozczarował się do pewnych osób, ale nie do systemu, którego jest przecież twórcą i wykładnikiem. Usunął tedy kilku «pułkowników», ale duch «pułkownikowski» pokutuje nadal w rządzie i na urzędach i w BB[WR]. I w każdej chwili duch ten może oblec znowu w cielsko gabinetu czysto «pułkownikowskiego»”. Słowa te dowodziły chęci wyzyskania przez socjalistów obaw Bartla w celu nawiązania współpracy z premierem rządu przeciwko Bezpartyjnemu Blokowi Współpracy z Rządem. Stanowiło to konsekwencję osiągnięcia przewagi w Bloku przez „pułkowników”. Na zakończenie cytowanego artykułu ironicznie stwierdzono – nawiązując do stopnia wojskowego Bartla (podpułkownik saperów): „Nie można być jednocześnie zwolennikiem współpracy z Sejmem i… pod-«pułkownikiem»”[279].

Przedstawiając „pułkowników”, socjaliści nieprawdziwie imputowali im związki z „faszyzmem wojskowym”. „Pułkownicy” nie robili też „wszystkiego”, by odsunąć Bartla, ponieważ zabronił im tego Komendant. Stanowili jednak realne zagrożenie, wobec którego premier i jego współpracownicy nie chcieli pozostać obojętni. Ekonomista, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, Adam Krzyżanowski zanotował informację o spotkaniu, w którym uczestniczył na początku marca 1930 r. w Prezydium Rady Ministrów. Na tym spotkaniu obecni byli również Kazimierz Bartel, Stanisław Zaćwilichowski, Jerzy Stempowski, Henryk Józewski i Henryk Kołodziejski. Rozmawiano „o rozbiciu stolika Pułkowników w kawiarni europ[ejskiej] przez przeniesienie na prowincję”[280]. Może stąd brały się plotki o powierzeniu Świtalskiemu funkcji wojewody lwowskiego[281]. Krzyżanowski proponował premierowi rozbicie Bloku. Możliwe, że chodziło o usunięcie ze stanowiska prezesa BBWR Sławka, którego zastąpiłaby osoba bliższa Bartlowi. Jeżeli było to wiarygodne, to premier nie wyraził zgody na takie rozwiązanie – rozumiejąc, że Sławek jest szczególną postacią w otoczeniu Piłsudskiego i ten nie zaaprobuje usunięcia pułkownika[282]. Nie jest jednak wykluczone, że pomysłem zebranych było usuwanie „pułkowników” na prowincję[283]. Niezależnie od dokładnych intencji Bartel odrzucał plany wymierzone w „pułkowników”, które traktował jako wystąpienie przeciwko Piłsudskiemu. Lojalność Bartla wobec Piłsudskiego była znamienna, ponieważ premier postrzegał ówczesne stosunki w obozie sanacyjnym jako sprzyjające „pułkownikom”. Na spotkaniu ze współpracownikami stwierdził: „Teraz pułkownicy obejmą władzę na lat 10”[284].

W okresie istnienia piątego rządu Bartla wybuchła tzw. afera podsłuchowa, o której sprokurowanie opozycja posądzała grupę „pułkowników”. W dniach 9 i 10 stycznia 1930 r. prasa informowała o tym, że rozmowa telefoniczna Bartla z obecnym w Spale Mościckim (27 grudnia 1929 r.) była podsłuchiwana. Niedługo potem sprostowano, że nagrała się rozmowa Mościckiego nie z Bartlem, lecz – inspirowanym przez premiera – por. Stanisławem Zaćwilichowskim. Stenogram tej rozmowy został opublikowany w poufnym biuletynie Ajencji Wschodniej (28 grudnia 1929 r.). Autor biuletynu – Jan Seinfeld-Chłodnicki – został aresztowany i oskarżony o ujawnienie tajemnicy państwowej. Seinfeld-Chłodnicki tłumaczył, że 27 grudnia 1929 r. był w cukierni Lourse’a w Hotelu Europejskim razem z korespondentami „Izwiestii” (Eugeniuszem Bratinem) i „Berliner Tageblatt” (Josephem Dubrovitschem). Usiłując uzyskać informacje o dalszych posunięciach formującego się ówcześnie rządu Bartla, podjął próbę połączenia się z hotelowego telefonu z siedzibą prezydenta, czyli Zamkiem Królewskim. Seinfeld-Chłodnicki wyjaśniał, że w ten sposób – podnosząc słuchawkę – przypadkowo natrafił na rozmowę Mościckiego i Zaćwilichowskiego.

Seinfeld-Chłodnicki został uniewinniony przez sąd. Dopiero kilkanaście lat po II wojnie światowej – w 1957 r. – ujawnił, że tzw. afera podsłuchowa w rzeczywistości została wykreowana po to, by przekazać opinii publicznej nazwiska nowych ministrów, co miała utrudniać grupa „pułkowników”. Afera była więc działaniem wymierzonym w politykę „pułkowników”. Jest to prawdopodobne, ponieważ rozmowa Mościckiego i Zaćwilichowskiego poruszała zagadnienie ministerialnych nominacji w rządzie Bartla. Nie spodziewano się jednak, że sprawa odbije się szerokim echem i będzie miała tak nieprzewidywalne skutki[285]. Prawdopodobnie za aferą stał Zaćwilichowski bądź Bartel[286]. Ewentualnie inspiratorem mógł być komisarz na miasto stołeczne Warszawę Władysław Jaroszewicz, co jest mniej prawdopodobne, ponieważ premier nie był mu przychylny, a nawet chciał doprowadzić do odwołania go z zajmowanego stanowiska[287]. Niezależnie od tego opozycja oskarżała „pułkowników”. Zdaniem „Robotnika” Seinfeld-Chłodnicki od dawna bywał w cukierni w Hotelu Europejskim, „która za czasów «pułkowników» stała się politycznym pępkiem Warszawy. Seinfeld uwijał się koło stołu pułkownikowskiego”[288]. Nawet współcześnie pojawiają się głosy, że „pułkownicy”, zwłaszcza Świtalski – niezadowoleni z tego, że Bartel utworzył rząd – zainicjowali tę aferę[289]. Nie jest to prawdą, ale obrazuje, jak silnie oddziaływał mit „wszechwładnej” grupy „pułkowników”. Koresponduje z nim treść innego artykułu „Robotnika” – w którym można przeczytać, że „grupa «pułkowników» prowadzi przeciwko p. Bartlowi kampanję «podkopów», złośliwych napomknień, podrywa w społeczeństwie zaufanie do trwałości «bartlowych» rządów […] okres «trwania» p. Bartla «obliczono» w kołach «miarodajnych» przy stoliku w kawiarni Europejskiej na czas do dn. 1 kwietnia r.b.”[290]

Prasa opozycyjna obawiała się aktywizacji „pułkowników”, co było zauważalne zwłaszcza od stycznia 1930 r. Sławomir Kalbarczyk zwrócił uwagę na postrzeganie przez niektóre periodyki rządu Bartla jako epizodycznego. „Pułkownicy” obawiali się, że próba poszukiwania przez Bartla porozumienia z parlamentem w celu uchwalenia budżetu przyniesie w konsekwencji osiągnięcie przewagi parlamentu nad rządem[291]. Byłoby to równoznaczne z powrotem do czasów „sejmokracji” i „partyjnictwa”. Aktywizacja „pułkowników” wynikała też ze zmian zapowiedzianych przez Komendanta na marzec 1930 r. Spodziewano się, że Piłsudski postawi na czele rządu Sławka, o czym poinformował „pułkowników” na początku działalności piątego rządu Bartla. Premier o tym nie wiedział, lecz wzrost znaczenia grupy „pułkowników” był nieuchronny wobec narastających tendencji konfrontacyjnych Piłsudskiego. Przyjęcie po raz kolejny ostrzejszego wariantu wymusiły realia polityczne.

Objęcie przez Bartla stanowiska premiera nie zrobiło większego wrażenia na Stronnictwie Narodowym, którego władze w dalszym ciągu krytykowały obóz piłsudczykowski[292]. Roman Rybarski na spotkaniu z innymi działaczami Stronnictwa Narodowego (4 stycznia 1930 r.) stwierdził, że „Bartel został Premierem jedynie dzięki kompromisowi […] z «grupą pułkowników»”[293]. W rzeczywistości kompromis ten nie istniał – „pułkownicy” nie zwalczali Bartla, ponieważ nie dopuszczał do tego Piłsudski. Narodowo-demokratyczna opozycja nie poszukiwała długotrwałego kompromisu. Nie czyniła tego też lewica parlamentarna. Mimo wahań PPS nie zmieniła negatywnego stosunku do rządów obozu piłsudczykowskiego po nominacji Bartla. Centralny Komitet Wykonawczy tej partii wezwał 3 stycznia 1930 r. do zlikwidowania „ukrytej dyktatury marsz[ałka] Piłsudskiego”[294]. Podobne stanowisko zawarła w uchwale Rada Naczelna PPS (4 lutego 1930 r.)[295]. Dezaprobatę socjaliści wyrażali zwłaszcza wobec obecności Prystora w piątym rządzie Bartla. Dnia 8 marca zgłosili w parlamencie wniosek formalny o zdymisjonowanie go z ministerialnego stanowiska[296]. Wniosek został przegłosowany przez sejmową większość (14 III 1930 r.). W rezultacie Bartel podał się do dymisji (15 marca), która została przyjęta 17 marca.

Scenariusz polegający na uchwaleniu nowej konstytucji dzięki kompromisowi z opozycją, który uosabiała postać Bartla, nie został zrealizowany (przy założeniu, że Piłsudski brał taki wariant realnie pod uwagę, a nie było to przejawem okresowo przyjętej taktyki politycznej, czego nie można jednoznacznie rozstrzygnąć). Przeciwnie, kompromis ten w marcu 1930 r. nie był już Piłsudskiemu potrzebny, ponieważ wcześniej Sejm uchwalił budżet, co było konieczne wobec narastających skutków światowej recesji gospodarczej. Uchwalając budżet, izba niższa poparła Bartla przeciw „pułkownikom” oraz zamierzała przejść do ponownego podniesienia sprawy Czechowicza. Uniemożliwiło to przesilenie – trwające do czasu zamknięcia sesji budżetowej, co było równoznaczne z niedopuszczeniem do debaty dotyczącej sprawy Czechowicza. Zwyczajowo Sejm nie zbierał się w czasie przesilenia – podobnie jak w okresie przejściowym po upadku rządu Świtalskiego, a przed powstaniem rządu Bartla[297].

Upadek rządu Bartla był więc zgodny z intencjami Piłsudskiego. Opozycja nie znała jednak jego kalkulacji – mogła opierać się tylko na domysłach. Pozostawienie w rządzie Bartla jednego z najważniejszych „pułkowników” – Prystora – okazało się dla niej pułapką. Brak rozeznania opozycji był też zauważalny w chęciach wspierania Bartla kosztem „pułkowników”. Pięciokrotny premier był niemal w równym stopniu lojalny wobec Piłsudskiego, jak postacie identyfikowane z grupą „pułkowników”. Piłsudski decydował, kiedy dopuścić do władzy Bartla, a kiedy „pułkowników” – wybierał czas zmiany i jej formę. Z łagodniejszym stosunkiem opozycji wobec Bartla nie łączyła się akceptacja systemu rządów zapoczątkowanych przewrotem 1926 r., na czym zależało Piłsudskiemu i jego współpracownikom. Działania opozycji były więc na dłuższą metę bezproduktywne.

Przesadził Krzyżanowski, kiedy po latach wspominał, że Piłsudski „wygrywał Bartla przeciw tzw. obozowi pułkowników. Ostatecznie nolens volens na nich musiał niemal wyłącznie się oprzeć”[298]. Lepiej meandry stosunków wewnątrz obozu piłsudczykowskiego rozumieli konserwatyści – Janusz książę Radziwiłł 7 marca 1930 r. na posiedzeniu Komitetu Zachowawczego przedstawiał obecnym treść rozmowy z Piłsudskim. Zdaniem Radziwiłła „w stosunku do Sejmu mężem zaufania Marszałka jest płk Sławek, a nie Bartel”. Uznał też, że Sławek „działa ściśle pod dyrektywami Marszałka w przeciwstawieniu do Bartla”[299]. Oznacza to, że mimo lojalności Bartla wobec Piłsudskiego do bezpośrednich wykonawców linii politycznej Komendanta zaliczali się „pułkownicy”. W 1930 r. nie było to nic nowego. Zjawisko to występowało już wcześniej. Jednak ze względu na konspiracyjne mechanizmy działania nie wszyscy – zwłaszcza opozycja – potrafili je rozpoznać.

Nowym premierem został Walery Sławek, który utworzył rząd 29 marca 1930 r. Przedstawiciele opozycji okrzyknęli ten gabinet mianem „drugiego rządu pułkowników”. Jego skład był zbliżony do poprzedniego. Zmiana zaszła w resorcie sprawiedliwości – Dutkiewicza na stanowisku ministra zastąpił Car. Po upływie nieco ponad dwóch miesięcy w miejsce Józewskiego na stanowisko ministra spraw wewnętrznych wrócił Składkowski (3 czerwca)[300]. Upodobniło to skład rządu Sławka do gabinetu Świtalskiego. Różnice polegały na tym, że w rządzie Świtalskiego ministrem rolnictwa był Karol Niezabytowski, a ministrem robót publicznych Jędrzej Moraczewski. W gabinecie Sławka stanowisko Niezabytowskiego przypadło Leonowi Jancie-Połczyńskiemu[301], Moraczewskiego zaś Maksymilianowi Matakiewiczowi. Stąd brało się wskazywanie podobieństw gabinetów Świtalskiego i Sławka – nazywanych odpowiednio pierwszym i drugim rządem „pułkowników”. Adam Próchnik stwierdził: „I podobnie jak rząd Świtalskiego, rząd Sławka objął rządy w momencie, gdy zaczynał się okres feryj sejmowych. Zdawało się, że obóz rządowy wprowadził stały system dwóch rządów sezonowych: jeden na okres sesji, drugi zaś na okres feryj sejmowych, jeden – umiarkowany, drugi zaś – silnej ręki, jeden – szukający z sejmem częściowego choćby porozumienia (powstał nawet na określenie tego specjalny termin: bartlowanie), drugi zaś wyraźnie antyparlamentarny”[302].

Poszukiwanie powiązań nie było bezpodstawne, ale nie może opierać się na powierzchownych analogiach. „Pułkownicy” byli cały czas obecni w życiu politycznym II RP – także w okresie między rządami Świtalskiego i Sławka, a więc również przez niespełna trzy miesiące istnienia gabinetu Bartla. Znaczenie „pułkowników” nie wynikało z zajmowanych stanowisk w administracji państwowej, lecz było określane przez Piłsudskiego. Już to podważa zasadność numerowania poszczególnych „rządów pułkowników”. Uwidoczniło się to szczególnie w kolejnych latach – już po upadku rządu Sławka.

Gabinet Sławka (którego w trakcie pełnienia obowiązków prezesa Rady Ministrów przejściowo zastąpił w obowiązkach prezesa BBWR Świtalski[303]) nie upadł tak jak „pierwszy rząd pułkowników” w konsekwencji wotum nieufności. Politycy opozycji próbowali wywierać presję na obóz rządzący – licząc, że w ten sposób doprowadzą do zwołania sesji nadzwyczajnej Sejmu. Umożliwiałoby to podniesienie wspomnianej sprawy Czechowicza, a także zgłoszenie wotum nieufności wobec rządu. Wprawdzie sesję zwołano, ale natychmiast odroczono o 30 dni – dopuszczając się (podobnie jak poprzednio) tzw. precedensów konstytucyjnych[304].

Taktyka parlamentarna opozycji nie przynosiła rezultatów, dlatego nastąpiło wejście na drogę otwartej konfrontacji. Dnia 29 czerwca 1930 r. z inicjatywy Centrolewu, a więc koalicji ugrupowań lewicowych i centrowych, w Krakowie odbył się Kongres Prawa i Wolności Ludu. Pojawiły się na nim postulaty obalenia rządów sanacji i utworzenia „Polski Ludowej”[305]. Ostry charakter sformułowań i wskazywanie na pozaparlamentarne środki działania – wyrażające się w mobilizacji ulicy – stanowiły świadectwo antypaństwowych praktyk. Na 14 września 1930 r. działacze Centrolewu zaplanowali 21 wieców i manifestacji w całym państwie. Centrolew postępował w duchu odpowiedzi, jakiej Pragier udzielił w Sejmie Sławkowi na jego słowa o „łamaniu kości”: „kto przychodzi sięgać po cudze kości – przynosi swoje”[306].

Odnosząc się do Kongresu Centrolewu, Sławek zwracał uwagę, że głoszenie postulatów obalenia sanacyjnej władzy oraz ataki nieomijające prezydenta (wcześniej rzadko zwalczanego, bo uważanego za bardziej umiarkowanego od „pułkowników”) są szkodliwe ze względu na rację stanu. Uzasadniał to skutkami kryzysu, będącego problemem całej polskiej sceny politycznej. Sławek nie wahał się posuwać do gróźb, ale 23 sierpnia 1930 r. podał się do dymisji.

Nowym premierem – 25 sierpnia 1930 r. – został Piłsudski. Gabinet Piłsudskiego składał się z tych samych ministrów co rząd Sławka[307]. Nową postacią był Józef Beck, który został wicepremierem i ministrem bez teki, faktycznie pełniąc obowiązki prezesa Rady Ministrów[308]. Opisując spotkanie Piłsudskiego z ministrami – na dwa dni przed utworzeniem jego drugiego rządu – Składkowski zapisał: „Ponieważ jednak pułkownik Beck będzie koordynował pracę wszystkich ministrów w zastępstwie Pana Marszałka, więc Komendant zapytuje po kolei ministrów, czy zgadzają się na takie postawienie sprawy. Przed wypowiedzeniem się ministrów Pan Marszałek uprzedza, że w razie sprzeciwu kogokolwiek przeciw Beckowi wybierze na pewno Becka, a nie któregokolwiek z ministrów”[309]. Ukazuje to, jak szczególne znaczenie miał Beck w otoczeniu Piłsudskiego – stał się jednym z najważniejszych „pułkowników”, z którymi już wcześniej blisko współpracował. Beckowi zostały powierzone obowiązki prezesa Rady Ministrów, podczas gdy Komendant skupiał się jedynie na „sprawach najważniejszych”. Nowa rola Becka świadczyła też o zmianie jego dotychczasowych kompetencji w obozie piłsudczykowskim. O ile wcześniej zajmował się zadaniami o charakterze polityczno-wojskowym, o tyle od objęcia stanowiska wicepremiera i ministra bez teki podjął się działań stricte politycznych.

Józef Piłsudski zamierzał wziąć bezpośrednią odpowiedzialność za konfrontację z Centrolewem, który zagroził zgłoszeniem wotum nieufności. Nie doszło do tego, ponieważ po kilku dniach – 30 sierpnia – parlament został rozwiązany. Piłsudski już na początku lipca 1929 r. myślał o rozwiązaniu Sejmu, czemu dał wyraz w rozmowie z „pułkownikami” – Prystorem, Sławkiem i Świtalskim[310]. W notatce z 23 grudnia 1929 r. Świtalski zapisał w diariuszu (rozmowa z Piłsudskim i Sławkiem): „Dostałem zadanie zrobienia prac przedwstępnych do wyborów z tym, by zorganizować sobie biuro, ułożyć listy ew[entualnych] kandydatów. Preliminarz wydatków przesłałem Komendantowi, część ich będzie pokrywać ze swoich funduszów”[311]. Konfrontacja była więc planowana od dłuższego czasu, czego centrolewicowa opozycja nie mogła wiedzieć[312].

W nocy z 9 na 10 września 1930 r. doszło do aresztowań liderów ugrupowań Centrolewu, którzy – wobec rozwiązania Sejmu – byli traktowani jako byli posłowie, nieobjęci immunitetem. Aresztowano 14 liderów, do tego również 5 działaczy ukraińskich. Wśród aresztowanych znaleźli się Wincenty Witos, Adam Pragier i Herman Lieberman. Osadzono ich w twierdzy wojskowej w Brześciu. Niedługo potem dołączył do nich Wojciech Korfanty. W brzeskiej twierdzy zdarzały się przypadki pobicia i brutalnego traktowania, o których informacje przekazywali przedstawiciele opozycji – zwolnieni po wyborach do nowego parlamentu. Decyzję o aresztowaniach podjął Piłsudski[313], była ona akceptowana przez „pułkowników”. Nic nie wskazuje na to, by Piłsudski bądź „pułkownicy” bezpośrednio wpływali na sposób brutalnego traktowania polityków Centrolewu, co nie oznacza, że podjęte działania były niezgodne z ich linią polityczną. Nie mówił prawdy Sławek, kiedy stwierdził w Sejmie: „Zbadałem sprawę i stwierdzam, że sadyzmu i znęcania się nie było, lecz i tam, jak w każdem więzieniu – posłuch musiał być w razie oporu wymuszony siłą. Innych więzień na świecie nie ma. Próbujecie oczernić oficerów, którzy chwalebniejszą niż Wy mają przeszłość. Regulaminów i przepisów oni nie przekroczyli”[314]. Nieprawdziwe wyjaśnienia Sławka można tłumaczyć obawą o negatywny odbiór społeczny działań podejmowanych przez władze wobec parlamentarzystów, które środowisko „pułkowników” uznało wówczas za ostateczność.

Celem było doprowadzenie do uzyskania przez BBWR jeszcze większej liczby mandatów w parlamencie, co pozwalałoby na przeprowadzenie zmian w konstytucji bez oglądania się na partie polityczne. Dążąc do tego celu, przeprowadzono aresztowania, pozwalające na osłabienie ugrupowań opozycyjnych przed przedterminowymi wyborami parlamentarnymi, które odbyły się 16 (do Sejmu) i 23 (do Senatu) listopada 1930 r.

Ingerencja administracji państwowej w wybory parlamentarne w 1930 r. była jeszcze większa niż dwa lata wcześniej. Do komisji wyborczych przydzielano oficerów i podoficerów w stanie spoczynku, którym polecono przerywać głosowanie w przypadku, gdyby przybrało niekorzystny dla władz przebieg. Kontynuowano aresztowania działaczy opozycyjnych, odbywały się ich procesy sądowe, nie cofano się też przed rozpędzaniem wieców i unieważnianiem list wyborczych (choć w tym wypadku czasem wina leżała po stronie opozycji)[315]. Nie powstał jednak manifest programowy BBWR. Rozważania programowe – tak jak poprzednio – pozostawiano Piłsudskiemu, który niezmiennie postulował wzmocnienie władzy wykonawczej[316]. Tym razem Piłsudski zgodził się figurować na liście państwowej BBWR (na pierwszym miejscu w wyborach do obu izb). Na sejmowej liście Bloku na drugim miejscu znalazł się Sławek, na trzecim – Świtalski, a na czwartym – Prystor. W pierwszej dwudziestce sejmowej listy uplasowali się także inni „pułkownicy” – Koc, Car, Boerner, Miedziński i Pieracki[317]. Wybory z 1930 r. – podobnie jak dwa lata wcześniej – miały charakter plebiscytu, co obrazują słowa Świtalskiego, wypowiedziane w filharmonii warszawskiej (15 listopada 1930 r.). Stwierdził on, że wyborczym celem piłsudczyków nie jest władza, ponieważ tę sprawuje nieprzerwanie od 1926 r. Piłsudski[318].

Kandydaci na listy Bloku byli wskazywani bezpośrednio przez Sławka, który 2 października 1930 r. przystąpił do rozsyłania zaproszeń do wzięcia udziału w wyborach z list Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, którego był prezesem. W pisemnym zaproszeniu powołał się na tekst orędzia prezydenta Ignacego Mościckiego z 30 sierpnia – akcentującego, że celem przedterminowych wyborów będzie wyłonienie Sejmu i Senatu zdolnego do sanacji ustroju Rzeczypospolitej. Ukształtowany po wyborach z 1928 r. parlament został uznany za niezdolny do realizacji tego celu. Zdaniem Sławka: „Objęcie rządów bezpośrednio przez Marszałka Piłsudskiego podkreśla powagę przeżywanej chwili i wskazuje na potrzebę skupienia wszystkich państwowo myślących czynników w Polsce w jednym wielkim obozie, zdolnym do przeprowadzenia wyborów w ten sposób, aby przyszłe ciała ustawodawcze mogły przystąpić do pracy nad zmianą Konstytucji w atmosferze istotnej dbałości o znalezienie takich form ustrojowych, któreby zapewniły ustalenie się bytu Państwa na mocnych i zdrowych podwalinach”. Osoby zainteresowane propozycją Sławka, by znaleźć się na liście BBWR, musiały odesłać podpisaną deklarację (załączoną do przesłanego zaproszenia) do sekretarza generalnego BBWR Mikołaja Dolanowskiego[319].

Wpływ Sławka na to, kto znajdzie się na listach, oznaczał w praktyce marginalizowanie działaczy sanacyjnej lewicy i liberałów. Sprzyjało to „pułkownikom” – zwłaszcza że Piłsudski dystansował się w coraz większym stopniu od zagadnień polityki wewnętrznej. Ułatwiało im to monopolizowanie kontaktu z Komendantem, który spotykał się już przede wszystkim z postaciami identyfikowanymi jako grupa „pułkowników”[320]. „Pułkownicy” zaangażowali się bezpośrednio w kampanię wyborczą – udzielając się w prasie czy wygłaszając odczyty w różnych dzielnicach Polski. Mechanizmy działania grupy, w zestawieniu z akcją wyborczą w 1928 r., były zbliżone. Przykładem był podobny stosunek do narodowej demokracji. Walery Sławek w liście do przemysłowca Tadeusza Aleksandra Karszo-Siedlewskiego z 12 sierpnia 1930 r. stwierdził: „z mafją kierującą stronnictwem narodowem porozumiewać się nie mogę. Nie widzę pozatem celu takiego porozumienia. Z nami do realizowania marzeń o wielkości Polski oni iść nie będą mogli. Jeśli zaś chodzi o tych, którzy będąc uczciwymi patrjotami, dotąd przez nieporozumienie znajdują się w szeregach ND, to wierzę głęboko, że i tak oni z czasem przejrzą, do jakiego stopnia byli tam oszukiwani, i że znajdą drogę do zespolenia się w pracy na rzecz Państwa z tymi, którzy ją uczciwie robą”[321]. Słowa te świadczyły o pragnieniu rozbicia narodowej demokracji przez przeciągnięcie na stronę obozu piłsudczykowskiego przynajmniej części jej polityków. „Pułkownicy” nie sprzeciwiali się otwarcie prawicowej orientacji – mimo dystansu wobec poglądów nacjonalistycznych – lecz zwalczali Stronnictwo Narodowe, które postrzegano jako jedno ze źródeł „partyjnictwa”.

Taktyka działań z poprzednich wyborów parlamentarnych – przyjęta przez „pułkowników” (głównie Świtalskiego i Sławka) – zdała egzamin. Jednym z głównych celów istnienia rządu Sławka było przygotowanie gruntu do nowych wyborów. Składkowski w Strzępach meldunków zapisał słowa, które skierował do niego Piłsudski w Belwederze (26 maja 1930 r.): „Przechodzicie do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Sejm będzie rozwiązany i macie zrobić nowe wybory razem ze Sławkiem i Świtalskim. Oświadczyli mi oni, że do wyborów jesteście potrzebni, więc chwilowo wrócicie do Spraw Wewnętrznych”[322]. Potwierdza to szczególną rolę „pułkowników” Sławka i Świtalskiego w przygotowaniach do następnych wyborów. Doceniony został również po raz kolejny talent organizacyjny Składkowskiego, który objął resort spraw wewnętrznych w rządzie Sławka właśnie w celu organizowania wyborów parlamentarnych 1930 r. Składkowski ponownie wrócił do rezerwy wojskowej – przechodząc do działalności politycznej[323]. W nowych realiach ułatwieniem dla organizujących wybory Sławka, Świtalskiego i Składkowskiego była pacyfikacja opozycji przez aresztowania. Stąd wzięło się nazywanie głosowania do obu izb polskiego parlamentu w 1930 r. mianem „wyborów brzeskich”. W potocznym obiegu określenie to nadal funkcjonuje wśród historyków.

„Wybory brzeskie” zakończyły się zwycięstwem Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Po raz kolejny w Sejmie znalazły się najważniejsze postacie tworzące grupę „pułkowników” – Ignacy Boerner, Stanisław Car, Tadeusz Hołówko, Janusz Jędrzejewicz, Adam Koc, Bogusław Miedziński, Bronisław Pieracki, Aleksander Prystor, Walery Sławek i Kazimierz Świtalski[324]. W porównaniu ze stanem z poprzednich wyborów parlamentarnych zwraca uwagę zwiększona liczba prominentnych „pułkowników” oraz to, że znowu postacie identyfikowane z grupą obrały za cel Sejm, a nie Senat. Świtalski w rozmowie z Piłsudskim ocenił, że – w stosunku do posłów BBWR w Sejmie II kadencji – po wyborach z 1930 r. w izbie niższej z ramienia Bloku jest „więcej może charakterów, a mniej mędrkowania”[325]. Tym razem Piłsudski był obecny na liście, ale nie chciał być ani posłem, ani senatorem. W wyborach w 1928 r. nie kandydował Prystor. Uległo to zmianie po dwóch latach, ponieważ w przeciwieństwie do Piłsudskiego zasiadł w Sejmie jako poseł. Tak liczna obecność „pułkowników” w izbie niższej świadczyła o wejściu rozgrywki z posłami opozycji w parlamencie w decydującą fazę, której ukoronowaniem w intencjach współpracowników Komendanta miały być przekształcenia ustrojowe w postaci nowej konstytucji.

W wyborach do Sejmu na listy Bloku zagłosowało 44,8 proc. wyborców, co przełożyło się na 249 mandatów. W wyborach do Senatu BBWR uzyskał 54,7 proc. głosów i w efekcie 75 mandatów. Oznaczało to wzrost liczby mandatów posiadanych przez piłsudczyków, niewystarczający jednak do uchwalenia nowej ustawy zasadniczej bez porozumienia z opozycją. Po raz kolejny tłumaczenie opozycji, że dobry wynik Bloku stanowił konsekwencję wyborczych nadużyć, nie było w pełni obiektywne. Obóz piłsudczykowski – głównie ze względu na osobę Komendanta – cieszył się realnym poparciem znacznej części społeczeństwa Rzeczypospolitej. Centrolewicowa opozycja traciła więc na tym konflikcie w oczach części uprawnionego do głosowania elektoratu. Nacisk administracji był prowadzony na całą opozycję – nie tylko na Centrolew, a mimo to narodowa demokracja uzyskała, w porównaniu z wyborami 1928 r., większą liczbę mandatów[326]. Problemem „pułkowników” nie było więc występowanie przeciwko opinii większości uświadomionego politycznie społeczeństwa, ale przyjęte mechanizmy działania sprzeczne z głoszonymi ideami. Nadużycia władzy i prowadzenie przedwyborczej agitacji upodabniały Blok do klasycznej partii politycznej.

„Pułkownicy” pod nieobecność Komendanta – mechanizmy walki z opozycją i obrona integralności obozu piłsudczykowskiego

Komendant był twórcą grupy – nic więc dziwnego, że inspirował postacie identyfikowane jako „pułkownicy”. Przed wyborami 1930 r. zjawisko to uległo nasileniu, można mówić nawet o kontroli nad poczynaniami „pułkowników”. Do pewnego stopnia było to uwarunkowane pełnieniem przez Piłsudskiego funkcji ministra, a następnie premiera. Ze wspomnień Sławoja Felicjana Składkowskiego wynika, że w okresie przedwyborczym w 1930 r. Piłsudski spotykał się z Radą Ministrów 29 sierpnia oraz 10 i 23 września[327]. Wśród ministrów byli „pułkownicy”, w konsekwencji Komendant na tych posiedzeniach kontaktował się z Józefem Beckiem, Stanisławem Carem, Ignacym Matuszewskim, Ignacym Boernerem i Aleksandrem Prystorem. Mimo obowiązków wynikających z piastowania stanowiska prezesa Rady Ministrów Piłsudski znalazł czas na spotkanie z najbliższymi współpracownikami 29 września 1930 r. Tego dnia odbył konferencję ze Sławkiem, Świtalskim oraz Beckiem i Składkowskim. Na tej konferencji omówiono zagadnienie walki politycznej przed wyborami[328]. Tego typu działanie – polegające zwłaszcza na częstym kontakcie ze Sławkiem, Beckiem, Prystorem i Świtalskim – Piłsudski praktykował wielokrotnie. Podczas spotkań Komendant oczekiwał informacji bądź opinii o zagadnieniach, którymi się interesował. Pozostawiał wolną rękę grupie „pułkowników” w dziedzinach, którymi się interesował w mniejszym stopniu – np. w sprawach gospodarczych[329]. W późniejszym okresie – 17 października i 6 listopada 1930 r. – rozmawiał z ministrami[330]. Na tych spotkaniach Komendant ingerował w sprawy, które traktował jako priorytetowe – za takie zagadnienie uważał politykę finansową realizowaną przez ówczesnego kierownika Ministerstwa Skarbu Ignacego Matuszewskiego. Nadzorując poczynania własnych współpracowników, Piłsudski liczył na dobry wynik wyborczy, ponieważ przywiązywał szczególną wagę do głosowań 1930 r. Zgodził się nawet na umieszczenie własnego nazwiska na liście Bloku, na co nie zdecydował się w roku 1928.

Jedyna zapiska w diariuszu Świtalskiego, która pochodzi z okresu wyborów 1930 r., datowana jest na 18 listopada. Tego dnia – czyli po wyborach do Sejmu, a przed głosowaniem do Senatu – na Zamku Królewskim prezydent Ignacy Mościcki przyjął Piłsudskiego, Sławka, Świtalskiego i Bartla. Komendant ocenił zwycięstwo jako dające „5 lat spokojniejszego życia”, które trzeba umiejętnie wykorzystać[331]. Nie ulega wątpliwości, że Piłsudskiemu niezmiennie chodziło o zintensyfikowanie prac nad przekształceniami ustrojowymi oraz o poprawę obyczajów parlamentarnych. Były to postulaty, które Komendant i „pułkownicy” traktowali priorytetowo[332]. Piłsudski powiedział też, że zgodnie z zapewnieniem, które wcześniej przedstawił prezydentowi, premierem pozostanie jedynie do czasu zakończenia wyborów. Wskazał na Sławka jako najlepszego kandydata na nowego prezesa Rady Ministrów – oceniając, że ze wszystkich potencjalnych „odznacza się najsilniejszą wolą”. Przy okazji spotkania ze Sławkiem, Świtalskim, Mościckim i Bartlem skrytykował własnych współpracowników, którym zarzucił brak zdecydowania w sprawach polityki finansowej i zagranicznej[333]. Wyrażona w obecności Sławka i Świtalskiego krytyka wynikała przede wszystkim z obaw o nową sytuację, która wiązała się z ustąpieniem Piłsudskiego z dotychczas zajmowanego stanowiska premiera. Nie było to świadectwo braku zaufania do „pułkowników”. Gdyby było inaczej, to Komendant nie omawiałby z nimi najważniejszych spraw państwa, a na pewno nie wpływałby na decyzję Mościckiego, popierając kandydaturę Sławka na premiera.

Z inicjatywy Piłsudskiego dotychczasowego podsekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Alfreda Wysockiego oddelegowano na stanowisko posła RP w Berlinie. Nowym podsekretarzem w MSZ został Beck. Na spotkaniu 18 listopada Komendant tłumaczył tę decyzję chęcią wzmocnienia resortu spraw zagranicznych. Podobnie uzasadniał powierzenie Tadeuszowi Schaetzlowi funkcji naczelnika Wydziału Wschodniego. Przed Schaetzlem naczelnikiem tego wydziału był – także identyfikowany z „pułkownikami” – Tadeusz Hołówko. Komendant negatywnie oceniał Hołówkę, twierdząc, „że wadą jego była nieumiejętność wyzyskania swego wpływu w wewnętrznych stosunkach na ul. Wierzbowej” (gdzie znajdowała się siedziba MSZ). Piłsudski krytycznie ustosunkował się również do innej postaci zaliczanej do grupy „pułkowników” – Ignacego Matuszewskiego. Jego zdaniem Matuszewski był „pod wpływem i w niewoli swych urzędników”. Świtalskiego zaskoczył zarzut skierowany pod adresem Matuszewskiego[334]. Zaskoczenie pewnie było tym większe, że Piłsudski przychylniej wypowiadał się o Eugeniuszu Kwiatkowskim (w przeszłości ministrze przemysłu i handlu). Komendant powiedział, że wcześniej myślał o zaangażowaniu go do rządu[335]. Było to znamienne, ponieważ Kwiatkowskiego nie zaliczano do „pułkowników”. Prawdopodobnie polityk ten nie wszedł do inspirowanego przez Piłsudskiego rządu Sławka z powodu sprzeciwu grupy „pułkowników” – w szczególności Sławka, Świtalskiego i Becka – a nie w rezultacie niechęci Komendanta, jak sugerował Kazimierz Smogorzewski[336].

Na spotkaniu u prezydenta nie wszyscy „pułkownicy” zostali skrytykowani przez Komendanta. Piłsudski wyraził zaufanie wobec wiceministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego, którego polecił Sławkowi jako osobę odpowiednią do pomocy w sprawowaniu rządów w państwie[337]. Rekomendacji udzielił również Stanisławowi Carowi – zwracając uwagę na jego kompetencje do prac nad nową konstytucją. Zapytał też obecnych o potencjalne kandydatury rządowe na stanowiska marszałka Sejmu i marszałka Senatu. Decyzja należała do grupy „pułkowników”, ponieważ kandydatów wskazał jej nieformalny przywódca – Sławek. W ocenie pułkownika najlepszym kandydatem na marszałka Sejmu był Kazimierz Świtalski, a na marszałka Senatu Władysław Raczkiewicz. Obie postacie spotkały się z aprobatą Piłsudskiego, tym bardziej że Świtalskiego zaliczano do „pułkowników”. Autor diariusza zapisał, że Komendant ocenił jego kandydaturę jako właściwą ze względu na umiejętność utrzymywania spokoju i silne nerwy. Jedynym zastrzeżeniem, jakie Piłsudski miał do kandydatury Świtalskiego, było to, że – jak się wyraził – odpada w ten sposób na dłużej jeden z potencjalnych kandydatów na premiera w przyszłości[338]. Ponadto Komendant zaapelował do zebranych, by nie dać się sprowokować przywoływaniem przez opozycję represji w Brześciu, tylko skupić się na bieżących priorytetach rządu[339].

Wydanie dyspozycji i udzielanie przez Piłsudskiego wskazań nabrało nowego znaczenia wobec decyzji Komendanta o udaniu się na urlop wypoczynkowy poza granice Polski. Drugi rząd Piłsudskiego przeszedł do historii 4 grudnia 1930 r. Po jedenastu dniach, 15 grudnia, razem z kilkoma osobami towarzyszącymi, Piłsudski udał się na portugalską Maderę, chociaż rozważał też możliwość wyjazdu do Egiptu[340]. Urlop stanowił okazję do poprawienia nie najlepszego stanu zdrowia. Marszałkowi towarzyszyła Eugenia Lewicka.

Zgodnie z wcześniejszymi zapowiedziami Piłsudskiego nowym premierem – w dniu jego wyjazdu, czyli 4 grudnia – został Sławek. Wyjazd Piłsudskiego stworzył nową sytuację dla grupy „pułkowników”. Dotychczas Komendant podejmował decyzje we wszystkich najważniejszych sprawach dotyczących polityki obozu piłsudczykowskiego. Świadczy o tym cytowana rozmowa z 18 listopada, podczas której Piłsudski rekomendował Sławkowi niektórych kandydatów nadających się do prac rządowych. W nowych warunkach odpowiedzialność spadała na grupę „pułkowników”. Jej nieformalny przywódca Sławek nie zajął miejsca Piłsudskiego jako największego autorytetu. Nie odgrywał tej roli także – niezaliczany do „pułkowników” – gen. Kazimierz Sosnkowski, któremu Piłsudski powierzył na czas swojej nieobecności obowiązki w armii. Tym samym postacie identyfikowane z grupą „pułkowników” przyjęły modus kolegialnego podejmowania decyzji na częstych spotkaniach we własnym gronie. Była to kontynuacja – odbywanych przez Piłsudskiego narad ze współpracownikami w mieszkaniach „pułkowników”. Podobnie jak wtedy na spotkaniach tych zapadały kluczowe decyzje polityczne, co potwierdzało silne więzi środowiskowe grupy „pułkowników”. Grono decyzyjne zostało jednak ograniczone tylko do najważniejszych postaci identyfikowanych z grupą[341].

Drugi rząd Sławka stanowił odzwierciedlenie wskazań i rad Piłsudskiego z konferencji 18 listopada, które „pułkownicy” przyjmowali jako polecenia niepodlegające dyskusji. Pieracki miał okazję pomagać Sławkowi w rządzeniu jako wicepremier w jego gabinecie. Z kolei wicepremier w rządzie Piłsudskiego – Beck – został wiceministrem spraw zagranicznych. Tym samym dokonało się zgodne z intencjami Piłsudskiego oddelegowanie Becka do spraw zagranicznych. Polityka międzynarodowa była przedmiotem osobistego zainteresowania Komendanta, który angażując Becka, przygotowywał go na własnego następcę na tym odcinku[342]. W tym okresie coraz więcej oficerów kierowano do pracy w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Byli to zarówno zasłużeni legioniści, jak i reprezentanci młodszego pokolenia, mający doświadczenie w działalności wywiadowczej – w ramach Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego (przed 1928 r. Sztabu Generalnego WP) bądź na stanowiskach attachés wojskowych[343].

Ministrem sprawiedliwości został późniejszy prokurator w sprawie brzeskiej Czesław Michałowski, a Cara „pułkownicy” przeznaczyli – znowu zgodnie z intencją Komendanta – do prac konstytucyjnych. Resort skarbu w dalszym ciągu pozostał w gestii Ignacego Matuszewskiego. Jego zastępcą (podsekretarzem stanu w Ministerstwie Skarbu) została inna postać identyfikowana z grupą „pułkowników” – Adam Koc[344]. Ignacy Boerner kontynuował pracę jako szef Ministerstwa Poczt i Telegrafów. Ministrem reform rolnych został profesor UJK we Lwowie Leon Kozłowski, którego w późniejszym okresie również zaczęto identyfikować z grupą „pułkowników”[345].

Bardziej złożona była nominacja ministra spraw wewnętrznych. Finalnie resort ten przypadł Składkowskiemu, ale nie od początku było to oczywiste. Piłsudski na spotkaniu z 18 listopada zapewnił, że odbędzie rozmowę ze Składkowskim, ponieważ myśli o doprowadzeniu do ewentualnej nominacji Prystora na stanowisko ministra spraw wewnętrznych. Doświadczenie przemawiało co prawda za Składkowskim, tyle że Piłsudski rozważał możliwości prowadzenia przez niego dalszej działalności w Wojsku Polskim[346]. Do rozmowy Piłsudskiego ze Składkowskim doszło tego samego dnia, w którym odbyło się spotkanie Komendanta z innymi „pułkownikami”, prezydentem i Bartlem na Zamku Królewskim, czyli 18 listopada. Z relacji Składkowskiego wynika, że Piłsudski jemu pozostawił decyzję o pozostaniu w polityce bądź powrocie do czynnej służby wojskowej. Znamienny jest fragment relacji Składkowskiego: „Komendant: «Teraz zrobił pan dobrze wybory (widząc radość na mej twarzy, głosem surowszym) zrobił je pan dobrze wraz z innymi, więc co pan wybiera obecnie, swój urząd czy wojsko?»”[347]. Składkowski został oddelegowany do organizacji wyborów 1930 r. wraz ze Sławkiem i Świtalskim. Spisał się na tyle dobrze, że Piłsudski wahał się, czy byłoby zasadne powierzenie funkcji ministra spraw wewnętrznych jednemu z najważniejszych „pułkowników”, a prywatnie własnemu przyjacielowi Prystorowi – skoro Składkowski ma doświadczenie i umiejętności. Składkowski wkomponowywał się w linię polityczną rządów, w których było wiele postaci identyfikowanych jako „pułkownicy”. Takim gabinetem był drugi rząd Sławka, który miał kontynuować linię postępowania utożsamianą przez opozycję z „rządami pułkowników”. Prawdopodobnie wywarło to wpływ na decyzję o nominacji Składkowskiego.

Prystor nie tylko nie został ministrem spraw wewnętrznych, lecz także nie objął dotychczasowego stanowiska ministra pracy i opieki społecznej (resort ten przypadł gen. Stefanowi Hubickiemu. W rządzie Sławka został ministrem przemysłu i handlu[348], czyli zajął dotychczasowe stanowisko Kwiatkowskiego[349] (prawdopodobnie odsuniętego przez „pułkowników”). Nominacja Prystora była znamienna i ryzykowna, ponieważ sprawy gospodarcze miały szczególne znaczenie wobec negatywnych skutków kryzysu światowego. Prystor stanął więc przed trudnym zadaniem, ale Piłsudskiemu najwyraźniej zależało, by resortem kierowała osoba niestroniąca od odważnych decyzji – także tych niepopularnych. Komendant pozostawiał mu już wcześniej wolną rękę, kiedy ten był ministrem pracy i opieki społecznej, czemu dał wyraz w żartobliwym stwierdzeniu pod adresem Prystora: „Jak tobie będzie wygodniej, tak i rób. Jak ciebie zaatakują, to ja się ciebie zrzeknę”[350]. Zostając ministrem przemysłu i handlu w trudnym okresie, Prystor po raz kolejny zyskał niemal nieograniczoną swobodę działania, ponieważ objęcie tego resortu zbiegło się z wyjazdem Piłsudskiego na Maderę.

Zadaniem „pułkowników” w Sejmie III kadencji było przeforsowanie zmian ustrojowych państwa. W tym duchu koordynowali prace całego obozu piłsudczykowskiego, który w izbie niższej zyskał większą swobodę działania wobec wyboru Świtalskiego na marszałka Sejmu (9 grudnia 1930 r.), za czym opowiedziało się 238 posłów[351]. Bezpośrednio po głosowaniu Świtalski poprosił o pół godziny przerwy, ponieważ potrzebował czasu do namysłu nad ewentualnym przyjęciem wyboru. W tym czasie udał się do prezydenta w celu zapytania Mościckiego, czy uważa za zasadne objęcie przez niego stanowiska marszałka w kontekście „ułożenia się stosunków między Rządem a Sejmem na zasadach ścisłej współpracy”[352]. Prezydent Mościcki poparł wybór Świtalskiego, o czym nowy marszałek Sejmu poinformował posłów. W ten sposób wskazał na kierunek linii politycznej, który „pułkownicy” akcentowali wielokrotnie – wzmocnienie autorytetu Prezydenta RP. W Polsce rządzonej przez Piłsudskiego i jego współpracowników wszystkie inne stanowiska miały mieć podrzędniejsze znaczenie. Gest Świtalskiego wobec głowy państwa wywołał echa prasowe, stając się w ten sposób sygnałem skierowanym do społeczeństwa[353].

Piłsudczycy nie mieli w parlamencie większości wystarczającej do wprowadzenia wszystkich postulowanych zmian. Wymuszało to na „pułkownikach” poszukiwanie potencjalnych sojuszników w Sejmie i Senacie. Na tym tle zwracają uwagę ustępstwa, jakie Świtalski czynił w okresie elekcji wicemarszałków Sejmu. Zostali nimi Jan Dąbski ze Stronnictwa Chłopskiego i Seweryn Światopełk-Czetwertyński ze Stronnictwa Narodowego[354]. Drogę ustępstw wybrano także przy wyborze składu komisji sejmowych[355]. Nie oznacza to, by we władzach izby niższej brakowało postaci obozu piłsudczykowskiego – wicemarszałkami zostali także brat Józefa, Jan Piłsudski, Karol Polakiewicz oraz Stanisław Car identyfikowany z grupą „pułkowników”.

Jednym z pierwszych posunięć współpracowników Piłsudskiego po wyborze Świtalskiego na marszałka była modyfikacja regulaminu obrad[356]. Świtalski zmierzał do wyeliminowania agitacji politycznej w trakcie przemówień, które posłowie wygłaszali z sejmowej mównicy. Na przykład zabronione zostało czytanie z kartki uprzednio przygotowanych notatek. Świtalski jako marszałek wymierzał kary tym z posłów, którzy nie stosowali się do nowych zasad. Z jego inicjatywy czasowo wykluczano posłów z obrad – zdarzyły się także kary finansowe (sięgające nawet połowy miesięcznej diety poselskiej, czyli 500 zł). W skrajnych przypadkach, kiedy – wbrew wcześniejszym prośbom – posłowie nie chcieli opuszczać mównicy, Świtalski wzywał strażników, którzy usuwali łamiących regulamin obrad. Marszałek Sejmu stosował też działania polegające na kontrolowaniu treści wydawanych drukiem sprawozdań z posiedzeń Sejmu[357].

Od początku pełnienia funkcji marszałka Sejmu na Świtalskim spoczęła konieczność ustosunkowania się do podnoszonej przez opozycję kwestii brutalnego traktowania więźniów politycznych w twierdzy wojskowej w Brześciu. Przed rozpoczęciem sesji Sejmu, 10 grudnia 1930 r., Świtalski poruszył temat wydarzeń brzeskich w rozmowie z innymi „pułkownikami” – Januszem Jędrzejewiczem, Tadeuszem Hołówką oraz Bogusławem Miedzińskim[358]. Podnoszenie przez opozycję zarzutów dotyczących Brześcia stanowiło nieuchronną konsekwencję zwalniania za kaucją przywódców Centrolewu.

Dnia 12 grudnia w mieszkaniu Sławka spotkali się „pułkownicy” Świtalski, Pieracki i Składkowski. Obecni byli także Kazimierz Stamirowski (dyrektor DP MSW), Aleksander Hauke-Nowak (obecny w Wojsku Polskim, prezes oddziału łódzkiego Związku Harcerstwa Polskiego), minister Czesław Michałowski oraz marszałek Senatu Władysław Raczkiewicz. Zebrani obradowali nad wnioskiem Klubu Narodowego (10 grudnia 1930 r.)[359] o powołanie specjalnej komisji zajmującej się oceną zarzutów uwłaczającego godności ludzkiej traktowania więzionych w Brześciu oraz postulującym wymierzenie sprawiedliwości osobom odpowiedzialnym. Dyskutowano też nad wnioskiem socjalisty Mieczysława Niedziałkowskiego, który domagał się zawieszenia postępowania sądowego wobec posłów Centrolewu.

Świtalski sprzeciwiał się uznawaniu sejmowych wniosków dotyczących wydarzeń brzeskich za pilne. Optował za tym wprawdzie Car, ale przeważyło stanowisko Świtalskiego, wspierane przez posłów Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Marszałek Sejmu chciał uniknąć wrażenia, że zagadnienie Brześcia stanowi w polityce rządowej kwestię priorytetową[360]. Represje brzeskie groziły nie tylko perspektywą utraty poparcia części elektoratu, lecz także antagonizmami wewnątrz obozu piłsudczykowskiego. Wielu piłsudczyków wydarzenia brzeskie traktowało jako niewłaściwe pod względem moralnym. Z tego powodu „pułkownikom” przypadła w udziale szczególna rola – utrzymanie zwartości obozu „sanacji moralnej” wobec docierających do opinii publicznej informacji o brutalnym traktowaniu więzionych w Brześciu działaczy Centrolewu. Interpelację w tej sprawie zgłosiły 16 grudnia 1930 r. ugrupowania Centrolewu[361].

„Pułkownicy” wskazywali, że internowania w Brześciu były konieczne ze względu na działania Centrolewu mające na celu obalenie rządów obozu piłsudczykowskiego i destabilizację państwa. Mimo to duża część piłsudczyków była zszokowana – do tego stopnia, że wyrażała gotowość poparcia złożonego przez endecję wniosku. „Pułkownicy” nie zamierzali się na to godzić – Kazimierz Świtalski w rozmowie ze Stanisławem Carem, Janem Piłsudskim i Tadeuszem Hołówką (13 grudnia 1930 r.) nawiązał do występujących w prezydium klubu BBWR wątpliwości. Marszałek Sejmu powiedział obecnym „dość ostro”, że zobowiązani są „głosować bezwzględnie przeciw nagłości”. Świtalski powołał się na autorytet Komendanta, a nawet na jego instrukcje. Oświadczył też, że chce porozmawiać o sprawie Brześcia ze Sławkiem, w związku z czym liczy na to, iż jego rozmówcy nie będą rozpowszechniali informacji o niejednoznacznym stanowisku klubu BBWR[362].

Przemysław Waingertner po latach oceniał, że „opozycja domagała się rozpatrzenia wniosków w trybie nagłym, ku czemu – wbrew stanowisku «pułkowników» – przychylała się część «naprawiaczy»”[363]. Rozbieżności w sprawie Brześcia nie dotyczyły wyłącznie „pułkowników” i „naprawiaczy”. Nawet w obrębie grupy „pułkowników” także uwidoczniły się odmienne stanowiska. Dnia 15 grudnia Sławek gościł Świtalskiego, Pierackiego, Jędrzejewicza, Hołówkę, Miedzińskiego, Koca, Składkowskiego, Michałowskiego i Stamirowskiego. Po raz kolejny omawiano zasadność ewentualnego poparcia nagłości wniosku Klubu Narodowego. Przeciwni temu byli Sławek, Świtalski i Jędrzejewicz, podczas gdy Hołówko, Miedziński i Stamirowski opowiedzieli się, by głosować za nagłością. Zastanawiające było zwłaszcza stanowisko Miedzińskiego, który wraz ze Sławkiem, Świtalskim, Jędrzejewiczem i nieobecnym na spotkaniu Prystorem zaliczał się do trzonu grupy „pułkowników”. Miedziński, podobnie jak Hołówko i Stamirowski, uważał, że wystąpienie przeciwko wnioskowi wytworzy wrażenie słabości obozu piłsudczykowskiego, a więc stanie się pośrednio wyrazem poczucia odpowiedzialności. Sławkowi, Świtalskiemu i Jędrzejewiczowi udało się przeforsować własne stanowisko, o czym świadczy wystąpienie Koca w Sejmie 16 grudnia. Odniósł się on krytycznie do wniosku narodowej demokracji. Marszałek Sejmu wcześniej powoływał się na Komendanta i być może to zlikwidowało rozbieżności w gronie „pułkowników”. Na spotkaniu 15 grudnia zdecydowano o odroczeniu ustosunkowania się w sprawie Brześcia w postaci enuncjacji adresowanej przez kręgi rządowe do społeczeństwa[364].

Okazało się, że „pułkownicy” nie zawsze byli jednomyślni w kwestiach zasadniczych, takim zagadnieniem była bowiem ówcześnie sprawa traktowania więźniów twierdzy brzeskiej. Można się w tym doszukiwać pierwszych symptomów dekompozycji grupy „pułkowników”, a nawet całego obozu piłsudczykowskiego. Nieprzypadkowo podziały między „pułkownikami” ujawniały się podczas nieobecności Piłsudskiego, ponieważ dotychczas Komendant sprawował opiekę nad rządami i rozstrzygał wątpliwości współpracowników. „Pułkownicy” podporządkowywali się temu modelowi bez zastrzeżeń, jednak w sytuacji, gdy Piłsudski był daleko, brzemię odpowiedzialności spoczęło na ich barkach. Nie zmieniał tego kontakt telefoniczny z Piłsudskim. Tym samym w okresie nieobecności Komendanta dodatkowo była widoczna siła jego autorytetu. Niezależnie od rozbieżności wypracowanie porozumienia nie stanowiło dla „pułkowników” problemu. Było to możliwe na drodze kompromisu wspartego koleżeńskimi relacjami.

Postulat pilnego rozpatrzenia wniosku narodowej demokracji został odrzucony przez Sejm. Świtalski jako marszałek Sejmu nie pozwolił na dyskusję nad wnioskiem Klubu Narodowego, czego domagał się Mieczysław Niedziałkowski. Świtalski przekazał wniosek do komisji prawnej, jednak było wiadomo, że ten wróci jeszcze pod obrady izby niższej[365]. Następnie, 17 grudnia 1930 r., marszałek Sejmu spotkał się z Carem, Hołówką, Jędrzejewiczem i Polakiewiczem w celu rozważenia możliwości odroczenia o dwa dni terminu zwołania komisji prawnej. Nie zdecydowano się jednak na to posunięcie[366]. Pojawiające się wątpliwości dowodzą, w jak dużym stopniu sprawa brzeska była niewygodna dla „pułkowników”. Nie ustępowały obawy o straty wizerunkowe w oczach opinii publicznej oraz niepokój przed animozjami wewnątrz własnego obozu. Dnia 18 grudnia w Prezydium Rady Ministrów odbyła się konferencja Sławka, Świtalskiego, Pierackiego, Składkowskiego, Michałowskiego, Cara i Schaetzla. Z zapisek Świtalskiego wynika, że Sławek wyraził obawę o konsekwencje krytycznego stanowiska inteligencji i części klubu BBWR wobec wydarzeń w twierdzy brzeskiej. Sławek uważał, że nastroje te powinny być zwalczane na forum Sejmu. Zdaniem Świtalskiego: „Sławek poddał pod rozwagę, czy nie byłoby w pewnym momencie potrzebne, jako mocniejszy akord, oświadczenie Sławka, który, nawiązując do dawnych przejść więźniów politycznych, wskazałby na brak godności, który cechował więźniów brzeskich, przy czym w tym oświadczeniu mogłaby być zawarta pogróżka, że dalej będziemy tak postępowali, gdyby zaszła tego potrzeba”[367]. Oznacza to, że „pułkownicy” byli gotowi na dalsze zaostrzenie stosunków i nie mieli zamiaru łagodzić stanowiska, co byłoby dla nich równoznaczne z kapitulacją. Pragmatyzm polityczny brał górę nad względami moralnymi, na które powoływali się w wypowiedziach prasowych.

Centrolewicowa opozycja postępowała jednak w ten sam sposób – miała przy tym mniejsze możliwości działania, pozostawała jej radykalizacja języka i nawoływanie do obalenia rządów obozu piłsudczykowskiego. Jedną z form walki politycznej przyjętą przez Sławka była próba doprowadzenia do sytuacji, w której rozpatrywanie wniosku endecji w trybie pilnym zbiegłoby się ze sprawą Piotra Jagodzińskiego – członka PPS oskarżanego o przygotowywanie zamachu na Piłsudskiego[368]. Inną koncepcję przedstawiał Świtalski: „Najbliższe nasze otoczenie chciałoby następującego rozwiązania: wygrodzić zupełnie Komendanta z tej sprawy i zrzucić całą odpowiedzialność na oficerów, potępiając ich, względnie karząc”. Świtalskiemu chodziło o oficerów pełniących służbę w Brześciu – jednym z nich był pułkownik piechoty i komendant twierdzy brzeskiej Wacław Kostek-Biernacki[369]. Świtalski przewidywał możliwość publicznego oświadczenia, że odpowiedzialni poniosą karę. Zwrócił jednak uwagę, że intencją Piłsudskiego było identyfikowanie własnej osoby z ostrzejszym wariantem polityki, co oznacza, że z oficerów w Brześciu nie powinno się robić kozłów ofiarnych. Mogłoby to wpłynąć na dodatkowe podziały w obozie piłsudczykowskim. Zdaniem marszałka Sejmu optymalnym zachowaniem Rady Ministrów było milczenie w tej sprawie. Rozgrywkę proponował odłożyć w czasie – tak żeby zobaczyć, jak w kolejnym miesiącu, czyli styczniu 1931 r., będzie się kształtował stosunek opinii publicznej do wydarzeń w Brześciu. Jako bieżące działanie Świtalski uznał za korzystne zorganizowanie konferencji prasowej, którą miałby poprowadzić Pieracki – w celu przekonania dziennikarzy, że posunięcia piłsudczyków były konieczne wobec działań opozycji[370]. Świtalski uznał za naganne składanie na własną rękę przez niektórych posłów BBWR obietnic, że sprawa Brześcia zostanie zbadana[371].

Zagadnienie ustosunkowania się do interpelacji Centrolewu w sprawie Brześcia omówili – goszczący u Sławka 17 stycznia 1931 r. – Świtalski, Pieracki, Car, Składkowski i Michałowski. Obecny był oczywiście gospodarz – Sławek, który przedstawił zebranym projekt przemówienia w sprawie Brześcia, jakie zamierzał wygłosić w izbie niższej. Zapiski Świtalskiego świadczą o tym, że przemówienie zostało zredagowane w ostrym tonie. Marszałek Sejmu zgłosił do niego pewne zastrzeżenia: „[mankament] polega na tym, że właściwie po zwycięstwie powinniśmy nie przybierać tonu mocnego, gdyż naszym zadaniem jest wytworzenie wrażenia, że wszystko w Polsce jest w porządku i że namiętności polityczne raczej zostały złagodzone”[372]. Świtalski opowiedział się jednak za zasadnością ostrzejszej mowy, która mogłaby zakończyć kwestię Brześcia. Liczył, że następnie przyjdzie kolej na łagodniejszy ton – umożliwiający wypracowanie poprawnych stosunków wewnętrznych[373]. Tym samym Świtalski preferował rozwiązania koncyliacyjne – wbrew obiegowej opinii o stosowaniu przez „pułkowników” wyłącznie polityki „silnej ręki”. Mimo to uznał w ówczesnych realiach potrzebę zdecydowanych posunięć. Z tego powodu ostatecznie opowiedział się za przeredagowanym przemówieniem Sławka, które należało poprzeć czynami, takimi jak postępowanie sądowe wobec Wojciecha Korfantego – przywódcy chadecji w autonomicznym województwie śląskim. Na tym samym spotkaniu podjęto decyzję o zamknięciu Koła Prawników, któremu „pułkownicy” zarzucali przekroczenie uprawnień w postaci podjęcia uchwały w sprawie brzeskiej[374].

Tego samego dnia, 17 stycznia, Świtalski spotkał się z Januszem Jędrzejewiczem, Stanisławem Carem, Czesławem Michałowskim, Franciszkiem Paschalskim (adwokat, poseł BBWR), Antonim Boguckim (prawnik, wicemarszałek Senatu), Bohdanem Podoskim (prawnik, poseł BBWR) i Romanem Bogdanim (prawnik, poseł BBWR). Według jego relacji rozmowa „potoczyła się na temat najrozmaitszych trików prawniczych, mogących rzekomo wnioski endeckie w sprawie Brześcia spławić w formie skwalifikowania tych wniosków jako interpelację”[375]. Marszałek Sejmu wyrażał się z dezaprobatą o stosowaniu „trików”, które ocenił jako krótkowzroczne. Opowiedział się natomiast za zajęciem oficjalnego stanowiska[376], na co nie uzyskał pełnego poparcia „pułkowników”. Car się wahał, a pozostali uczestnicy konferencji byli sceptyczni wobec koncepcji Świtalskiego. Świadczy o tym zapiska w diariuszu marszałka Sejmu, który stwierdził, że jego pogląd sprawił „lekki ból wszystkim prawniczym umysłom, które wolałyby zarówno wymyśleć jakąś chytrość, jak i nie mieć konieczności odpowiedzieć wyraźnie «tak» lub «nie»”[377]. Z innej rozmowy Świtalskiego z Carem, Paschalskim i Michałowskim wynika, że Car chciał zrezygnować z funkcji przewodniczącego komisji prawnej. Rozmowa ta odbyła się 20 stycznia, czyli w trakcie obrad tej komisji nad wnioskiem endecji w sprawie Brześcia. Car oceniał, że jako piłsudczyk jest bezpośrednio związany ze sprawą brzeską. Jego decyzja była wynikiem wspomnianych wahań i rozbieżności – zastanawiających, ponieważ Cara przyjęło się identyfikować z grupą „pułkowników”. Świtalski był przeciwny jego rezygnacji, bo spodziewał się, że opozycja odbierze ten ruch jako świadectwo wzięcia przez Cara odpowiedzialności za Brześć. Marszałek Sejmu zachęcał Cara do odrzucenia wniosku endecji z przyczyn formalnych. Zdaniem Świtalskiego nie powinno się zwracać uwagi na możliwe kontrowersje. Oceniał, że „awantura”, jaka może wybuchnąć wokół tej sprawy, będzie korzystna dla obozu piłsudczykowskiego. Zadaniem innego wpływowego „pułkownika” – Miedzińskiego – było z kolei niwelowanie nastrojów niezadowolenia części posłów Bloku wobec wydarzeń w twierdzy brzeskiej. W szczególności krytyczni byli posłowie wywodzący się z piłsudczykowskiej lewicy, a więc „Naprawy”[378].

Po raz kolejny Sławek spotkał się ze Świtalskim 21 stycznia – była to okazja do uzgodnienia tekstu sejmowego przemówienia premiera w sprawie Brześcia[379]. „Gazeta Polska” – nieformalny organ prasowy grupy „pułkowników” – napisała, że posiedzenie Sejmu (trwające 26 i 27 stycznia 1931 r.), na którym przemawiał Sławek, miało „historyczne znaczenie”. Zdaniem gazety: „Jest to trzeci i daj Boże ostatni etap walki nie tyle z opozycją jako taką, lecz z jej nieodpowiedzialnością, niepohamowaną antypaństwową akcją. Nigdy jeszcze z trybuny sejmowej żaden przedstawiciel rządu nie odczytał tak donośnym, na cały kraj głosem rejestru grzechów, nie wykazał głębokiej obłudy tych, co mienią się być obrońcami praworządności, demokracji, praw i wolności ludu”. W ocenie „Gazety Polskiej” Sławek dokonał podsumowania szkód, jakie państwu wyrządziła opozycja, zasłaniająca się rzekomymi zarzutami o złym traktowaniu więźniów Brześcia. Podczas sejmowego posiedzenia oskarżył lewicę o próbę przygotowywania zamachu stanu[380]. Była to kontynuacja wcześniejszych zarzutów kierowanych pod adresem liderów centrolewicowej opozycji. Mimo wcześniejszych planów nie udało się jednak „pułkownikom” doprowadzić do postawienia przed sądem jednego z najważniejszych polityków opozycji – Korfantego. Sławek i Świtalski uznali, że jest to niemożliwe wobec braku wystarczających dowodów[381].

Podobnie jak poprzednio Świtalski w sposób zakulisowy prowadził grę z opozycją polityczną. W diariuszu pod datą 24 stycznia 1931 r. zanotował informację ze spotkania z Mieczysławem Niedziałkowskim. Świtalski powiedział Niedziałkowskiemu, że dysponuje raportem Najwyższej Izby Kontroli o wydatkach Ignacego Daszyńskiego w okresie pełnienia przez niego funkcji marszałka Sejmu. Dane raportu świadczyły o nieprawidłowościach, jednak Świtalski zapewnił rozmówcę, że nie zamierza tego wykorzystywać jako zarzutu, ponieważ nie chce powielać mechanizmów działania opozycji politycznej. Mimo wrogości wobec Centrolewu tłumaczył się lojalnością wobec poprzednika na stanowisku marszałka Sejmu[382]. Wyglądało na to, że Świtalski proponował Niedziałkowskiemu, by dać Daszyńskiemu czas na ustosunkowanie się do raportu NIK. W ten sposób jednak Świtalski czynił z Niedziałkowskiego osobę dłużną za akt dobrej woli – niespotykany wobec napiętej sytuacji w relacjach „pułkowników” i Centrolewu. Rzeczywiste intencje Świtalskiego oddaje jego diariusz: „Chodziło mi o to, ażeby przed posiedzeniem w sprawie Brześcia nie mieć żadnych formalnych zatargów, które by mogły być interpretowane jako stronniczość z mojej strony, na to, aby mieć tym większą wolność postępowania przy samej debacie brzeskiej”[383]. W rozmowie z Niedziałkowskim Świtalski ustosunkował się też do zabiegu socjalistów, polegającego na zgłoszeniu w ramach interpelacji sprawy skonfiskowania artykułu jednego z członków Związku Parlamentarnego Polskich Socjalistów – Zygmunta Żuławskiego (11 stycznia 1931 r.). Świtalski zapewnił, że nie przyjmie tej interpelacji, ponieważ konfiskata – przeprowadzona przez władze administracyjne – została zatwierdzona orzeczeniem sądowym. Sprawa tej interpelacji została podniesiona na sejmowym posiedzeniu plenarnym 5 i 6 lutego 1931 r. Świtalski powiedział, że osiągnął porozumienie z autorami interpelacji, następnie zwrócił się do komisji regulaminowej z prośbą o przedstawienie opinii w tej sprawie. Nie obyło się bez trudności, ponieważ Świtalski był zmuszony do wymiany poglądów z politykami opozycji w Sejmie. Uzyskał jednak zamierzony cel, komisja uznała interpelację powołującą się na konfiskatę artykułu za sprzeczną z postanowieniami ustawy zasadniczej[384]. Świtalski jako marszałek Sejmu konsekwentnie przeciwdziałał także w innych przypadkach składaniu interpelacji zawierających treści, które uznawał za nieodpowiednie bądź godzące w interesy państwa[385].

Przed powrotem Piłsudskiego z Madery „pułkownicy” chcieli przede wszystkim doprowadzić do rozładowania napięć wokół sprawy brzeskiej w łonie obozu piłsudczykowskiego. Nie było to zadanie łatwe ze względu na napięte stosunki między piłsudczykami. Dowodzi tego przebieg konferencji prezydium klubu BBWR w mieszkaniu Świtalskiego 24 stycznia 1931 r. Obecnych było kilka osób spośród grupy „pułkowników”: gospodarz spotkania, Walery Sławek, Bogusław Miedziński i Ignacy Matuszewski, który dołączył już w trakcie posiedzenia. Kazimierz Świtalski gościł również innych piłsudczyków: Stanisława Cara, Jana Piłsudskiego i Karola Polakiewicza, a więc wicemarszałków Sejmu z ramienia BBWR. Obecni byli także referenci sprawy brzeskiej w Sejmie – Franciszek Paschalski oraz Józef Rzóska. Z notatki marszałka Sejmu z tego spotkania wynika, że nie udało się wpłynąć na działacza „Naprawy” Zdzisława Lechnickiego, by złagodził swe negatywne stanowisko wobec wydarzeń brzeskich. Lechnicki nie krytykował aresztowań polityków Centrolewu, lecz wyrażał brak aprobaty w stosunku do sposobu, w jaki traktowano więzionych w twierdzy wojskowej. Uważał za właściwe wszczęcie śledztwa, które doprowadziłoby do ukarania odpowiedzialnych. Powodzeniem zakończyła się akcja „pułkowników” mająca na celu przekonanie do własnych racji senatora BBWR Ludwika Everta i Zofii Moraczewskiej (działaczki Zarządu Głównego Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet, żony Jędrzeja)[386].

Dwa dni później Janusz Jędrzejewicz zdał marszałkowi Sejmu relację z rozmowy, którą odbył z przedstawicielami „Naprawy”. Na tej podstawie Jędrzejewicz wnioskował, że wielu polityków piłsudczykowskiej lewicy nie podzielało stanowiska Lechnickiego. Zdaniem Świtalskiego znalazło to odzwierciedlenie w głosowaniu nad wnioskiem narodowej demokracji o tryb pilny (26 stycznia 1931 r.) – postulat endecji został odrzucony. Wychodząc z tego założenia, Świtalski skonstatował: „Przeciwnicy mieli cel, by klub BB[WR] podzielić. Natomiast osiągnęli tylko ten skutek, że klub scementował się i był podczas całego posiedzenia w doskonałej formie pod względem moralnym”[387]. Nie ulega wątpliwości, że stanowiło to zasługę grupy „pułkowników” – konkretnie jej zabiegów, polegających na zakulisowym wpływaniu na innych piłsudczyków, by z powodu sprawy brzeskiej nie doszło do poważnego rozłamu. Zabiegi te można ocenić jako skuteczne, niezależnie od tego, że kilka osób zdecydowało się opuścić Blok – np. profesor ekonomii Adam Krzyżanowski, który uległ presji wywieranej na niego przez innych profesorów z Uniwersytetu Jagiellońskiego i zdecydował się głosować za wnioskiem endecji. Mimo początkowych prób przekonania Krzyżanowskiego do przyjęcia linii zgodnej z działaniami „pułkowników” ten ostatecznie złożył mandat i przestał być członkiem BBWR. Krzyżanowski własne postępowanie uzasadnił w rozmowie ze Świtalskim. Marszałek Sejmu treść tej rozmowy przedstawił następnie Sławkowi i Hołówce[388]. Przeciwni odejściu prof. Krzyżanowskiego byli Bogucki oraz Evert, którzy 4 lutego 1931 r. postanowili interweniować w tej sprawie u marszałka Sejmu. Świtalski odpowiedział Boguckiemu i Evertowi następująco: „wybrałem między przedłużeniem w pewnym stopniu sprawy Brześcia a strzeżeniem za wszelką cenę solidarności i karności klubowej. Ta druga wartość jest o wiele ważniejsza dla stosunków politycznych w Polsce aniżeli pierwsza i dlatego musi się wyciągnąć konsekwencje z postępowania Krzyżanowskiego. Uwzględnienie wyjątkowego położenia Krzyżanowskiego nie byłoby możliwe, gdyż wyjątkowe jego położenie polega na tym, że uległ on opinii profesorów krakowskich. W ten sposób, gdybyśmy ten motyw pod uwagę brali, to dawalibyśmy profesorom krakowskim premię za ich stanowisko polityczne – gdy należy im się możliwie jak najbardziej bolesna nauczka, żeby profesorowie uniwersytetu nie wtrącali się do polityki, gdyż odpowiedzialności żadnej nie ponoszą”[389].

Ten sposób postawienia sprawy pochwalali inni „pułkownicy”, którzy stanęli tym samym w obronie integralności nie tylko BBWR, lecz także całego obozu piłsudczykowskiego. Wprawdzie odbywało się to za cenę indywidualnych rezygnacji z członkostwa w Bloku, ale nie doszło do poważnego rozłamu. Mimo że nastroje niezadowolenia wywołane sprawą brzeską dotyczyły zarówno lewego, jak i prawego skrzydła obozu piłsudczykowskiego, to rozłam nie był na tyle poważny, by zagrozić rządom sanacji. Paradoksalnie odejścia pojedynczych piłsudczyków były korzystne dla „pułkowników”, ponieważ odchodzili ludzie nie zawsze przychylni prowadzonej przez nich polityce. Z jednej strony nadawało to większą zwartość obozowi piłsudczykowskiemu, na czym zależało grupie „pułkowników”. Z drugiej strony osłabiało wyjątkowość tego obozu – polegającą na akceptacji wewnętrznego zróżnicowania światopoglądowego w jego łonie. Na tym opierały się od początku fundamenty formacji tworzonej przez piłsudczyków.

Mimo zagrożenia wewnętrznej spójności obozu „sanacji moralnej” „pułkownicy” nie cofnęli się w sprawie Brześcia. Nie wpłynęli na zmianę decyzji o wytoczeniu procesu sądowego więźniom brzeskim. Proces ten – trwający od 1931 do 1933 r. – zyskał obiegowe miano „brzeskiego”. Zapadły skazujące wyroki – sięgające nawet trzech lat więzienia. Oskarżeni wybierali jednak wolność – Wincenty Witos, Adam Pragier, Władysław Kiernik, Kazimierz Bagiński i Herman Lieberman przed zatwierdzeniem wyroku przez Sąd Najwyższy udali się na emigrację. Wydawało się więc, że „pułkownicy” pozbyli się niewygodnych przeciwników politycznych. W rzeczywistości dawni przywódcy Centrolewu za granicą nie zaprzestali działalności opozycyjnej – pisali wspomnienia i artykuły prasowe, które inspirowały opozycję w kraju. Innym niekorzystnym zjawiskiem dla grupy „pułkowników” była długa obecność sprawy brzeskiej w przestrzeni publicznej, co stanowiło konsekwencję rozciągniętego w czasie procesu brzeskiego[390].

Aresztowania i osadzenie w Brześciu przed wyborami dotknęły nie tylko polskich posłów opozycyjnych, lecz także kilku przedstawicieli mniejszości ukraińskiej w Sejmie II kadencji. Przed wyborami – w związku z napiętą sytuacją w Małopolsce Wschodniej – nasiliło się zjawisko terroryzowania przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów ludności polskiej oraz tej części ukraińskiego społeczeństwa, która opowiadała się za współżyciem z Polakami i dialogiem z władzami RP. Celem było osłabienie pozycji państwa polskiego na arenie międzynarodowej, które zdaniem ukraińskich nacjonalistów nie powinno zajmować terenów dawnej Galicji Wschodniej. OUN, uciekając się do terroru, działała też na rzecz uniemożliwienia wypracowania polsko-ukraińskiego porozumienia. Od lata, w okresie bezpośrednio poprzedzającym głosowanie 1930 r., wzrastała liczba rozbojów o podłożu nacjonalistycznym. We wrześniu Ukraińcy z OUN dopuścili się 100 podpaleń zabudowań należących do ziemian oraz osadników wojskowych[391]. OUN niszczyła również linie kolejowe i telegraficzne oraz dokonywała ataków na polskie instytucje państwowe. Polskie władze podjęły kontrakcję, której wykonawcą był minister spraw wewnętrznych – Składkowski. Z jego inicjatywy w połowie września 1930 r. przystąpiono do akcji pacyfikacyjnej w kilkuset miejscowościach na terenach dawnej Galicji Wschodniej. Na akcję tę złożyło się 5 tys. rewizji i ponad 1700 aresztowań. Zatrzymano głównie przedstawicieli elity intelektualnej. Duża część zatrzymanych była sądzona, niektórych skazano. W odpowiedzi Ukraińcy zaskarżyli polskie władze do Ligi Narodów.

Kontrowersje budził sposób przeprowadzenia pacyfikacji, ponieważ nie cofano się przed przemocą i niszczeniem ukraińskich majątków. Uderzano w ukraińskie instytucje spółdzielcze. Niektóre organizacje i instytucje rozwiązywano pod zarzutem współpracy z OUN, dotyczyło to nawet szkół. Dewastowano symbole ukraińskiego ruchu narodowego i kulturalnego. Ludność ukraińską próbowano przy tym agitować, by oddawała głosy na BBWR, ale trudno rozstrzygnąć, w jakim stopniu przysłużyło się to Blokowi. Nie ulega wątpliwości, że w wyniku pacyfikacji stosunki polsko-ukraińskie były napięte w większym stopniu niż wcześniej[392]. Bez podobnej akcji trudne byłoby jednak ograniczenie nasilającego się terroru OUN. Problemem była więc nie decyzja o jej realizacji, lecz niektóre formy działania – prowadzące do zwiększenia niechęci Ukraińców wobec władz polskich.

Pacyfikacja przypadła na okres rządów „pułkowników”. Biorąc to pod uwagę, Jacek Srokosz stwierdził, że wcześniejsze działania – ukierunkowane na zyskiwanie przychylności mniejszości narodowych „poprzez stwarzanie im warunków do rozwoju życia narodowego” – prowadzone były do czasu przejęcia władzy przez grupę „pułkowników” w 1930 r.[393] Zdanie to może być odebrane jako sugestia, że dokonanie pacyfikacji było elementem szerszej inicjatywy politycznej „pułkowników” – motywowanej dążeniem do radykalnych posunięć wobec innych niż polska narodowości. W rzeczywistości polityka wobec Ukraińców stanowiła konsekwencje działań OUN, których państwo polskie nie mogło tolerować. Po tej pacyfikacji – w pierwszej połowie lat trzydziestych – „pułkownicy” dążyli do porozumienia z mniejszościami, odwołując się do ich lojalność wobec II RP, oferując w zamian równe traktowanie wszystkich narodowości. Dostrzegł to Srokosz, powołując się na Tadeusza Hołówkę i Bronisława Pierackiego, którzy w grupie „pułkowników” byli propagatorami tego typu działań wobec mniejszości[394]. Odejście od polityki konsolidacji państwowej na rzecz konsolidacji narodowej nastąpiło po śmierci Józefa Piłsudskiego w 1935 r. Nie była to jednak przemyślana strategia grupy „pułkowników”, która uległa wówczas dekompozycji[395].

Ze względu na obecność Ukraińców w izbie niższej parlamentu Świtalski jako marszałek Sejmu brał bezpośrednio udział w rozmowach polsko-ukraińskich, których nie ułatwiały napięcia wytworzone w okresie przedwyborczym. Dopuszczano się aresztowań Ukraińców pod zarzutem podejmowania przez nich antypaństwowej współpracy z OUN. W dniu 20 stycznia 1931 r. Świtalskiego odwiedzili posłowie Michał Hałuszczyński i Stanisław Łucki z prośbą o zwolnienie trójki innych posłów narodowości ukraińskiej – Dmytra Łewyckiego, Lubomira Makaruszki i Dmytra Palijiwa. Hałuszczyński i Łucki liczyli na to, że Świtalski jako marszałek Sejmu doprowadzi do zwolnienia aresztowanych, ponieważ ci należeli do Ukraińskiej Reprezentacji Parlamentarnej. Świtalski nie chciał stawiać sprawy w ten sposób, tłumacząc, że zostali oni zatrzymani, kiedy nie byli jeszcze posłami. Zapewnił jednak, że porozmawia z ministrem sprawiedliwości Michałowskim. Powiedział również, że dowiedział się od Janusza Jędrzejewicza o dążeniu klubu BBWR do przeprowadzenia rozmów z klubem ukraińskim[396]. Świtalski zmierzał do kompromisu – prawdopodobnie w tym celu, by rozbić środowisko ukraińskie przez oddzielenie umiarkowanych Ukraińców od radykałów. Nie sprzyjał jednak temu brutalny charakter pacyfikacji, który powiększył animozje i nieufność między ludnością polską a ukraińską.

Rozmowy polsko-ukraińskie odbyły się między 21 a 29 stycznia 1931 r. Z Ukraińcami (Hałuszczyńskim i Łuckim) prowadzili dialog „pułkownicy” – Jędrzejewicz i Hołówko. Niedługo potem, 30 stycznia, odbyła się konferencja, w której wzięło udział kilka postaci identyfikowanych jako „pułkownicy” – Walery Sławek, Kazimierz Świtalski, Bronisław Pieracki, Sławoj Felicjan Składkowski, Adam Koc, Janusz Jędrzejewicz i Tadeusz Hołówko. Obecni byli także Czesław Michałowski, Kazimierz Stamirowski, Sławomir Czerwiński oraz wojewodowie: lwowski (Bronisław Nakoniecznikow-Klukowski), tarnopolski (Kazimierz Moszyński) i stanisławowski (Zygmunt Stefan Jagodziński). Spotkanie to stanowiło okazję do przedstawienia przez Jędrzejewicza szczegółów rozmowy z Hałuszczyńskim i Łuckim. Zebrani zastanawiali się, czy polsko-ukraińskie kontakty nie powinny przynieść wzajemnego odprężenia. Rozważano poczynienie pewnych ustępstw na rzecz strony ukraińskiej w zamian za wyrażenie przez Ukraińców – w formie specjalnej deklaracji – chęci osiągnięcia kompromisu z polskimi władzami. Jędrzejewicz zaproponował nawet zredagowanie takiej deklaracji. Zebrani zwrócili uwagę, że projektowany charakter deklaracji nie powinien być wymierzony w Związek Sowiecki, w którego skład wchodziła większość terenów zamieszkiwanych przez Ukraińców. Obawiano się protestu ze strony ZSRS, który mógłby zarzucić rządowi RP polsko-ukraińską współpracę w antysowieckim duchu. Wykluczały to postanowienia traktatu ryskiego z roku 1921, w którym Polska uznała Ukraińską Socjalistyczną Republikę Sowiecką. W notatce Świtalskiego ze spotkania z 30 stycznia marszałek Sejmu zapisał: „Ponieważ Sławek przed konferencją nie porozumiewał się ze mną, jak będzie sprawę stawiał, wobec tego mimo woli wyniknęła kontrowersja stanowiska mojego i Sławka. Sławek według mego przekonania przeceniał możliwość radykalnej zmiany polityki klubu ukraińskiego i stąd proponował, by ze strony zarówno ukraińskiej, jak i naszej był wyzyskany moment po-pacyfikacji i wpływu, jaki ma nazwisko Komendanta na ludność ukraińską, i by stworzyć jakiś wielki akt zgody. Posuwał się przy tym w swoich nadziejach przez pół żartobliwie do wypowiedzenia uwagi, że można by proponować Ukraińcom wstąpienie do klubu BB[WR]. Zająłem stanowisko o wiele bardziej ostrożne i ścieśniające znacznie nasze możliwości w obecnym momencie”[397].

Tego typu brak komunikacji w relacjach między Sławkiem a Świtalskim zdarzał się rzadko – jeśli w ogóle miał jeszcze miejsce przed śmiercią Piłsudskiego. Zachowany materiał źródłowy ukazuje przede wszystkim bliską współpracę obu „pułkowników”. Zapis Świtalskiego dowodzi też znamiennej cechy grupy „pułkowników”: dążyli oni do ujednolicenia własnego stanowiska – tak żeby na spotkaniach z innymi politykami występować jako tożsamy ideowo i programowo kolektyw. W sprawie ukraińskiej Sławek nie skonsultował się ze Świtalskim, co wywołało zdziwienie marszałka Sejmu. W tym przypadku wyjątek potwierdził jednak regułę, którą była bliska współpraca „pułkowników” – zwłaszcza Sławka i Świtalskiego.

Świtalski uważał, że w klubie ukraińskim element gotowy do współpracy z rządem jest słaby, a do tego niepewny. Wskazywał na koniunkturalne stanowisko ukraińskich polityków, którzy dążyli do uzyskania poparcia we własnym społeczeństwie. Z tego powodu marszałek Sejmu opowiedział się za tym, by obóz piłsudczykowski poszukiwał porozumienia jedynie na pewnym odcinku. Zdaniem Świtalskiego korzystniejsza byłaby kompromitacja – prezentującego niejednoznaczne stanowisko wobec rządu – klubu ukraińskiego. Kompromitacja polegałaby na ukazaniu ukraińskiej opinii publicznej, że dotychczasowa bezkompromisowa polityka tego klubu wobec rządu okazała się bezproduktywna. Świtalskiemu chodziło o to, by nie dopuścić do sytuacji, w której przedstawiciele klubu ukraińskiego uzyskiwaliby rosnące poparcie własnej orientacji. Marszałek Sejmu stwierdził: „Leaderzy klubu ukraińskiego są tak samo zdemoralizowanymi politykami jak nasi partyjnicy i trzeba dążyć do możliwości obchodzenia ich i wyeliminowania ich z polityki tak, by można układać stosunki między ludnością polską a ukraińską bez pośrednictwa posłów klubu ukraińskiego”[398]. W taktyce Świtalskiego mieściło się zwolnienie trójki zatrzymanych, ale za cenę ugodowej deklaracji klubu ukraińskiego – najlepiej ogłoszonej w okresie debaty budżetowej. Marszałek Sejmu oczekiwał, że w deklaracji zostanie wyrażone uznanie państwa polskiego, wyparcie się tendencji do poszukiwania wsparcia u sąsiadów Polski, krytyka nacjonalistów z OUN oraz rezygnacja ze składania skarg do Ligi Narodów, a więc powoływania się na postanowienia tzw. małego traktatu wersalskiego. Świtalski nie chciał, by strona polska – poszukując porozumienia z klubem ukraińskim – szła na ustępstwa w rodzaju ponownego otwarcia zamkniętych w czasie pacyfikacji gimnazjów bądź odszkodowania dla stowarzyszeń i spółdzielni, które ucierpiały podczas rozpoczętej we wrześniu 1930 r. akcji. Marszałek Sejmu uważał to za niewłaściwe, ponieważ mogłoby zostać źle odebrane przez polską opinię publiczną. Odniósł jednak wrażenie, że jego argumenty nie przekonały Sławka. Stąd wśród uczestników spotkania wytworzyło się przekonanie o pozostawieniu rozstrzygnięcia spornych kwestii węższemu gronu decyzyjnemu[399]. Niewątpliwie chodziło o postacie identyfikowane z grupą „pułkowników”. Świadczy to o tym, że Sławek i Świtalski byli traktowani przez pozostałych uczestników spotkania jako największe autorytety. Rozumiano, że jeżeli między „pułkownikami” brakuje porozumienia, to będą we własnym gronie dążyli do jego wypracowania. Nie jest wykluczone, że uczestnicy spotkania, którzy nie zaliczali się do grupy „pułkowników”, spodziewali się, iż Sławek i Świtalski będą poszukiwali w pierwszej kolejności mediacji innych „pułkowników”, a dopiero w następnej – pozostałych piłsudczyków.

Przypuszczenia się sprawdziły – rozstrzygnięcia zapadły w gronie „pułkowników” 25 lutego 1931 r. Tego dnia spotkali się Świtalski, Sławek, Jędrzejewicz i Hołówko. Zebrani omawiali ukraińską propozycję utworzenia polsko-ukraińskiej komisji porozumiewawczej. Do tego w dalszym ciągu oczekiwali zwolnienia trójki zatrzymanych członków ukraińskiego klubu w parlamencie, otwarcia zamkniętego w czasie pacyfikacji Małopolski Wschodniej gimnazjum w Drohobyczu oraz wsparcia kooperatyw, a więc stowarzyszeń/spółdzielni, które ucierpiały wskutek polityki rządu RP. Strona polska w zamian mogłaby oczekiwać wycofania przez Ukraińców skarg do Ligi Narodów. Ukraińcy oferowali ogłoszenie w parlamencie deklaracji podkreślającej ich lojalność wobec państwa polskiego. Świtalski podaje, że zniechęcał Sławka i Hołówkę do akceptacji tych propozycji. Marszałek Sejmu podtrzymywał wcześniejsze stanowisko, w którym odżegnywał się od doprowadzenia do porozumienia, którego nie aprobowałoby polskie społeczeństwo. Świtalski dodał do wcześniejszych argumentów kolejny – stwierdzając, że „manifestacje zgody z obu narodami, o ile odpowiadają Królewiakom będącym w BB[WR], o tyle dla BB[WR] w Małopolsce Wschodniej rzeczy te będą bardzo niemiłe, ponieważ ten element jest w znacznym stopniu przesiąknięty dużą dozą endeckiego nacjonalizmu”[400]. Świtalski zwrócił uwagę na dalszą determinację Sławka w kierunku wypracowania polsko-ukraińskiej deklaracji. Marszałek Sejmu pozostawał jednak sceptyczny wobec takiego rozwiązania. Dopuszczał porozumienie na niewielką skalę, co odbiłoby się mniejszym echem wśród opinii publicznej Rzeczypospolitej. Przestrzegał, że Ukraińcy nawet w przypadku wypracowania deklaracji mogliby w dowolnym momencie doprowadzić do jej jednostronnego odrzucenia, co negatywnie wpłynęłoby na wizerunek władz RP w oczach Polaków[401]. Prawdopodobnie te obawy doprowadziły do tego, że finalnie porozumienie Polaków i Ukraińców nie zostało wypracowane. U podstaw leżał niewątpliwie brak spójnej koncepcji polityki wobec mniejszości narodowych[402].

Z brakiem konsekwencji w polityce wobec mniejszości kontrastowały zdecydowane działania „pułkowników” na innych odcinkach. Zaskakiwali oni opozycję szybkimi decyzjami. Przed Sądem Okręgowym w Warszawie 4 lutego 1931 r. wszczęto proces przeciwko dziewięciu działaczom PPS oskarżonym o uliczne rozruchy (14 września 1930 r.), do których doszło w trakcie wiecu PPS w Dolinie Szwajcarskiej[403] (obecni byli także przedstawiciele innych ugrupowań Centrolewu: PSL „Wyzwolenie”, Stronnictwa Chłopskiego, PSL „Piast” i NPR)[404]. Oskarżonym wymierzono kary pozbawienia wolności od roku do czterech lat.

Przy okazji tego procesu Świtalski rozmawiał z Carem o przedłożonym przez polityka Stronnictwa Narodowego Jana Nowodworskiego wniosku, w którym znajdował się postulat zmiany ustawy o organizacji sądów. Car optował za poparciem przez BBWR w głosowaniu pilnego trybu rozpatrywania wniosku Nowodworskiego oraz wypowiedział się za natychmiastowym rozpoczęciem debaty, do której nie była przygotowana zaskoczona szybkością tej decyzji opozycja. Świtalski stwierdził, że pomysł Cara był „bardzo dobry, bo zaskakujący opozycję i załatwiający sprawę natychmiast, bez próby ze strony opozycji utrzymania tego na porządku dziennym w trakcie prowadzenia rozprawy”[405]. Marszałek Sejmu wyraził zadowolenie, że liczny klub, jakim był BBWR, potrafił dochować przed opozycją tajemnicy głosowania za nagłością wniosku, co pozwoliło zaskoczyć przeciwników politycznych. Świtalski z satysfakcją uznał to za właściwą taktykę[406]. Zdecydowanie i szybkość działania okazały się tym samym atutem „pułkowników” w grze z opozycją, którego nie sposób przecenić.

W obronie integralności obozu piłsudczykowskiego „pułkownicy” występowali solidarnie. Nie oznacza to, by nie ujawniły się pod nieobecność Piłsudskiego pewne rozbieżności w ich poglądach na inne zagadnienia – nie tylko sprawę brzeską. Dnia 5 lutego 1931 r. odbyło się posiedzenie prezydium BBWR, w którym uczestniczyli także Ignacy Matuszewski i Jan Kanty Piętak (prawnik, dyrektor Biura Prawnego Prezesa Rady Ministrów). Celem było wypracowanie optymalnego terminu przedłożenia pod obrady izby niższej parlamentu ustawy emerytalnej dla urzędników państwowych. Świtalski nie chciał, by zostało to uczynione przed zamknięciem sesji budżetowej. Marszałek Sejmu obawiał się wynikającej z tego proceduralnej przewlekłości, ponieważ projekt ustawy liczył aż 240 artykułów. W ocenie Świtalskiego w konsekwencji przełożyłoby to się na konieczność zaostrzenia środków działania albo przedłużenie sesji budżetowej – nawet na kwiecień. Jako rozsądniejszą koncepcję Świtalski przedstawiał pomysł złożenia projektu w ramach sesji nadzwyczajnej w kwietniu bądź maju, co pozwoliłoby uniknąć przedstawionych kłopotów. Świtalski dodał: „Koncepcję ukończenia sesji budżetowej 15 marca na to, by natychmiast otwierać sesję nadzwyczajną dla tej ustawy – po namyśle odrzuciłem, gdyż w ten sposób psujemy przez tworzenie swoich precedensów ewentualnie inną koncepcję Komendanta co do formy i stylu sesji nadzwyczajnej”[407]. Jego rozmówcy przedstawili jednak inne stanowisko – opowiadając się za wniesieniem projektu ustawy emerytalnej przed zamknięciem sesji budżetowej. Tłumaczyli Świtalskiemu, że w ten sposób wypracują zysk 20 mln zł. Pod wpływem odpowiadającego za Ministerstwo Skarbu Matuszewskiego Świtalski zdecydował, że zrezygnuje z własnych pomysłów. Matuszewski trafił do marszałka Sejmu argumentami wykazującymi, że termin sesji nadzwyczajnej może zostać odsunięty. Zaznaczył, że nie wiadomo, jaki będzie nowy termin. Do tego Matuszewski spodziewał się osiągnąć 20 mln zł zysku w ustawie emerytalnej[408]. Nie był to jednak koniec, ponieważ Świtalski 26 lutego 1931 r. próbował w rozmowie z Pierackim i Sławkiem wpłynąć jeszcze na przeforsowanie własnego stanowiska[409]. Po raz kolejny spotkał się ze Sławkiem i Pierackim 2 marca 1931 r. – wciąż upierając się przy wcześniejszym założeniu[410]. Zabiegi Świtalskiego nie zakończyły się powodzeniem – projekt ustawy trafił do Sejmu 5 marca[411]. Nie był to dowód poważnego antagonizmu, ale jedynie drobnych rozbieżności, które mimo wszystko uwidoczniły zwartość grupy „pułkowników”. Zwartość ta, poddana krytycznej próbie, ujawniła swą siłę bardziej niż prosta jednomyślność. Postacie identyfikowane z grupą „pułkowników” w przypadku rozbieżności dążyły do spotkań z jeszcze większą regularnością – w celu ujednolicenia stanowiska. Rozbieżności były traktowane jako sprawy wewnętrzne grupy „pułkowników”, podlegające wspólnym rozważaniom – przede wszystkim w kręgu postaci złączonych silnymi więziami środowiskowymi. Odmienne poglądy nie wiązały się wówczas z widmem rozłamu.

Na początku lat trzydziestych grupa „pułkowników” musiała się zmierzyć ze skutkami światowej recesji gospodarczej w Polsce. Paweł Duber zauważył, że wobec coraz trudniejszej sytuacji ekonomicznej państwa kierownictwo obozu piłsudczykowskiego przejawiało tendencje do przyjmowania w krótkim czasie wielu aktów prawnych odnoszących się do zagadnień gospodarczych[412]. Dnia 24 lutego 1931 r. w prywatnym mieszkaniu Walerego Sławka spotkali się tylko „pułkownicy” – Kazimierz Świtalski, Bronisław Pieracki, Ignacy Matuszewski, Józef Beck, Tadeusz Schaetzel, Aleksander Prystor, Janusz Jędrzejewicz, Bogusław Miedziński i Tadeusz Hołówko. Obecny był także gospodarz. Zebrani zastanawiali się, czy ogłosić publicznie informacje o deficycie budżetowym. Zwrócili uwagę, że deficyt ten będzie sięgał 103 mln zł za rok 1930/1931, a jeszcze większy będzie za rok 1931/1932 – 300 mln zł. „Pułkownicy” ustalili więc, że będą próbowali wpłynąć na prasę tak, by informowała o deficycie jako zjawisku globalnym, a nie tylko problemie polskim. Dalsze działania Świtalski zapisał w diariuszu: „Po tej propagandzie pójść na ujawnienie deficytu mniej więcej w połowie, to znaczy około 40 mln. Jeżeli to ujawnienie przyjdzie równocześnie z zawarciem pożyczki kolejowej francuskiej, która wydaje się być na ukończeniu, to wtedy zaniepokojenie wskutek deficytu nie powinno dać większych efektów niemiłych”[413].

„Pułkownicy” poszukiwali oszczędności. Świtalski zaproponował odwrócenie uwagi opinii publicznej od kryzysu przez „wznowienie akcji o charakterze ankietowym, co dałoby możliwość skupienia ludzi myślących o tych rzeczach przy rządzie. Zagadnieniem, które należałoby ze strony rządu podnieść, choćby bez większych efektów realnych, to byłoby większe zainteresowanie się rządu dla sprawy organizacji zbytu towarów produktów rolnych, dalej sprawa rozpięcia cen hurtowych i detalicznych, wraz z całym zagadnieniem reorganizacji handlu, wreszcie zagadnienie uwolnienia drobnych rolników od lichwiarskich pożyczek”. Matuszewski, Prystor i Sławek nie byli jednak tym pomysłem Świtalskiego zainteresowani. Świtalski zwrócił uwagę, że ich cechą charakterystyczną było twarde wykonywanie obowiązków, a nie dostosowywanie się do nastrojów społeczeństwa. Marszałek Sejmu uznał to stanowisko zarówno za korzystne, jak i obarczone pewnym ryzykiem. Jako korzyść wskazał to, że jego rozmówcy byli oddani bieżącym działaniom, ale odniósł się też do ryzyka: „Daje to jednak według mego przekonania ten skutek, że zbyt wiele pigułek przykrych wtłaczamy w gardło społeczeństwa, nie dając mu dla osłody niczego”[414].

Prawdą jest, że kryzys nie był zjawiskiem wyłącznie polskim, jednak w realiach II RP korespondował z trudnościami ekonomicznymi, z którymi odrodzone państwo borykało się od początku istnienia. Na ziemiach polskich walki trwały aż do roku 1920, podczas gdy na zachodzie Europy do 1918. Składająca się z ziem dawnych trzech zaborów Rzeczpospolita była państwem rolniczym, którego większość społeczeństwa żyła w skromnych warunkach. Kryzys tylko pogłębił ubóstwo, któremu grupa „pułkowników” nie mogła się przeciwstawić. W grę wchodziło jedynie łagodzenie skutków recesji, ale nie przychodziło to łatwo ze względu na napiętą sytuację polityczną w stosunkach wewnętrznych i zagrożenie rewizją granic polskich przez Niemcy i Związek Sowiecki. Zagrożenie ze strony Berlina i Moskwy obligowało do inwestowania znacznych kwot w rozwój i modernizację armii – brakowało więc pieniędzy dla pozostałych sektorów.

„Pułkownicy” omawiali także sprawy dotyczące szkolnictwa powszechnego – 16 lutego 1931 r. w Prezydium Rady Ministrów zebrali się Walery Sławek, Kazimierz Świtalski, Bronisław Pieracki, Ignacy Matuszewski, Adam Koc i Janusz Jędrzejewicz. Obecni byli też inni piłsudczycy – Sławomir Czerwiński, Władysław Korsak, ks. prof. Bronisław Żongołłowicz i Władysław Raczkiewicz. Zagadnienie szkolnictwa to kolejny przykład, że „pułkownicy” czasami przedstawiali odmienne zdania. Zebrani w PRM zastanawiali się, czy ze względu na pogarszające się – w wyniku recesji gospodarczej – finanse państwa „nie należałoby w jakiś sposób zrezygnować z 7-letniego przymusowego nauczania i przejść na mniejszą ilość lat nauczania, by w ten sposób zaoszczędzić etaty względnie nie mieć tyle izb szkolnych do wybudowania”[415]. W Polsce – od czasu dekretu Naczelnika Państwa z 1919 r. – obowiązywało nauczanie powszechne dzieci w wieku od 7 do 14 lat[416]. Jędrzejewicz, niedługo potem główny wykonawca polityki „pułkowników” w szkolnictwie, doradzał oszczędności w postaci redukcji godzin nauczania w tygodniu, co skutkowałoby zmniejszeniem liczby nauczycielskich etatów. Z kolei Matuszewski opowiedział się za tym, by wprowadzić obowiązkowe nauczanie od ósmego roku życia – pozwoliłoby to zaoszczędzić pieniądze na siedmiolatkach, które nie poszłyby do szkoły[417]. Matuszewski uważał, że obowiązek szkolny i bezpłatne nauczanie powinny odbywać się przez 4–5 lat[418]. Inne stanowisko przedstawił Świtalski, który chciał, by w dalszym ciągu prowadzić powszechne nauczanie od siódmego roku życia. Jedynie wyjątkowo dopuszczał sytuacje, w których siedmioletnie dzieci nie musiałyby uczęszczać do szkoły, np. w przypadku dużej odległości szkoły od miejsca zamieszkania. Zdaniem Świtalskiego, byłego ministra WRiOP, nauczanie powszechne od siódmego roku życia było już w Polsce ugruntowane, a do tego spotykało się z przychylnością Związku Nauczycieli Szkół Powszechnych. Wprowadzenie zmian otworzyłoby narodowej demokracji pole do wyzyskania niezadowolenia z reformy, a w konsekwencji do uzyskania wpływu na ZNSP. Szansę na uzyskanie oszczędności marszałek Sejmu upatrywał w opłatach – w razie konieczności podwyższonych – za stemple od podań, świadectwa, a w następnej kolejności dopuszczał zmniejszenie liczby godzin nauczania w tygodniu. Dopiero krokiem ostatecznym – zdaniem Świtalskiego – mogłoby być rozważenie pomysłu Matuszewskiego, który proponował nauczanie powszechne od ósmego roku życia.

Tym razem propozycje Świtalskiego zostały zaakceptowane przez innych „pułkowników”[419]. Potwierdzają to informacje przekazane przez obecnego na spotkaniu ks. prof. Bronisława Żongołłowicza, który zapisał, że Matuszewski uznał zasadność poglądu Świtalskiego. Ksiądz Żongołłowicz odnotował zmianę stanowiska Koca, który miał w tej sprawie własne pomysły. Oznacza to, że ostatecznie zbliżył się, tak jak Matuszewski, do opinii Świtalskiego[420], któremu ustąpił także nieformalny przywódca grupy „pułkowników” – Sławek. Tym samym „pułkownicy” ustalili, że będą optować za siedmioklasową szkołą, oraz postanowili poszukiwać oszczędności zgodnie z wytycznymi Świtalskiego[421]. Były to fundamenty reformy z 1932 r., która przeszła do historii jako reforma jędrzejewiczowska[422]. Na spotkaniu 16 lutego 1931 r. obecni byli nie tylko „pułkownicy”, ale to oni mieli najwięcej do powiedzenia. Dążąc do porozumienia, kolejny raz wypracowali własne stanowisko, które stało się wiążące dla całego obozu piłsudczykowskiego.

Na dziewięć dni przed powrotem Piłsudskiego z Madery (20 marca 1931 r.) premier Walery Sławek gościł Adama Skwarczyńskiego, Tadeusza Schaetzla, Janusza Jędrzejewicza, Tadeusza Hołówkę, Józefa Becka, Sławoja Felicjana Składkowskiego, Kazimierza Stamirowskiego i Krzysztofa Siedleckiego. Powodem spotkania było omówienie problemu rozmaitych organizacji, które przedstawiały się jako piłsudczykowskie. Nie były to organizacje inspirowane przez „pułkowników”, tylko grupy luźniej związane z obozem piłsudczykowskim. Na przykład jedną z takich organizacji inicjował członek zarządów wielu spółek i przedsiębiorstw – Aleksander Lednicki. Marszałek Sejmu zapisał, iż obecni na spotkaniu uznali, „że próby tworzenia takich czy innych organizacji będą się u nas zawsze pojawiały wskutek dążności personalnych i skłonności do tworzenia swoich własnych kramików. Jest to choroba obozu od początku jego istnienia”. Tym samym zaakceptowano, choć niechętnie, istnienie organizacji, które nie odstępowały ideowo od orientacji piłsudczykowskiej i nadawały się do wykorzystania w pracy państwowej. Świtalski zwrócił uwagę na istotną przesłankę tej akceptacji: „Powodem tworzenia się tych organizacji jest to, że nie nadążamy z inicjatywą w najrozmaitszych kwestiach, które ludziom wydają się być bardzo ważnymi. Nie widząc z naszej strony wyraźnego działania, poczynają sami tworzyć jakieś zespoły dla przeprowadzenia tych lub innych zagadnień”. Sławek i Świtalski proponowali na spotkaniu powołanie czegoś na kształt działającej w okresie zaborów Ligi Narodowej. Rolą takiej organizacji byłoby zwiększenie liczebności piłsudczyków na prowincji. Przeciwny temu rozwiązaniu był Skwarczyński, który uznał za zbędne tworzenie kolejnej struktury organizacyjnej. Jego zdaniem lepszym pomysłem byłoby usprawnienie działań BBWR. Zebrani poparli to stanowisko[423]. Ograniczenie możliwości tworzenia grup konkurencyjnych stanowiło dowód siły grupy „pułkowników”, której sprzyjał fakt posiadania władzy państwowej.

W końcu marca 1931 r. bliski był nie tylko powrót Piłsudskiego, lecz także zamknięcie sesji budżetowej. Do tego czasu nie ujawniły się między „pułkownikami” rozbieżności, które świadczyłyby o wkroczeniu w pierwszą fazę dekompozycji grupy. Był to fenomen tworzonego przez „pułkowników” środowiska. W okresie od grudnia 1930 do marca 1931 r. „pułkownicy” bez problemu pokonywali rozbieżności na drodze wypracowywania wspólnej linii politycznej. Stanowiło to konsekwencję istnienia silnych więzi środowiskowych, popartych wzajemnym zaufaniem, a nawet koleżeńskimi relacjami. Dotychczas „pułkownicy” wykazywali się lojalnością wobec Komendanta – pod jego nieobecność lojalność tę scedowali na nieformalną grupę, którą tworzyli. Zjawisko takie określane jest w socjologii mianem instytucjonalizacji. Świadczyło o niej również to, że – będąc elitą władzy – „pułkownicy” nie stworzyli wzajemnie zwalczających się frakcji. Wątpliwe jest twierdzenie o istnieniu „lewego skrzydła wewnątrz grupy pułkowników”[424]. W klasycznej dyktaturze konsolidacja otoczenia dyktatora byłaby zagrożeniem jego autorytetu przywódcy. W polskich realiach Piłsudskiemu sprzyjała zwartość grupy „pułkowników”, która tworzyła środowisko bezwzględnie lojalnych współpracowników. Nie był więc zagrożeniem – a wręcz przeciwnie, sprawdzianem jedności – wyjazd Piłsudskiego na Maderę, wiążący się z dłuższą nieobecnością w kraju[425]. Na przykład na urlop poza granicami ZSRS nigdy nie mógł sobie pozwolić Stalin. W państwach totalitarnych zmiany personalne następowały właśnie podczas nieobecności przywódcy czy decydenta. W sposób klarowny wyznacza to granice między ograniczeniem swobód obywatelskich w państwach totalitarnych a polską specyfiką – daleką od rozwiązań stosowanych w komunistycznym Związku Sowieckim czy później w hitlerowskich Niemczech. Pozycja Piłsudskiego jako faktycznego przywódcy państwa nie była zagrożona przez istnienie grupy „pułkowników”, lecz opierała się na jej lojalności. W tym zjawisku zawierała się wyjątkowa rola „pułkowników” w obozie piłsudczykowskim. Istota władzy autorytarnej nie polega na przeniesieniu schematu dyktatury przywódcy, lecz na uzyskaniu odpowiedniego zaplecza politycznego, pozwalającego na skuteczne sprawowanie władzy – w warunkach wprawdzie ograniczonego, ale pluralistycznego układu politycznego.

Mechanizmy sprawowania rządów i problem emancypacji „pułkowników” spod władzy Komendanta

W końcu marca 1931 r. Józef Piłsudski wyruszył w drogę powrotną z Madery. W dniu 29 marca przybił – na pokładzie okrętu „Wicher” – do portu w Gdyni[426]. Komendanta przywitali żona Aleksandra Piłsudska z córkami Wandą i Jadwigą, premier Walery Sławek i inni członkowie jego rządu. Obecni byli Aleksander Prystor i Józef Beck, a także grupa wyższych wojskowych. Tego samego dnia Piłsudski przybył pociągiem z Gdyni do Warszawy, gdzie na dworcu oczekiwali go wicepremier Bronisław Pieracki i marszałek Sejmu Kazimierz Świtalski. Z postaci identyfikowanych z „pułkownikami” w Warszawie Komendanta przywitał poseł Tadeusz Hołówko[427]. W kolejnym dniu Świtalski przedstawił Piłsudskiemu skrótowo najważniejsze wydarzenia w Polsce od końca grudnia 1930 do ostatnich dni marca 1931 r.

Po powrocie Komendanta z Madery zbliżał się termin rozpoczęcia sesji nadzwyczajnej Sejmu, o czym świadczyła – odbyta 18 kwietnia 1931 r. – rozmowa Sławka, Świtalskiego, Prystora, Pierackiego i Matuszewskiego[428]. Świtalski zdecydował, że jako marszałek Sejmu nie dopuści do porządku obrad opozycyjnych wniosków. Opowiadał się także za uniemożliwieniem posłom składania oświadczeń. Brał też pod uwagę zamknięcie listy posłów przemawiających z sejmowej mównicy, przerywanie dyskusji oraz przechodzenie do porządku dziennego obrad[429]. Przy okazji przygotowywania przez „pułkowników” planów działania w Sejmie wróciło zagadnienie interpelacji. Dnia 20 kwietnia 1931 r. Świtalski spotkał się z Carem i Hołówką. Rozmowy dotyczyły dopuszczania składania interpelacji na sesji nadzwyczajnej. Świtalski zapisał, że „początkowe stanowisko Hołówki było bardziej liberalne, natomiast Cara bardziej restrykcyjne”. Marszałek Sejmu dodał, że był w stanie wpłynąć na stanowisko obu rozmówców, przekonując ich, że „należy iść drogą niewytwarzania znowu wrażenia, że Sejm jest tylko jakąś dumą rosyjską”. W rezultacie marszałek Sejmu zdecydował o odrzucaniu wniosków poselskich, a przyjmowaniu interpelacji[430]. Po raz kolejny ujawnił się autorytet Świtalskiego – oprócz Sławka jednego z najbardziej prominentnych „pułkowników”. Zapewne Świtalski w kręgu „pułkowników” był postrzegany nie tylko jako utalentowany organizator obozu piłsudczykowskiego, lecz także polityk o rosnącym doświadczeniu, który udźwignął ciężar funkcji marszałka Sejmu.

Reakcją opozycji na działania „pułkowników”, których głównym inicjatorem był Świtalski, było zgłoszenie wotum nieufności w stosunku do marszałka Sejmu (23 kwietnia 1931 r.). W następnej kolejności opozycja zgłosiła wotum nieufności wobec całego rządu Sławka[431]. W celu ustosunkowania się do manifestacyjnych zachowań opozycji – pozbawionych szans na realizację wobec sejmowej większości BBWR – „pułkownicy” zorganizowali dwudniowe spotkanie we własnym gronie (24 i 25 kwietnia 1931 r.). Obecni byli Walery Sławek, Kazimierz Świtalski, Stanisław Car, Bogusław Miedziński i Tadeusz Hołówko. „Pułkownicy” zastanawiali się, czy w ogóle przyjmować wniosek o wotum nieufności wobec gabinetu. Rozważano dwa warianty. Jeden z nich zakładał, że w Sejmie głos zabiorą Car i Miedziński oraz dwóch posłów opozycji, po czym dyskusja zostanie zakończona – za tym rozwiązaniem optowali Hołówko i Miedziński. Innym wyjściem – postulowanym przez Cara – było natychmiastowe przedłożenie wniosku formalnego o przejście do porządku dziennego. Car zakładał, że większość, którą miał Blok, pozwoli na realizację tego rozwiązania, ponieważ głosowanie zakończyłoby się po myśli BBWR. Rozstrzygnięcie należało do Świtalskiego jako marszałka Sejmu – ten uznał, że propozycja Cara byłaby zgodna z intencjami Komendanta. Tym samym Świtalskiemu bliższe było stanowisko Cara, choć za praktyczniejsze uznał rozwiązanie proponowane przez Hołówkę i Miedzińskiego. Finalnie marszałek Sejmu zdecydował się na realizację wariantu pośredniego, ponieważ dopuszczono do głosu jednego posła opozycji[432], polemikę z sejmowej mównicy podjął z nim Car, a następnie zgłosił wniosek o przejście do porządku dziennego[433]. Socjalistyczna opozycja uznała, że w ten sposób Car „zgilotynował dyskusję”[434]. Był to sukces „pułkowników”, który pokazał ich rosnące doświadczenie w prowadzeniu gry parlamentarnej. „Pułkownicy” umocnili swą pozycję w izbie niższej parlamentu, co było nie bez znaczenia, zważywszy, że twórca grupy – Piłsudski – po przyjeździe do kraju nie zaangażował się bezpośrednio w bieżące wydarzenia polityczne. Obligowało to współpracowników Komendanta do podejmowania samodzielnych działań.

W pierwszych godzinach po powrocie z Madery Piłsudski zakomunikował Świtalskiemu, że chciałby odbyć konferencję z prezydentem Mościckim oraz Sławkiem i Prystorem oraz by na tym spotkaniu był obecny także Świtalski[435]. Oficjalnie na zaproszenie prezydenta na zorganizowaną w miesiąc po powrocie Komendanta z Madery (29 kwietnia 1931 r.) konferencję do Belwederu przybyli Sławek, Świtalski, Prystor i Beck. Nie zabrakło rzeczywistego inicjatora spotkania – Piłsudskiego, chociaż oficjalnie zebraniu przewodniczył nie Piłsudski ani nikt z „pułkowników”, tylko prezydent Mościcki. Świtalski zwrócił uwagę, że spotkanie odbyło się „w tym samym składzie personalnym, który ongiś Komendant ustanowił jako tych ludzi, którym komunikuje swoje najważniejsze postanowienia. Odpadł tylko z tego zespołu Wieniawa”. Obserwacja Świtalskiego jest znamienna. Bolesław Wieniawa-Długoszowski okazał się przede wszystkim wojskowym, a w mniejszym stopniu politykiem. Było to zauważalne szczególnie po przejęciu władzy w Polsce przez piłsudczyków, ponieważ Wieniawa-Długoszowski nie brał udziału w wielu istotnych naradach postaci identyfikowanych z grupą „pułkowników”[436].

Z zapisek w diariuszu Świtalskiego wynika, że Sławek obawiał się, iż Piłsudski ma pretensje do „pułkowników”. Marszałek Sejmu dodał jednak, że było to „przyczyną pewnej depresji u Sławka przez cały okres czasu od powrotu Komendanta z Madery”. Stwierdzenie to jest bliskie rzeczywistości, ponieważ przebieg kwietniowej rozmowy świadczył o tym, że Komendant nie miał żadnych pretensji do „pułkowników”. Piłsudski podzielił się z zebranymi w Belwederze własnymi przemyśleniami na temat polityki zagranicznej i wewnętrznej, jaką prowadził u zarania Niepodległej. Przedstawił też własną optykę w odniesieniu do specyfiki i uwarunkowań sytuacji wewnętrznej w Polsce. Następnie zwrócił się do prezydenta i powiedział, że „od tej chwili nie można liczyć na Komendanta jako na takiego, który w każdym czasie i w każdych okolicznościach stanie do rozporządzenia Prezydenta, tak jak przedtem”. Piłsudski powiedział, że na Maderze rozważał dymisję ze stanowiska ministra spraw wojskowych i myślał o ewentualnej kandydaturze następcy. Zrezygnował jednak z tego pomysłu – uznając, że ze względu na istotę spraw wojskowych dla Polski nadal będzie zajmował stanowiska ministra spraw wojskowych i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Mimo to nie ulegało wątpliwości, że Komendant postanowił zdystansować się od polityki wewnętrznej. Świtalski zapytał Piłsudskiego, czy decyzja o ograniczeniu się do kompetencji wynikających z funkcji ministra i generalnego inspektora dotyczy również polityki zagranicznej, dodając, że na tym odcinku odczuwa „od pewnego czasu zarówno zaniepokojenie własne, jak zaniepokojenie społeczeństwa”. Stanowiło to świadectwo braku zaufania nie tylko marszałka Sejmu, lecz także całej grupy „pułkowników” do ówczesnego ministra spraw zagranicznych Augusta Zaleskiego[437]. Piłsudski odpowiedział, że obecnie w małym stopniu zajmuje się zagadnieniami polityki zagranicznej. To jednak niedługo po konferencji uległo zmianie. Bezpośredniej krytyki Zaleskiego nie podjął, zwracając uwagę na niedoskonałość mechanizmu polityki zagranicznej. Świtalskiego interesowało również, czy Komendant zdystansuje się w równym stopniu od zagadnień ustrojowych, a więc prac konstytucyjnych. Piłsudski zapewnił, że w dalszym ciągu gotowy jest do udzielania rad w tych sprawach. W imieniu grupy „pułkowników” Sławek zapytał Piłsudskiego, czy w dalszym ciągu mają podejmować decyzje w drobnych sprawach, a z zagadnieniami mającymi istotne znaczenie kierować się do Komendanta, na co dostał odpowiedź, że ten model relacji jest właściwy i wskazany.

Piłsudski powiedział Sławkowi, że chciałby się spotkać z nim o godzinie 17.00 (konferencja w Belwederze rozpoczęła się cztery godziny wcześniej). Świtalski skomentował to w diariuszu w imieniu własnym i innych „pułkowników”: „Odnieśliśmy z tego powodu wszyscy raczej wrażenie, że Komendant nie zmienia, mimo swego jak gdyby uroczystego oświadczenia w stosunku do Prezydenta, dotychczasowej swojej metody pracy, że właściwie na całym odcinku pracy, który Komendant dotychczas uważał za ważny, będzie nadal pracował, że nic się tu zasadniczo właściwie nie zmieni. Natomiast ze strony Komendanta cała konferencja miała jak zwykle charakter pedagogiczny, mający na celu zmuszenie współpracowników Komendanta do brania odpowiedzialności za coraz szerszy zakres pracy państwowej, trywialnie mówiąc, zapowiedział puszczenie nas na coraz głębszą wodę z markowaniem swojej beztroski, czy wypłyniemy, czy utopimy się”. Dodał też, iż jego zdaniem znamienne było przesłanie Piłsudskiego, „że cień, jaki rzuca Komendant na stosunki w Polsce, należy z biegiem czasu skracać na to, by przejść do pracy bez Komendanta wśród możliwie najmniejszego wstrząsu”. Marszałek Sejmu wskazał też na wezwanie do stawiania legalistycznych form działania ponad siłowymi rozwiązaniami[438].

Nic dziwnego, że „pułkownicy” odnieśli wrażenie, jakby w dotychczasowych relacjach z Piłsudskim nie nastąpiły żadne zmiany. Model współpracy oparty na zajmowaniu się przez grupę kwestiami szczegółowymi i pozostawianiu tych najważniejszych do rozstrzygania Komendantowi był już wcześniej praktykowany. W przeciwnym razie Piłsudski nie mógłby zdecydować się na długi pobyt na Maderze. Przełomem był wynik wyborów parlamentarnych z 1930 r., który otworzył przed „pułkownikami” nowe możliwości działania. Spotkanie w Belwederze z 29 kwietnia 1931 r. było przypieczętowaniem dotychczasowego stanu rzeczy. W ocenie Waldemara Parucha decyzja Piłsudskiego o usunięciu się w cień wynikała z pogarszającego się stanu zdrowia, z przeświadczenia o słabości antysanacyjnej opozycji politycznej oraz z chęci poświęcenia większej uwagi zagadnieniom międzynarodowym. W dalszym ciągu „pułkownicy” poszukiwali więc kontaktu z Piłsudskim w celu uzgadniania bieżących działań, ale częstotliwość i intensywność spotkań zmniejszyły się w porównaniu z okresem 1926–1930. Generalia w polskiej polityce nigdy nie zostały przez Komendanta scedowane na grupę „pułkowników” ani na żadną jednostkę[439]. Zdaniem Wiesława Władyki po roku 1930 rządy sprawowali „pułkownicy”, decydując o większości spraw wewnętrznych. Władyka dodał jednak, że „działali pod naciskami z kilku stron”, mając na myśli wpływ, jaki wywierał Piłsudski. „Trudno ustalić, które z podejmowanych decyzji zapadały wcześniej w Belwederze, które zaś były samodzielnymi poczynaniami Sławka i jego kolegów” – stwierdził Władyka. Innymi stronami wywierającymi nacisk na „pułkowników” mieli być, jego zdaniem, konserwatyści, a także „ośrodki polityczne wewnątrz obozu rządzącego wbrew nieraz woli najwyższych władz w Bloku, w rządzie itd.”[440] Paweł Duber określił taki pogląd mianem zbyt daleko posuniętego uogólnienia[441]. Lata 1930–1935 były czasem rosnącej samodzielności grupy „pułkowników”, która osiągnęła najwyższą pozycję w piłsudczykowskiej elicie władzy. Na pewnych odcinkach – na przykład konstytucyjnym – „pułkownicy” poszukiwali współpracy z konserwatystami, ale bliskość tych relacji ustalali wedle własnego uznania.

Władyka zwrócił uwagę, że nie można jednoznacznie stwierdzić, w jak wielu sprawach wśród najbliższych współpracowników Piłsudskiego występowała jednomyślność[442]. Potwierdzają to przedstawione już wydarzenia. Po otwartym scedowaniu przez Komendanta części obowiązków na „pułkowników” coraz częściej ujawniały się rozbieżności w koncepcjach działania grupy. Wynikały one ze złożonego procesu emancypacji grupy „pułkowników” spod władzy Komendanta. Emancypacja stwarzała szersze pole działania nie tylko całej grupie, lecz również indywidualnie każdej postaci identyfikowanej z jej nieformalną strukturą. Największym autorytetem był w dalszym ciągu Piłsudski, a nieformalnym przywódcą grupy „pułkowników” Sławek. Komendant – mniej angażujący się w politykę – rzadziej rozstrzygał spory w łonie grupy, a nie mógł tego zrobić nikt inny. W rezultacie istniała możliwość wystąpienia rozbieżności między „pułkownikami”.

Ujawniło się to w okresie przygotowań do następnej sesji nadzwyczajnej – zaplanowanej na wiosnę 1931 r. Konieczność jej zwołania Piłsudski zasugerował Sławkowi niedługo po powrocie z Madery[443]. Marszałek Sejmu – podobnie jak poprzednio – sprzeciwiał się poszerzeniu porządku obrad, czemu dał wyraz na spotkaniu u Sławka z gospodarzem, Prystorem i Beckiem. Spotkanie to odbyło się 30 kwietnia 1931 r.[444] Pomysłowi Świtalskiego sprzeciwili się premier Sławek oraz Janusz Jędrzejewicz, będący posłem na Sejm. Bliski Świtalskiemu pogląd przedstawił Beck[445]. Piłsudski przychylił się do stanowiska Świtalskiego i Becka, ponieważ odradził organizowanie sesji nadzwyczajnej[446]. Premier poinformował o tym marszałka Sejmu w rozmowie z udziałem prezydenta, do której doszło 12 maja 1931 r. w antrakcie przedstawienia teatralnego. Do tej decyzji odniósł się w diariuszu Świtalski: „Wyczułem, że wskutek postawienia sprawy przez Komendanta Sławek już o sesję nadzwyczajną nie będzie się upominał, co uważam za rzecz zupełnie dobrą, gdyż sam najprawdopodobniej, mimo tego że byłem od razu zdania Komendanta, nie potrafiłbym przełamać istniejącego nastawienia na sesję nadzwyczajną i najprawdopodobniej musiałoby dojść do jakiegoś kompromisu, może jeszcze gorszego aniżeli wyraźna sesja nadzwyczajna, biczująca wszystkie sprawy”[447]. Decyzja Piłsudskiego w praktyce oznaczała, że sprawa zwołania sesji nadzwyczajnej i porządku obrad tej sesji została jedynie odłożona w czasie. Z konferencji Sławka, Świtalskiego, Prystora i Becka z 13 maja 1931 r. wynikało, że Piłsudski doradził zorganizowanie sesji dopiero jesienią. Przewidywał, że wówczas będzie można poruszyć także zagadnienia konstytucyjne[448]. Spór między „pułkownikami” dotyczący tego zagadnienia odżył wcześniej, bo po upływie niecałych trzech miesięcy.

Zanim do tego doszło, Piłsudski dopuścił się istotnej ingerencji w politykę rządzącej grupy „pułkowników”. W dniu 30 kwietnia 1931 r. – na przywołanym spotkaniu z udziałem Sławka, Świtalskiego, Prystora i Becka – premier zdał sprawozdanie z rozmowy, którą odbył poprzedniego dnia z Komendantem. Powiedział zebranym, że usłyszał od Piłsudskiego sugestię zrezygnowania z zajmowania stanowiska prezesa Rady Ministrów. Świtalski zapisał, że jest to „metodą Komendanta”, który „twierdzi, że nie należy kończyć ludzi na stanowisku tak, jak to się stało z Bartlem”. Obecni w mieszkaniu premiera „pułkownicy” uznali, że najlepszym rozwiązaniem byłoby pozostanie Sławka na stanowisku prezesa Rady Ministrów do okresu wakacyjnego, a więc do lata. W tle tych wydarzeń był konflikt Piłsudskiego z kierownikiem Ministerstwa Skarbu w rządzie Sławka – Matuszewskim, identyfikowanym z grupą „pułkowników”. Uzasadnione jest więc twierdzenie, że Sławek, Świtalski, Prystor i Beck występowali w obronie postaci, o której mogliby powiedzieć, że jest „jednym z nas”[449]. Dobrze też układała się współpraca Matuszewskiego i jego zastępcy w resorcie skarbu, którym był – również identyfikowany z „pułkownikami” – Adam Koc[450]. Sławek, Świtalski, Prystor i Beck uważali, że do lata 1931 r. Komendant może oszacować fundusze na potrzeby Wojska Polskiego, co pozwoliłoby Matuszewskiemu na uzyskanie tych środków finansowych i przekazanie ich Piłsudskiemu. „Pułkownicy” uważali, że w ten sposób Matuszewski odzyska zaufanie nadszarpnięte niedopłaceniem armii w kwocie 70 mln zł.

Brak 70 mln zł stanowił konsekwencję światowej recesji gospodarczej, która zmuszała do poszukiwania oszczędności. Piłsudski zdecydowanie sprzeciwiał się jednak oszczędzaniu na potrzebach wojska, co skutkowało zadrażnieniem z Matuszewskim. Sławek, Świtalski, Prystor i Beck nie liczyli na całkowite zażegnanie konfliktu, lecz wierzyli, że będzie możliwie jego załagodzenie, które sprawi, że Komendant nie będzie naciskał na przyszłego premiera w celu „pozbycia się Matuszewskiego” z nowego rządu. Zebrani w mieszkaniu Sławka zakładali, że gdyby nie było to możliwe, odłożenie dymisji ówczesnego premiera dałoby czas na znalezienie kompetentnego następcy Matuszewskiego.

W notatce ze spotkania z 30 kwietnia Świtalski stwierdził: „Sławek nie czuje się w dobrej formie. Jest jak gdyby niezadowolony ze swojej roboty, co, jak mu dowodziłem, jest wynikiem przede wszystkim u niego tej starej wady polegającej na nieumiejętności odróżniania rzeczy ważnych od nieważnych i nieumiejętności uwalniania się od załatwiania mniej ważnych spraw. Ta metoda sprawia, że po jakimś czasie czuje się zupełnie wyjałowiony i oczywiście coraz łatwiej się męczy”[451]. Obserwacja ta nie była bezpodstawna, skoro Piłsudski skłaniał się do odwołania Sławka z funkcji premiera. Zmiana ta była jednak motywowana nie tylko przemęczeniem Sławka, lecz także innymi przesłankami. Mogą o tym świadczyć przewidywania Prystora, według którego miała nastąpić zmiana polegająca na wymianie funkcji Sławka i Świtalskiego. Oznaczałoby to, że nowym premierem zostałby Świtalski, a marszałkiem Sejmu Sławek. Funkcja marszałka również wymagała zaangażowania i nie była pozbawiona trudności wynikających z presji wywieranej przez opozycję. Odmiennego zdania niż Prystor był jednak Świtalski – przewidujący, że nowym prezesem Rady Ministrów zostanie właśnie Prystor. Nie ulegało wątpliwości, że ówcześnie decyzja o odejściu Sławka była przesądzona. Komendant pozwolił premierowi na wybranie dogodnego terminu na złożenie dymisji, co w ocenie Świtalskiego stanowiło pewną nowość, ponieważ dotąd Piłsudski „w kwestiach zmiany gabinetu sam zawsze i to w tajemnicy przed najbliższymi wybierał moment dymisjonowania pomajowych gabinetów i sam oczywiście wybierał następców”[452]. Marszałek Sejmu lepiej przewidział scenariusz dalszych wydarzeń, które określiły rozmowy „pułkowników” z Piłsudskim.

W dniu 4 maja 1931 r. Prystor spotkał się z Piłsudskim. Po pięciu dniach Prystor zdał sprawozdanie z tej rozmowy „pułkownikom” – Sławkowi, Beckowi i Świtalskiemu, goszczonym na spotkaniu przez Sławka. Zwraca uwagę, że po raz kolejny oprócz nieformalnego przywódcy grupy obecni byli także Prystor, Świtalski i Beck. To właśnie te cztery postacie tworzyły ówcześnie trzon grupy „pułkowników” – znajdujący się na szczycie nieformalnej hierarchii całego środowiska[453]. W maju 1931 r. premierem w dalszym ciągu był Sławek. Prystor powiedział jednak pozostałym „pułkownikom”, że Piłsudski zwrócił się do niego z pytaniem o wewnętrzne stosunki w gabinecie Sławka. W rządzie tym Prystor był ministrem przemysłu i handlu. Komendant oczekiwał od Prystora oceny pracy ministrów. Na spotkaniu u Sławka minister przemysłu i handlu zapewnił, że nie odniósł się do postaci Matuszewskiego ze względu na napięcia występujące w stosunkach między kierownikiem Ministerstwa Skarbu a Piłsudskim. Dobrze wypowiedział się o pracy wszystkich innych ministrów. Nieprzychylnie odniósł się jedynie do osoby ministra robót publicznych – gen. Mieczysława Norwid-Neugebauera. Z majowej rozmowy „pułkowników” wynikało, że po spotkaniu Prystora i Piłsudskiego odbyły się dwie narady Komendanta ze Sławkiem (5 i 7 maja 1931 r.). Obie zwiastowały zmiany w Radzie Ministrów – mimo że Piłsudski miał pretensje przede wszystkim do Matuszewskiego. Z inspiracji Piłsudskiego w prasie ukazał się komunikat, którego treści Komendant nie uzgadniał z Matuszewskim i jego zastępcą Kocem. W komunikacie tym stwierdzono, że nie zostanie zlikwidowany 15-procentowy dodatek oficerski do pensji. Decyzja o likwidacji dodatku wynikała z poszukiwania oszczędności przez kierownika resortu skarbu. Według Świtalskiego komunikat był jedną z form wykonywania przez Piłsudskiego „dokuczliwych posunięć, by Matuszewski był zmuszony wyciągnąć konsekwencje”[454]. Z tego powodu „pułkownicy” uzgodnili, że do 19 maja 1931 r. przedstawią swoje kandydatury na ministra skarbu. Możliwe, że niechętna wobec Matuszewskiego opinia Piłsudskiego wpływała na stosunek Komendanta do całego rządu Sławka. Na spotkaniach z nieformalnym przywódcą „pułkowników” Komendant negatywnie ocenił pracę całego gabinetu.

W związku z rosnącym napięciem w relacjach Piłsudskiego i Matuszewskiego autor diariusza odszedł od poglądu prezentowanego przez grupę „pułkowników”, by Sławek pozostał premierem do lata 1931 r. W notatce ze spotkania z Prystorem, Sławkiem i Beckiem (9 maja 1931 r.) zapisał, że najlepszym wariantem byłaby natychmiastowa dymisja dotychczasowego premiera. Twierdzenie to uzasadniał trudnościami występującymi w komunikacji na linii Piłsudski – „pułkownicy”: „Cała sprawa jest dla nas bardzo przykrą, gdyż nie potrafimy zupełnie tej kwestii załatwić, a Sławek wskutek rozmów z Komendantem od powrotu Jego z Madery nie może być w dobrej formie. Pocieszałem go wprawdzie tym, że rozmowy Komendanta ze wszystkimi premierami nie były szczególnie miłe, ale oczywiście tego rodzaju pociecha mało skutkuje”[455].

Trudna sytuacja, w jakiej znalazła się grupa „pułkowników”, wymuszała częstsze spotkania – szczególnie ze względu na nie najlepszą kondycję psychiczną Sławka. W dniu 12 maja 1931 r. w Prezydium Rady Ministrów spotkali się Sławek, Prystor i Świtalski. Do kolejnej rozmowy „pułkowników”, do których dołączył Beck, doszło dzień później u Sławka. Nieformalny przywódca „pułkowników” powiedział zebranym, że 12 maja odbył rozmowę z Komendantem, który zdecydował się – w wyniku zabiegów premiera – udzielić aprobaty pomysłowi obcięcia jedynie 5 proc. oficerskiego dodatku. W ocenie Sławka w dalszym ciągu było to zbyt małe ustępstwo. Prystor poinformował, że Piłsudski na spotkaniu z wojskowymi zarządził wycofanie się ze wszystkich zamówień dla przemysłu wojskowego na rok 1931. Można się w tym doszukiwać nie tylko skali skutków światowej recesji gospodarczej w Polsce, lecz także – tak uważał Świtalski – kolejnej demonstracji Piłsudskiego przeciwko Matuszewskiemu. Na poparcie tej tezy Świtalski powołał się na instrukcje udzielone Zaleskiemu przez Piłsudskiego (11 maja, prawdopodobnie w obecności Becka). Komendant poruszył zagadnienie francuskiej pożyczki w wysokości 1 mld franków. Odstąpił od dotychczasowego stanowiska polskiej dyplomacji, która postulowała uzyskanie tej pożyczki przede wszystkim jako kredytu gotówkowego, a w mniejszym stopniu materiałowego. Zaleski dostał od Piłsudskiego sygnał, by zgodził się na zaciągnięcie pożyczki w większym stopniu w materiałach, a w mniejszym w gotówce. Świtalski decyzję tę tłumaczył niechętnym stanowiskiem Komendanta wobec przekazywania kwoty pieniężnej pożyczki polskiemu przemysłowi wojskowemu. Wobec założenia, że pieniądze te przeszłyby przez Ministerstwo Skarbu, decyzja ta stanowiła wymierny dowód braku zaufania wobec działań Matuszewskiego. Sławek powiedział Świtalskiemu, Prystorowi i Beckowi, że 12 maja przedstawił własne propozycje kandydatur na nowego ministra skarbu. Świtalski zanotował: „[Premier] wymienił nazwiska Starzyńskiego, z tym że on się nie nadaje, Czechowicza tylko dla formy, na co Komendant się skrzywił, Kozłowskiego z uwagą, że on zostanie oderwany od resortu, w którym zaczyna pracować zupełnie dobrze, nazwisko Miedzińskiego z uwagą, że nie może on jeszcze teraz obejmować ministerstwa, i wreszcie nazwisko Pierackiego. Komendant nie podjął dyskusji na ten temat, odpowiadając, że «to jest wasza rzecz»”[456].

Niewątpliwie do pewnego stopnia działania Matuszewskiego odbijały się niekorzystnie na ocenie działalności Sławka jako premiera przez Piłsudskiego. Do tego dochodziło zmęczenie Sławka wynikające z braku umiejętności „odróżniania rzeczy ważnych od nieważnych”, które dostrzegał nie tylko Świtalski, lecz także Piłsudski. Kolejne spotkanie Sławka, Świtalskiego, Prystora i Becka odbyło się 19 maja 1931 r. – gospodarzem był znów premier. Sławek powiedział obecnym, że tego samego dnia spotkał się z Piłsudskim, z którym odbył dłuższą rozmowę. Komendant skrytykował komunikację na linii Sławek–Mościcki, a konkretnie to, że nieformalny lider „pułkowników” nie informował prezydenta o wszystkich bieżących sprawach. Sławek uważał, że Komendant miał do niego pretensje o to, że nie przedstawił we właściwy sposób informacji o konflikcie Piłsudskiego z Matuszewskim. Piłsudski zdaniem Sławka mógł mieć też żal o brak klarownej zapowiedzi premiera wobec prezydenta, że zamierza zrezygnować ze stanowiska prezesa Rady Ministrów. Po wysłuchaniu pretensji Piłsudskiego 16 maja Sławek spotkał się z prezydentem, o czym również opowiedział Świtalskiemu, Prystorowi i Beckowi, których gościł. Premier stwierdził, że Mościcki był zszokowany jednoznacznie negatywnym stosunkiem Piłsudskiego do Matuszewskiego. Powiedział Mościckiemu, że istnieją dwa rozwiązania tej sytuacji – uważanej przez „pułkowników” za uniemożliwiającą optymalną współpracę na linii Piłsudski–rząd. Sławek zaproponował przyjęcie dymisji Matuszewskiego i znalezienie nowego kandydata na jego stanowisko. W tym wariancie Sławek w dalszym ciągu pozostałby premierem. Odmienne rozwiązanie zakładało dymisję całego rządu i mianowanie nowego premiera, który wskazałby na stanowisko ministra skarbu kogoś innego niż Matuszewski. Również 16 maja – przed spotkaniem ze Sławkiem – prezydent odbył rozmowę z Piłsudskim. Prawdopodobnie pod wpływem tej rozmowy przedstawił Sławkowi rozwiązania, których realizacja byłaby równoznaczna z ustąpieniem ze stanowiska prezesa Rady Ministrów. Wprawdzie Mościcki brał pod uwagę Sławka i Prystora – tłumacząc, że obie kandydatury rozważał Piłsudski – jednak w rozmowie z premierem zaproponował Świtalskiego. Mościcki przedstawił rozwiązanie analogiczne do przewidywanego wcześniej przez Prystora, polegające na mianowaniu nowym premierem Świtalskiego, a marszałkiem Sejmu – Sławka. Byłaby to więc zamiana stanowisk między dwoma prominentnymi „pułkownikami”. Nie jest zatem wykluczone, że Piłsudski wcześniej takie rozwiązanie zaprezentował Prystorowi, o czym mogli nie wiedzieć nawet inni „pułkownicy”. Sławek wypowiedział się jednak negatywnie o zamianie stanowisk ze Świtalskim. Marszałek Sejmu utwierdzał go w tym oporze. „Pułkownicy” zgadzali się, że dotychczasowa praca marszałka izby niższej parlamentu wpłynęła korzystnie na uporządkowanie odcinka sejmowo-politycznego i powinna być kontynuowana.

Świtalski przypuszczał, że prezydent Mościcki brał też pod uwagę powierzenie stanowiska premiera Eugeniuszowi Kwiatkowskiemu, ale zrezygnował z obawy przed sprzeciwem Piłsudskiego. Jest prawdopodobne, że Mościcki obawiał się jednak przede wszystkim weta „pułkowników”, ponieważ nie było tajemnicą, że grupa bliskich współpracowników Komendanta nie była życzliwa Kwiatkowskiemu. Mimo to nie ulega wątpliwości, że decyzja o wyborze nowego prezesa Rady Ministrów należała do Piłsudskiego. Ten przesądził o tym, że Sławek ustąpi z dotychczasowego stanowiska. Świtalski zapisał w diariuszu: „Nie mogę wyzbyć się wrażenia, że Komendant przy całej delikatności, jaką ma w stosunku do Sławka, jednak dość przyspiesza i dość naciska na dymisję Sławka”. Nie zmienił tego fakt, że w drugiej połowie maja 1931 r. Piłsudski był pogodzony z koniecznością redukcji budżetu wojskowego, ponieważ w rozmowie ze Sławkiem powiedział: „można żyć i z tymi 64 milionami, ale bez Matuszewskiego”[457]. Po spotkaniu ze Sławkiem, Prystorem i Beckiem z 19 maja marszałek Sejmu stwierdził: „Powód nieufności Komendanta do Matuszewskiego nie przestaje być dla nas niezrozumiały. Istniały wprawdzie dawniej zadrażnienia między Komendantem jeszcze za czasów premierostwa Sikorskiego i pomocy, jaką wtedy dawał Sikorskiemu Matuszewski w charakterze szefa II Oddziału, z czego Komendant nie był zadowolony, i było rozdrażnienie Komendanta, że Matuszewski, z powodów zupełnie nieistotnych, nie chciał obejmować stanowiska naczelnika wydziału Wschodniego MSZ dlatego, ponieważ mu to «rangowo» nie odpowiadało – ale ocena pracy Matuszewskiego dosyć obiektywna i słuszna była u Komendanta zarówno podczas mego premierostwa, jak potem podczas premierostwa Komendanta, kiedy nawet na Radzie Gabinetowej chwalił Matuszewskiego za jego robotę. Nieufność rozpoczęła się dopiero po powrocie z Madery i nabrała ostrych i niemiłych form”[458].

Chyba nie sposób ustalić, na jakich obiektywnych przesłankach oparł się Piłsudski, zmieniając stosunek do Matuszewskiego. Przypuszczalnie było to konsekwencją nerwowej sytuacji wywołanej skutkami światowego kryzysu gospodarczego w Polsce. Zapaść gospodarki była realnym problemem – największym od czasów odrodzenia polskiej państwowości. Oszczędzanie na Wojsku Polskim wywołało gwałtowną reakcję Piłsudskiego, ponieważ Komendant i inni sanatorzy, w szczególności „pułkownicy”, zabiegali o uznanie w armii, której zasługi w obronie niepodległości przed bolszewicką inwazją były niepodważalne. Wojsko Polskie cieszyło się dużym autorytetem w społeczeństwie. Położenie kraju między dwoma wrogimi sąsiadami – Niemcami i ZSRS – wymuszało nieustanne wspieranie znacznymi środkami finansowymi rozwoju oraz modernizacji wojska, nawet w stanie pokoju. Do tego dochodziło zagrożenie irredentą mniejszości narodowych, w szczególności najliczniejszej – ukraińskiej. Piłsudski doszedł do władzy, głosząc postulat przyznania prymatu w państwie osobom, które czynnie walczyły o niepodległość Polski. Z tego powodu cięcia wymierzone w armię mogły zostać przez wielu oficerów odebrane negatywnie – jako sprzeniewierzenie się dotychczasowym zasadom. Na tej płaszczyźnie Komendant, a do pewnego stopnia także „pułkownicy” łączyli pragmatyzm z optyką moralną. Pragmatyzm wynikał z udzielania wsparcia Wojsku Polskiemu wobec zagrożenia wrogą inwazją bądź irredentą, a perspektywa moralna – z przywiązania do wartości patriotycznych, jakie uosabiała armia.

Z notatki Świtalskiego ze spotkania „pułkowników” w mieszkaniu Sławka 19 maja wynika, że w porozumieniu z Komendantem została podjęta decyzja o obcięciu o 15 proc. dodatków do pensji urzędników państwowych, podczas gdy oficerom obniżono jedynie o 5 proc. „Pułkownicy” rozumieli, że jest ona kontrowersyjna ze względu na nastroje ogółu społeczeństwa Rzeczypospolitej, które było bezradne wobec rosnącej pauperyzacji i bezrobocia. Tak jednak postanowił Komendant i żaden z „pułkowników” – jak się okazało, oprócz Matuszewskiego – nie zamierzał się sprzeciwić. Na tym tle zwraca uwagę, że „pułkownicy” mentalnie byli w głównej mierze politykami kierującymi się chłodną kalkulacją. W mniejszym stopniu reprezentowali typ klasycznych wojskowych, choć niewątpliwie – tak jak inni wyżsi stopniem oficerowie – woleliby uniknąć oszczędzania na armii. Rozumieli jednak, że stanowi to konsekwencję złej koniunktury gospodarczej, wobec której byli bezradni.

Znamienne jest, że trzon grupy „pułkowników”, który na początku lat trzydziestych regularnie spotykał się w celu omówienia najważniejszych spraw państwa, był związany z Komendantem przeszłością legionowo-peowiacką. Matuszewski nie był legionistą Piłsudskiego, a jego związek z POW był stosunkowo krótki. Wyjątkiem był oczywiście Prystor, ale ten ze względu na doświadczenia we współdziałaniu z Piłsudskim w okresie niepodległościowego zaangażowania w ruch socjalistyczny już wcześniej zaliczał się do jego bliskich współpracowników i był bezgranicznie lojalny wobec Komendanta. Co więcej, Piłsudski postrzegał Prystora jako przyjaciela. Nie sposób przyjąć bezkrytycznie założenia, że przeciwstawienie się Piłsudskiemu wynikało z braku karności wobec Komendanta, która wytworzyła się u innych późniejszych „pułkowników” w czasach Legionów. Kształtowanie się postawy karności wobec Piłsudskiego stanowiło proces złożony i długotrwały, dlatego też droga emancypacji Matuszewskiego spod władzy Komendanta była odmienna od tej, którą przeszli pozostali „pułkownicy”, ponieważ jego losy były inne niż Sławka, Świtalskiego czy Becka. Wbrew pozorom zjawisko emancypacji dotyczyło trzonu „pułkowników”, chociaż było słabiej zauważalne wobec napięć na linii Piłsudski–Matuszewski. Ujawniły to późniejsze wydarzenia.

Na konferencji z 19 maja „pułkownicy” uznali, że niedługo dojdzie do spotkania Piłsudskiego z prezydentem, na którym zostanie rozstrzygnięta sprawa składu nowego gabinetu. W oczekiwaniu na zmianę rządu Sławek, Prystor i Świtalski krytycznie odnieśli się do organizacji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Skrytykowali pracę Kazimierza Stamirowskiego jako wiceministra spraw wewnętrznych (podsekretarza stanu), z dezaprobatą odnieśli się również do pracy innych urzędników MSW. Ministrem spraw wewnętrznych był ówcześnie w dalszym ciągu Sławoj Felicjan Składkowski. „Pułkownicy” doceniali jego talent do pracy administracyjnej, ale wyłączali go ze ścisłego kręgu decyzyjnego. Potrafili bezpośrednio krytykować także działania ministra spraw wewnętrznych. Świtalski zapisał w diariuszu: „Składkowski bez dobrych pomocników nie może nigdy odpowiednio pracować, gdyż umie on pobierać decyzję, nawet nieraz zupełnie trafną, ale musi mieć ludzi, którzy mu umieją w sposób głębszy podać momenty do decyzji”[459]. Oznacza to, że bliskie otoczenie Piłsudskiego uważało, iż Składkowski – mimo talentu do działań administracyjnych – wymaga kontaktu z osobami kompetentnymi, czyli z „pułkownikami”. Tym samym przewidywano oddelegowanie do pracy w MSW kogoś, kto „z tylnego siedzenia” mógłby podejmować najważniejsze decyzje w sprawach polityki tego resortu. W niedalekiej przeszłości taką rolę odgrywał Bronisław Pieracki, ale zmieniło się to w momencie objęcia przez niego stanowiska wicepremiera. Dywagacje „pułkowników” na temat ewentualnych zmian zostały przerwane kilka dni później, kiedy grupa stanęła w obliczu rozstrzygających posunięć Komendanta.

Nie było tajemnicą, że prezydent nominuje premiera, którego wskaże Piłsudski. W kolejnym zorganizowanym u Sławka spotkaniu „pułkowników” ponownie wzięli udział gospodarz, Świtalski, Prystor i Beck (24 maja). Zebrani dowiedzieli się od Prystora, że ten 22 maja rozmawiał z Mościckim i nieoficjalnie dowiedział się od prezydenta, że zostanie nowym premierem. W tym samym dniu, 22 maja, Prystor spotkał się z Komendantem, któremu przedstawił planowany skład personalny gabinetu. W porównaniu ze składem rządu Sławka Prystor przewidywał zmiany jedynie w resortach skarbu oraz przemysłu i handlu. Oznacza to, że planował zastąpienie Matuszewskiego oraz… siebie, ponieważ w gabinecie Sławka to on był ministrem przemysłu i handlu. Prystor powiedział Piłsudskiemu, że wziął pod uwagę jego obiekcje dotyczące osoby Matuszewskiego, na co Komendant odpowiedział: „To cieszę się, żeś tak pomyślał, bo gdybyś brał Matuszewskiego, to wtenczas ja bym do twego gabinetu nie wszedł”[460]. Prystor planował, że ministrem skarbu zostanie Pieracki, który miałby do pomocy trzech wiceministrów: Stefana Starzyńskiego, Adama Koca i Jana Piłsudskiego. Jako nowego ministra przemysłu i handlu zaproponował gen. Ferdynanda Zarzyckiego. Przed oficjalną nominacją Piłsudski postawił Prystorowi trzy warunki: „1) nieobcinanie wojska pod względem budżetowym, 2) niewtrącanie się absolutnie do personaliów wojskowych, 3) zwolnienie Komendanta od obowiązku chodzenia na Radę Ministrów, przy czym jako swoich zastępców na Radzie Ministrów wymienił do pewnych spraw [Daniela] Konarzewskiego, do innych [Kazimierza] Fabrycego”[461].

Prystor nie spełnił wszystkich warunków, ponieważ ministrem skarbu w jego rządzie został Jan Piłsudski, a nie Pieracki. Z rozmowy telefonicznej Sławka i Świtalskiego wynikało, że było to konsekwencją odmowy objęcia Ministerstwa Skarbu przez Pierackiego, który oficjalnie tłumaczył się złym stanem zdrowia[462]. W rzeczywistości Pieracki niewątpliwie rozumiał, że kierowanie resortem skarbu w trudnych czasach kryzysu gospodarczego byłoby zadaniem karkołomnym i wiązałoby się z możliwością powtórzenia scenariusza Matuszewskiego. Konflikt Matuszewskiego z Piłsudskim w dalszym ciągu musiał być obecny w świadomości „pułkowników”. Kandydatura Jana Piłsudskiego była wynikiem animozji między Starzyńskim i Kocem – obaj liczyli na stanowisko ministra skarbu. Nominacja Jana Piłsudskiego ilustruje więc porzekadło „gdzie dwóch się bije, tam trzeci korzysta”. Świtalski i Sławek oceniali, że zmiana rządu może okazać się złym posunięciem. Oceny tej nie odnosili personalnie do Prystora, ale do dwóch innych zmian, jakie zaszły w jego gabinecie w porównaniu z rządem Sławka – ich zdaniem Ferdynand Zarzycki i Jan Piłsudski nie byli odpowiednio przygotowani do sprawowania funkcji ministerialnych. Świtalski skomentował ich nominacje jako odejście „od dotychczasowej praktyki rządów pomajowych, które nie zmieniając swego charakteru politycznego pod względem personalnym, jednak zastępowały gorszych ludzi trochę lepszymi. Na tym tle będzie szerzyła się trochę sugestia, którą opozycja poczyna lansować, że obóz pomajowy znajduje się w fazie marazmu”[463].

W dniu 26 maja 1931 r. do dymisji podał się gabinet Sławka. Została ona przyjęta, chociaż dla wielu piłsudczyków była niezrozumiała. Marek Sioma uważa, że wynikała z chęci przyspieszenia przez Piłsudskiego prac BBWR nad nową konstytucją. Osobą nadającą się do tego przyspieszenia był Sławek, którego Komendant w ten sposób chciał odciążyć od obowiązków wynikających ze stanowiska prezesa Rady Ministrów[464]. Dwa dni po dymisji gabinetu Sławka premierem oficjalnie został Prystor[465]. Jednym z pierwszych jego posunięć po nominacji było złożenie wizyty – 29 maja 1931 r. – Świtalskiemu. Premier powiedział marszałkowi Sejmu, że odmowa objęcia resortu skarbu przez Pierackiego – choć oficjalnie motywowana stanem zdrowia – stanowiła konsekwencję obaw związanych z możliwymi trudnościami, jakie ówcześnie łączono z tym ministerstwem[466]. Świtalski doradził Prystorowi, „by w gronie najbliższych ludzi tłumaczył odejście Matuszewskiego bardziej istotnie, pewnymi różnicami między Matuszewskim jako ministrem skarbu dążącym do ścieśniania wszystkich budżetów, a ministrem spraw wojskowych, który ze względów politycznych nie może na żadne obcięcia się zgodzić”[467]. Prystor obawiał się jednak, że ten pogląd zyska zbyt dużą popularność i w rezultacie zaszkodzi – a nie pomoże – obozowi piłsudczykowskiemu.

Gabinet Prystora był kolejnym, w którym „pułkownicy” decydowali o pracach Rady Ministrów[468]. Dotyczyło to nawet tych, którzy nie znaleźli się w nowym rządzie. Świadczą o tym słowa wypowiedziane w rozmowie z Bronisławem Żongołłowiczem (9 kwietnia 1932 r.) przez Adama Piaseckiego – prawnika, byłego legionistę i peowiaka, który w klubie BBWR doszedł do funkcji sekretarza: „Poza Rządem rządzą dziś Świtalski, Miedziński, Sławek…”[469].

W porównaniu ze składem rządu Sławka zmian nie ograniczono do powierzenia ministerialnych tek Janowi Piłsudskiemu i Ferdynandowi Zarzyckiemu, ale dalsze korekty personalne zostały odłożone w czasie. Kiedy po wyborach 1930 r. Składkowski nie chciał odpowiedzieć Piłsudskiemu, czy woli zostać w polityce, czy wrócić do wojska, było jasne, że decyzję podejmie Komendant. Składkowski podał, że 3 grudnia 1930 r. usłyszał od Piłsudskiego: „Więc ja myślałem długo i postanowiłem, skoro zostawiliście mi wybór, że zostaniecie w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Tak będzie lepiej. Ja jestem zmęczony i nie mogę przeprowadzić w wojsku wszystkich koniecznych rozmów. Będzie to trwało jeszcze trzy, cztery, może do sześciu miesięcy, czyli na wiosnę pójdziecie do wojska”[470]. Składkowski pozostał dłużej niż do wiosny, ponieważ w maju wszedł w skład rządu Prystora – w dalszym ciągu jako minister spraw wewnętrznych. Stanowiło to konsekwencję długiego pobytu Piłsudskiego na Maderze oraz poszukiwania dla Składkowskiego odpowiedniego stanowiska w wojsku. Z tego powodu Składkowski został wezwany do Piłsudskiego dopiero 2 czerwca 1931 r. Dowiedział się wtedy o decyzji powierzenia mu stanowiska wiceministra i szefa administracji armii w Ministerstwie Spraw Wojskowych[471]. Formalnie pracę w Ministerstwie Spraw Wojskowych Składkowski podjął po 20 dniach od rozmowy z Piłsudskim[472]. Przesunięcie Składkowskiego potwierdza, że został on zaangażowany jako minister spraw wewnętrznych przede wszystkim na potrzeby organizacji kampanii wyborczej 1930 r. Po wyborach nie uczestniczył w spotkaniach z „pułkownikami”, które grupa często ograniczała do Sławka, Świtalskiego, Prystora i Becka. Mimo że Składkowski stanowił dla „pułkowników” istotne wsparcie w czynnościach organizujących kampanię wyborczą obozu piłsudczykowskiego, to jednak grupa nie wstawiła się za nim u Komendanta. Przeciwnie, postacie identyfikowane jako „pułkownicy” odnosiły się krytycznie do Składkowskiego – wskazując, „że MSW współpracuje z BB[WR] tylko w okresie walki wyborczej, natomiast w okresie codziennego życia nie umie współpracować z czynnikami BB[WR] na to, ażeby umacniać się w terenie pracą codzienną”[473]. Składkowski był złączony z bliskimi współpracownikami Piłsudskiego legionową przeszłością, ale nie wystarczało to do uzyskania realnego wpływu na władzę w państwie, jaki miały inne postacie identyfikowane z grupą „pułkowników”. Nie zmieniło się to na początku lat trzydziestych.

W rządzie Prystora nowym ministrem spraw wewnętrznych został Pieracki – postać zaliczana do grona „pułkowników”. Pieracki był bliskim współpracownikiem Piłsudskiego, cieszył się też zaufaniem innych osób identyfikowanych z grupą. Jego nominacja oznaczała więc pojawienie się jeszcze jednego „pułkownika” w rządzie Prystora. Nie była to jedyna tego typu zmiana. Początkowo w rządzie Prystora ministrem WRiOP w dalszym ciągu był Sławomir Czerwiński, ale na początku sierpnia 1931 r. to się zmieniło. Przyczyną była śmierć ministra Czerwińskiego 4 sierpnia. Następcą Czerwińskiego została postać identyfikowana z grupą „pułkowników” – Janusz Jędrzejewicz. W powojennym pamiętniku Jędrzejewicz zapisał, że po śmierci Czerwińskiego spodziewał się ministerialnej nominacji, lecz wcale jej nie chciał: „Z jednej strony wiedziałem, że poza mną nikt wśród piłsudczyków nie posiada przemyślanego planu przeorganizowania ustroju szkolnego w Polsce, oraz czułem, że pod tym względem mogę mieć do siebie dość zaufania, by podjąć się tego, w naszych warunkach bardzo trudnego dzieła; z drugiej strony zbyt dobrze przeczuwałem, że praca będzie nad wyraz ciężka, że będzie wymagała oddania się jej całkowitego z uszczerbkiem innych mych zainteresowań; że wreszcie prowadzić ją będę musiał wbrew połączonej opozycji politycznej, a nawet przy braku dostatecznego poparcia ze strony niektórych czynników własnego obozu, które często okazywały dużą wrażliwość na demagogiczne poczynania partii politycznych”[474]. Jędrzejewicz podał, że opuścił nawet w tajemnicy Warszawę w obawie przed nominacją Prystora, ale i tak po powrocie nowo mianowany premier oczekiwał na niego z propozycją objęcia resortu wyznań religijnych i oświecenia publicznego[475].

Jędrzejewicz został ministrem WRiOP. Kulisy powierzenia mu tego stanowiska wyjaśnia relacja Świtalskiego z rozmowy, którą marszałek Sejmu odbył z Prystorem, Sławkiem i Beckiem (5 sierpnia 1931 r.). Premier opowiadał się za kandydaturą rektora Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie Aleksandra Januszkiewicza na stanowisko ministra WRiOP. Pozostali „pułkownicy” byli jednak sceptyczni wobec tej propozycji, co nie oznaczało natychmiastowej akceptacji dla Jędrzejewicza. Świtalski w pierwszej kolejności wskazał na płk. Juliusza Ulrycha, który od 1927 do 1929 r. był dyrektorem Państwowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. W jego ocenie była to postać, która miała dobry kontakt z profesorami oraz interesowała się sytuacją młodzieży akademickiej.

Ulrych był znany „pułkownikom” z zaangażowania w działalność utworzonego 13 lutego 1930 r. Legionu Młodych – Związku Pracy dla Państwa. Była to piłsudczykowska organizacja młodzieżowa mająca na celu uzyskanie wpływów wśród młodzieży kosztem organizacji związanych z ugrupowaniami opozycyjnymi. Z jednej strony szczególnym zagrożeniem dla wpływów rządzących wśród młodzieży akademickiej była popularność narodowej demokracji. Z drugiej strony Legion równoważył wpływy Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej – organizacji piłsudczykowskiej lewicy, a więc kręgów „Naprawy”[476]. Legion Młodych powołano z inicjatywy postaci identyfikowanych z grupą „pułkowników”: Gustawa Orlicza-Dreszera, Janusza Jędrzejewicza, Bogusława Miedzińskiego i Wiktora Tomira Drymmera. Na ideowy kierunek tej organizacji szczególny wpływ miał Adam Skwarczyński. Wśród inicjatorów ruchu młodolegionowego był też Ulrych. Zaliczenie go do grupy „pułkowników” utrudnia brak szerszego zaangażowania politycznego, wynikający z koncentrowania się na działalności w Wojsku Polskim. Zmieniłaby to ewentualna nominacja ministerialna, o którą zabiegał Świtalski.

Piłsudski nie zamierzał jednak dopuścić do oddelegowania Ulrycha z wojska. Kandydat Świtalskiego na ministra WRiOP został w 1931 r. szefem Oddziału IV Sztabu Głównego i pełnił tę funkcję przez następnych kilka lat. Świtalski zapisał: „Gdyby Komendant nie zgodził się na oddanie Ulrycha ze sztabu, to wtedy, mimo wszystko, radziłbym brać Jędrzejewicza, mimo jego wad polegających na dużej niechęci bycia niepopularnym wśród związków nauczycielskich i jego nieumiejętności wytrzymywania w jednakowym tempie pracy przez dłuższy czas. Koncepcja moja została przyjęta jako wytyczna dla rozmów Prystora z Prezydentem i z Komendantem. Prystor nie bardzo chętnie odnosi się do Jędrzejewicza”[477]. Oznacza to, że nie można bezkrytycznie zaliczać Jędrzejewicza do trzonu grupy „pułkowników”. Od momentu ministerialnej nominacji jego kariera polityczna uległa przyspieszeniu – jest to zauważalne w częstych kontaktach z najważniejszymi „pułkownikami”. Wcześniej – w okresie pobytu Piłsudskiego na Maderze – kontakty te były stosunkowo rzadkie. W porównaniu z innymi piłsudczykami uzasadnione jest twierdzenie, że były to bliskie relacje, ale Jędrzejewicz przed sierpniem 1931 r. nie zaliczał się jeszcze do wąskiego kręgu decyzyjnego grupy „pułkowników” – tworzonego ówcześnie przez Sławka, Świtalskiego, Prystora i Becka. Urodzony w roku 1885 Jędrzejewicz cieszył się niewątpliwie w całym obozie sanacyjnym autorytetem jednego z najstarszych i najbardziej doświadczonych w walce o niepodległość zwolenników Piłsudskiego, ale do czasu objęcia ministerialnego stanowiska nie orientował się we wszystkich meandrach sprawowania władzy przez „pułkowników”.

Wydarzenia, zarówno poprzedzające ministerialną nominację Jędrzejewicza, jak i po niej następujące, pokazały, że krąg decyzyjny, jaki tworzyła grupa „pułkowników”, nie był stabilny. Piłsudski wyznaczał nieformalną hierarchię w obrębie „pułkowników”, co było naturalne, ponieważ był twórcą grupy. Przykładami zmiany statusu w grupie byli Miedziński i Matuszewski. Po zamachu majowym wydawało się, że Miedziński będzie w dalszym ciągu jednym z najbliższych współpracowników Piłsudskiego. Uniemożliwiły to jednak afery z jego udziałem. W rezultacie, choć dalej był identyfikowany z „pułkownikami”, to znalazł się poza trzonem grupy. Poświęcił się działalności publicystycznej. Matuszewski w konsekwencji konfliktu z Piłsudskim również został odsunięty od ścisłego kręgu decyzyjnego, mimo że pozostawał w dobrych relacjach z resztą grupy[478]. Na tym tle zwraca uwagę znaczny wpływ Komendanta na losy i kształt grupy „pułkowników”, ponieważ Miedziński i Matuszewski nie weszli już nigdy w skład żadnego rządu, co nie znaczy, że przestali należeć do grupy. Łączyły ich wciąż silne więzi, dlatego w analizowanym okresie również uprawnione jest zaliczanie ich do grona „pułkowników”. Poza tym nie mogli zostać usunięci z grupy, która nigdy nie uzyskała statusu sformalizowanego członkostwa. Piłsudski – często jednoosobowo – decydował o tym, kogo zakwalifikować do trzonu grupy, a więc w latach 1929–1935 do elity władzy w państwie. Na przykład z inspiracji Komendanta do trzonu „pułkowników” wszedł Beck oraz do pewnego stopnia także Pieracki i Jędrzejewicz. Z „pułkownikami”, którzy nie wchodzili do kolejnych rządów, Komendant i tak nie miał kontaktu. Ewentualnie kontakt ten był incydentalny, ale częściej odbywał się jedynie za pośrednictwem prominentnych „pułkowników”, takich jak Sławek, Świtalski, Prystor i Beck. Przejawia się w tym element emancypacji, ponieważ „pułkownicy” zachowali środowiskową autonomię, a nawet pewną niezależność. Do tego mechanizmy sprawowania władzy nie były obce również „pułkownikom”, którzy nie byli angażowani w prace rządowe. Zarówno Miedziński, jak i Matuszewski przez cały czas pozostawali w bliskim kontakcie z trzonem grupy „pułkowników” – mieli więc poufną wiedzę z zakresu polityki wewnętrznej obozu sanacyjnego.

W trakcie rozmowy Sławka, Świtalskiego, Prystora i Becka 5 sierpnia 1931 r. wrócił spór „pułkowników” sprzed kilku miesięcy o organizację sesji nadzwyczajnej. Niewykluczone, że była to konsekwencja pogarszającej się sytuacji gospodarczej[479]. Premier Prystor uważał, że taka sesja powinna zostać zorganizowana. Zakomunikował, że już rozmawiał na ten temat z Piłsudskim, który doradzał jako termin sesji początek września. Dla Komendanta było to równoznaczne z odroczeniem o miesiąc sesji zwyczajnej. W rezultacie premier liczył na stworzenie kolejnego precedensu konstytucyjnego, który polegałby na skróceniu sesji budżetowej z pięciu do czterech miesięcy. Zgodził się z tym Świtalski, lecz marszałek Sejmu wskazywał, że powinno znaleźć się jeden temat przewodni sesji nadzwyczajnej – na przykład kwestie samorządowe bądź konstytucyjne – tak by obrady nie przeciągnęły się w czasie. Świtalski stwierdził: „Według mego przekonania Prystor zanadto lekceważy debaty konstytucyjne i chciałby jakoś utopić je w nic nieznaczącym gadaniu, co według mego przekonania jest złem, bo w naszej opinii robi wrażenie lekceważenia sprawy konstytucyjnej”. Sławek był ówcześnie bliższy optyce Świtalskiego[480]. Świtalski sprzeciw wyraził też w rozmowie ze Sławkiem i Carem 18 sierpnia[481]. Dzień później odbyło się spotkanie u Prystora, w którym wzięli udział gospodarz, Sławek oraz Świtalski. „Pułkownicy” próbowali wypracować kompromis dotyczący sesji nadzwyczajnej. Premier wstępnie przedstawił zakres spraw, które mogłyby zostać podzielone między sesję nadzwyczajną i zwyczajną. Świtalski zapisał: „O ile z początku Prystor stawał prawie że na zdecydowanym stanowisku zwołania sesji nadzwyczajnej, to później, pod wpływem moich argumentów, można by go uważać w 75 proc. za przekonanego”[482]. „Pułkownicy” zgadzali się, że niekorzystnym zjawiskiem byłoby ograniczenie inicjatywy ustawodawczej Sejmu, a więc nie byli zwolennikami wyeliminowania parlamentu z życia politycznego[483]. Celem było wzmocnienie władzy wykonawczej, lecz bez paraliżowania władzy ustawodawczej. Świadczy o tym fakt, że rozmowy „pułkowników” dotyczyły planów działania na terenie parlamentu, a nie możliwości obrania pozaparlamentarnej drogi na wzór faszystowskich Włoch czy komunistycznego Związku Sowieckiego.

Tolerancja „pułkowników” wobec parlamentaryzmu miała granice, wyznaczone politycznym pragmatyzmem, a nie antyparlamentarną ideologią. W dniu 31 sierpnia 1931 r. Komendant przyjął w Belwederze „pułkowników” – Prystora, Sławka i Świtalskiego. Podczas spotkania Świtalski przedstawił swoje wątpliwości: „miałem zastrzeżenia, czy wobec niebezpieczeństwa nieposiadania w przyszłym Sejmie zdecydowanej większości nie jest rzeczą praktyczniejszą przy obecnym Sejmie nie wyciągać zbyt czynnika sejmowego jako elementu mającego ciągle coś do powiedzenia i czy nie lepiej jest wprowadzić jako system obniżenie, mimo wszystko, czynnika sejmowego do koniecznego minimum”[484]. Tym samym, obawiając się wzrostu znaczenia opozycji w parlamencie, Świtalski proponował ograniczenie uprawnień Sejmu w nowej konstytucji.

Na tym spotkaniu Piłsudski zdecydował, że na sesji nadzwyczajnej powinny zostać przedłożone kwestie konstytucyjne. Świtalski był wobec tego pomysłu sceptyczny. Reakcją Komendanta było wyrażenie désintéressement wobec sesji nadzwyczajnej, którą postrzegał wyłącznie przez pryzmat dyskusji nad projektem nowej konstytucji. Marszałek Sejmu zamiast zwoływania 14 września sesji nadzwyczajnej zaproponował zwołanie sesji zwyczajnej 15 października. Przeciwny temu rozwiązaniu był Prystor, któremu zależało na szybkim przeforsowaniu rządowych projektów. Świtalski zapisał, że Komendant „krakowskim targiem” opowiedział się za 1 października jako odpowiednim terminem rozpoczęcia sesji zwyczajnej. W ten sposób Piłsudski po raz kolejny rozstrzygnął rozbieżności między „pułkownikami”[485].

Nie usunięto jednak wszystkich kwestii spornych. Na spotkaniu 31 sierpnia Sławek opowiedział się za taktyką parlamentarną, polegającą na nieliczeniu się z opozycją. Nieformalny przywódca „pułkowników” postulował unikanie długich dyskusji w celu uświadomienia przeciwnikom obozu piłsudczykowskiego, że nie znajdują się w komfortowej sytuacji. Nie podzielał tego zdania Świtalski: „Właściwie skłonny jestem do innej taktyki. W zasadzie sądzę, że można by dzisiaj iść na polemikę i wtedy łatwiej można by rozłożyć moralnie opozycję, która nie wydaje się być silną w swoich podstawach. Nie oponowałem jednak przeciw temu dlatego, ponieważ ta taktyka proponowana przez Sławka wynika z jego charakteru, z jego niechęci do polemiki, a wreszcie dlatego, że ekipa rządowa jest zbyt słaba w tej chwili, wobec braku Matuszewskiego, do podejmowania ze strony ministrów polemiki. A więc z konieczności zgodziłem się na taktykę, która poza tym będzie lepiej i konsekwentniej przeprowadzona przez Sławka”[486].

Znaczące były różnice między „pułkownikami” – Sławkiem i Świtalskim. Przeczą one stereotypowi grupy kojarzonej wyłącznie z brutalizacją życia politycznego. Trzon grupy prezentował – za pośrednictwem Świtalskiego – kompromisowe (parlamentarne) stanowisko. Możliwe, że stanowisko marszałka Sejmu wynikało z obaw o skutki światowej recesji gospodarczej, której skutecznie mógł przeciwstawić się parlament. Niezależnie od różnicy zdań celem „pułkowników” było niezmiennie to samo – utrwalenie władzy obozu piłsudczykowskiego, rozbieżności dotyczyły tylko środków i sposobów działania. Łączyło się to z dążeniem do ostatecznego wyrugowania wpływów opozycji, do czego zmierzano etapami. Nie zmieniały się mechanizmy działania „pułkowników” – polegające na ustalaniu najważniejszych decyzji i eliminowaniu występujących rozbieżności w ramach wąskiej grupy decyzyjnej.

Znamienne jest, że mimo rzadszej bezpośredniej ingerencji w politykę Piłsudski niezmiennie rozstrzygał najważniejsze sprawy państwa. Oddziaływał więc na mechanizmy sprawowania władzy w Polsce przez „pułkowników”. Wpływ Komendanta na grupę nie uległ zmniejszeniu. Postacie identyfikowane z „pułkownikami” – chociaż w obrębie własnego środowiska cieszyły się niezależnością – nie wyemancypowały się całkowicie spod wpływów Piłsudskiego. Utrudniały to występujące między nimi rozbieżności, które Komendant rozstrzygał siłą swego autorytetu. Wątpliwe wobec tego wydają się spekulacje prasy niemieckiej, jakoby już w okresie powstania rządu Świtalskiego, a więc na początku kwietnia 1929 r., „pułkownicy” próbowali się wyemancypować spod władzy Piłsudskiego[487]. „Frankfurter Zeitung” pisała, że „pułkownikom” może nie odpowiadać jedynie rola narzędzi w polityce Piłsudskiego. Przeciwnie, niemiecka gazeta uważała, że będą oni chcieli narzucać własne rozwiązania Piłsudskiemu[488]. Z kolei „Deutsche Tageszeitung” w pierwszych dniach po utworzeniu rządu Świtalskiego oceniała, że Piłsudski będzie początkowo wywierał wpływ na gabinet tworzony przez „pułkowników”, lecz grupa zamknęła przed nim „drogę do narodu”. Dziennik postawił pytanie, czy Piłsudski będzie w układzie z „pułkownikami” w dalszym ciągu suwerennym przywódcą, czy też zostanie odsunięty od realnej władzy. „Deutsche Tageszeitung” powołała się na piłsudczykowski „Głos Prawdy”, stwierdzając, że nowi ministrowie będą sprawowali władzę „na własny rachunek i własną odpowiedzialność”. Zwrócono uwagę, że po maju 1926 r. gabinety ustępowały, jeśli utraciły zaufanie Piłsudskiego, lecz w nowych realiach „nikt nie może powiedzieć, że silne i młode postacie z obozu «pułkowników» usunęłyby się pewnego dnia z taką samą gotowością”[489]. Opinie te, formułowane w pierwszych dniach „rządów pułkowników”, zostały zweryfikowane przez przedstawione już wyżej wydarzenia.

Grupa „pułkowników” zdobywała coraz większy wpływ na rządy w państwie, ale ściśle określony granicami wyznaczonymi przez Piłsudskiego. „Pułkownicy” zyskali możliwość emancypacji pod warunkiem bezgranicznej lojalności w sytuacjach definiowanych przez Komendanta. Uwidoczniły to dymisja rządu Sławka i powstanie gabinetu Prystora. Nie wszyscy „pułkownicy” – ze Sławkiem i Świtalskim na czele – uważali to rozwiązanie za najlepsze, ale wbrew przewidywaniom niemieckiej prasy od maja 1926 r. do początku lat trzydziestych nic się nie zmieniło. W dalszym ciągu rządy ustępowały, jeżeli Piłsudski tego oczekiwał.

W końcu sierpnia ubyła jedna postać identyfikowana z grupą „pułkowników” – Tadeusz Hołówko został zamordowany przez komórkę powiatu drohobyckiego Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (29 sierpnia 1931 r.). Na spotkaniu 31 sierpnia Piłsudski i „pułkownicy” zastanawiali się, jakimi przesłankami kierowali się zamachowcy, skoro Hołówko był politykiem opowiadającym się za szukaniem porozumienia z mniejszością ukraińską[490]. Hołówko nie zaliczał się do trzonu „pułkowników”, lecz jego związki z grupą nie ulegają wątpliwości. W dniu 8 września 1931 r. doszło do spotkania Sławka, Świtalskiego i Cara w celu znalezienia następców we władzach BBWR na miejsce zamordowanego Hołówki, a także Jędrzejewicza, który został ministrem WRiOP w rządzie Prystora. Uważano, że dotychczasowe obowiązki Hołówki w Bloku powinien przejąć Car – korzystając z pomocy Miedzińskiego. Świtalski sugerował Sławkowi, by Car w dalszym ciągu pełnił funkcję wicemarszałka Sejmu[491].

W rozmowie z 26 października 1931 r. z Prystorem, Sławkiem i Beckiem marszałek Sejmu odniósł się krytycznie do sposobu, w jaki posłowie BBWR prowadzili polemiki z opozycją. Uważał, że to opozycja zyskiwała przewagę, a przyczynę tego zjawiska upatrywał w odejściu z rządu Matuszewskiego, co osłabiło klub BBWR. Dalsze osłabienie wynikało z przejścia Jędrzejewicza z Bloku na ministerialne stanowisko oraz z zabójstwa Hołówki[492]. Po latach, już po zakończeniu II wojny światowej, Miedziński skrytykował Sławka, któremu zarzucił, że w okresie przewodzenia Blokowi nie podejmował dyskusji na temat aktualnych spraw politycznych i nie dbał o to, by wszyscy posłowie BBWR zostali poinformowani o aktualnych wydarzeniach. Miedziński uważał, że w tym powinno się upatrywać słabość Bloku w parlamentarnej rozgrywce z opozycją[493]. Była to znamienna krytyka mechanizmów sprawowania władzy – pochodząca od jednego z „pułkowników”. Została jednak ujawniona dopiero z powojennej perspektywy. Ówcześnie znaczenie Sławka w otoczeniu Piłsudskiego było większe niż Miedzińskiego, zatem szansa, że nieformalny przywódca „pułkowników” ugiąłby się przed pojedynczą krytyką była znikoma. Nie zmienia to faktu, że Miedziński ujawnił negatywne konsekwencje autorytarnej postawy Sławka. Omawianie spraw w wąskim gronie bliskich współpracowników Piłsudskiego i nieujawnianie ich treści innym członkom klubu parlamentarnego BBWR okazało się błędem. Relacja Miedzińskiego oraz krytyczna ocena Świtalskiego, który zwracał uwagę na nieumiejętne prowadzenie polemik z opozycją przez posłów BBWR, dowodzą, że nie wszyscy „pułkownicy” w pełni akceptowali model przyjęty przez Sławka. Mimo to nie dokonano korekty dotychczasowych mechanizmów sprawowania władzy. Możliwe, że przyczyna leżała w sferze podświadomości – mechanizmy działania „pułkowników” były ugruntowane wspólną przeszłością i środowiskowym etosem. Piłsudski akceptował te mechanizmy działania – to z inicjatywy Komendanta „pułkownicy” odbywali częste spotkania, nierzadko w prywatnych mieszkaniach. Po przejęciu władzy grupa kontynuowała te tradycje, spotykając się często pod nieobecność Piłsudskiego, co nie wywoływało sprzeciwu Komendanta.

Na przełomie lata i jesieni – 21 września 1931 r. – odbyło się spotkanie Piłsudskiego z „pułkownikami”: Prystorem, Sławkiem i Świtalskim. Komendanta interesowało, czy może w pełni poświęcić się zagadnieniom dotyczącym wojska, ponieważ do tego potrzebna była względna stabilizacja w innych dziedzinach. Na tej samej konferencji premier Prystor skrytykował ministra spraw zagranicznych Zaleskiego „za nieumiejętność przebicia sprawy pacyfikacyjnej Małopolski Wschodniej na posiedzeniu obecnym Ligi Narodów”. Specjalny komitet Ligi Narodów do zbadania polsko-ukraińskiego antagonizmu uznał, że pacyfikację sprowokowały akty terroru ukraińskich nacjonalistów, ale skrytykował metody pacyfikacji. Wiedział o tym Piłsudski, który przychylił się do negatywnej oceny działań Zaleskiego[494].

W kolejnym miesiącu – 3 października 1931 r. – doszło do konferencji Prystora, Sławka i Świtalskiego, w której oprócz „pułkowników” brali też udział podsekretarz stanu w Prezydium Rady Ministrów Bronisław Nakoniecznikow-Klukowski oraz dyrektor Biura Prawnego prezesa Rady Ministrów Jan Kanty Piętak. Marszałek Sejmu wypowiedział się przeciwko nadmiernemu ograniczaniu roli Sejmu w życiu politycznym. Dowodzi tego opór Świtalskiego wobec pomysłu przedłożenia przez rząd ustawy upoważniającej prezydenta do wydawania dekretów usprawniających administrację. Planowano rozciągnąć te uprawnienia na kwestie samorządowe. W związku z początkiem sesji zwyczajnej Świtalski obawiał się, że wprowadzenie tego typu zmian stworzy „wrażenie, że Sejm jest sprowadzany do roli nic nie znaczącego ciała, skoro najważniejsze zagadnienia będą regulowane przez dekrety. W ten sposób [wzmocni się] tylko opinię szerzoną przez opozycję o malowanym Sejmie”[495]. Nie oznacza to, by jeden z najważniejszych „pułkowników” rezygnował ze zwiększenia prerogatyw władzy wykonawczej. Marszałek Sejmu był „zwolennikiem ustaw ramowych, obejmujących pewne ogólne zasady dla każdej dziedziny, a więc czy to decentralizacji administracji, czy dla spraw stosunku samorządu do funkcji rządowych”[496]. Prezydent przychylił się do argumentacji Świtalskiego – w rezultacie projekt ustawy, za którą opowiadali się Prystor i Sławek, został wycofany.

Duber zwraca uwagę na charakterystyczną dla Prystora i Sławka niechęć do kolegialnych organów władzy pochodzących z wyboru. Świtalski mógł się obawiać, że Prystor i Sławek będą chcieli wejść na drogę dalszej marginalizacji parlamentu, co było sprzeczne z ambicjami autora diariusza, który w ten sposób straciłby znaczenie wynikające ze sprawowania urzędu marszałka Sejmu. Korespondowało z tym malejące zainteresowanie Komendanta polityką wewnętrzną, co – zdaniem Dubera – powodowało osłabianie pozycji Świtalskiego w hierarchii obozu piłsudczykowskiego. Duber uważa, że konsekwencją tych obaw było przeciwstawianie się marszałka Sejmu pomniejszaniu roli opozycji w parlamencie. Autor ten powołał się na sprzeciw Świtalskiego wobec zmian w regulaminie obrad Sejmu[497]. Nie świadczy to jednak o rozbieżnościach ideowych między Świtalskim a Prystorem, Sławkiem czy innymi „pułkownikami”, lecz po raz kolejny dowodzi przedstawiania odmiennych możliwości realizacji wspólnego celu. Jest to naturalne zjawisko dla każdej grupy, której mechanizmy działania polegają na wspólnym podejmowaniu decyzji – nie inaczej było w przypadku grupy „pułkowników”, która konsekwentnie zmierzała do wzmocnienia władzy wykonawczej, ale bez konieczności całkowitej marginalizacji władzy ustawodawczej. Nie chciał jej nie tylko Świtalski, lecz także Prystor, Sławek oraz inni „pułkownicy”, co uwidoczniły późniejsze wydarzenia.

W dniu 24 lutego 1932 r. premier Prystor przekazał „pułkownikom” Sławkowi i Świtalskiemu decyzję Komendanta o planowanym spotkaniu wszystkich premierów urzędujących od czasu dojścia Piłsudskiego do władzy. Jako miejsce zebrania przewidywano siedzibę prezydenta – Zamek Królewski. Dążenie do tego spotkania miało być powodowane chęcią przemyślenia, „w jakim duchu miałyby być zredagowane dekrety rządowe w razie mobilizacji”[498]. Było to novum, ponieważ „pułkownicy” przyzwyczaili się już do sytuacji, w której najważniejsze decyzje podejmowali we własnym gronie. W grupie „pułkowników” negatywnie odnoszono się do sanacyjnego liberała Kazimierza Bartla, co stanowiło konsekwencję wzajemnych animozji. Bartel jednak – jako pięciokrotny premier – był zaproszony do udziału w obradach. Z tego powodu Sławek i Świtalski negatywnie ustosunkowali się wobec tej inicjatywy Piłsudskiego – obawiając się braku dyskrecji Bartla. Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, co było bezpośrednią przyczyną decyzji Piłsudskiego o zwołaniu tego typu spotkania. Niewykluczone, że w perspektywie miała to być forma małego wotum nieufności Komendanta wobec możliwości sprostania przez „pułkowników” skutkom światowej recesji gospodarczej. Sprawy mobilizacji mogły być tylko pretekstem i nie zmieniała tego obecność na spotkaniu wyższych stopniem wojskowych. Piłsudski dotąd zawsze brał udział w spotkaniach, na których podejmowano kluczowe decyzje – tym razem był jednak nieobecny. W tym okresie w jeszcze większym stopniu zwiększało się jego zdystansowanie wobec spraw polityki wewnętrznej, czego dowodzi okresowy brak kontaktu nawet ze Świtalskim[499]. Możliwe więc, że pomysł na nowe zebrania stanowił eksperyment Komendanta, który perspektywicznie mógłby doprowadzić do spotkań nieformalnych grup w szerszym gronie niż „pułkownicy”. Celem mogłoby być opiniowanie przez to zgromadzenie najważniejszych spraw państwa, co ułatwiałoby przezwyciężenie trudności, takich jak skutki kryzysu gospodarczego. Może o tym świadczyć to, że na spotkaniu byłych premierów z oficerami Wojska Polskiego (29 marca 1932 r.) w Spale otwierający obrady prezydent Mościcki powiedział, że tego typu narady będą odbywały się periodycznie[500]. Konferencje te zyskały miano „zgromadzenia lokatorów”[501].

W spotkaniu 29 marca uczestniczyli: prezydent Mościcki, „pułkownicy” Prystor, Sławek i Świtalski oraz Bartel. Spośród premierów Polski po maju 1926 r. brakowało jedynie Piłsudskiego. Byli za to obecni wyżsi stopniem oficerowie: gen. Edward Śmigły-Rydz, gen. Janusz Gąsiorowski oraz płk Juliusz Ulrych. Obradom przewodniczył prezydent. Uczestnicy nie wyszli poza zagadnienie organizacji władz państwowych w czasie ewentualnego konfliktu zbrojnego[502]. Podobny charakter miało kolejne „zgromadzenie lokatorów” – w tym samym co poprzednio składzie – zorganizowane 25 kwietnia 1932 r.[503] Trzecie „zgromadzenie lokatorów” odbyło się w dotychczasowym składzie, ale już bez udziału reprezentantów Wojska Polskiego (9 maja 1932 r.). Po raz kolejny nieobecny był Piłsudski, ale jego stanowisko zreferował prezydent. Piłsudski zakładał, że „Rząd Wojenny” nie będzie odzwierciedleniem Rady Ministrów. Komendantowi chodziło o to, by polskie władze w czasie wojny nie były tworzone przez postacie, które były ministrami w okresie pokoju. Uważał, że w składzie „Rządu Wojennego” nie jest potrzebny nawet premier, który urzędował w ostatnich dniach pokoju. Bartel i Mościcki prezentowali rozwiązania w większym stopniu odwołujące się do postanowień obowiązującej konstytucji marcowej. Liczyli, że na mocy dekretów nominacyjnych w okresie wojny byłoby możliwe delegowanie pięciu polityków z gabinetu istniejącego w czasie pokoju, a każdy z nich zyskałby kilka tek ministerialnych. Tę propozycję Sławek i Świtalski uznali za błędną. „Pułkownicy” uważali, że w takim wariancie „członkowie Rządu Wojennego, choćby tylko formalnie obarczeni resortami, staną się wkrótce ministrami bardziej obciążonymi aniżeli zwykli ministrowie technicznymi sprawami i skutek tego nie będą mieli zupełnie głowy do rozstrzygania zagadnień ogólnych”. Świtalski dodał też, że obaj ze Sławkiem wychodzili z założenia, iż „wytworzenie dwóch jak gdyby kategorii ministrów wywołać może trudności personalne, ale że lepsze są te trudności aniżeli operowanie ludźmi, którzy będą rozrywani na wszystkie strony potrzebami życia codziennego”[504]. Tym samym na spotkaniu wyraźnie zaznaczyły się rozbieżności między „pułkownikami” a Bartlem, któremu poparcia udzielił Mościcki. W rezultacie zebrani zdecydowali, że rozbieżności zostaną po raz kolejny rozstrzygnięte przez Piłsudskiego.

Z rozmowy Piłsudskiego z „pułkownikami” Sławkiem i Świtalskim (27 maja 1932 r.) wynika, że Komendant odrzucił koncepcję Bartla. Choć obaj solidarnie sprzeciwiali się rozwiązaniom proponowanym przez pięciokrotnego premiera, to nie przedstawili Piłsudskiemu wspólnego stanowiska, lecz własne projekty. Świadczyło to o dużych ambicjach politycznych obu bliskich współpracowników Komendanta, nieprzeszkadzających co prawda solidarnie występować wobec innych piłsudczyków – np. Bartla, ale uniemożliwiających większą emancypację spod władzy Komendanta. Całkowita emancypacja byłaby oczywiście sprzeczna z charakterem grupy „pułkowników”, który opierał się na bezgranicznej lojalności wobec Komendanta. Piłsudski podczas spotkania ze Sławkiem i Świtalskim opowiedział się za rozwiązaniami proponowanymi przez marszałka Sejmu[505]. Świtalski stwierdził, że miał z tego powodu satysfakcję, ponieważ w najlepszym stopniu dopasował się do sposobu myślenia Komendanta. Marszałek Sejmu zapisał, że dążenie do tego dopasowania się zawsze stanowiło jego prywatną ambicję[506]. Z tego powodu Świtalski musiał z niemiłym zaskoczeniem przyjąć decyzję Komendanta – podjętą na początku lipca 1932 r. – o redakcyjnych zmianach, jakie Piłsudski zamierzał wprowadzić w jego projekcie[507]. Demonstrowanie niezadowolenia nie wchodziło jednak w grę, ponieważ Piłsudski dokonał jednoznacznego rozstrzygnięcia, którego Świtalski – ani żaden inny „pułkownik” – nie mógł (i nie chciał) podważyć.

Po wyborach parlamentarnych, a przed wyjazdem na Maderę w roku 1930 Piłsudski powiedział współpracownikom, że Polska ma przed sobą „5 lat spokojniejszego życia”. Zastanawiają więc intensywne przygotowania władz państwowych na wypadek konfliktu zbrojnego, odbywające się z inspiracji Piłsudskiego. Możliwe, że Komendant nie wykluczał wybuchu wojny. W tym okresie przewidywana była możliwość wojny prewencyjnej przeciwko Niemcom[508]. Kluczowa była postawa Francji, z którą formalnie Rzeczpospolitą łączył sojusz. W pierwszej połowie czerwca 1932 r. Świtalski wyjechał na zachód Europy, odwiedzając Wiedeń, Rzym, Paryż i Berlin. Była to okazja do rozmów z Polakami kierującymi zagranicznymi placówkami dyplomatycznymi[509]. Marszałek Sejmu mógł też ewentualnie poszukiwać kontaktów z europejskimi kołami politycznymi w celu zyskania poufnych informacji, umożliwiających przewidywanie dalszych wypadków na arenie międzynarodowej. Niewykluczone, że Świtalski skorzystał z kontaktów, które nawiązał w 1925 r. przebywając z inspiracji Piłsudskiego we Francji[510]. Do wybuchu krótkotrwałej wojny prewencyjnej nie doszło, co wobec stopniowo pogarszającej się sytuacji Polski na arenie międzynarodowej nie było korzystne. W 1930 r. Niemcy były ograniczone postanowieniami traktatu wersalskiego i nie mogły rozwijać własnego potencjału zbrojeniowego. W siłę rósł jednak ruch narodowosocjalistyczny, którego przywódca Adolf Hitler postulował odejście od postanowień wersalskich. Na początku lat trzydziestych osłabiony był też Związek Sowiecki, co stanowiło konsekwencję komunistycznych eksperymentów gospodarczych – takich jak „pięciolatka” w latach 1928–1932. Stabilizacji państwa sowieckiego nie sprzyjał również komunistyczny terror – oficjalnie ukierunkowany na walkę z „wrogami ludu”, a w praktyce wymierzony we własne społeczeństwo. Piłsudski rozumiał, że osłabienie sąsiadów nie będzie długotrwałe. Przewidywał z ich strony zaostrzenie polityki zagranicznej, które dla Polski było szczególnym zagrożeniem wobec dwuznacznej postawy państw zachodniej Europy. Komendant rozumował, że Polska będzie potrzebowała nowej polityki w nadchodzącej – gorszej z perspektywy rządu w Warszawie – koniunkturze międzynarodowej.

W 1931 r. Józef Piłsudski uznał, że „nowa polityka wymaga nowych ludzi”. Oznaczało to zmianę na stanowisku ministra spraw zagranicznych. Dnia 2 listopada 1932 r. Augusta Zaleskiego zastąpił Józef Beck, przygotowywany przez Komendanta do odegrania czynnej roli w polityce polskiej na arenie międzynarodowej już od pierwszych lat istnienia państwa. W roku 1928 Piłsudski powiedział: „Beck to człowiek, który odegra wielką rolę, o którym głośno będzie w świecie”; uważał, że: „Człowiek słaby zawsze może być zapędzony przez przeciwnika w sytuację bez wyjścia”, a Beck to: „człowiek, który się nie ugina i nikomu nie pozwoli się zastraszyć”. Marszałek proroczo zapowiedział Beckowi, że musi „pamiętać, iż idą czasy, kiedy zachwieje się konwencjonalna struktura życia międzynarodowego, jaka ciągnęła się w poprzednich dziesięciu prawie latach […] na nowo nam trzeba będzie sprawdzać myśli i na nowo jakby weryfikować państwa, jakby określać ich prawa do zabierania głosu”. Przed Polską – mówił – „stanie problem podejmowania walki może przeciwko wszystkim, a w każdym razie poprawienia tej najnowszej powojennej historii naszej, która z natury rzeczy zostawiła za nami smugi słabości, niedoskonałości i niedociągnięć”[511]. Oznacza to, że zmianę Zaleskiego na Becka Komendant przewidywał już wcześniej. Marek Kornat i Mariusz Wołos, autorzy biografii Becka, uznali: „Nie ma cienia wątpliwości, że Piłsudskiego i Becka łączyła relacja mistrz-uczeń. Marszałek świadomie przygotowywał swego upatrzonego kandydata do teki ministra spraw zagranicznych przez dłuższy czas”. Autorzy ci powołali się też na opinię urzędnika MSZ Jana Meysztowicza, który wspominał: „Beck nie uważał się za polityka, który za młodu spędził sporo lat w mundurze, ale za żołnierza wysokiego szczebla, który na rozkaz marszałka objął kierownictwo polityki zagranicznej”[512]. „Pułkownicy” od dłuższego czasu oceniali krytycznie działania Zaleskiego, niewątpliwie więc odnieśli się przychylnie do nominacji Becka, którego identyfikowano z ich grupą. Mogło się wydawać, że była to jeszcze jedna zmiana w rządzie Prystora, która wzmacniała „pułkowników”. Jednak decydujący wpływ na politykę zagraniczną w dalszym ciągu zachował Piłsudski. Mechanizmy podejmowania kluczowych decyzji na tym odcinku nie dotyczyły „pułkowników” – wyjątkiem była jedynie postać Becka, jednak ten linię polityki zagranicznej ustalał bezpośrednio z Komendantem.

W okresie bezpośrednio poprzedzającym zastąpienie Zaleskiego Beckiem znowu zaznaczyły się odmienne stanowiska „pułkowników” – świadczące o zróżnicowanym sposobie postrzegania parlamentu. W dniu 14 października 1932 r. Prystor gościł Sławka, Świtalskiego i Becka, aby omówić sprawę sesji zwyczajnej Sejmu. Prystor powiedział marszałkowi Sejmu, że rząd nie przygotował jeszcze projektów ustaw, w związku z czym chciałby odroczyć otwarcie sesji do kolejnego miesiąca, czyli listopada. Świtalski nie był zadowolony z tego pomysłu, ponieważ uważał, że działania te prowadzą do podważania autorytetu parlamentu. Nie mógł jednak wywierać silniejszego nacisku, brak projektów ustaw czynił bowiem bezcelowymi ewentualne zabiegi podejmowane w tym kierunku[513]. Powrotem do dyskusji o sesji zwyczajnej były rozmowy telefoniczne, jakie Świtalski odbył z Prystorem i Sławkiem 19 października 1932 r. Prystor wstępnie zgodził się na pomysł Świtalskiego, by na początku listopada zorganizować jedno bądź dwa posiedzenia Sejmu. Tym razem sprzeciwił się jednak Sławek[514]. W rezultacie, po upływie dwóch dni, doszło do konferencji w Prezydium Rady Ministrów, w której uczestniczyli Aleksander Prystor, Władysław Zawadzki, Walery Sławek, Stanisław Car, Bogusław Miedziński i Kazimierz Świtalski. Celem było wypracowanie taktyki odroczenia sesji sejmowej. Świtalski tłumaczył zebranym, że Sejm będzie brał udział w uchwaleniu nowej konstytucji, a Zgromadzenie Narodowe w wyborze prezydenta w roku 1933 – z tego powodu nie powinno się obniżać prestiżu obu izb parlamentu. Opinię marszałka Sejmu podzielili Car i Miedziński. Premier Prystor wahał się z rozstrzygnięciem, ale ostatecznie zdecydował się przychylić do punktu widzenia reprezentowanego przez „pułkowników” Świtalskiego, Cara i Miedzińskiego[515]. Finalnie jednak podjęto się realizacji innego pomysłu – przedstawionego przez Sławka i ministra skarbu Zawadzkiego. Posiedzenie Sejmu zostało zwołane na 3 listopada 1932 r., lecz kilka dni wcześniej prezydent Mościcki odroczył sesję o miesiąc. Trudna sytuacja gospodarcza w Polsce często generowała odmienne stanowiska premiera Prystora i marszałka Sejmu Świtalskiego[516], co można było zaobserwować także w końcu roku 1932[517].

W pierwszej połowie 1933 r. „pułkownicy” stanęli wobec konieczności zwołania połączonych izb Sejmu i Senatu – Zgromadzenia Narodowego w celu wyboru prezydenta. W tym roku upływała siedmioletnia kadencja Ignacego Mościckiego. Goszczeni przez Prystora „pułkownicy” – Sławek, Świtalski i Car – dowiedzieli się od premiera 26 kwietnia, że Komendant podjął decyzję o przyspieszeniu zwołania Zgromadzenia Narodowego. Wcześniej prezydent Mościcki i premier Prystor zakładali, że do głosowania dojdzie 1 czerwca. Piłsudski uznał jednak, iż „czasy są nie dość pewne, że nie należałoby z wyborem zwlekać i mieć tę sprawę prędzej załatwioną”. Z tego powodu Mościcki zapewnił, że 26 kwietnia – a więc w dniu, w którym odbywała się rozmowa „pułkowników” u Prystora – wyda specjalne zarządzenie o zwołaniu połączonych izb parlamentu na 5 maja. Problem polegał na tym, że Prystor „nie był bardzo pewnym, czy Prezydent zupełnie precyzyjne formułuje wolę Komendanta”. Premier dał wyraz tej obawie w kwietniowej rozmowie ze Sławkiem, Świtalskim i Carem. Wątpliwości Prystora były na tyle duże, że przekonywał innych „pułkowników” do zajęcia opozycyjnego stanowiska wobec pomysłu wcześniejszej elekcji na urząd Prezydenta RP. Zdaniem premiera, problematyczne byłoby funkcjonowanie przez miesiąc dwóch prezydentów – Mościckiego i elekta.

Oznacza to, że reelekcja Ignacego Mościckiego na prezydencki urząd nie była dla „pułkowników” oczywista. Środowisko to spodziewało się, że już w 1933 r. nowym prezydentem może zostać Walery Sławek. Wobec braku jednoznacznych dyspozycji Komendanta grupa przewidywała jednak wybór Mościckiego na drugą kadencję, ale brakowało pewności. Świadczy o tym przywołanie przez Prystora rozmowy, którą odbył z Mościckim – również 26 kwietnia. W jej trakcie prezydent kilkakrotnie mówił o końcu swego urzędowania. Świtalski zaproponował Prystorowi, by próbował skontaktować się z Komendantem w celu upewnienia się co do jego intencji. Grupa „pułkowników” była zdezorientowana decyzją o przyspieszeniu terminu zwołania Zgromadzenia Narodowego[518]. Zwraca uwagę brak kontaktu „pułkowników” z Piłsudskim, potwierdzający tezę o pogłębiającej się izolacji Komendanta, nawet od najbliższego otoczenia. Stąd wzięły się problemy w komunikacji na linii Piłsudski–„pułkownicy”, które objawiły się w postaci trudności z interpretacją wskazań Komendanta przez jego bliskich współpracowników[519].

Prystor posłuchał rady Świtalskiego i jeszcze 26 kwietnia spotkał się w Belwederze z Piłsudskim. Komendant powiedział premierowi, że jest zainteresowany wcześniejszym głosowaniem Zgromadzenia Narodowego ze względu na aktualną sytuację polityczną. Stwierdzenie to brzmiało dość enigmatycznie, lecz Piłsudski nie zamierzał tłumaczyć Prystorowi powodów swojej decyzji. Premier nie dowiedział się nawet, kto zostanie kandydatem na urząd prezydencki[520]. Udało mu się jedynie uzyskać od Komendanta aprobatę wobec pomysłu przesunięcia głosowania z 5 na 8 maja. Premier nie chciał stwarzać wrażenia, że konstytucja marcowa zobowiązuje do wyboru prezydenta w terminie 30 dni przed upływem kadencji. Taki wniosek mogłaby wywołać decyzja o zwołaniu Zgromadzenia Narodowego 5 maja[521]. Po wizycie u Piłsudskiego jeszcze tego samego dnia Prystor udał się ponownie na spotkanie ze Świtalskim. Marszałek Sejmu zapisał: „Prystor był rozżalony na stosunek Komendanta do niego. Od dłuższego czasu Komendant nie szuka żadnego kontaktu z Prystorem, sprawy załatwia pośrednio przez swoich oficerów”[522]. Było to nowe zjawisko, którego geneza związana jest z dystansowaniem się Piłsudskiego od spraw wewnętrznych po wyborach roku 1930.

Precyzyjne odtworzenie procesu izolowania się Komendanta od grupy „pułkowników” uniemożliwiają luki w diariuszu Świtalskiego. Znamienne było, że „pułkownikom” zależało na kontakcie z Piłsudskim, ponieważ jego brak nie oznaczał bynajmniej zwiększenia zakresu ich emancypacji spod władzy Marszałka. W systemie polityczno-ustrojowym II Rzeczypospolitej po maju 1926 r. rzadszy kontakt z Piłsudskim był równoznaczny z osłabieniem, a nie wzmocnieniem wpływu na rządy w państwie.

W wyniku głosowania Zgromadzenia Narodowego 8 maja 1933 r. Mościcki został wybrany na prezydenta na drugą kadencję. Nie zmieniła tego decyzja opozycji o bojkocie głosowania[523]. Pozornie więc sytuacja wewnątrz piłsudczykowskiej elity władzy nie uległa zmianie. W rzeczywistości unikanie przez Piłsudskiego kontaktu z własnymi współpracownikami – zwłaszcza z grupą „pułkowników” – stanowiło zjawisko, z którego wynikały istotne konsekwencje. Duber zwrócił uwagę na zapiski adiutantów Piłsudskiego. Wskazują one, że Piłsudski między 22 października 1932 a 3 grudnia 1933 r. zredukował kontakty do okresowych spotkań z premierem Prystorem i ministrem spraw zagranicznych Beckiem[524].

Wynikające stąd problemy w komunikacji z „pułkownikami” sprawiły, że trudno było postaciom identyfikowanym z grupą zrozumieć przyczyny decyzji Komendanta o ustąpieniu Prystora ze stanowiska prezesa Rady Ministrów. W dniu 2 maja 1933 r. Piłsudski – w ramach jednego z nielicznych spotkań z własnymi współpracownikami – rozmawiał ze Sławkiem i Świtalskim. Początkowo rozmowa dotyczyła reelekcji Mościckiego, ale Komendant szybko przeszedł do oceny Prystora jako premiera. Zarzucił Prystorowi „system pracy polegający na chęci wiedzenia o wszystkim i wtrącania się do wszystkiego”. Uznał, że takie działanie jest możliwe jedynie wobec „bardzo usilnej pracy”, podczas gdy w momencie wystąpienia zmęczenia „wszystkie złe strony takiego systemu występują jaskrawo i kończy się to brakiem kontroli”. Powiedział też Sławkowi i Świtalskiemu, że Prystor pod względem systemu pracy przypomina Bartla, ale pięciokrotny premier miał jego zdaniem „pracę w wyższym stylu”. Nie był to najważniejszy zarzut – ten stanowiło przypisanie Prystorowi przez Komendanta posługiwania się „swoimi” ludźmi. Piłsudski dodał, że Prystor tych ludzi „traktuje jako swoich zaufanych”, opłacając ich „pieniędzmi czy stanowiskami”. Komendant był zdania, że ludzie ci mogą przyczynić się do skompromitowania Prystora. Jako ratunek widział Piłsudski wykorzystanie przez premiera okazji, jaką stwarzało głosowanie w Zgromadzeniu Narodowym, do zgłoszenia własnej dymisji. Następnie przeszedł do pretensji mniejszej wagi, adresowanych do premiera[525].

Być może na stosunek do Prystora jako premiera wpływ miała kwestia nominacji nowego ministra poczt i telegrafów – następcy zmarłego Ignacego Boernera. Piłsudski jako ministra wskazał ppłk. Emila Kalińskiego. Doszło do ostrego sporu – nie o osobę kandydata, lecz o termin nominacji. Piłsudski nalegał, by ta nastąpiła już 14 kwietnia, a więc drugiego dnia po śmierci Boernera (jeszcze przed pogrzebem). W imieniu Piłsudskiego życzenie to przedstawił Prystorowi szef Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych – ppłk Adam Ludwik Korwin-Sokołowski. Zdaniem Korwin-Sokołowskiego premier był zaskoczony i poirytowany tym życzeniem, powoływał się na przeszkody natury formalnoprawnej oraz krytykował krótki czas na nominację. We wspomnieniu Korwin-Sokołowskiego czytamy: „Powiedział mi, że przecież musi rozejrzeć się w ustawach, uprzedzić Prezydenta i wykonać inne jeszcze niezbędne poczynania. Ta trudna dość rozmowa trwała ponad godzinę. Bezpośrednio od premiera wróciłem do Belwederu i zdałem Marszałkowi sprawozdanie z przebiegu mej rozmowy z premierem, które Marszałek przyjął. Jednak po krótkim namyśle polecił mi ponownie pojechać do premiera ponowić warunek, by do soboty w południe wszystko było definitywnie załatwione włącznie z dekretem, w przeciwnym bowiem razie nakazuje oświadczyć, że natychmiast wyjdzie z rządu Prystora”[526]. Finalnie premier ugiął się pod presją. Korwin-Sokołowski wspomniał, że gdy ponownie zameldował się w Belwederze, usłyszał od Piłsudskiego: „A więc skończone, i to tak szybko jak ostre tempo wziąłem, wycofać się więc już teraz z rządu nie mogę”[527]. Podpułkownik wywnioskował z tych słów zamiar „obalenia” przez Piłsudskiego rządu Prystora. Z przedstawionym przez Korwin-Sokołowskiego wspomnieniem, świadczącym o wystąpieniu animozji w relacjach między Piłsudskim a Prystorem, koresponduje relacja adiutanta Piłsudskiego, którym był mjr Mieczysław Lepecki. Major Lepecki także wskazywał na występujące w kwietniu 1933 r. zadrażnienia w relacjach Komendanta z premierem[528]. Ujawnił się niekorzystny wpływ pośrednictwa zawodowych wojskowych w relacjach między Piłsudskim a „pułkownikami”[529]. Wątpliwe, by w bezpośredniej rozmowie Prystor okazał Piłsudskiemu irytację. Niewykluczone, że rozbieżności między Piłsudskim a Prystorem mogła pogłębić rywalizacja ich żon. Aleksandra Piłsudska oraz Janina Prystorowa rywalizowały na płaszczyźnie życia towarzyskiego i działań o charakterze społecznym oraz charytatywnym[530].

W trakcie rozmowy 2 maja 1933 r. „pułkownicy” Sławek i Świtalski wystąpili solidarnie w obronie Prystora, zwracając uwagę, że premier cieszy się dobrą opinią[531] i z szacunkiem odnoszą się do niego nawet przeciwnicy polityczni, a drobiazgowość w pracy prezesa Rady Ministrów świadczy o sumienności[532]. „Pułkownicy” uznali też, że dymisja Prystora zostanie przyjęta ze zdziwieniem przez opinię publiczną. Mimo to Piłsudski nie zmienił zdania[533]. Przedstawiając przebieg tej rozmowy w diariuszu, Świtalski zapisał: „Moje wrażenie: Komendant jest samotnikiem. Odgradza się od ludzi i skazany jest na opinię czy nawet uwagi przypadkowych swoich rozmówców, którzy Komendantowi wypaczają obraz rzeczywistości, jeśli chodzi o stosunki wewnętrzne”[534]. „Pułkownicy” nie byli jednak całkowicie pewni, co skłoniło Piłsudskiego do zdymisjonowania Prystora[535].

Rząd Prystora istniał w trudnych czasach nasilania się negatywnych konsekwencji światowego kryzysu gospodarczego w Polsce. Jego gabinet dążył do uporządkowania prawa pracy i ustawodawstwa socjalnego. W celu poszukiwania oszczędności budżetowych uderzono w prawa i świadczenia pracownicze, co było konieczne ze względu na trudności gospodarcze. Wywoływało to zrozumiałe niezadowolenie – wynikające z pauperyzacji i rosnącego bezrobocia. Na tym niezadowoleniu bazowały ugrupowania, które poniosły porażkę w rozgrywce z sanacją jako Centrolew oraz lewica rewolucyjna, a więc komuniści. W związku z narastającą niechęcią socjalistów do rządu Prystora Sekretariat Generalny BBWR 28 lutego 1933 r. wydał okólnik adresowany do „wszystkich placówek Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem oraz do wszystkich współdziałających organizacyj społeczno-gospodarczych, zawodowych i oświatowych”. Była to odpowiedź sekretarza generalnego BBWR Krzysztofa Siedleckiego na wcześniejszy o cztery dni okólnik PPS do własnych komitetów, w którym wezwano bezrobotnych do podjęcia 5 marca „akcji masowej”, a więc rozpoczęcia strajku. Bezpośrednią przyczyną akcji PPS było niezadowolenie robotników wynikające z obniżenia płac przez fabrykantów. Podawano też inne przyczyny, w tym sprzeciw wobec pomysłu wprowadzenia 48-godzinnego tygodnia pracy (opowiadano się za 36-godzinnym), a także perspektywy skrócenia urlopów[536]. W okólniku BBWR stwierdzono: „Odwołujemy się jednak do naszych czynników organizacyjnych, by, nie pozwalając się prowokować, na normalnie odbywanych w tym czasie zebraniach wyjaśniały społeczeństwu szkodliwość wszelkiego rodzaju zamieszek w tak ciężkim momencie gospodarczym”. Akcentowano, że działania PPS przypadają w okresie niekorzystnej koniunktury politycznej (dojście Adolfa Hitlera do władzy w Niemczech) oraz gospodarczej (skutki światowego kryzysu gospodarczego)[537].

Nie udało się zapobiec strajkowi powszechnemu – obejmującemu kilkadziesiąt tysięcy pracowników zakładów włókienniczych w województwie łódzkim. Do eskalacji napięcia przyczynili się komuniści. Z ich inspiracji 17 marca 1933 r. doszło do demonstracji robotników, w której od kul policjantów zginęło pięciu manifestantów. Strajkowali również górnicy Zagłębia Dąbrowskiego. Rósł w siłę ruch narodowy. Nie przeszkodziło to rządowi Prystora w przeforsowaniu pakietu ustaw wpisujących się w linię polityczną środowiska „pułkowników”: ustawy o zgromadzeniach (1932), stowarzyszeniach (1932), ustawy o szkołach akademickich (1933) i ustawy samorządowej (1933). Przyczyniły się one do ugruntowania instytucjonalnych podstaw władzy, którą sprawowali bliscy współpracownicy Piłsudskiego. Stworzyły też pole do skutecznej walki z opozycją polityczną[538].

Decyzja Piłsudskiego zaskoczyła Prystora, którego z Komendantem łączyły przyjacielskie więzi i wspólny światopogląd – ugruntowany wieloletnią współpracą, korzeniami sięgającą okresu niepodległościowej działalności w ruchu socjalistycznym. Konsekwencje rozmowy Piłsudskiego ze Sławkiem i Świtalskim stanowiły kolejny probierz bezgranicznej lojalności „pułkowników” wobec Komendanta. Była to chyba najpoważniejsza próba, przed którą „pułkownicy” stanęli od czasu decyzji Piłsudskiego o usunięciu się do Sulejówka w 1923 r. Tym razem zrozumienie utrudniał brak stałego kontaktu. Świtalski (w notatce ze spotkania z Prystorem, Sławkiem i Beckiem) zapisał: „Zastanawialiśmy się w czwórkę, skąd mogły płynąć błędne informacje Komendanta, i drogą wyłączania musieliśmy przyjść do przekonania, że są to raczej wpływy zupełnie uboczne […] wobec tych źródeł informacyjnych jesteśmy bezsilni i musimy przyjmować fakty niechęci bez możności wyjaśnienia sprawy. Byliśmy, oczywiście, wszyscy razem bardzo tym stanem zgnębieni, stwarza to bowiem niebezpieczeństwo na przyszłość wyrabiania się sądu o polityce wewnętrznej u Komendanta ze źródeł zupełnie drugorzędnych i nieodpowiedzialnych, a może tendencyjnie złośliwych”[539]. Mimo zdezorientowania „pułkownicy” – również Prystor – podporządkowali się woli Komendanta. Lojalność wobec Piłsudskiego przezwyciężyła niezadowolenie wynikające z braku zrozumienia.

Ustąpienie gabinetu Prystora było kolejną „zmianą warty” od czasu dymisji drugiego rządu Sławka. Określenie „zmiana warty” funkcjonowało już w grupie „pułkowników”[540]. W 1928 r. Piłsudski w rozmowie z własnymi współpracownikami opowiadał się za rotacją na stanowisku prezesa Rady Ministrów. Opinię tę powtórzył w wywiadzie udzielonym w tym samym okresie[541]. Powiedział, że jest przeciwny temu, by „jeden człowiek mógł być stały, jako szef gabinetu”, zamiast tego lepszym rozwiązaniem jest „dobierać trzech, czterech ludzi najodpowiedniejszych i zgranych ze sobą, którzyby rządzili jeden po drugim. Tylko wtedy możliwa jest ciągłość linji rządów i odpoczynek jednego premjera przez czas, gdy pracuje inny. Inaczej szef gabinetu może dojść do choroby i skończyć się”[542]. Decyzję o dymisji Prystora można więc traktować w kategorii pragmatyzmu politycznego, a nie długotrwałej utraty zaufania. Piłsudski nie stracił zaufania do całej grupy „pułkowników”, co rozumieli jego bliscy współpracownicy. „Zmiana warty” w postaci dymisji Prystora nie oznaczała końca rządów „pułkowników”, a nawet ich kryzysu.

W okresie istnienia rządu Prystora podjęto reformę szkolnictwa wszystkich szczebli. Był to efekt polityki ministra WRiOP, którym w rządzie Prystora był Janusz Jędrzejewicz. Reforma szkolnictwa – zapoczątkowana w wymiarze formalnoprawnym ustawą z 11 marca 1932 r. – zyskała miano jędrzejewiczowskiej. Dzięki niej udało się ujednolicić cały system szkolny, co nie było łatwym zadaniem[543]. Mimo to przeciwnicy polityczni krytykowali Jędrzejewicza. Prawica, a w zwłaszcza kręgi kościelne, zarzucały ministrowi WRiOP antyklerykalizm[544]. Jędrzejewicz ściągnął też na siebie odium ustawą o szkołach akademickich, która ograniczała autonomię szkół wyższych (15 marca 1933 r.)[545]. Reformę tę przeprowadzono mimo zgodnego oporu profesorów – jedynie kilku z nich, zrzeszonych w grupie „Zrąb”, opowiadało się za ograniczeniem autonomii. Kolejnym krokiem było podporządkowanie studenckich stowarzyszeń akademickich na drodze rozporządzenia wykonawczego ministra WRiOP z 30 kwietnia 1933 r. W rezultacie rozbito nadbudowę organizacji studenckich określaną mianem Rzeczypospolitej Akademickiej. Reformy Jędrzejewicza dały piłsudczykom swobodę w decydowaniu o organizacji i funkcjonowaniu polskiego systemu oświatowego oraz szkolnictwa wyższego. Autorytarne tendencje w postaci ograniczenia autonomii spowodowały, że minister WRiOP miał przeciwników nie tylko wśród opozycji, lecz także w obozie piłsudczykowskim, czego dowodzi przedstawione już stanowisko konserwatystów. Jędrzejewicz był identyfikowany jako jeden z „pułkowników”. Wejście do rządu Prystora zbliżyło go do trzonu grupy, nie musiał obawiać się więc krytyki ze strony piłsudczyków.

Grupa „pułkowników” miała możliwość kreowania własnych mechanizmów sprawowania władzy. „Pułkownicy” decydowali w tym czasie o losach państwa i musieli się liczyć wyłącznie ze stanowiskiem Piłsudskiego. Z tego powodu – niezależnie od kontrowersji, jakie wzbudzała ta nominacja – to właśnie Jędrzejewicz został nowym premierem. W dniu 9 maja 1933 r. upadł rząd Prystora. Dzień później Sławek spotkał się ze Świtalskim. Nieformalny lider grupy „pułkowników” zrelacjonował marszałkowi Sejmu przebieg spotkania z prezydentem Mościckim, do którego doszło 4 maja. Mościcki zaproponował jako kandydatów na nowego premiera Becka albo Jędrzejewicza. Po pięciu dniach Mościcki w rozmowie z Piłsudskim przedstawił kilka kandydatur, ale Komendant zatrzymał się przy nazwisku Janusza Jędrzejewicza, który 10 maja został prezesem Rady Ministrów. Następnego dnia Jędrzejewicz spotkał się ze Sławkiem, któremu powiedział, że nie spodziewał się nominacji[546]. Prawdopodobnie planował kontynuować reformy polskiego systemu nauczania[547].

Jędrzejewicz jako premier nie dokonał wielu zmian w stosunku do swego poprzednika. Sytuacja gospodarcza wykluczała odejście od polityki oszczędności rządu Prystora, do której Jędrzejewicz na początku urzędowania w roli premiera odnosił się krytycznie. Zdaniem Jędrzejewicza: „Polityka zaciskania pasa, skrajnych oszczędności budżetowych, polityka właściwego krajania bochenka chleba dochodu społecznego, jak to formułował ze swym nieporównanym talentem publicystycznym i świetną dialektyką rozumowania Matuszewski, pozwalając wprawdzie na utrzymanie wartości pieniądza, zatrzymywała rozwój sił produkcyjnych kraju, redukowała do minimum niezbędne inwestycje, a w szczególności nie pozwalała na należytą rozbudowę przemysłu wojennego, nie pozostającego w żadnym stosunku do sytuacji geopolitycznej Polski, liczebności jej armii i jej w tym zakresie potrzeb”[548]. Jędrzejewicz musiał jednak w praktyce zrewidować te poglądy i zgodzić się na kontynuację dotychczasowej linii politycznej, przynajmniej do czasu ustąpienia skutków światowego kryzysu gospodarczego w Polsce.

O braku realnego pragnienia zmiany dotychczasowego kierunku polityki przez Jędrzejewicza świadczył skład jego rządu, który dowodził ciągłości kadrowej i programowej. Od początku było oczywiste, że ministrem spraw wojskowych pozostanie Komendant. Jędrzejewicz usłyszał od Piłsudskiego, że ten zamierza zajmować się polityką zagraniczną przy pomocy Becka. Odpowiadało to nowo mianowanemu premierowi, w którego ocenie Beck był „najwybitniejszą postacią” (jak można przypuszczać, po Piłsudskim) w rządzie. Zdaniem Jędrzejewicza: „Pułkownik Józef Beck był niewątpliwie indywidualnością bardzo nieprzeciętną. Wielka klasa inteligencji, rzadka umiejętność krótkiego i jasnego formułowania swych myśli, żywe poczucie rzeczywistości, które jednak nigdy nie doprowadzało do koniunkturalności w jego poczynaniach i pozwalało mu nie tracić z oczu tego, co można nazwać niezmiennikami polityki zagranicznej, spokój i opanowanie – wszystkie te cechy predestynowały go na jedno z czołowych miejsc polityków świata. Najbardziej oddany marszałkowi Piłsudskiemu i bardzo przezeń ceniony odznaczał się ponadto świetnymi cechami żołnierskimi. Nie było przypadkiem, [...] że będąc oficerem artylerii konnej, Beck umiał łączyć to, co tę piękną broń tak specjalnie wyróżnia: żywość inicjatywy i fantazję kawaleryjską z solidnością i wiedzą, jaką posiadać musi dobry artylerzysta”[549]. Słowa Jędrzejewicza świadczą z jednej strony o zaletach ministra spraw zagranicznych, a z drugiej o tym, jak umiejętnie Piłsudski budował autorytet Becka w kręgu własnych współpracowników.

Komendant chciał też, by Jędrzejewicz zatrzymał w rządzie Bronisława Pierackiego jako ministra spraw wewnętrznych oraz ppłk. Emila Kalińskiego na stanowisku ministra poczt i telegrafów. Z tymi politykami Piłsudski zamierzał podjąć współpracę mobilizacyjną i dotyczącą łączności wojskowej. Charakterystyki Pierackiego podjął się we wspomnieniach premier Janusz Jędrzejewicz. Jego zdaniem „Pieracki był po Becku najwybitniejszą indywidualnością” w rządzie utworzonym w maju 1933 r. Jędrzejewicz stwierdził też, że Pieracki był „bardzo zdolny, należał do typu ludzi, dla których działalność polityczna jest grą specyficzną ze wszystkimi cechującymi ją chwytami. Umiał pracować w szerokim zasięgu stosunków politycznych i w tym zakresie dobrze wypełniał powierzone mu zadania. [...] jego uzdolnienia byłyby cenniejsze, gdyby postawa życiowa Pierackiego miała głębsze oparcie i bardziej zasadniczy stosunek do rzeczywistości. Wówczas taktyczne posunięcia i nieodzowne z konieczności elementy gry byłyby ściślej związane z całością wielkich spraw państwowych, tracąc część tego, co mogło uchodzić za przebiegłość, spryt, brak lojalności lub szczerości”. Przyznał też: „W stosunkach z Pierackim, zewnętrznie bardzo poprawnych, a nawet przyjacielskich, wyczuwałem jednak pewną rezerwę, która nie mogła dać mi pełnego ludzkiego zaufania”[550]. Mimo tej „rezerwy” Pieracki był wówczas jedną z najważniejszych postaci identyfikowanych z grupą „pułkowników”. W przypadku pozostałych nominacji ministerialnych Piłsudski wyraził brak zainteresowania, co oznaczało, że nowy premier dostał wolną rękę[551]. W pierwszych miesiącach po nominacji na stanowisko prezesa Rady Ministrów Jędrzejewicz był w dalszym ciągu ministrem WRiOP. Zmieniło się to w lutym roku 1934, kiedy jego następcą na ministerialnym stanowisku został brat – Wacław Jędrzejewicz[552]. Wówczas w rządzie było obecnych trzech prominentnych „pułkowników” – Janusz Jędrzejewicz, Józef Beck oraz Bronisław Pieracki. Do grupy „pułkowników” należał też Wacław Jędrzejewicz – wcześniej postać o mniejszym znaczeniu, ale ministerialna nominacja świadczyła o jego rosnącej randze w środowisku piłsudczyków. W okresie istnienia rządu Jędrzejewicza istotne zadania wypełniał gen. Sławoj Felicjan Składkowski. Jako wiceminister spraw wojskowych Składkowski odpowiadał z ramienia Józefa Piłsudskiego za „wszystkie techniczne i ustawodawcze sprawy”[553]. Wyjątkowy status Piłsudskiego w rządzie – mimo pogarszającego się stanu zdrowia – nie uległ zmianie. W tym kontekście zwracają uwagę wspomnienia Jędrzejewicza, który – kompletując nowy rząd – teoretycznie powinien zwrócić się do Piłsudskiego z prośbą o objęcie stanowiska ministra spraw wojskowych: „Muszę powiedzieć, że z pewnym zażenowaniem prosiłem Komendanta, który zresztą o mojej nowej funkcji państwowej był doskonale poinformowany, aby zechciał być ministrem spraw wojskowych w moim gabinecie. W tym odwróceniu normalnej hierarchii nas obu było coś niewątpliwie śmiesznego, tak że i Komendant ze śmiechem pozytywnie przyjął moją prośbę i ja ze śmiechem dziękowałem mu za jego zgodę”[554].

Mechanizmy sprawowania władzy przez „pułkowników” nie zmieniły się, przeciwnie – uległy utrwaleniu. W nowym rządzie brakowało Prystora, Sławka i Świtalskiego, nie osłabiło to jednak grupy „pułkowników”. Prystor w dalszym ciągu znajdował się na szczycie nie tylko hierarchii grupy „pułkowników”, lecz także całego obozu piłsudczykowskiego. W dalszym ciągu przyjaźnił się i spotykał ze Sławkiem, Świtalskim, Beckiem oraz innymi „pułkownikami”[555]. Sławek w tym okresie – jako prezes BBWR – poświęcał się pracom nad nową konstytucją, co stanowiło priorytet „pułkowników”. Świtalski w dalszym ciągu pełnił najważniejszą funkcję w polskim parlamencie – był marszałkiem Sejmu, izby parlamentu, w której „pułkownicy” zamierzali przegłosować projekt nowej ustawy zasadniczej.

Podobnie jak rząd Prystora gabinet Jędrzejewicza podjął się walki z kryzysem, którą ułatwiała poprawa koniunktury, choć kryzys gospodarczy w Polsce jeszcze nie ustąpił. W rezultacie część polskich kół politycznych i społeczeństwa utożsamiła trudności ekonomicznie z rządem Prystora. Wpłynęło to korzystnie na popularność gabinetu Jędrzejewicza. W okresie istnienia jego rządu odbyły się wybory samorządowe we wsiach i w miastach, w których BBWR – podobnie jak w innych głosowaniach popierany przez administrację państwową – odnotował korzystny rezultat[556].

W czasie rządów Janusza Jędrzejewicza odnotowano istotne wydarzenia na arenie międzynarodowej. W dniu 26 stycznia 1934 r. została przyjęta polsko-niemiecka deklaracja o niestosowaniu przemocy. W tym okresie obowiązywał już – zawarty 25 lipca 1932 r. – polsko-sowiecki pakt o nieagresji. Tym samym Polska weszła w okres polityki równowagi, zgodnie z zaleceniem Piłsudskiego, by Warszawa zachowywała równą odległość w relacjach z Berlinem i Moskwą. W celu omówienia sytuacji Polski na arenie międzynarodowej 7 marca 1934 r. odbyło się kolejne „zgromadzenie lokatorów”. O randze zorganizowanego w Belwederze spotkania świadczyła obecność Piłsudskiego, który dotychczas nie brał udziału w posiedzeniach „zgromadzenia lokatorów”. Oprócz byłych prezesów Rady Ministrów z okresu rządów obozu piłsudczykowskiego obecny był również Józef Beck. Tym samym konferencja w Belwederze stanowiła jednocześnie zebranie grupy „pułkowników”, bo przybyli nie tylko minister spraw zagranicznych, lecz także Kazimierz Świtalski, Walery Sławek, Aleksander Prystor oraz Janusz Jędrzejewicz. Spośród uczestników konferencji z grupą nie byli identyfikowani tylko Józef Piłsudski (twórca grupy) oraz Ignacy Mościcki i Kazimierz Bartel.

Piłsudski wyjaśnił obecnym, że inspiracją do zorganizowania tego typu posiedzenia były rozwiązania znane z Wielkiej Brytanii, gdzie odbywają się „od czasu do czasu takie narady z byłymi premierami niezależnie od tego, czy należą oni do grupy rządzącej, czy do opozycji. Zwołuje takie konferencje sam król w momentach drażliwych dla państwa, przy czym narady takie mają charakter zupełnie poufny”. Komendant wskazał na tradycyjne niebezpieczeństwo położenia, w jakim znajdowało i znajduje się państwo polskie. Niekorzystna była dla Rzeczypospolitej zawsze sytuacja, w której porozumiewali się potężni sąsiedzi – Niemcy i Rosja, co przyniosło tragiczne konsekwencje w końcu XVIII w. Wydarzenia po I wojnie światowej pokazały aktualność tych zagrożeń, których imperialny charakter został wzmocniony totalitarnymi ideologiami – komunistyczną w Związku Sowieckim i narodowosocjalistyczną w Niemczech. Komendant zwrócił uwagę na korzyści z podpisania przez Polskę aktu o nieagresji z ZSRS i deklaracji polsko-niemieckiej. Proroczo jednak przestrzegł, „by nie uważać, że to ułożenie pokojowych stosunków między Polską a oboma sąsiadami miało trwać wiecznie”. Świtalski zapisał, że Piłsudski oszacował czas dobrych stosunków Polski i Niemiec na mniej więcej cztery lata oraz zwrócił uwagę, że trudno będzie utrzymać równowagę Polski w relacjach z sąsiadami[557]. Komendant dobrze oceniał działalność Becka – tym samym umocnił jego autorytet w gronie „pułkowników”. Było już jasne, że w przyszłości Beck będzie spadkobiercą Piłsudskiego na odcinku polityki zagranicznej, w którą reszta „pułkowników” nie ingerowała.

Janusz Jędrzejewicz już wcześniej – zdaniem brata Wacława – porozumiał się z Piłsudskim i Mościckim, że będzie premierem przez rok, a więc od maja 1933 do maja 1934 r.[558] Tak też się stało, nowym premierem została postać spoza trzonu grupy „pułkowników” – Leon Kozłowski. Nie był to polityk nieznany pozostałym „pułkownikom”. Świtalski zapisał pod datą 26 października 1931 r., że zamierzał optować za powierzeniem Kozłowskiemu funkcji wicepremiera ze względu na jego talent do prowadzenia polemiki z opozycją na terenie Sejmu. Sceptyczny wobec tego rozwiązania był premier Prystor[559].

Zdaniem Piłsudskiego Kozłowski jako profesor UJK we Lwowie był wybitnym uczonym i bardzo inteligentnym człowiekiem. Z tego powodu Komendant zaproponował Mościckiemu, by Kozłowski został następcą Janusza Jędrzejewicza[560]. Kozłowski miał doświadczenie w działalności rządowej i znał mechanizmy sprawowania władzy przez „pułkowników”, ponieważ w latach 1930–1932 pełnił funkcję ministra reform rolnych. Niektórzy badacze uważają, że Kozłowskiego nie powinno się zaliczać do grupy „pułkowników”. Zwraca się uwagę na jego związki z piłsudczykowską lewicą. Nie można się z tym zgodzić, ponieważ Kozłowski, będąc w rządach „pułkowników”, podejmował z postaciami identyfikowanymi z grupą bliską współpracę. Objęcie przez niego stanowiska prezesa Rady Ministrów jeszcze wzmocniło te związki. Nie jest więc błędem zaliczenie nowego premiera do kręgu „pułkowników”, mimo iż miał niski stopień wojskowy (podporucznik z 1920 r.). Budzi też kontrowersje zdanie części współczesnej Kozłowskiemu opinii publicznej, uznającej jego nominację na premiera 15 maja 1934 r. za równoznaczną z zakwestionowaniem wyjątkowej pozycji „pułkowników”[561]. W jakimś stopniu poglądowi temu uległ Władysław T. Kulesza, który podał, że do rządu Kozłowskiego weszło dwóch ministrów spoza grupy „pułkowników”[562]. W rzeczywistości rząd Kozłowskiego niemal w pełni stanowił kontynuację gabinetu Jędrzejewicza. Jedną ze zmian było zastąpienie Stefana Hubickiego na stanowisku ministra opieki społecznej Jerzym Paciorkowskim. Zarówno Hubickiego, jak i Paciorkowskiego można zaliczyć do tzw. drugiego planu grupy „pułkowników” (co ciekawe, obaj byli spowinowaceni: Hubicki był mężem siostry Paciorkowskiego – Hanny). Paciorkowski nawet blisko współpracował z prominentnymi „pułkownikami” – w szczególności ze Świtalskim. Druga zmiana – w porównaniu z rządem Jędrzejewicza – oznaczała nominację na stanowisko ministra przemysłu i handlu mjr. Henryka Floyar-Rajchmana, który zastąpił Ferdynanda Zarzyckiego. Floyar-Rajchman – choć nie awansował do trzonu grupy – wszedł w jej bliską orbitę, miał też legionowo-peowiackie korzenie. Zasadne jest więc zaliczanie go do „pułkowników”. W rezultacie powstanie gabinetu Kozłowskiego wzmocniło, a nie osłabiło grupę. Osłabienie nastąpiło 15 czerwca 1934 r. Tego dnia został zamordowany przez OUN kolejny po Hołówce piłsudczykowski polityk identyfikowany z grupą „pułkowników” – Bronisław Pieracki[563]. Jego śmierć była wstrząsem przede wszystkim dla „pułkowników” z uwagi na duży autorytet zamordowanego. Janusz Jędrzejewicz wspominał: „Był to jeden z niewielu ludzi, którzy w życiu politycznym mogliby zajmować najwyższe nawet stanowiska i sprostać bardzo wysokim wymaganiom, dla takich stanowisk nieodzownych”[564]. Po śmierci Pierackiego jego obowiązki czasowo przejął premier Kozłowski, a następnie nowym ministrem spraw wewnętrznych został Marian Zyndram-Kościałkowski – postać ze środowiska sanacyjnych liberałów[565].

Konsekwencją zabójstwa Pierackiego była decyzja o utworzeniu obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Doszło do tego na mocy prezydenckiego dekretu 17 czerwca 1934 r. O tym, kto miał trafić do obozu w Berezie, decydowały władze administracyjne. W praktyce oznaczało to kierowanie do miejsca odosobnienia bez postępowania mającego na celu udowodnienie winy oraz bez wyroku sądowego, jeżeli tylko uznano, że ktoś stanowi zagrożenie „bezpieczeństwa, spokoju lub porządku publicznego”. Początkowo trafili tam polscy działacze narodowi z Obozu Narodowo-Radykalnego, ponieważ władze oskarżały ich o przeprowadzenie zamachu na Pierackiego. Potem większość przetrzymywanych stanowili komuniści i ukraińscy nacjonaliści, chociaż obecni byli także działacze opozycji. W 1939 r. w obozie w Berezie Kartuskiej znalazł się nawet konserwatysta wileński i piłsudczyk – Stanisław Cat-Mackiewicz, z powodu ostrej krytyki polityki zagranicznej Becka. Od drugiej połowy 1937 r. do Berezy trafiali również pospolici przestępcy. Powróciły kontrowersje, ponieważ nie tylko opozycja krytykowała zastosowanie tak radykalnego rozwiązania, jakim był obóz odosobnienia. Krytycznie ustosunkowała się do Berezy także część piłsudczyków – reprezentujących pozostałe skrzydła obozu: sanacyjna lewica, liberałowie oraz konserwatyści[566]. Wymagało to reakcji rządzących „pułkowników”.

Próbą wypracowania skutecznej taktyki było spotkanie „pułkowników” – Leona Kozłowskiego, Józefa Becka, Walerego Sławka, Aleksandra Prystora i Kazimierza Świtalskiego – 2 lipca 1934 r. Zebrani rozmawiali o sposobie wykorzystania obozu izolacyjnego. Świtalski zwrócił uwagę, że zamach na Pierackiego nie był precedensem w polskiej rzeczywistości politycznej, ponieważ trzy lata wcześniej został zamordowany – również przez OUN – Hołówko. Marszałek Sejmu przywołał też nieudany zamach na życie Piłsudskiego, który w 1921 r. zorganizował we Lwowie Stefan Fedak z Ukraińskiej Organizacji Wojskowej. Świtalski nie przewidywał jednak szerszej akcji wymierzonej w rządy piłsudczyków, dlatego istnienie obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej uznał za niekonieczne. Taka konieczność objawiłaby się jego zdaniem jedynie wobec wystąpienia dużych antyrządowych demonstracji[567]. Nie jest wykluczone, że inni „pułkownicy” zajęli podobne do Świtalskiego stanowisko, co dodatkowo uderzałoby w przypisywany grupie stereotyp brutalizacji życia politycznego. O poparciu Świtalskiego przez „pułkowników” może świadczyć rozmowa Piłsudskiego z premierem Kozłowskim – odbyta niedługo po spotkaniu grupy. Podczas tej rozmowy Piłsudski powiedział, że zgadza się na utworzenie obozu odosobnienia tylko na jeden rok[568]. Zanim rok upłynął, Piłsudski jednak zmarł – w konsekwencji zmieniła się sytuacja polityczna w Polsce i nikt nie doprowadził do likwidacji obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Istnienie obozu odosobnienia szkodziło wizerunkowi premiera Kozłowskiego i jego gabinetu, a nawet wizerunkowi Polski na arenie międzynarodowej. Zabójstwo Pierackiego wymagało jednak od rządu zdecydowanych posunięć. Mimo to, nie ma wątpliwości, że działalność obozu w Berezie Kartuskiej wzbudzała uzasadnione kontrowersje.

Kozłowski nie zamierzał być politykiem biernym i wysunął koncepcję zmian ordynacji wyborczej[569]. Nie zapobiegło to dymisji jego rządu. W dniu 21 marca 1935 r. Świtalski i Sławek rozmawiali o planach odsunięcia Kozłowskiego od władzy. Inicjatywa w tej sprawie wyszła od Piłsudskiego i Mościckiego, którzy wcześniej dyskutowali na temat dymisji premiera. Następnie prezydent przekazał Sławkowi informację o treści rozmowy z Piłsudskim. Przy okazji Mościcki złożył nieformalnemu przywódcy „pułkowników” propozycję objęcia stanowiska prezesa Rady Ministrów. W późniejszej rozmowie Komendant doradził Sławkowi, by ustalając skład własnego rządu, wprowadzał „jak najmniej zmian”. W dniu 26 marca Kozłowski dowiedział się od Mościckiego, że oczekiwana jest jego dymisja. Zaskoczony takim obrotem sprawy Kozłowski szukał winnych – podobno zarzuty o doprowadzenie do wymuszonej dymisji kierował pod adresem Świtalskiego. W ocenie marszałka Sejmu możliwą przyczyną dymisji Kozłowskiego była niechęć prezydenta. Świtalski zwrócił też uwagę na negatywną ocenę Piłsudskiego, który uznał premiera za postać „mało poważną”. Świadczyłoby to o zmianie stosunku Piłsudskiego do Kozłowskiego, jaka dokonała się między majem 1934 a marcem 1935 r. Świtalski w następujący sposób scharakteryzował ustępującego 28 marca 1935 r. Kozłowskiego: „Był on dość żywym motorem, chcącym coś zrobić. Posiada lotną i żywą inteligencję, która pozwala mu dość szybko orientować się w sprawach. Natomiast wadami jego było: zbyt szybkie decydowanie o rzeczach bez przemyślenia, a wskutek tego niemożność potem wycofania się z rzeczy postanowionych. Przykładem: Bereza Kartuska. Nie umiał na stanowisku premiera powstrzymać gadatliwości”. Zarzuty Świtalskiego dotyczyły też braku umiejętności budowania dobrej atmosfery wewnątrz własnego rządu. Zdaniem marszałka Sejmu Kozłowskiego charakteryzowała „profesorska zarozumiałość”. Autor diariusza był zadowolony z jego dymisji, ponieważ nie miał zaufania do pośrednictwa w relacjach Piłsudskiego i „pułkowników”, sprawowanego przez premiera. Nie zawsze Kozłowski dogadywał się z innymi „pułkownikami” – premier opowiadał się za zmianami ordynacji wyborczej, w kierunku który nie odpowiadał wszystkim postaciom identyfikowanym z grupą[570]. Kozłowski był zwolennikiem trzymandatowych okręgów wyborczych, podczas gdy np. Świtalski opowiadał się za jednomandatowymi[571]. Wskazana przez Janusza Jędrzejewicza informacja, że rząd Kozłowskiego podał się do dymisji w związku z uchwaleniem przez Sejm nowej konstytucji (23 marca 1935 r.), to tylko oficjalna przyczyna. Skład nowego rządu, który jako premier konstruował Sławek, nie różnił się – zgodnie z intencjami Piłsudskiego – od dotychczasowego[572]. Zmieniła się jedynie – wskutek utraty zaufania – osoba premiera[573].

Powrót Piłsudskiego w końcu marca 1931 r. z kilkumiesięcznego urlopu na portugalskiej Maderze nie zatrzymał zjawiska emancypacji „pułkowników” spod władzy Komendanta. Przeciwnie, po powrocie Komendanta zjawisko to uległo przyspieszeniu – nabierając specyficznego wyrazu. Do 1935 r. grupa decydowała o mechanizmach sprawowania władzy i nie była już ograniczana w swych uprawnieniach przez reprezentantów innych skrzydeł obozu piłsudczykowskiego. Nie wynikało stąd dążenie do odsunięcia Piłsudskiego od władzy w państwie ani chęć jej zmonopolizowania przez „pułkowników”. Komendant stanowił największy autorytet – nie tylko dla „pułkowników”, lecz także dużej części społeczeństwa. Do pewnego stopnia stanowiło to konsekwencję propagandy piłsudczyków – ukazującej Piłsudskiego jako namaszczonego do decydowania o losach kraju. Zjawisko to wynikało też z obiektywnych przesłanek, ponieważ nie sposób podważyć jego roli w odrodzeniu Rzeczypospolitej.

Komendant był twórcą grupy „pułkowników”, której bezgraniczna lojalność wobec niego otworzyła drogę do rządów w państwie. Odgrywał rolę gwaranta wpływów swoich współpracowników, dlatego „pułkownicy” nie mogli i nie chcieli – a nawet o tym nie myśleli – odsuwać Piłsudskiego od rządów. Decydowało to o specyficznym charakterze emancypacji „pułkowników” spod jego władzy, który oddają słowa Janusza Jędrzejewicza: „W sprawach wojska i polityki zagranicznej jego głos był decydujący; w innych sprawach jego rady lub życzenia, zresztą rzadko i bardzo oględnie wypowiadane, nie mogły nie być brane pod uwagę. BBWR miał w swym tytule uwidocznioną współpracę z rządem, oczywiście rządem, w którym członkiem był Marszałek, i współpraca ta, jeśli pominąć indywidualne i rzadkie napięcia, jak np. w sprawie brzeskiej, nic nie pozostawiała do życzenia w tym rozumieniu rzeczy, że nawet w trudnych i spornych sprawach względnie łatwo dochodziło się do kompromisów i w następstwie jednolitego stanowiska rządu i izb ustawodawczych”[574]. Nie oznacza to, by lojalność „pułkowników” wobec Piłsudskiego równała się brakowi własnej inicjatywy czy bierności. Dostrzegał to Janusz Jędrzejewicz, który zwrócił uwagę, że po maju 1926 r. stanowisko prezesa Rady Ministrów sprawowały silne osobowości. Jędrzejewicz stwierdził: „Szukając właściwego słowa dla określenia dla tego typu, nazwałbym go ustrojem kanclerskim, ograniczonym przez fakt zasiadania w gronie ministrów tej miary człowieka, co Piłsudski”. Jednak, zdaniem Jędrzejewicza, premierzy mieli swobodę w sprawowaniu władzy, ponieważ decydowali o kierunkach pracy ministrów, z którymi uzgadniali rządową linię polityczną. Lata 1926–1935 były okresem, w którym stopniowo wzrastały wpływy „pułkowników”, w konsekwencji – zdaniem Jędrzejewicza – poziom współpracy premierów i ministrów „był bardzo różny w zależności od osoby danego ministra, od jego uzdolnień, samodzielności i inicjatywy; jednak wszystko, co leżało poza zainteresowaniami Piłsudskiego, a było tego bardzo wiele, działo się za zgodą, na odpowiedzialność i pod kierownictwem premiera”[575].

Był to korzystny dla „pułkowników” nieformalny układ – możliwy wobec bliskich relacji z Piłsudskim. Obrazuje to jedna z rozmów Komendanta z „pułkownikami” – Prystorem, Sławkiem i Świtalskim, która odbyła się 21 września 1931 r. Świtalski zapisał, że rozmowa ta miała „charakter raczej towarzyski, bardzo miły, z podkreśleniem przez Komendanta dość tendencyjnie, że lubi od czasu do czasu z nami nie kłócącymi się, więc będącymi pod tym względem wyjątkiem w Polsce, porozmawiać sobie. Rozmowa wobec tego zeszła na aktualia polityczne”[576]. Rozbieżności między „pułkownikami” jednak występowały – ukazuje to w szczególności proces przygotowywania nowej konstytucji. Mimo to nie nabrały one nigdy charakteru otwartego konfliktu, ponieważ wobec Piłsudskiego „pułkownicy” zawsze byli gotowi do wypracowania kompromisu. Zmierzając do tego kompromisu, grupa nie dążyła do izolacji Komendanta od spraw państwa, lecz do intensyfikowania kontaktów – w celu uzgadniania kluczowych decyzji. Brak kontaktu z Piłsudskim powodował dezorganizację. W tym kontekście znamienne są słowa gen. Kordiana Józefa Zamorskiego, który nie zaliczał się do grupy „pułkowników”, ale w swoich Dziennikach pod datą 26 sierpnia 1931 r. podzielił się oryginalną obserwacją: „Co będzie po śmierci Komendanta. Nikt nie ma siły. Endecy mają młodzież. Na czele państwa stoją albo dupy: [Aleksander] Prystor, [Walery] Sławek, albo notorycznie nieuczciwi ludzie jak [Józef] Beck, [Bronisław] Pieracki]. Kazi[mierz] Świtalski mydłek”[577]. Był to nie tylko wyraz braku przychylności Zamorskiego wobec „pułkowników”, ale i realnych obaw o losy państwa po śmierci Piłsudskiego. Komendant był potrzebny „pułkownikom”. Z tego powodu brak kontaktu z Piłsudskim nie prowadził do emancypacji wyrażającej się w pełnej niezależności od jego władzy. Przeciwnie, powodował dezintegrację „pułkowników”. Jakiekolwiek odsunięcie Piłsudskiego prowadziłoby z konieczności do „walki o władzę”. Kontakt był też potrzebny do niwelowania przez „pułkowników” różnic, jakie występowały w obrębie tworzonego przez nich środowiska. Dążenia grupy do emancypacji polegały na poszukiwaniu aprobaty Piłsudskiego wobec ambicji „pułkowników” do dalszego poszerzenia wpływów na rządy w państwie. W rezultacie Komendant miał możliwość oddziaływania w takim kierunku, by rozbieżności nie doprowadziły do rozłamu grupy „pułkowników”, która – stanowiąc elitę władzy – decydowała o mechanizmach jej sprawowania. Szczególna rola, jaką w środowisku „pułkowników” odgrywał autorytet Piłsudskiego, ujawniła się w pełni po 12 maja 1935 r. Tego dnia zmarł Komendant. Postawiło to grupę „pułkowników” w bardzo trudnej sytuacji. Trudności te okazały się nieprzezwyciężalne, chociaż nową sytuację tworzyła pośmiertna ikona Marszałka i jego rozwinięty kult. Wizerunek Piłsudskiego przybrał postać nieskazitelną i jako taki nadal cementował grupę, ale był niemy i nie mógł już – jak dotychczas – decydować i rozstrzygać kwestii spornych.

4

Dekompozycja grupy „pułkowników”

Rozważania ideowo-programowe o nowej konstytucji i ich realizacja

Proces rozpadu obozu piłsudczykowskiego jeden z „pułkowników”, Bogusław Miedziński, określił w 1938 r. mianem dekompozycji. Posłużył się tym terminem jako pierwszy[1]. Dekompozycja dotyczyła też bezpośrednio grupy „pułkowników”, a zapowiadały ją prace przygotowawcze nad nową konstytucją. Wypracowanie postanowień nowej ustawy zasadniczej oraz wdrożenie jej w życie było podstawowym celem „pułkowników”. Jego realizacja nie była prostym zadaniem i wymagała czasu. Preludium zmian stanowiła już nowela sierpniowa z roku 1926, traktowana przez „pułkowników” jako rozwiązanie tymczasowe. Wzmacniała ona uprawnienia prezydenta i władzy wykonawczej, co miało być trwałym kierunkiem działania. Nowelizacja zapowiadała w perspektywie zmianę ustawy zasadniczej z 1921 r. W jakimś stopniu zadanie ułatwiało „pułkownikom” powszechne przekonanie opinii publicznej o konieczności przeprowadzenia reform ustrojowych. Dotychczasowa demokratyczna ustawa zasadnicza – inspirowana konstytucją III Republiki Francuskiej z 1875 r. – stawała się w coraz większym stopniu anachroniczna wobec nasilających się niemal w całej Europie Środkowo-Wschodniej (z wyjątkiem Czechosłowacji) tendencji autorytarnych, stanowiących w głównej mierze konsekwencję napięć politycznych i społecznych. Przezwyciężenie trudności uniemożliwiała zła sytuacja gospodarcza spowodowana światową recesją.

„Pułkownicy” zmierzali do wyeliminowania mankamentów ustroju demokracji parlamentarnej przez usprawnienie systemu rządów. Sądzili, że najlepszą receptą na to będzie poszerzenie prerogatyw władzy wykonawczej kosztem ustawodawczej. Reformy ustrojowe były utrudnione nie tylko z powodu wrogości antysanacyjnej opozycji politycznej, lecz także wskutek wewnętrznych rozbieżności między „pułkownikami” na tle ideowo-programowym. Zmiana konstytucji prowadziła do zmiany ustroju państwa, a nie tylko aktualnego reżimu politycznego.

W pierwszym okresie po przejęciu władzy, w maju roku 1926, wśród piłsudczyków brakowało spójnego programu ukierunkowującego prace konstytucyjne. Nie wiedziano nawet, czy reformować istniejącą konstytucję, czy też rozpocząć pracę nad nową ustawą zasadniczą. Istniały jedynie luźne koncepcje ideowo-programowe, tj. zwiększenie uprawnień prezydenta, uniezależnienie wyboru głowy państwa od Sejmu i Senatu (Zgromadzenia Narodowego), zmniejszenie odpowiedzialności Rady Ministrów przed parlamentem[2]. Próbę rozwinięcia tych koncepcji w spójny program polityczny podjęto po wyborach parlamentarnych 1928 r. W nowo wybranym parlamencie większość posiadali posłowie i senatorowie Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Konstytucja marcowa przewidywała, że zmiana ustawy zasadniczej może nastąpić w wyniku decyzji drugiego z kolei Sejmu. Z tego powodu nie mógł tego dokonać Sejm I kadencji z lat 1922–1927. Po wyborach z 1928 r. zmiana była już możliwa, ale pod warunkiem uzyskania trzech piątych głosów w izbie niższej parlamentu „przy obecności conajmniej połowy ustawowej liczby posłów”. Nie był do tego potrzebny Senat. Inną drogą była uchwała Sejmu i Senatu przy poparciu co najmniej dwóch trzecich głosów (zarówno posłów, jak senatorów). Konstytucja marcowa przewidywała też, że po upływie 25 lat od uchwalenia ustawy zasadniczej – a więc teoretycznie dopiero w 1946 r. – do zmiany wystarczająca będzie tylko decyzja Zgromadzenia Narodowego, podjęta zwykłą większością. Mimo że piłsudczycy nie mieli w parlamencie wymaganej większości do przeforsowania zmiany konstytucji, to po wyborach 1928 r. „pułkownicy” rozpoczęli prace konstytucyjne[3].

Pierwszym posunięciem było powołanie grup konstytucyjnych – sejmowej i senackiej, które miały przygotować projekt zmian w dotychczas obowiązującej konstytucji marcowej. Projekt ten powstał w końcu 1928 r. Sejm RP przegłosował 22 stycznia 1929 r. wniosek klubu BBWR o rozpoczęcie prac nad rewizją ustawy zasadniczej z roku 1921[4]. W dalszym ciągu jednak piłsudczycy nie mogli liczyć na poparcie opozycji. Rok 1929 okazał się czasem konfrontacji obozu rządzącego z konsolidującymi się ugrupowaniami lewicy i centrum, które – podobnie jak narodowa demokracja – podchodziły nieufnie do rządowych inicjatyw mających prowadzić do reformy ustroju[5]. Wprawdzie ugrupowania opozycyjne uznawały potrzebę reformy ustroju i przedstawiły własne projekty zmian konstytucyjnych, ale nie oznaczało to woli współpracy z rządem. Brak możliwości realizacji zamierzeń konstytucyjnych, na których zależało nie tylko „pułkownikom”, ale i w równym stopniu Józefowi Piłsudskiemu, stanowił pośrednią przyczynę rozwiązania parlamentu i zarządzenia nowych wyborów. Kolejne głosowanie – okrzyknięte mianem „wyborów brzeskich” – również zakończyło się sukcesem BBWR. Piłsudczycy powiększyli liczbę posiadanych mandatów, ale w dalszym ciągu brakowało im wymaganej większości do realizacji zmian konstytucyjnych. W nowym parlamencie powstał jednak optymalny grunt do prac teoretycznych nad reformą ustroju, jak się okazało, prowadzący do zmiany konstytucji. Jednym z impulsów do zintensyfikowania działań było objęcie w 1930 r. stanowiska marszałka Sejmu przez Kazimierza Świtalskiego, a wicemarszałka przez Stanisława Cara. Obaj byli prominentnymi postaciami identyfikowanymi z grupą „pułkowników”.

W Sejmie III kadencji piłsudczycy wnieśli do marszałka tej izby projekt zmian konstytucji z końca 1928 r. w formie pełnego tekstu nowej ustawy zasadniczej. W dalszym ciągu nie było jednak przesądzone, czy ma to być tekst znowelizowanej, czy nowej ustawy zasadniczej, dlatego marszałek Świtalski zachęcał BBWR do przyspieszenia prac[6]. Inicjatywa wychodziła też od przewodniczącego Bloku, Walerego Sławka. Dnia 14 stycznia 1931 r. Sławek gościł u siebie członków Prezydium Klubu Parlamentarnego BBWR, członków grup konstytucyjnych Bloku, a także wybrane osoby, którym rozesłał indywidualne zaproszenia[7]. W rezultacie 6 lutego 1931 r. Blok złożył w Sejmie wniosek w sprawie zmiany konstytucji. Zaplanowano, że wniosek ten zostanie poddany pod dyskusję w kolejnym miesiącu – 3 marca[8]. Z tego powodu „pułkownicy” postanowili wcześniej zorganizować spotkanie we własnym gronie, które miało na celu wypracowanie wspólnego stanowiska.

Do spotkania tego doszło 26 lutego 1931 r. Z grupy „pułkowników” uczestniczyli w nim: Kazimierz Świtalski, Janusz Jędrzejewicz, Tadeusz Hołówko i Stanisław Car. Na spotkanie przybył także brat Komendanta – Jan Piłsudski. Zebrani ustalili, że 3 marca, podczas debaty konstytucyjnej, pierwszy zabierze głos Jędrzejewicz, a następnie Hołówko. Przewidziano, że po zakończeniu wystąpienia Hołówki do głosu zostaną dopuszczeni przedstawiciele opozycji. Tego samego dnia – jak również zakładano – na mównicy wystąpi Car oraz ponownie Hołówko. Zebrani przyjęli, że – gdyby to było konieczne – wypowiedzą się też Jan Piłsudski i Bogusław Miedziński[9]. Zanim w Sejmie doszło do wystąpień „pułkowników”, Świtalski jako marszałek wprowadził korektę do tekstu przemówienia Jędrzejewicza, zmierzającą do przedstawienia rewizji konstytucji jako pragnienia większości społeczeństwa. Świtalski zalecił też Carowi skrócenie tekstu wystąpienia[10].

W dniu 2 marca o zbliżającej się debacie konstytucyjnej rozmawiali Sławek ze Świtalskim. Marszałek Sejmu odradzał Sławkowi zabieranie głosu, wskazując na niedociągnięcia w tekście wystąpienia Sławka i krytykując przywódcę BBWR za sformułowanie, że rząd w pracach konstytucyjnych pełni funkcję doradcy Sejmu. Świtalski obawiał się ograniczenia pola manewru Rady Ministrów w przygotowaniach rewizji ustawy zasadniczej. W ocenie marszałka Sejmu błędem Sławka było także łączenie zagadnień konstytucyjnych z uprawnieniami administracji. Ostatecznie przy poparciu Bronisława Pierackiego[11] udało się Świtalskiemu przekonać Sławka, by zrezygnował z przemówienia[12]. Planowana na 3 marca debata doszła do skutku. „Pułkownicy” za namową Piłsudskiego byli otwarci na propozycje opozycji[13], ale wobec jej nieprzychylnego i niekonstruktywnego nastawienia nie doszło do rewizji marcowej ustawy zasadniczej, nastąpiło jedynie przekazanie projektu do komisji konstytucyjnej[14].

Piłsudskiego interesowały legalistyczne formy działania, ponieważ wierzył, że w ten sposób nastąpi ugruntowanie postanowień projektowanych przez „pułkowników” zmian konstytucyjnych. Chodziło o uzyskanie poparcia społecznego, co grupa rozumiała. Obrazowo opisał to Hołówko w Sejmie 3 marca: „my wytworzymy taki nastrój w kraju, że w ten dzień, w którym będzie uchwalona Konstytucja, miliony ludzi w Polsce będzie siedzieć przy radio i słuchać naszych rozpraw, tysięczne tłumy na ulicach będą w świątecznym nastroju czekały na rezultat”[15]. „Pułkownicy” wiedzieli, że uzyskanie tak jednoznacznego poparcia wymaga czasu, a nie brutalnych działań w postaci oktrojowania nowej ustawy zasadniczej. Czas ten postanowiono wykorzystać na wypracowanie szczegółowych postanowień nowej konstytucji. W dniu 17 marca 1931 r. komisja konstytucyjna rozpoczęła pracę nad projektem konstytucyjnych zmian, nad którym debatowano dwa tygodnie wcześniej w Sejmie.

Na posiedzeniach komisji konstytucyjnej referentem generalnym BBWR w sprawie projektu zmiany ustawy zasadniczej był Car, który opowiadał się za przeprowadzeniem podziału projektu na 18 „tematów konstytucyjnych”. W następnej kolejności tematy te miały być – w intencji Cara – wzbogacane o szczegółowe rozwiązania. Pomysł Cara był realizowany, ponieważ obrady komisji konstytucyjnej zostały zdominowane przez teoretyczne kwestie prawne. Od udziału w pracach komisji dystansowała się opozycja. Zdaniem Andrzeja Chojnowskiego w rezultacie wytworzyła się sytuacja, która sugerowała, że piłsudczykom nie zależało na szybkim wprowadzeniu nowej konstytucji, ponieważ po rozbiciu opozycji oraz po wyborach 1930 r. i tak sprawowali oni niezagrożoną władzę. Poza tym brakowało odpowiedniej większości do zmiany ustawy zasadniczej, dlatego nie liczyli na szybkie zmiany[16]. Pogląd ten jest dyskusyjny, gdyż podstawowym problemem – w obliczu którego stanęli rządzący „pułkownicy” – było wypracowanie wspólnych rozwiązań, które finalnie znalazły odzwierciedlenie w postaci nowej ustawy zasadniczej.

Rozbieżności ujawniały się nawet w trzonie grupy „pułkowników”. Na przykład, Sławek był przeciwny zagwarantowaniu w nowej konstytucji zasady wyboru Prezydenta RP w powszechnym głosowaniu. Za takim rozwiązaniem opowiadał się Świtalski, który uzyskał poparcie Piłsudskiego[17]. Nie było to pozbawione znaczenia, ponieważ w okresie istnienia Sejmu III kadencji Świtalski jako marszałek izby niższej parlamentu zyskał inicjatywę w zakresie inicjowania prac nad rewizją konstytucji.

Z diariusza Świtalskiego wynika, że marszałek Sejmu 24 marca 1931 r. spotkał się ze Stanisławem Carem i Wacławem Makowskim w celu omówienia akcji przygotowującej ankietę konstytucyjną. Wspólnie uzgodnili treść listu, który zamierzali skierować do korporacji prawniczych, a także do wybranych specjalistów w zakresie konstytucjonalizmu. Wybrano też inne osoby, do których taka ankieta mogłaby być skierowana[18]. Rozesłano 32 listy, ale do 29 października 1931 r. nadeszło tylko 20 odpowiedzi. Sławkowi zostały przekazane także uwagi episkopatu katolickiego, który oficjalnie motywował własne posunięcie nie chęcią wzięcia udziału w ankiecie konstytucyjnej, lecz przeświadczeniem o rychłym rozpoczęciu sejmowej debaty nad zmianą ustawy zasadniczej[19]. Do kolejnego spotkania Świtalskiego, Cara i Makowskiego w sprawie konstytucji doszło 28 maja 1931 r. Po raz kolejny zwraca uwagę, że postacią decydującą o kierunku prac przygotowawczych – zmierzających do rewizji konstytucji 1921 r. – był Świtalski, który udzielił Carowi i Makowskiemu specjalnych instrukcji[20].

Najistotniejsze dla „pułkowników” były wskazówki Komendanta[21]. Jedno z ważniejszych spotkań grupy „pułkowników” i Piłsudskiego, podczas którego poruszono zagadnienia konstytucyjne, odbyło się 31 sierpnia 1931 r. Tego dnia Piłsudski gościł w Belwederze ówczesnego premiera Prystora oraz Sławka i Świtalskiego. Komendant miał pretensje do „pułkowników” o to, że dotychczas nie przystąpili do realizacji składanych wielokrotnie deklaracji. Przeciwny odwlekaniu prac konstytucyjnych był także Świtalski. To właśnie na tym spotkaniu Komendant poparł propozycję marszałka Sejmu, by wybór głowy państwa odbywał się w głosowaniu powszechnym. Przy tym wypowiedział się sceptycznie o pomyśle ustalenia w konstytucji kadencji prezydenckiej na okres dłuższy niż 10 lat (a nawet dożywotni)[22]. Piłsudski poparł też Świtalskiego w kwestii ograniczenia uprawnień Sejmu – w związku z zagrożeniem braku posiadania przez piłsudczyków zdecydowanej większości w przyszłym parlamencie. Najwidoczniej Komendant uznał, że obawy Świtalskiego nie były na wyrost. Nie wyraził sprzeciwu wobec innej propozycji marszałka izby niższej, któremu zależało na tym, by w pierwszej kolejności obecny skład Sejmu i Senatu III kadencji dokonał wyboru prezydenta w 1933 r., a dopiero później zakładał przystąpienie do ustanowienia nowej konstytucji. W przekonaniu marszałka Sejmu nie było to jednak równoznaczne z zawieszeniem prac przygotowujących projekt ustawy zasadniczej. Świtalski zaproponował, by w trakcie trwającej sesji sejmowej doprowadzić do przeforsowania na obradach komisji konstytucyjnej pewnych tez konstytucyjnych. W ten sposób zaistniałaby możliwość przeniesienia obrad nad tekstem konstytucji na forum izby niższej parlamentu[23].

Paweł Duber zwrócił uwagę, że spotkanie Komendanta, Prystora, Sławka i Świtalskiego miało przełomowe znaczenie. Uwidaczniało tendencje Piłsudskiego do przyspieszenia działań mających na celu doprowadzenie do zmiany konstytucji, czego świadectwem było opowiadanie się za zwołaniem sesji nadzwyczajnej Sejmu. Marszałek Sejmu wpłynął jednak na Komendanta, by nie przyspieszać prac i zaczekać z uchwaleniem nowej konstytucji do wyborów prezydenckich. Niewykluczone, że Świtalski uznawał za pozbawione perspektyw dalsze ugruntowywanie władzy obozu piłsudczykowskiego oparte wyłącznie na osobie Piłsudskiego. Opowiadając się za wyborem prezydenta, a dopiero następnie za wprowadzeniem w życie zrewidowanej bądź nowej konstytucji, Świtalski uzyskiwał gwarancję pewnej ciągłości, ponieważ kadencja głowy państwa była siedmioletnia. Wobec zagrożenia utratą wpływów na rzecz opozycji postulował zmniejszenie uprawnień Sejmu, ale nie było to świadectwem jego doktrynalnej niechęci do parlamentaryzmu[24]. Postawę Świtalskiego można odnieść niemal do całej grupy „pułkowników”, co ujawniło się w pełni po śmierci Piłsudskiego. Odmienne do pewnego stopnia założenia prezentowała postać uznawana za nieformalnego przywódcę grupy „pułkowników” – Walery Sławek, który jednoznacznie sprzeciwiał się parlamentaryzmowi w formie stanowionej przez konstytucję marcową. Sławek chciał, by system demokracji parlamentarnej został w pełni zastąpiony inicjatywą oddolną społeczeństwa. Jest więc oczywiste, że był orędownikiem wypracowania zupełnie nowej konstytucji, a nie jedynie rewidowania – nawet dogłębnego – istniejącej ustawy zasadniczej. Koncepcja Sławka znajdowała się wówczas w fazie przygotowań, ale odpowiadała oczekiwaniom Piłsudskiego.

Wytyczne Piłsudskiego były dla grupy „pułkowników” wiążące, ale ich realizacja wymagała rozwijania przez współpracowników Komendanta własnej inicjatywy. Piłsudski udzielał „pułkownikom” jedynie ogólnych wskazań i nie śledził na bieżąco ich działań[25]. Nie oznacza to jednak braku zainteresowania Komendanta pracami na rzecz nowej konstytucji[26]. Świadczy o tym notatka Świtalskiego z rozmowy ze Sławkiem, którą marszałek Sejmu odbył 1 marca 1932 r.: „Komendant zainteresował się bardzo pracami konstytucyjnymi i kazał sobie dać materiały referatów wygłoszonych na Komisji Konstytucyjnej, z tym że ewentualnie sam coś w tej kwestii napisze”[27]. Piłsudski przedstawiał ogólne wskazania, ponieważ nie dysponował gotowymi rozwiązaniami. We własnej gestii pozostawił rozstrzyganie kwestii spornych między „pułkownikami”, co było korzystne ze względu na zapobieganie rozłamowi w obozie piłsudczykowskim na tle prac nad reformą ustroju. Problemem „pułkowników” było wcielenie w życie intencji Piłsudskiego[28]. W ocenie Cara Komendant wskazywał na konieczność zwiększenia prerogatyw Prezydenta RP, przyznania istotnych uprawnień rządowi, usprawnienia techniki rządzenia oraz likwidacji przerostu uprawnień Sejmu[29].

Kulminacyjny moment konfrontacji idei programowo-politycznych grupy „pułkowników” w dziedzinie konstytucyjnej stanowiła konferencja z czerwca 1932 r. Na przełomie maja i czerwca tego roku prominentnym piłsudczykom zostały przekazane specjalne listy z zaproszeniem do wzięcia udziału w obradach konstytucyjnych, których rozpoczęcie zaplanowano na godzinę 17.00 dnia 20 czerwca w mieszkaniu Sławka przy ulicy Chopina 1[30]. Wśród zaproszonych znalazły się wszystkie najważniejsze postacie identyfikowane z grupą „pułkowników”: Walery Sławek, Aleksander Prystor, Kazimierz Świtalski, Józef Beck, Bogusław Miedziński, Janusz Jędrzejewicz, Adam Koc, Bronisław Pieracki, Ignacy Matuszewski, Bolesław Wieniawa-Długoszowski, Tadeusz Schaetzel, Adam Skwarczyński i Leon Kozłowski[31]. Szczególne znaczenie miał udział w obradach piłsudczykowskich prawników: Stanisława Cara, Bohdana Podoskiego i Wacława Makowskiego, którzy w okresie prac nad nową konstytucją na tyle zbliżyli się do „pułkowników”, że weszli w skład tworzonej przez nich grupy. W czerwcowych dyskusjach wzięli też udział: gen. Edward Śmigły-Rydz, Władysław Raczkiewicz, Jan Piłsudski, Mikołaj Dolanowski, Wojciech Stpiczyński i Władysław Zawadzki[32]. Ton konferencji nadawali „pułkownicy”, w tym prawnicy z Carem na czele. Jerzy M. Nowakowski zwrócił uwagę na brak postaci identyfikowanych z piłsudczykowską lewicą, a więc Związkiem Naprawy Rzeczypospolitej, co świadczyło o ich marginalizacji[33]. Z tego kręgu wywodził się Stpiczyński, ale to za mało, by można mówić o wpływie sanacyjnej lewicy na prace konstytucyjne. Nie było też najważniejszych konserwatystów, lecz środowisko to wcześniej wywierało ideowy wpływ na obóz piłsudczykowski, przede wszystkim na grupę „pułkowników” – w dziedzinie rozważań ustrojowych.

Razem z zaproszeniem przekazano tekst projektu konstytucyjnego oraz inne materiały wypracowane na posiedzeniach grup konstytucyjnych BBWR. Konferencja miała charakter niejawny, utajniony przed opinią publiczną. Chociaż nie przyniosła znaczących zmian co do generalnych założeń projektu – zakładającego zwiększenie uprawnień władzy wykonawczej nad ustawodawczą – to ukazała rozbieżności, jakie w kwestiach szczegółowych występowały między „pułkownikami”[34]. Rozbieżności były na tyle istotne i zauważalne, że skłoniły Nowakowskiego do postawienia tezy, iż rozpoczęte w czerwcu 1932 r. obrady stanowiły źródło rozbicia grupy „pułkowników”[35]. Nie jest to twierdzenie bezpodstawne, chociaż obarczone ryzykiem nadinterpretacji. Na konferencję z czerwca 1932 r. można patrzeć wyłącznie jak na pierwszą szczelinę we względnie monolitycznej strukturze grupy „pułkowników”, a nie obraz jej trwałego rozpadu. Grupa w dalszym ciągu stanowiła zgrany i oddany Piłsudskiemu zespół, ale szczegółowa analiza obrad konstytucyjnych uwidacznia istotne rozbieżności przede wszystkim między najważniejszymi „pułkownikami” – Walerym Sławkiem i Kazimierzem Świtalskim. Znaczenie tych rozbieżności nie było jednak na tyle istotne, by grupa „pułkowników” nie mogła z powodzeniem realizować wspólnego celu, jakim było wypracowanie nowej konstytucji.

Obrady rozpoczęły się 20 czerwca 1932 r. – w ciągu następnych kilkunastu dni odbyło się kilka posiedzeń[36]. Pierwszego dnia konferencji głos zabrał przewodniczący BBWR Sławek. Nieformalny przywódca „pułkowników” stwierdził: „Komendant swego zdania o projekcie w formie ostatecznej nie wypowiedział. Obserwuje prace Komisji Konstytucyjnej i wrażenie w społeczeństwie. Z wypowiedzeń Komendanta nie można skonstruować Jego programu konstytucyjnego. Z tym faktem konferencja musi się liczyć”. Ze sprawozdania z obrad wynika, że Sławek, „zastrzegając zupełną poufność konferencji, prosił jej uczestników o wypowiedzenie indywidualnego zdania, choćby było ono niezgodne z zasadami projektu Bezpartyjnego Bloku i «konwenansami prawniczemi»”[37].

Po otwarciu obrad przez Sławka głos zabrał Car, przypominając zebranym o generaliach Piłsudskiego, które wytyczały „pułkownikom” kierunek dalszych działań. Car uznał, że po reformie ustrojowej Prezydent RP „nie ma być, jak to ma miejsce obecnie, li tylko najwyższym przedstawicielem władzy wykonawczej, lecz w imię zasady niepodzielności i jednolitości władzy państwowej będzie reprezentować całość państwa jako jego Głowa”[38]. Wicemarszałek Sejmu Car był orędownikiem wprowadzenia w konstytucji postanowienia ograniczającego głosowanie powszechne. Była to koncepcja „plebiscytu ograniczonego”, wyrażająca się w dopuszczeniu do głosowania jedynie na jedną z dwóch kandydatur. Dotychczas obowiązywało usankcjonowane w konstytucji marcowej rozstrzygnięcie, polegające na wyborze głowy państwa wyłącznie w wyniku głosowania Zgromadzenia Narodowego[39]. Wspólną cechą dążeń „pułkowników” było ograniczenie kompetencji parlamentu w kwestii wyboru na urząd Prezydenta RP. Zgodnie z propozycją Cara na mocy nowej konstytucji jedną z tych kandydatur miało wskazywać Zgromadzenie Narodowe, a drugą wybierałby ustępujący prezydent. W praktyce Car nie przewidywał plebiscytu, ponieważ uzależnił jego zarządzenie od decyzji ustępującej głowy państwa.

Spośród uczestników czerwcowych obrad większość opowiadała się za wprowadzeniem w życie pośrednich wyborów prezydenckich, sprzeciwiając się tym samym głosowaniu powszechnemu. Przykładem Adam Skwarczyński, w którego ocenie elekcja Prezydenta RP powinna przypominać papieskie konklawe. Skwarczyński miał na myśli wprowadzenie elektorów decydujących o wyborze głowy państwa. Uważał on, że kandydat może tylko stracić w wyniku walki wyborczej, na przykład wskutek nadużyć wyborczych[40]. Za zasadą głosowania powszechnego opowiadał się Świtalski, będący wyjątkiem w grupie „pułkowników”. Marszałek Sejmu zwracał uwagę, iż „plebiscyt daje prezydentowi Rzplitej mocne oparcie moralne i możność wylegitymowania się, że władza jego pochodzi bezpośrednio z woli społeczeństwa”. W ocenie Świtalskiego takie rozwiązanie pozwoliłoby na uniknięcie przewrotów politycznych i zamachów stanu. Marszałek zwracał też uwagę, że model proponowany przez Skwarczyńskiego nie zlikwiduje pomówień o nadużycia wyborcze i wpływy elektorskiej „kliki”. Sławek poddał pod rozwagę możliwość głosowania powszechnego, które bezpośrednio nie rozstrzygnie o wyborze głowy państwa. Rozwiązanie to byłoby możliwe wobec pomysłu Sławka – wprowadzenia określonego limitu głosów, który uprawniałby kandydatów posiadających niezbędne minimum do wybierania we własnym gronie Prezydenta RP. Zgłaszając tę propozycję, Sławek odroczył dalsze obrady do następnego dnia[41].

Nazajutrz pierwszy głos zabrał Wojciech Stpiczyński, który przedstawił korzyści i wady wynikające z trybu powszechnego głosowania. W kwestii zdecydowania się na jedną z tych form wyboru głowy państwa nie zajął jednoznacznego stanowiska. Następnie Bogusław Miedziński optował przeciw wprowadzeniu „wyborów plebiscytowych” na urząd Prezydenta RP. Poparł pogląd Cara, zauważając, że zgodnie z propozycją piłsudczykowskiego prawnika do głosowania powszechnego przy wyborze głowy państwa w praktyce może nie dochodzić. Podobnie jak Kazimierz Świtalski również skrytykował zgłoszony przez Adama Skwarczyńskiego pomysł głosowania na elektorów. Za ideą Skwarczyńskiego opowiedział się Janusz Jędrzejewicz – zastrzegając, że pomysł ten wymaga „jeszcze rozwinięcia i korektywy”. Bohdan Podoski za najlepsze rozwiązanie uznał wybór głowy państwa w głosowaniu powszechnym – łączył z tym „większe gwarancje, że elekt będzie człowiekiem silnym”. Zajął więc stanowisko takie jak Świtalski. Podoski nie wykluczał koncepcji Cara, ale uznał, że w przypadku jej przyjęcia Zgromadzenie Narodowe powinno mieć bardziej elitarny charakter. Podoski zakładał, że będzie to można osiągnąć przez uwzględnienie wirylistów, którzy w roli senatorów mieli stanowić jedną czwartą Zgromadzenia. Wirylistami byłyby osoby zajmujące wysokie stanowiska państwowe, kościelne lub społeczne. Zdaniem Leona Kozłowskiego wśród nich powinni też być przedstawiciele samorządu. Bronisław Pieracki uznał przyznanie narodowi możliwości wyboru głowy państwa za „najsilniejsze oparcie dla najważniejszego i najistotniejszego problemu zmiany Konstytucji, tj. dla tzw. nadrzędności prezydenta w stosunku zarówno do rządu, jak i do Izb Ustawodawczych”. Konsekwencją tego stanowiska było uznanie, że wybór głowy państwa przez izby osłabia pozycję prezydenta wobec nich, podobnie jak „osłabia ją również w stosunku do całego społeczeństwa w wypadku, gdyby Zgromadzenie Narodowe w chwili dokonywania wyboru prezydenta nie miało już w społeczeństwie dostatecznego kredytu”. Pieracki zwrócił uwagę, że praktyka życia politycznego skłania jednak – mimo tych argumentów – do przyjęcia odmiennego stanowiska. Za korzystniejszy wariant uznał wybór prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe. Motywował to występowaniem dużego odsetka mniejszości narodowych w społeczeństwie (ok. jednej trzeciej), z czym łączył ich potencjalnie istotny wpływ na głosowanie. Przeciwnikiem jakiejkolwiek formy udziału społeczeństwa w głosowaniu był brat Komendanta Jan Piłsudski. Jego zdaniem wyboru powinno dokonywać Zgromadzenie Narodowe – poszerzone o osoby niebędące posłami i senatorami[42]. Ostatecznie wśród uczestników górę wzięły tego typu przekonania. W rezultacie sprawa zagwarantowania w konstytucji wyboru przez „plebiscyt” upadła.

Z czasem coraz bardziej zauważalne było, że większość „pułkowników” skłaniała się do propozycji Cara. Na jego wpływ zwrócił uwagę we wspomnieniach Bohdan Podoski[43]. W czerwcu 1932 r. do koncepcji Cara zaczął się przychylać nawet Kazimierz Świtalski. Drugiego dnia obrad poparł go też Matuszewski. Poglądy prezentowane przez wicemarszałka Sejmu uznał Wacław Makowski – jedynie nieznacznie je modyfikując. Zdaniem Makowskiego należało przyjąć sformułowanie: „Zgromadzenie Narodowe wybiera Prezydenta Rzplitej bezwzględną większością głosów swych członków. Jeżeli ustępujący Prezydent Rzplitej nie zgadza się z tym wyborem, wysuwa swego kandydata i pomiędzy tymi dwoma odbywa się plebiscyt”. Makowskiego, a więc pośrednio Cara, poparł Tadeusz Schaetzel[44]. W kolejnym dniu obrad, 22 czerwca, za propozycją Cara opowiedział się Władysław Zawadzki. Z formą proponowaną przez Makowskiego identyfikowali się również Bolesław Wieniawa-Długoszowski, Władysław Raczkiewicz oraz Edward Śmigły-Rydz.

Uchwalona nowa ustawa zasadnicza stanowiła, że o wyborze na urząd Prezydenta RP decydowało Zgromadzenie Elektorów bądź rezultat wyborów powszechnych. Wybory odbywałyby się w sytuacji, gdy ustępujący prezydent wskaże kandydata innego niż Zgromadzenie Elektorów. Przewidziano siedmioletnią kadencję[45]. W rezultacie w kwestii uprawnień głowy państwa w konstytucji zdecydowano się na realizowanie koncepcji ideowo-programowych bliskich Carowi. W nowej ustawie zasadniczej nie wprowadzono głosowania powszechnego – utrudniając tym samym jakiemukolwiek politykowi opozycji ubieganie się o urząd Prezydenta RP.

Na zakończenie drugiego dnia obrad Walery Sławek poddał pod rozwagę zaskakującą – zważywszy korzenie „pułkowników” i ich dawne związki z nurtem lewicy niepodległościowej – propozycję. Spytał mianowicie, czy nie byłoby zasadne wprowadzenie ustroju monarchicznego. Wiązał z tym ewentualną możliwość narzucenia społeczeństwu głowy państwa. Analogie odnajdował w historii Polski, wskazując, że większym autorytetem w społeczeństwie cieszyli się królowie dynastyczni niż elekcyjni. Uznał, że obecnie wprowadzenie monarchii w Polsce nie jest możliwe, lecz wyraził zainteresowanie opiniami zebranych. W praktyce nie wykluczył przyjęcia – a właściwie restytucji – monarchii w przyszłości[46]. Nie nawiązywano w tej debacie do przekazania przez Radę Regencyjną władzy Józefowi Piłsudskiemu – czyli do formy monarchicznej Królestwa Polskiego, od której minęło zaledwie 14 lat. Nie było też argumentu o ustroju monarchicznym wielu ówczesnych państw europejskich.

W trakcie obrad 22 czerwca Wieniawa-Długoszowski powiedział, że monarchia zostałaby bardzo dobrze przyjęta w wojsku. Nie był jednak przekonany, czy odbiór społeczny byłby podobnie pozytywny. Stpiczyński nie wykluczył wprowadzenia w perspektywie monarchii, choć opowiedział się za dożywotnią prezydenturą. Głowa państwa miałaby prawo do wyznaczania własnego następcy. W zamyśle Stpiczyńskiego pierwszym prezydentem powinien zostać Józef Piłsudski. Orędownikiem monarchii okazał się Leon Kozłowski. W przypadku braku akceptacji dla monarchicznej formy ustrojowej opowiedział się za wydłużeniem kadencji prezydenta do 12 lat. Za monarchią przemawiał Podoski, argumentując: „Związanie włościańskiej ludności niepolskiej z Rzplitą jest najłatwiejsze właśnie za pośrednictwem monarchji”. Przeciwny monarchii był Schaetzel. Jego zdaniem w polskim społeczeństwie nie było ugruntowanej tradycji monarchicznej, a „wprowadzenie ustroju monarchicznego wzmocniłoby lewicę opozycyjną, dając jej, jako oręż, hasło walki o republikę”. Sprzeciw wobec monarchii oraz przedłużania kadencji prezydenckiej wyraził Ignacy Matuszewski. Opozycyjne stanowisko wobec idei monarchicznej zgłosił też Kazimierz Świtalski: „Wbrew pozorom, wprowadzenie monarchji osłabiłoby u nas władzę rządzącą, niepodobna bowiem obdarzyć monarchję tak szerokimi prerogatywami, jakiemi chcemy obdarzyć Prezydenta Rzplitej”. Wizja wprowadzenia monarchii, której był niechętny, umacniała Świtalskiego w poparciu koncepcji Cara, a także skłoniła do solidarności z Matuszewskim w kwestii braku aprobaty wobec pomysłu przedłużenia kadencji prezydenckiej. W tym kontekście zwraca uwagę, że jednoznacznego sprzeciwu wobec monarchii nie wyraził Car, który uznał za priorytet zbudowanie „silnej władzy rządzącej”. Nie miało dla niego znaczenia, w jakiej postaci – republikańskiej czy monarchicznej[47]. Czerwcowe obrady pokazały, że tendencje do wprowadzenia monarchii nie były ograniczone do osoby Sławka. Wbrew pozorom była to logiczna konsekwencja poglądu o odsunięciu społeczeństwa od możliwości wyboru głowy państwa[48]. Natomiast w późniejszej konstytucji kwietniowej zrezygnowano z wydłużenia kadencji Prezydenta RP, co było w głównej mierze efektem stanowiska zajętego przez Świtalskiego, którego w tym względzie popierał Piłsudski[49].

Na kolejny dzień obrad wyznaczono 24 czerwca 1932 r. Tego dnia Car poruszył zagadnienie składu Senatu. Sprzeciwił się tworzeniu na jego podstawie Izby Zawodów lub Izby Gospodarczej. Taka koncepcja – choć mało popularna w kręgach partyjnych – logicznie odzwierciedlała proces instytucjonalizacji życia społecznego. Politykom bardziej odpowiadało postrzeganie obywateli jako złożonej z jednostek bezwolnej masy podatnej na propagandowe manipulacje. Zdaniem Cara lepszym rozwiązaniem byłoby wyposażenie izby wyższej parlamentu w prawo inicjatywy ustawodawczej. Proponował on też zwiększenie uprawnień Senatu w zakresie stanowienia prawa i opowiadał się za dokooptowaniem do liczby 111 senatorów 55 z nominacji głowy państwa. Nominowani mieli reprezentować sfery gospodarcze i świat pracy. Car wykluczył możliwość pociągania ministrów do odpowiedzialności parlamentarnej i konstytucyjnej przez izbę wyższą. Opowiedział się też przeciw całkowitemu zrównaniu w prawach Senatu i – mającego szersze kompetencje – Sejmu (nawet w dziedzinie ustawodawczej). Matuszewski poparł stanowisko Cara, zgłaszając przy tym obawy o brak zagwarantowania polskiej większości w izbie wyższej oraz o upośledzony status prezydenckich kandydatów. Biorąc to pod uwagę, Matuszewski przedstawił pomysł polegający na wydłużeniu ich kadencji do 15 lat (co 5 lat miała ustępować jedna trzecia spośród nich). Również Makowski nie popierał koncepcji tworzenia z Senatu Izby Zawodowej lub Izby Gospodarczej. Był przeciwnikiem zrównywania kompetencji Sejmu i Senatu – nawet w skali ograniczonej do ewentualnej akceptacji propozycji Cara. Pogląd ten poparł Stpiczyński, którego propozycje zmierzały jednak w kierunku uczynienia z Senatu Izby Zawodowej.

W projektach dotyczących Senatu zauważalne były inspiracje koncepcjami elitarystycznymi. Zdaniem Makowskiego i Kozłowskiego izba wyższa parlamentu nie powinna być wybierana w wyniku powszechnej elekcji. Ich propozycje różniły się w szczegółach, ale wspólną cechą było przyznanie prezydentowi prawa do powoływania senatorów. W zamyśle Makowskiego takie uprawnienie przysługiwałoby też Sejmowi oraz Sądowi Najwyższemu, wydziałom prawnym uniwersytetów i izbom adwokackim. Tadeusz Schaetzel przewidywał, że w Senacie zasiądą reprezentanci samorządu terytorialnego i gospodarczego oraz nominaci Prezydenta RP powołani na podstawie własnych zasług. Schaetzel nie zakładał, aby izba wyższa mogła mieć wpływ na władzę polityczną. Uważał, że jej przeznaczeniem jest stanowienie prawa. Głowa państwa miała w jego ocenie odgrywać rolę arbitra w przypadku sporów między izbami.

Za zrównaniem w kompetencjach Sejmu i Senatu opowiadał się Władysław Raczkiewicz, który ówcześnie był marszałkiem izby wyższej parlamentu. Stanowisko to poparł na spotkaniu 27 czerwca Bohdan Podoski[50]. Mimo to przeważyły tendencje do wprowadzenia w nowej konstytucji rozstrzygnięć różnicujących uprawnienia Sejmu i Senatu. Różny miał być również sposób wyboru obu izb.

Inne poglądy w kwestii Senatu prezentował Kazimierz Świtalski. Jego zdaniem izba wyższa parlamentu stanowiła anachronizm – pozostałość minionej epoki. Nie opowiedział się jednak za likwidacją Senatu, lecz za niedopuszczeniem do zmian w składzie i uprawnieniach tej izby. Ewentualne wprowadzenie zmian uznał za kłopotliwe z punktu widzenia Rady Ministrów. Koresponduje z tym taktyka Świtalskiego i innych „pułkowników” polegająca na unikaniu otwartej krytyki Senatu. Nowakowski uznał, że Świtalski i Matuszewski byli zainteresowani tym, by Senatowi pozostawić możliwie najmniejsze uprawnienia[51]. Wśród ogółu „pułkowników” nie dominowało przeświadczenie o konieczności zachowania status quo na tym odcinku. Świtalski ustąpił wobec elitarystycznych tendencji innych postaci identyfikowanych z grupą „pułkowników”, których znamiennym świadectwem była propozycja Bronisława Pierackiego. W jego ocenie optymalnym rozwiązaniem byłoby doprowadzenie do sytuacji, w której dwie trzecie spośród senatorów stanowiliby kandydaci wskazani przez samorząd gospodarczy i terytorialny. Pieracki poddał też pod rozwagę, by pozostała jedna trzecia znajdowała się w izbie wyższej w wyniku nominacji prezydenta – na zasadach proponowanych przez Matuszewskiego, co oznaczało aprobatę dla trwającej 15 lat kadencji wirylistów[52]. Pod wpływem dyskusji w kwestii Senatu – podobnie jak przy dyskusji o sposobie wyboru Prezydenta RP – Świtalski zaczął się skłaniać w kierunku rozwiązań proponowanych przez Cara, czemu dał wyraz na spotkaniu 27 czerwca[53].

Na czerwcowej konferencji w kwestii Senatu brakowało jednak ostatecznego kompromisu. Sławek nie przedstawił wówczas autorskiej koncepcji elitarystycznej, którą łączył z izbą senacką. Można mówić jedynie o zalążku tej idei, którą nieformalny przywódca grupy „pułkowników” rozwinął w późniejszym okresie[54]. Uczestnicy obrad nie wypracowali jeszcze ordynacji wyborczej do Senatu, chociaż ujawniły się tendencje do podwyższenia cenzusu wieku przy biernym i czynnym prawie wyborczym – rozważano też wprowadzenie innych ograniczeń[55].

Finalnie w ustawie z 8 lipca 1935 r. – stanowiącej ordynację wyborczą do Senatu – rozstrzygnięto, że izba wyższa parlamentu będzie się składała z 96 senatorów, a nie jak dotychczas ze 111. Spośród nowej liczby senatorów dwie trzecie wyłaniano na podstawie wyników wyborów. Nie były to wybory powszechne, ponieważ prawo głosowania znacznie ograniczono: trzeba było mieć ukończone 30 lat, wyróżniać się wyższym wykształceniem bądź zasługami w pracy państwowej. Pozostała jedna trzecia senatorów była wskazywana przez Prezydenta RP na pięć lat. By zostać senatorem, trzeba było mieć ukończone 40 lat[56]. Na przyjęcie tych rozwiązań znaczący wpływ miały elitarystyczne koncepcje „pułkowników” – w formie proponowanej przez Sławka.

Podczas obrad 27 czerwca poruszono szerzej kwestię uprawnień izby niższej parlamentu oraz ordynacji wyborczej. Dotychczas obowiązywał cenzus wyborczy stanowiący, że kandydaci na posłów powinni mieć przynajmniej 25 lat, a mogli być wybierani przez osoby, które ukończyły co najmniej 21 lat[57]. Uczestnicy czerwcowej konferencji, w pewnym stopniu pod wpływem sugestii Cara, uznali zgodnie, że granica czynnego i biernego prawa wyborczego powinna zostać podniesiona – odpowiednio do 24 i 30 lat[58]. Car opowiadał się także za zmniejszeniem liczby posłów zasiadających w Sejmie. Była to kolejna propozycja z aprobatą przyjęta przez innych „pułkowników” – opowiadających się za dokonaniem jedynie drobnych modyfikacji. Na przykład marszałek Sejmu uważał, że powinno się wprowadzić czteroprzymiotnikowe (zamiast dotychczas obowiązującego pięcioprzymiotnikowego) prawo wyborcze, na które składałyby się zasady: tajności głosowania, bezpośredniości, równości i powszechności. Zdaniem Świtalskiego należało zrezygnować z zasady proporcjonalności. Zaoponował Podoski, który obawiał się posądzeń lewicy o reakcyjne dążenia i powielanie wzorców narodowej demokracji[59].

W przyjętym tekście konstytucji zdecydowano się jednak na czteroprzymiotnikowe prawo wyborcze i kadencję trwającą pięć lat[60]. W ustawie z 8 lipca 1935 r. o ordynacji wyborczej do Sejmu zmniejszono też dopuszczalną liczbę posłów – z 444 do 208[61]. Tym samym można uznać, że w grupie „pułkowników” przeważyły tendencje do redukcji składu obu izb.

Na czerwcowej konferencji konstytucyjnej rozważano zagadnienie powoływania Rady Ministrów. Car zakładał, że prezydent nie tylko brałby udział w posiedzeniach rządu, ale i im przewodniczył. Chciał, żeby prezydenta wyposażono w prawo decydowania – za pomocą dekretu – o tym, ilu ministrów będzie tworzyło rząd. W ten sposób miał on również wpływać na stosunki między członkami Rady Ministrów. Premier, zdaniem Cara, powinien mieć wpływ na linię polityczną Rady Ministrów. Umożliwiałoby to koordynowanie prac gabinetu. Pod wpływem Miedzińskiego Car uznał za zasadne niezamieszczanie w nowej konstytucji postanowienia o obowiązku kierowania przez prezesa Rady Ministrów działaniami rządu w porozumieniu z głową państwa. Świtalski był natomiast przeciwny uwzględnieniu w ustawie zasadniczej kompetencji przysługujących premierowi. Spotkało się to z aprobatą Pierackiego oraz sprzeciwem Raczkiewicza, Matuszewskiego i Schaetzla. W ocenie Schaetzla postanowienie to powinno brzmieć: „Prezes Rady Ministrów nadaje ogólny kierunek polityce i kieruje pracami rządu”. Pieracki – poparty następnie przez Schaetzla, Makowskiego i Raczkiewicza – opowiedział się przeciw obecności prezydenta na posiedzeniach Rady Ministrów. Uznał, że kłóci się to z nadrzędnym charakterem urzędu Prezydenta RP[62].

Na zakończenie obrad 27 czerwca Car przedstawił własne stanowisko w sprawie odpowiedzialności politycznej i konstytucyjnej Rady Ministrów. Uznał, że ministrowie powinni być odpowiedzialni przed prezydentem. W praktyce głowa państwa miałaby prawo powołania lub odwołania całego rządu bądź poszczególnych ministrów, co wynikałoby z odpowiedzialności politycznej. Jako odpowiedzialność konstytucyjną przewidział możliwość oddania przez prezydenta pod sąd Trybunału Stanu premiera lub ministrów. Car zmierzał też do ograniczenia odpowiedzialności rządu przed Sejmem – przez postanowienie o możliwości zgłoszenia wotum nieufności jedynie podczas sesji zwyczajnej[63].

W kolejnym dniu obrad, 30 czerwca, Pieracki wyraził zdanie, że nie ma podstaw do zamieszczania w konstytucji postanowienia o odpowiedzialności ministrów przed izbą niższą parlamentu. W ten sposób ewentualna dymisja dotyczyłaby całego gabinetu, a nie tylko pojedynczych ministrów. Odmiennego zdania był Świtalski, w którego ocenie byłoby to nadmierne usztywnienie proceduralne. Marszałek Sejmu argumentował, że w praktyce rząd zawsze – w ramach gestu solidarności – będzie mógł z własnej woli podać się do dymisji wobec wotum nieufności zgłoszonego pod adresem jednego z ministrów. „Pułkowników” łączyły wspólne dążenia do ograniczenia odpowiedzialności parlamentarnej Rady Ministrów.

W tekście nowej konstytucji wprowadzono rozstrzygnięcia wydłużające procedury i utrudniające wyrażanie wotum nieufności. W duchu ustaleń czerwcowych dotyczących wpływu prezydenta na rząd przyjęto, że ministrowie będą odpowiadali przed głową państwa. Prezydent miał też decydować o ewentualnej dymisji rządu i był w tej dziedzinie niezależny od władzy ustawodawczej[64].

W opinii Cara prawo inicjatywy ustawodawczej powinno zostać zagwarantowane w nowej konstytucji prezydentowi, Radzie Ministrów oraz Sejmowi. W ocenie Miedzińskiego najkorzystniejszym rozwiązaniem byłby brak gwarancji inicjatywy ustawodawczej dla głowy państwa, ponieważ w konsekwencji nastąpiłoby oddzielenie prerogatyw prezydenta i Rady Ministrów. Car ustosunkował się przychylnie do propozycji Miedzińskiego. W przyjętym tekście konstytucji nie przyznano Prezydentowi inicjatywy ustawodawczej, ale zyskał on możliwość wydawania dekretów z mocą ustawy. W kwestiach szczegółowych – dotyczących charakteru prac Sejmu i Senatu – miały miejsce jeszcze pewne rozbieżności między Carem a Świtalskim. Obaj politycy poszli na kompromis, ale w tej materii za sprawą prawniczego wykształcenia więcej do powiedzenia miał Car.

Podczas obrad 30 czerwca poddano pod dyskusję kwestię dekretów głowy państwa z mocą ustawy. Wśród „pułkowników” nie było wątpliwości, że prezydent powinien mieć uprawnienia w tym zakresie. Również w tym przypadku do ustalenia pozostawały kwestie szczegółowe. W kontekście późniejszych wydarzeń szczególne znaczenie miała propozycja Miedzińskiego, by prezydent w czasie wojny mógł wydawać dekrety z mocą ustawy w całym zakresie ustawodawstwa. Propozycja ta nie obejmowała jednak zmiany konstytucji za pomocą dekretu. Spotkało się to z aprobatą Cara. Tego samego dnia omówiono też zagadnienia: rozporządzeń wykonawczych Rady Ministrów, władzy sądowniczej, form pracy izb ustawodawczych, zwierzchnictwa i organizacji sił zbrojnych oraz przepisów na wypadek wojny i zmiany konstytucji[65].

Niewykluczone, że obrady 30 czerwca stanowiły faktyczne zakończenie konferencji. Wiadomo, że na 1 lipca Sławek planował głosowanie nad założeniami ideowo-programowymi oraz dyskusję podsumowującą wspólne ustalenia. Tę agendę potwierdzają wspomnienia Bohdana Podoskiego, który podał, że obrady rozpoczęły się 20 czerwca, a zakończyły 1 lipca 1932 r.[66] Nie zachował się materiał źródłowy ze spotkania w sprawie postanowień nowej konstytucji na początku lipca. Możliwe, że do tego spotkania – zapowiedzianego przez nieformalnego przywódcę „pułkowników” – w ogóle nie doszło.

Ustalenia ideowo-programowe grupy „pułkowników” poczynione w czerwcu 1932 r. pozwalają na wyciągnięcie pewnych wniosków. Zwracają uwagę rozbieżności między Sławkiem a Świtalskim, którzy w czasie konferencji często zajmowali przeciwstawne stanowiska. Było to o tyle istotne, że obaj zaliczali się do trzonu grupy „pułkowników” i perspektywa trwałego konfliktu między nimi stanowiła zagrożenie dla całego środowiska bliskich współpracowników Komendanta. Zdaniem Dubera jedną z przyczyn różnic światopoglądowych między Sławkiem a Świtalskim był odmienny charakter obu „pułkowników”. Świtalski dał się poznać w większym stopniu jako pragmatyk i realista. Sławek był idealistą, który miał ambicje wcielania w życie własnych oryginalnych koncepcji. Wprawdzie te ambicje Sławka w pełni objawiły się w kolejnych miesiącach po konferencji, to jednak już wtedy zarysowywały się coraz wyraźniej. Nie oznacza to, by w czerwcu 1932 r. pomiędzy tymi dwoma prominentnymi współpracownikami Komendanta wytworzyła się linia podziału prowadząca do polaryzacji całej grupy „pułkowników”. Rewizja postanowień konstytucji marcowej przez poszukiwanie własnych rozwiązań stanowiła dzieło na tyle złożone, że występujące między „pułkownikami” rozbieżności miały charakter płynny. Oznacza to, że w obrębie grupy nie wytworzyły się żadne „podgrupy” wpływu. Był to rezultat akceptowania przez wszystkich „pułkowników” wytyczonych przez Komendanta generaliów projektowanej ustawy zasadniczej. Od początku prac nad rewizją konstytucji było wiadomo, że celem jest stworzenie ustroju, w którym zostałaby wzmocniona władza wykonawcza.

Trudno się zatem zgodzić z opinią Nowakowskiego, według którego na konferencji wykrystalizował się podział na „pragmatyków”: Świtalskiego, Matuszewskiego i Miedzińskiego, oraz „dogmatyków”: Podoskiego, Kozłowskiego i Sławka. Nowakowski uznał, że cel „pragmatyków” stanowiło przede wszystkim utrzymanie sprawowanej władzy, podczas gdy skupieni wokół Sławka „dogmatycy” opowiadali się za koncepcjami solidarystycznymi. Pogląd ten nie jest zasadny, ponieważ – najogólniej ujmując – cała grupa „pułkowników” była z jednej strony pragmatyczna, z drugiej nie wahała się przedstawiać oryginalnych koncepcji ideowo-programowych. Na tym tle występowały rozbieżności, ale wobec siły oddziaływania autorytetu Piłsudskiego nie przerodziły się one w rozłam. Prawdą jest jednak, że na czerwcowej konferencji z 1932 r. można się doszukiwać początków dekompozycji grupy „pułkowników”, ponieważ te pierwsze podziały w kolejnych miesiącach i latach zaczęły się nasilać[67].

Możliwe, że przyczyny dekompozycji można upatrywać w chęci nadmiernej emancypacji grupy „pułkowników” spod władzy Komendanta. Postacie identyfikowane z grupą nie były do tego gotowe wobec zarysowujących się wewnętrznych rozbieżności. Sporne kwestie szczegółowe „pułkownicy” omawiali we własnym gronie – bez udziału Piłsudskiego, co sprawiało, że Komendant nie mógł bezpośrednio i na bieżąco gasić potencjalnego zarzewia konfliktu.

Rozważania ideowo-programowe „pułkowników” o nowej konstytucji wymagały realizacji. Do tego konieczne było sprecyzowanie formy przemian ustrojowych. Do lata 1933 r. bliscy współpracownicy Komendanta nie podejmowali na łamach prasy zbyt wielu rozważań konstytucyjnych[68]. Trudno więc mówić o wejściu na drogę realizacji dotychczasowych ustaleń, ponieważ w dalszym ciągu nie było nawet wiadomo, czy celem „pułkowników” będzie gruntowna korekta konstytucji marcowej, czy stworzenie nowej ustawy zasadniczej. Z diariusza Świtalskiego wynika, że mimo uzgodnienia w czerwcu 1932 r. wielu kwestii szczegółowych grupa „pułkowników” nie miała jeszcze sprecyzowanego kierunku dalszych działań.

W okresie pełnienia funkcji premiera Prystor był gospodarzem spotkania z innymi „pułkownikami”: Sławkiem, Świtalskim oraz Beckiem. Na tym spotkaniu – zorganizowanym 18 stycznia 1933 r. – Prystor i Świtalski byli zgodni, że tezy konstytucyjne powinny zostać przyjęte przez komisję konstytucyjną jeszcze w trakcie ówcześnie trwającej sesji zwyczajnej. Dla „pułkowników” było to jednoznaczne z odłożeniem w czasie – do lata 1933 r. – zarówno akcji propagandowej na rzecz poparcia dla przemian ustrojowych, jak i przygotowania debat na forum Sejmu nad tezami konstytucyjnymi. Latem 1933 r. miała się odbyć sesja nadzwyczajna, do tego był to termin już po wyborze prezydenta (wcześniej kończyła się siedmioletnia kadencja Ignacego Mościckiego). Świtalski w diariuszu zapisał: „[Sławek], jak zawsze, reprezentował raczej kierunek odraczający zdefiniowanie rewizji konstytucji, goniąc za, według mego przekonania, mirażem, by oderwać się od dotychczasowej metody retuszowania konstytucji i poprawiania jej, a stworzenia jakiegoś innego aktu, który swoją prostotą i jasnością miałby wpływ na całe społeczeństwo, byłby przez to społeczeństwo zrozumiały i mógłby być przyjęty jako coś w rodzaju dekalogu państwowego życia”[69]. Słowa te unaoczniają, że dotychczas „pułkownicy” skłaniali się w większym stopniu w kierunku nowelizacji obowiązującej ustawy z marca 1921 r., a nie stworzenia nowej konstytucji. Wyjątkiem był Walery Sławek.

Na spotkaniu 18 stycznia 1933 r. stanowisko Piłsudskiego prezentował Prystor, który wcześniej rozmawiał na tematy konstytucyjne z Komendantem. Piłsudski nie rozstrzygał, czy ograniczyć się do nowelizacji, czy przystąpić do wypracowywania postanowień nowej konstytucji. Potwierdza to, że wcześniej brano pod uwagę przede wszystkim możliwość gruntownych przekształceń konstytucji marcowej, a dopiero pod wpływem Sławka zaczęto skłaniać się w kierunku inicjowania prac nad nową ustawą zasadniczą. Za pośrednictwem Prystora Komendant poddał pod rozwagę, czy nie powinno się dokonać ponownej prezydenckiej elekcji po wprowadzeniu przemian ustrojowych – tak żeby wybrać głowę państwa w zgodzie z nowym prawem. Piłsudski wiązał z tym przeprowadzenie nowych wyborów parlamentarnych[70]. „Pułkownicy” przyjęli to założenie z zamiarem jego realizacji. Symbolicznym przypieczętowaniem decyzji o tworzeniu nowej konstytucji, a nie jedynie nowelizowaniu istniejącej ustawy zasadniczej, było publiczne wystąpienie Sławka 6 sierpnia 1933 r. w Warszawie w ramach corocznego Zjazdu Legionistów Polskich[71]. Wcześniejsze mniej lub bardziej sprecyzowane rozważania ideowo-programowe „pułkowników” zostały w tym wystąpieniu skonkretyzowane. Tezy przedstawione na Zjeździe Legionistów Polskich stanowiły podstawę do wypracowania „dekalogu”, czyli rozdziału wstępnego nowej ustawy zasadniczej, na który złożyło się dziesięć pierwszych artykułów[72].

Duber zwrócił uwagę, że przemówienie nieformalnego przywódcy „pułkowników” było wyrazem definitywnego odrzucenia konstytucji marcowej[73]. Wprawdzie w wypowiedzi Sławka znalazł się fragment o pracy nad reformą konstytucji, ale w rzeczywistości decyzja o tworzeniu nowej ustawy zasadniczej już zapadła. W uchwalonej nowej konstytucji znalazła odzwierciedlenie większość postulatów zawartych w sierpniowym wystąpieniu, co potwierdza tezę o wejściu wówczas na drogę przygotowania nowej ustawy zasadniczej. Innych argumentów dostarczają wydarzenia, które nastąpiły po konferencji konstytucyjnej z czerwca 1932 r. Po tych obradach zmniejszyła się aktywność sejmowej komisji konstytucyjnej. Dalsze prace były prowadzone od kwietnia 1933 r. przede wszystkim przez kilkuosobowy zespół konstytucyjny BBWR[74], który tworzyli: Walery Sławek, Stanisław Car, Wacław Makowski, Bohdan Podoski, Ignacy Matuszewski, Tadeusz Schaetzel, Ignacy Czuma, Stefan Mękarski, Bogusław Miedziński oraz Wincenty Rzymowski. Byli to głównie „pułkownicy” lub – w mniejszym stopniu – osoby współpracujące z grupą. Zespół konstytucyjny podjął się stworzenia dziesięciu pierwszych artykułów nowej ustawy zasadniczej („dekalogu”). Tym samym już wiosną 1933 r. w grupie „pułkowników” przesądzono o powstaniu nowej konstytucji. Od początku czerwca do połowy lipca 1933 r. pozostałe artykuły ustawy zasadniczej zostały wypracowane przez Cara – we współpracy z Podoskim[75].

Prezydium Klubu BBWR dokonało – 1 sierpnia 1933 r. – zatwierdzenia najważniejszych rozstrzygnięć tekstu przyszłej ustawy zasadniczej[76]. Opracowania w formie całościowego projektu konstytucji na podstawie wcześniejszych rozważań ideowo-programowych „pułkowników” podjęli się Car i Podoski. Pracę nad tym projektem rozpoczęli w sierpniu 1933 r. w Spale, korzystając z zaproszenia prezydenta Mościckiego. Projektowi poświęcili miesiąc, co w konsekwencji między wrześniem a grudniem 1933 r. dało aż 12 spotkań grup konstytucyjnych BBWR, na których debatowano nad ustawą zasadniczą.

Podczas prac nad konstytucją „pułkownicy” ideowo czerpali od konserwatystów. Do postaci ze środowiska konserwatywnego związanego z obozem piłsudczyków, które wywarły największy wpływ na postanowienia nowej konstytucji, zaliczali się: Ignacy Czuma, Adam Piasecki, Maciej Starzewski, Kazimierz Władysław Kumaniecki, Alfred Ohanowicz oraz Wojciech Rostworowski. Piasecki i Starzewski byli żołnierzami Legionów – pierwszy należał też do POW. Ich współpraca z „pułkownikami” nie była jednak na tyle bliska, by mogli zostać zaliczeni do grupy. Przede wszystkim – mimo akcesu do formacji rządzącej – w wymiarze ideowym pozostali konserwatystami. Choć ich wpływ na końcowe postanowienia był istotny, to jednak nie miał decydującego znaczenia[77].

Zdaniem Jacka Srokosza decydujący wpływ na wypracowanie postanowień nowej ustawy zasadniczej wywarło środowisko prawników, z których pomocy wielokrotnie korzystali „pułkownicy”[78]. Nie zmienia to jednak faktu, że konstytucja stanowiła przede wszystkim dzieło grupy „pułkowników” – w szczególności Walerego Sławka, Stanisława Cara, Wacława Makowskiego i Bohdana Podoskiego[79]. Zwłaszcza Sławek, na którego oddziaływały idee konserwatywne, inspirował prawników obozu piłsudczykowskiego[80]. Wpływ tych inspiracji stał się na tyle duży, że na etapie prac konstytucyjnych zasadne jest nawet zaliczenie części środowiska prawników do grupy „pułkowników”. Dotyczy to Cara, Makowskiego i Podoskiego. Byli oni zafascynowani postacią Józefa Piłsudskiego. Podoski w okresie I wojny światowej brał nawet udział w działaniach POW, a później w wojnie polsko-bolszewickiej i tzw. buncie Żeligowskiego. Do tego grona „prawników-pułkowników” można zaliczyć jeszcze Kazimierza Ducha – postać mniej znaną, ale związaną z Piłsudskim zaangażowaniem w drużynach strzeleckich, działaniami w POW oraz pracą w Oddziale III Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. W II RP był on posłem na Sejm RP. W 1939 r. otrzymał awans na podpułkownika[81].

W połowie października 1933 r. ówczesny premier Janusz Jędrzejewicz trzykrotnie (15, 16 i 19) gościł u siebie Walerego Sławka, Aleksandra Prystora, Kazimierza Świtalskiego, Władysława Raczkiewicza, Stanisława Cara, Józefa Becka, Bronisława Pierackiego, Leona Kozłowskiego, Ignacego Matuszewskiego, Bogusława Miedzińskiego, Adama Skwarczyńskiego, Bohdana Podoskiego, Tadeusza Schaetzla i Wojciecha Stpiczyńskiego. Zdaniem Podoskiego został na tym spotkaniu omówiony „całokształt zagadnień konstytucyjnych ze szczególnym uwzględnieniem rozdziału wstępnego konstytucji, zakresu uprawnień i trybu wyboru Prezydenta Rzplitej, składu i uprawnień Senatu oraz zasad Statutu Legionu Zasłużonych”[82]. Podoski podał też, że jesienią 1933 r. odbyło się kolejne „zgromadzenie lokatorów”, na którym Prystor i Świtalski skrytykowali niektóre rozwiązania konstytucyjne proponowane przez Cara, takie jak przyznanie głowie państwa zbyt dużych prerogatyw godzących w monteskiuszowski trójpodział władzy. Reakcją Sławka było doprowadzenie do połączonego spotkania sejmowej i senackiej grupy konstytucyjnej BBWR, a więc grona szerszego niż grupa „pułkowników”. Sławek powiedział zaproszonym, że oczekuje anonimowego odniesienia się do uwag wobec koncepcji proponowanych przez Cara. Połączone grupy konstytucyjne BBWR uznały, że projekt Cara powinien pozostać w niezmienionej postaci[83]. Z powodu braku innych źródeł trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy rzeczywiście konieczne było zastosowanie takiego wariantu. Zarówno rozbieżności, jak i sposób ich rozstrzygnięcia były jednak zapowiedzią zbliżającego się procesu dekompozycji grupy „pułkowników”. Zwłaszcza że problemy, o których mowa, wystąpiły w okresie znacznego zaawansowania prac nad nową konstytucją. Rozstrzygnięcie rozbieżności między „pułkownikami” przez szersze grono piłsudczykowskich posłów i senatorów na pewno nie sprzyjało integracji „pułkowników”.

W ostatnim okresie prac nad nową konstytucją Sławek przedstawił koncepcję Legionu Zasłużonych. Była to elitarystyczna idea, która korzeniami sięgała tradycji nobilitacji z czasów Rzeczypospolitej szlacheckiej[84]. Legion Zasłużonych – w początkowym zamyśle Kadra Obywatelska – miał być w koncepcji Sławka tworzony przez wybitne jednostki wyłonione na podstawie kryterium moralnego. W artykule 2 projektu Legionu stwierdzono: „W poczet Legjonu Zasłużonych zaliczani będą obywatele, którzy w walce o niepodległość życia nie szczędzili, albo też dla wzmocnienia Państwa i jego obrony czynią więcej, niźli im to obowiązek obywatelski nakazuje, a honor własny z godnością Państwa zespalając, innym za przykład cnoty obywatelskiej służyć mogą”. Sławek przewidywał, że w Legionie Zasłużonych byłyby obecne też postacie odznaczone orderem Virtuti Militari i Krzyżem Niepodległości. Istniała również możliwość dołączenia do niego na mocy decyzji Senatu – podjętej na wniosek Komisji Kwalifikacyjnej Legionu Zasłużonych, utworzonej przez 15 senatorów, wskazanych przez izbę wyższą na trzyletnią kadencję. Dłuższa droga wiązałaby się z koniecznością uzyskania aprobaty wewnętrznych organów Legionu: Kapituły Głównej, Kapituły Wojewódzkiej i Sądów Honorowych. Zadaniem Legionu Zasłużonych miała być wybieralność Senatu. Przewidywano, że wszyscy senatorowie będą wchodzili w skład Legionu[85]. W ramach artykułu 3 projektu przyjęto: „Obywatele, zaliczeni w poczet Legjonu Zasłużonych za obowiązek sobie poczytywać mają: a/ w pracy na rzecz dobra zbiorowego nigdy nie ustawać, b/ doskonalić się w cnotach obywatelskich, c/ rozniecać i pogłębiać w sobie poczucie odpowiedzialności za swoje działania w służbie publicznej, d/ honoru strzec niezłomnie, e/ troskę o godność, rozwój i moc Państwa za pierwsze mieć sobie przykazanie. Za uchybienie tym obowiązkom – honorem i dobrym imieniem odpowiadać będą”. Oba cytowane artykuły były też obecne we wcześniejszym projekcie Kadry Obywatelskiej. Pragnieniem Sławka było stworzenie płaszczyzny działalności dla osób wyróżniających się pracą na rzecz dobra zbiorowego, oznaczającego dobro państwa. To w ramach Kadry/Legionu przewidywano podejmowanie decyzji o tym, co mieści się w ramach pojęcia „dobra zbiorowego”[86].

W dniu 5 grudnia 1933 r. zakończyła się praca grup konstytucyjnych BBWR. Projekt konstytucji powstał i znany był „pułkownikom”, o czym nie wiedziała opozycja. Do zmiany ustawy zasadniczej potrzebne było uzyskanie dwóch trzecich głosów przy obecności połowy ustawowej liczby posłów. Taką większością piłsudczycy nie dysponowali, trzeba więc było posłużyć się „trickiem”. Na 26 stycznia 1934 r. przewidziano dyskusję nad sprawozdaniem komisji konstytucyjnej dotyczącym wniosku Klubu BBWR, który zawierał zmiany ustawy zasadniczej. Tego dnia marszałek Sejmu poinformował posłów o zamieszczeniu w punkcie obrad sprawozdania komisji konstytucyjnej, która oficjalnie miała przedstawić, na jakim etapie znalazły się prace. W rzeczywistości była to pułapka zastawiona na opozycję, której dalsze postępowanie trafnie przewidzieli „pułkownicy”. Już wcześniej antysanacyjna opozycja bojkotowała prace nad projektem ustawy zasadniczej, dlatego jej politycy przed przejściem do punktu sprawozdawczego opuścili salę. Przedtem zaznaczyli, że wszystko, co zostanie przedstawione w Sejmie pod ich nieobecność, będą traktowali jako zbiór tez, a nie gotowy projekt. Uniemożliwiało to de facto uchwalenie tych tez jako nowej ustawy zasadniczej. Widocznie w przekonaniu opozycji problem został rozwiązany, ponieważ na sali sejmowej zdecydowano się pozostawić tylko polityka narodowej demokracji Stanisława Strońskiego, który pełnił funkcję obserwatora. Nie było to bezpodstawne założenie opozycji, ponieważ dotychczasowa ustawa zasadnicza z 1921 r. rozstrzygała, że wniosek o zmianę konstytucji powinien zostać podpisany przez minimum jedną trzecią ustawowej liczby posłów. Taki wniosek powinien też zostać zgłoszony przynajmniej na 15 dni przed poddaniem go pod dyskusję na forum izby niższej parlamentu[87]. Dotychczasowy „interpretator” konstytucji z 1921 r. postanowił jednak obejść te rozwiązania, czego opozycja nie przewidziała.

Tego samego dnia, czyli 26 stycznia, w czasie trwającej kilkanaście minut przerwy w obradach Sejmu Car poprosił Podoskiego, by ten skontaktował się ze Sławkiem w celu przedstawienia propozycji wykorzystania absencji opozycji do uchwalenia konstytucji. Nieformalny przywódca „pułkowników” zwołał w związku z tym spotkanie „pułkowników” w gabinecie marszałka Sejmu. Obecni byli Walery Sławek, Kazimierz Świtalski, Janusz Jędrzejewicz, Aleksander Prystor, Stanisław Car i Bohdan Podoski. Zebrani doszli do wniosku, że przyjęcie trybu nagłego pozwoli na uchwalenie konstytucji. Zależało na tym zwłaszcza Carowi. Przeciwny był Świtalski, który wolał znaleźć bardziej legalistyczną drogę prowadzącą do uchwalenia nowej konstytucji, ostatecznie jednak ustąpił[88]. Tym samym odstąpiono od normalnego sposobu procedowania[89]. Tezy konstytucyjne zgłoszono jako wniosek nagły. Przyjęcie tego rozwiązania wkomponowywało się we wcześniejsze działania grupy „pułkowników” oparte na „interpretacjach” Cara.

Przedłożone tezy konstytucyjne stały się artykułami nowej ustawy zasadniczej. Zmodyfikowano porządek dzienny obrad izby niższej parlamentu przez umieszczenie w nim głosowania nad przyjęciem nowej ustawy zasadniczej, dokonano też skrócenia postępowania legislacyjnego (zrezygnowano z pierwszego i drugiego czytania). Kiedy opozycja dowiedziała się o posunięciach piłsudczyków, było już za późno. Gdy jej posłowie wrócili na salę obrad, nowa konstytucja była uchwalona, a przybyłych przywitała pieśń legionowa: My, Pierwsza Brygada – odśpiewana przez członków Bloku[90]. Tym samym grupa „pułkowników” zrealizowała swój najważniejszy cel i odniosła największy z dotychczasowych sukcesów. W sposób symboliczny oddawała to pieśń legionowa ściśle związana z mitem założycielskim obozu piłsudczykowskiego, którego trzon stanowili „pułkownicy”. Przynajmniej na pierwszy rzut oka mogło się wydawać, że grupa odniosła bezapelacyjny sukces. Sytuacja ta spowodowała jednak nowe komplikacje. Wśród opinii publicznej mogło pojawić się przekonanie, że dokonano kolejnego – po 1926 r. – zamachu stanu.

Na spotkaniu z „pułkownikami” Sławkiem i Świtalskim 31 stycznia 1934 r. Piłsudski skrytykował sposób, w jaki uchwalono nową ustawę zasadniczą. Po raz kolejny okazało się, że z grupy „pułkowników” najbliższe Komendantowi stanowisko prezentował Świtalski, który już wcześniej zgłaszał zastrzeżenia dotyczące sposobu procedowania. W ocenie Piłsudskiego uchwalenie ustawy zasadniczej „dowcipem i trickiem nie jest zdrowe”. W związku z tym Komendant oczekiwał od „pułkowników” zatarcia negatywnego wrażenia, jakie wywołała ta forma zmian ustrojowych. Chciał podjęcia debaty konstytucyjnej w Senacie[91]. Izba wyższa miała wprowadzić do nowej ustawy zasadniczej poprawki, które potem ponownie trafiłyby do Sejmu. Komendant i Świtalski obawiali się, że w przeciwnym razie dojdzie do podważenia autorytetu niższej izby parlamentu. Nie chciał do tego dopuścić nie tylko Świtalski, ale także – jak pokazały późniejsze wydarzenia – inni „pułkownicy”. Piłsudski doradzał cierpliwość. Zalecił usunięcie z projektu konstytucji koncepcji Legionu Zasłużonych, za którą optował niezmiennie Sławek. Swoje stanowisko tłumaczył zasadnie: „Kryterium zasłużonych powszechnemu dobru nie da się absolutnie znaleźć. Nie wiadomo, który profesor, który artysta, który gospodarz miałby być zasłużonym, a który nie. Nie znajdzie się wspólnego kryterium nawet w jednym województwie, w jednym powiecie”[92]. Dla Sławka stanowiło to cios, z którym nieformalnemu przywódcy grupy „pułkowników” trudno było się pogodzić. Dlatego nie zrezygnował z rozwijania własnych koncepcji, chociaż rozumiał, że są pozbawione szans na realizację.

Jeszcze tego samego dnia, 31 stycznia, późnym wieczorem Sławek i Świtalski udali się na rozmowę z innymi „pułkownikami” – Jędrzejewiczem i Prystorem, którym zrelacjonowali przebieg rozmów z Komendantem. Prystor powiedział, że skoro koncepcja Legionu Zasłużonych jest zaawansowana, to powinna znaleźć odzwierciedlenie w nowej konstytucji. Przeciwnikiem tego rozwiązania był Świtalski, który jako argument wykorzystał zobowiązanie do lojalności wobec Komendanta, będące zawsze niepisanym konwenansem obowiązującym członków grupy „pułkowników”. Marszałek Sejmu stwierdził: „Komendant może łagodnie formułować swoje rady, ale może bardzo ostre konsekwencje wyciągnąć wtenczas, gdy się za Jego radami nie idzie”[93]. Świtalski zapewnił innych „pułkowników”, że dysponują wystarczającym czasem i możliwościami, by Sławek z honorem wycofał się z wcześniejszych deklaracji o rychłym zrealizowaniu idei Legionu, które firmował własnym nazwiskiem przed opinią publiczną. W żartobliwym tonie Świtalski zasugerował, że w kwestii odejścia od Legionu Zasłużonych oczekuje od pozostałych „pułkowników” takiej lojalności, do jakiej sam był zmuszony wcześniej – gdy od początku sprzeciwiał się elitarystycznym koncepcjom Sławka. Znamienna była rozmowa, do której doszło na ten temat między Świtalskim a Carem w kolejnym dniu – 1 lutego 1934 r. Świtalski powiedział wtedy Carowi: „Jeżeli się umie wycofać, to historycznie na pewno będzie to olbrzymim plusem, gdy wyjdzie na zewnątrz, że myśmy jako obóz przesadzili zarówno w sposobie tworzenia jakiejś mafii, mającej utrzymać régime, jak i w sposobie przeprowadzenia konstytucji przez Sejm, natomiast Komendant zatrzymał nas w naszym zapale i na bardziej spokojne i bardziej legalne formy nas nawrócił”[94]. Po raz kolejny ujawniło się znaczenie autorytetu Piłsudskiego, który zapobiegał już w wielu drobniejszych sprawach trwałym podziałom między „pułkownikami”. To, że istniało takie ryzyko, Świtalski niewątpliwie rozumiał, ponieważ Sławek i Prystor byli nestorami grupy – związanymi z Piłsudskim wieloletnią działalnością niepodległościową. Z tej działalności wynikał autorytet, jakim obaj cieszyli się wśród innych współpracowników Komendanta. Świtalski nie chciał sytuacji, w której mogliby dalej lobbować przeciwko wytycznej Piłsudskiego. Z tego powodu 1 lutego rozmawiał nie tylko z Carem, lecz także z Beckiem. Marszałek Sejmu poprosił ministra spraw zagranicznych, by działał na rzecz popierania lojalności wobec Komendanta wśród innych „pułkowników”. Beckowi doradził posługiwanie się w rozmowach z innymi „pułkownikami” argumentem o możliwych negatywnych konsekwencjach postępowania wbrew linii politycznej Komendanta oraz powołanie się na wspomnianą w rozmowie z Carem historyczną korzyść z konstytucji, ale i z autorytetu Piłsudskiego.

Do rozłamu nie doszło – w rzeczywistości był mało prawdopodobny. Niezależnie od tendencji Sławka i Prystora cała grupa „pułkowników” rozumiała, że brak lojalności wobec Komendanta podważa sens istnienia tworzonego przez nich środowiska. Ostatecznie Sławek odstąpił od koncepcji Legionu Zasłużonych 28 czerwca 1934 r. W projekcie konstytucji pozostawiono jedynie wzmiankę o idei zasługi[95]. Nie oznaczało to natychmiastowego wejścia w życie nowej konstytucji. „Pułkownicy” weszli na drogę wielomiesięcznych prac przygotowawczych. W dniu 16 stycznia 1935 r. Senat zdecydował o wprowadzeniu drobnych zmian w tekście projektu ustawy zasadniczej i przekazaniu go do Sejmu. Odbyło się to w zgodzie z obowiązującym prawem, ponieważ w Senacie poprawki uzyskały większość głosów (74 do 24)[96]. „Pułkownicy” próbowali uzyskać poparcie przynajmniej części opozycji, ponieważ nie posiadali większości dwóch trzecich w Sejmie, a wiedzieli, że powtórzenie „tricku” z 26 stycznia nie jest możliwe ze względu na wzmożoną czujność przeciwników politycznych[97].

Debatę nad sprawozdaniem komisji konstytucyjnej – poddającą analizie poprawki izby wyższej parlamentu – rozpoczęto 23 marca 1935 r. Przyjęcie zmian poparło 260 posłów, za odrzuceniem było 139. Niezależnie od protestów opozycji brakowało wymaganych dwóch trzecich głosów i poprawki zostały przyjęte. Wykorzystano w ten sposób niejednoznaczność zapisów konstytucji marcowej, ponieważ „pułkownicy” uznali, że wystarczy jedenaście dwudziestych głosów, a więc zwykła większość. Dokładnie miesiąc po przyjęciu poprawek – 23 kwietnia 1935 r. – pod tekstem nowej ustawy zasadniczej podpis złożył prezydent Ignacy Mościcki. Kolejnego dnia konstytucja została ogłoszona w Dzienniku Ustaw, co pozwoliło na wejście jej postanowień w życie[98]. Tym samym zyskała miano konstytucji kwietniowej.

Nie wchodząc w analizę szczegółowych postanowień konstytucji, należy zwrócić uwagę, że była ona odzwierciedleniem idei prezentowanych przez postacie identyfikowane z grupą „pułkowników”. Nowa konstytucja stanowiła zwieńczenie działań piłsudczyków, a zwłaszcza „pułkowników” – zmierzających do wprowadzenia przekształceń ustrojowych opartych na kryterium moralności[99]. Nastąpiło upragnione przez „pułkowników” zwiększenie uprawnień władzy wykonawczej. Prezydentowi powierzono „jedyną i niepodzielną władzę”, zaznaczając w konstytucji, że jest odpowiedzialny jedynie wobec „Boga i historji”. Zwiększono też znacznie uprawnienia Rady Ministrów, przyczyniając się do postulowanego od dawna usprawnienia techniki rządzenia. Od wejścia w życie nowej ustawy zasadniczej rząd z premierem na czele decydował o polityce państwowej. Nie był to przypadek – w 1929 r. rozpoczął się okres uważany za czas jawnych rządów „pułkowników”, którzy decydowali o kierunkach polityki kolejnych gabinetów. Utożsamiający się z ideą legionową „pułkownicy” po odzyskaniu niepodległości jej kontynuację upatrywali w idei pracy państwowej. Idea ta odnalazła odzwierciedlenie w nowej konstytucji, w której państwo uznano za największe dobro. Oddaje to pierwszych dziesięć artykułów konstytucji kwietniowej, czyli wspomniany już tzw. dekalog. W „dekalogu” w pierwszym artykule stwierdzono: „Państwo Polskie jest wspólnem dobrem wszystkich obywateli”. Od tego czasu to państwo miało się stać ośrodkiem kształtującym życie jego obywateli – choć nie w duchu totalitarnym. W ustawie zasadniczej zaznaczono, że państwo zapewnia swobodny rozwój społeczeństwu. Twórczość jednostki uznano za dźwignię życia zbiorowego. Wolności przyznawane przez państwo ograniczono „dobrem powszechnym”, stwierdzając: „Ani pochodzenie, ani wyznanie, ani płeć, ani narodowość nie mogą być powodem ograniczenia tych uprawnień”. Środki przymusu wobec społeczeństwa przewidywano jedynie w razie oporu. W ramach otwierającego konstytucję „dekalogu” zaakcentowano też znaczenie idei pracy na rzecz państwa, co sprawiało, że pierwszych dziesięć artykułów ustawy zasadniczej w sposób najpełniejszy odzwierciedlało koncepcje grupy „pułkowników”[100].

Równocześnie ujawniło się jednak jeszcze inne zjawisko. Wystąpiły ówcześnie już wyraźnie zauważalne przesłanki zapowiadające dekompozycję grupy „pułkowników”. Źródeł późniejszego rozbicia środowiska „pułkowników” można upatrywać właśnie w okresie przygotowań nowej ustawy zasadniczej – w szczególności od czasu czerwcowej konferencji konstytucyjnej z 1932 r. Ustawę zasadniczą z roku 1935, znaną jako konstytucja kwietniowa, podpisał nie tylko prezydent Mościcki, lecz także członkowie istniejącego wówczas trzeciego rządu Walerego Sławka. Nikt z postaci identyfikowanych z grupą – nawet wykazujący się wcześniej dużą przenikliwością Świtalski – nie spodziewał się, że gabinet Sławka, który złożył podpis pod największym dziełem bliskich współpracowników Komendanta, będzie ostatnim rządem „pułkowników”. Tym bardziej nikt nie mógł zakładać, że upragniona i długo wyczekiwana przez „pułkowników” konstytucja przyczyni się w istotny sposób do dekompozycji tworzonego przez nich środowiska.

„Pułkownicy” po śmierci Komendanta – rywalizacja o władzę

Postanowienia konstytucji kwietniowej grupa „pułkowników” opracowała z myślą o Józefie Piłsudskim. Wśród postaci identyfikowanych z grupą występowało przeświadczenie, że prawo stanowione nową ustawą zasadniczą będzie stwarzało ramy efektywnej działalności Komendanta. Dostrzegł to Władysław Pobóg-Malinowski, który wskazał, iż mankament ustawy zasadniczej z 1935 r. „tkwi w tym, że opracowywano ją w niektórych postanowieniach z myślą o Piłsudskim, dostosowywano ją do jego możliwości, tak, jak gdyby miał żyć długo jeszcze”[101]. Nadzieje te okazały się płonne – Komendant zmarł 12 maja 1935 r. o godzinie 20.45. Janusz Jędrzejewicz wspomina, że Piłsudski pozostawił „konstytucję zbudowaną według ustalonych przez siebie wytycznych i ekipę ludzi, którzy dzięki niemu przeszli przez «stage» pracy państwowej na najwyższym jej poziomie”[102]. Chodziło o grupę „pułkowników”, która wprawdzie zyskała doświadczenie w polityce, jednak po śmierci Piłsudskiego znalazła się w trudnym położeniu – wynikającym z postępującego procesu dekompozycji. Nie ujawniło się to bezpośrednio po 12 maja 1935 r., lecz stopniowo.

O tym, jak szczególną postacią dla całego obozu piłsudczykowskiego był Marszałek, świadczą słowa Janusza Jędrzejewicza: „I wówczas – tyle lat temu – i dziś, gdy te ostatnie rozmowy sobie przypominam, myślę o tym, jak mądrze, jak głęboko nas, swoich pomocników w prowadzonym przez niego dziele historycznym, uczył Komendant spraw państwa i rozumienia jego istoty. W pracy podziemnej przedwojennej, w akcji bojowej, w ogniu pierwszej wojny światowej, w ciężkich latach, gdy był naczelnikiem państwa, w czasach Sulejówka, w walkach majowych i aż do końca, poprzez zmagania się o lepszy ustrój państwowy, był zawsze naszym nauczycielem i przewodnikiem w tej najtrudniejszej i najbardziej w Polsce niepopularnej dziedzinie, jaką jest głęboka kultura państwowa. Na pewno nie zdążył tej nauki doprowadzić do końca. Jest to zresztą nawet dla tej miary człowieka, jakim był Piłsudski, rzecz nie do wykonania”[103]. Nauczycielem i przewodnikiem Komendant był przede wszystkim dla grupy „pułkowników” stanowiącej jego najbliższe otoczenie, dlatego to oni ze wszystkich sanatorów w największym stopniu odczuli brak autorytetu Józefa Piłsudskiego.

W grupie „pułkowników” istniało przeświadczenie o rychłym ustąpieniu z zajmowanego urzędu prezydenta Ignacego Mościckiego. Spodziewano się, że nową głową państwa zostanie Walery Sławek, będący ówcześnie premierem[104]. Przed śmiercią Piłsudski – odczuwający skutki pogarszającego się zdrowia – miał właśnie Sławka wskazać jako następcę Mościckiego. Na przełomie lutego i marca roku 1933, a więc w okresie poprzedzającym reelekcję Mościckiego, Piłsudski odbył z prezydentem rozmowę, w której stwierdził: „Sądzę, że gdy będziesz już zmęczony, to na twoje miejsce powinien przyjść Sławek”[105]. W słowach tych brakuje określenia terminu, ale zrozumiałe było, że przewidywanym momentem zmiany na urzędzie Prezydenta RP jest wejście w życie nowej konstytucji. Dowodzą tego słowa Jędrzejewicza, który zastanawiał się, czy „prezydent może automatycznie pozostać na swym stanowisku, na którym miał odgrywać bardzo różną od dawnej rolę, tym bardziej gdy sposób wyboru głowy państwa uległ radykalnej zmianie”[106]. Jędrzejewicz sądził, „że prezydentem powinien zostać Sławek”, ponieważ takie było życzenie Marszałka. Dodał też: „uważałem osobę Mościckiego za bardzo szczęśliwy wybór w okresie życia Piłsudskiego, jednak nie sądziłem, aby mógł sprostać nowym zadaniom kierowania Polską, w której zabrakło Piłsudskiego”[107]. Trudno przypuszczać, by w 1933 r. Piłsudski zakładał, że nie doczeka wejścia w życie nowej konstytucji. Nie zostawił wyraźnych dyspozycji ani spisanego testamentu politycznego, co oznacza, że mógł się spodziewać, iż Sławek obejmowałby prezydencki urząd pod jego patronatem[108]. Jędrzejewicz podał, że wiedział o wskazaniu przez Komendanta kandydatury Sławka. Twierdził, że wolę Piłsudskiego znali też Aleksander Prystor, Józef Beck, Tadeusz Schaetzel i kilka innych osób (również żona Piłsudskiego Aleksandra)[109]. Oznacza to, że w grupie „pułkowników” spodziewano się objęcia przez Sławka urzędu głowy państwa.

Odmienne spojrzenie prezentuje Paweł Duber, w którego ocenie w pierwszym okresie po śmierci Piłsudskiego sprawa prezydentury nie była jeszcze dla grupy „pułkowników” jednoznacznie rozstrzygnięta. Duber powołuje się na rozmowę Sławka i Świtalskiego w połowie lipca 1935 r. Świtalski zapytał wówczas Sławka, czy uważa za właściwe dalsze sprawowanie przez Mościckiego urzędu prezydenta. Nieformalny przywódca „pułkowników” odpowiedział, że raczej nie[110]. Zdaniem Dubera świadczy to o tym, że decyzja o ustąpieniu Mościckiego po wejściu w życie nowej konstytucji nie była jeszcze – do czasu rozmowy Sławka i Świtalskiego – rozstrzygnięta[111]. Jednak z uwagi na nieformalne mechanizmy działania Piłsudskiego i „pułkowników” ocena Dubera jest wątpliwa. Piłsudski przed śmiercią pozostawił w luźnej formie ustne wytyczne i spodziewał się, że zostaną zrealizowane w dogodnym momencie. Z takiego założenia wychodzili też „pułkownicy”. Problemem nie była interpretacja wskazań Komendanta, lecz moment ich realizacji. Zadając Sławkowi pytanie o zasadność dalszego pozostawania Mościckiego na prezydenckim stanowisku, Świtalski chciał się upewnić, czy Sławek jest gotowy do podjęcia starań o objęcie funkcji głowy państwa. Gdyby za życia Piłsudskiego nie został ustalony scenariusz przewidujący objęcie przez Sławka urzędu sprawowanego przez Mościckiego, to Świtalski nie zadawałby mu takiego pytania, ponieważ nie miałby do tego podstaw[112].

Mimo że w ostatnich miesiącach życia Piłsudskiego „pułkownicy” spodziewali się śmierci Komendanta, to jego zgon był dla nich szokiem. Jędrzejewicz, który o śmierci Piłsudskiego dowiedział się za pośrednictwem żony, zapisał: „Nie mogę ani nie potrafię opisać głębokiego wstrząsu, jakiego na tę wiadomość doznałem. Z niezmierną wyrazistością zdawałem sobie sprawę, że zamknęła się na zawsze jedna z najważniejszych – a być może i najpiękniejszych kart naszej historii, że zgon Komendanta oznacza wejście w jakąś mroczną i nieznaną przyszłość, w której brak będzie tego wielkiego, spokojnego zaufania, które obecność wśród nas Piłsudskiego wzbudzała. Do tego bardzo ciężkiego uczucia dołączył się ból innej natury zrozumiały dla każdego żołnierza, który traci ukochanego wodza. Sentymenty żołnierskie są silne i grać potrafią w człowieku bardzo potężnie”[113]. Utrata wodza miała szczególne znaczenie dla grupy „pułkowników”, stanowiąc zagrożenie jej zwartości. Piłsudski gwarantował integralność środowiska „pułkowników”. Jędrzejewicz zapisał, że w ciągu wielu lat miał okazję spotykać się z Piłsudskim, nie tylko na płaszczyźnie pracy państwowej, lecz także towarzyskiej. Podobne spotkania były przywilejem również innych „pułkowników”. Pozbawieni kontaktu z Komendantem „pułkownicy” znaleźli się w obliczu próżni, której nie potrafili wypełnić.

Teoretycznie mniej komplikacji wiązało się ze wskazaniem następcy Piłsudskiego na stanowisku Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Jędrzejewicz podaje, że w okresie bezpośrednio poprzedzającym śmierć Piłsudskiego doszło do spotkania w siedzibie redakcji „Gazety Polskiej”. Inicjatorem narady był Bogusław Miedziński, a wśród obecnych byli Ignacy Matuszewski, Adam Koc, Henryk Floyar-Rajchman oraz prawdopodobnie dyrektor naczelny Agencji Prasowej „Iskra” – płk Mieczysław Wyżeł-Ścieżyński. Zebrani namawiali Janusza Jędrzejewicza, uznając go za postać cieszącą się zaufaniem prezydenta, by odbył z Mościckim rozmowę na temat istotnych problemów polityki państwowej. Były minister WRiOP i premier zapisał, że zebrani „pułkownicy” uważali, iż prezydent powinien wskazać kandydata na stanowisko Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. „Pułkownicy” byli przeświadczeni, że wybór ten rozstrzygnie się między generałami – Edwardem Śmigłym-Rydzem a Kazimierzem Sosnkowskim. Zdaniem Jędrzejewicza zebrani woleli, by nowym generalnym inspektorem został Sosnkowski. Niewykluczone, że część „pułkowników” (na spotkaniu w redakcji „Gazety Polskiej” brakowało trzonu grupy: Sławka, Prystora i Świtalskiego) liczyła, że Jędrzejewicz będzie wpływał na prezydenta na rzecz kandydatury Sosnkowskiego. Jędrzejewicz nie chciał jednak podjąć inicjatywy przekonany, że Piłsudski już wcześniej uzgodnił z Mościckim kandydaturę Śmigłego-Rydza, a nie Sosnkowskiego[114].

Jędrzejewicz o śmierci Piłsudskiego dowiedział się jeszcze tego samego dnia, późnym wieczorem 12 maja. Od razu udał się na specjalne spotkanie z członkami rządu, które odbyło się w Prezydium Rady Ministrów. Następnie członkowie rządu „pułkowników” i Janusz Jędrzejewicz (niewchodzący w skład gabinetu Sławka) pojechali do Belwederu[115]. Piłsudski cenił talent dowódczy Śmigłego-Rydza, co wiedzieli wszyscy prominentni sanatorzy, którzy również doceniali generała[116]. Nie dziwi więc, że w nocy 12 maja decyzję o wyborze Śmigłego-Rydza na Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych podjęli wspólnie Mościcki i Sławek, a więc nieformalny przywódca grupy „pułkowników”. Zdaniem Pobóg-Malinowskiego kandydatura Śmigłego-Rydza była bardziej dogodna – zarówno dla Mościckiego, jak i Sławka. Wpływ na to miało ich przeświadczenie, że Śmigły-Rydz – w przeciwieństwie do Sosnkowskiego – nie będzie przejawiał ambicji politycznych z powodu braku talentu w tej dziedzinie[117]. Odmienną opinię przedstawił ppłk Adam Ludwik Korwin-Sokołowski, który uważał, że Sławek preferował kandydaturę Sosnkowskiego na Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych[118].

Stanowisko to byłoby więc tożsame z tym, jakie zajęła inna postać identyfikowana z grupą „pułkowników” – Janusz Jędrzejewicz. Były premier i minister WRiOP, będący jednym z uczestników spotkania w redakcji „Gazety Polskiej”, przyjął niechętnie nominację Śmigłego-Rydza: „Śmigły, jak tego byłem pewny, został generalnym inspektorem sił zbrojnych. Ciężkie dni płynęły ponurym szeregiem”[119]. Ówcześnie nie było jeszcze wiadome, że znaczenie Śmigłego-Rydza będzie się w szybkim tempie zwiększało i generał zacznie oddziaływać na politykę. Teoretycznie miało to uniemożliwić powierzenie gen. Tadeuszowi Kasprzyckiemu funkcji ministra spraw wojskowych w rządzie Sławka. Kasprzycki nie należał do „pułkowników”, ale w konsekwencji objęcia przez niego ministerialnego stanowiska Śmigły-Rydz nie musiał łączyć – tak jak Piłsudski – funkcji Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych i ministra spraw wojskowych.

Kordian Józef Zamorski w dzienniku pod datą 12 maja 1935 r. zapisał: „Opowiada mi Śmigły, że otrzymawszy awans, prosił Prezydenta [RP] o mianowanie Sosnkowskiego ministrem. Początkowo prezydent odmówił kategorycznie – po blisko półtorej godziny trwającej rozmowie zaczął skłaniać się do tej propozycji, kiedy [Walery] Sławek, przyszedłszy, kategorycznie się temu sprzeciwił. [Prezydent RP] określając, że jeśli ma wybierać między Sławkiem i Sosn[kowskim], nie poświęci Sławka – zwłaszcza że sam niechętnie by widział Sosn[kowskiego] na stanowisku min[istra] spraw wojs[kowych], pamiętając jego nonszalancki stosunek do pracy na tym stanowisku w czasach wojny”[120]. Cztery dni później Zamorski przedstawił informacje, jakie uzyskał od Edwarda Śmigłego-Rydza, którego tego dnia odwiedził: „Prezydent RP proponował mu objęcie Inspektoratu Armii łącznie z Ministerstwem Spraw Wojsk[owych]. Śmigły[-Rydz] odmówił, proponując na to stanowisko, tj. ministra [spraw wojskowych], Sosnkowskiego – mimo zasadniczo odmownego stanowiska Prezydent zaczął się skłaniać ku temu, kiedy [Walery] Sławek wszystko przeciął – niemniej jednak Sosnkowski, niewątpliwie wiedząc o tym niezwłocznie prawie po mianowaniu, bo w rannych godzinach, zameldował się u Śm[igłego][-Rydza] z wyrazami całkowitej lojalności”[121]. Przyjęcie tej wersji wydarzeń z jednej strony świadczyłoby o tym, że Mościcki nie uznawał Śmigłego-Rydza za zagrożenie dla jego pozycji w państwie. Z drugiej strony jest to kolejna relacja źródłowa dowodząca rzekomo niechętnego stosunku Sławka do Sosnkowskiego. Nie jest wykluczone, że Sławek był niechętny zarówno wobec Śmigłego-Rydza, jak i Sosnkowskiego. Śmigły-Rydz był jednak postrzegany jako kandydat namaszczony przez Piłsudskiego na generalnego inspektora – poza tym miał poparcie głowy państwa. Możliwe więc, że nieformalny przywódca „pułkowników” zmierzał do tego, by przynajmniej na stanowisku ministra spraw wojskowych znalazła się postać o mniejszych ambicjach politycznych i niezależności w podejmowanych decyzjach. Kasprzycki spełniał te kryteria w większym stopniu niż Sosnkowski. Zwraca też uwagę fakt, że bezpośrednio po śmierci Piłsudskiego prezydent Mościcki był ukierunkowany na zachowanie pełnionego urzędu, ale przy jednoczesnym wypracowaniu modus vivendi w relacjach z Walerym Sławkiem jako premierem. Świadczyła o tym wzmianka Zamorskiego o braku gotowości do „poświęcenia” Sławka, a więc jego ewentualnej dymisji w konsekwencji obecności w rządzie niechcianej kandydatury Sosnkowskiego.

W praktyce to Śmigły-Rydz przejawiał rosnące ambicje polityczne, co Piotr Stawecki rozpatrzył w szerszym kontekście. Jego zdaniem po śmierci Józefa Piłsudskiego wojskowi w obozie piłsudczykowskim zaczęli dążyć do uzyskania wpływu na politykę, od której byli przez Komendanta izolowani. Stawecki zauważył, że czynili to, mając początkowo poparcie grupy „pułkowników”, która nie upatrywała w nich potencjalnego zagrożenia politycznego[122]. Śmigły-Rydz przyspieszył dekompozycję grupy „pułkowników”. Stanowiło to konsekwencję politycznych aspiracji generała. Kilka dni po uroczystościach pogrzebowych Piłsudskiego (13–18 maja 1935 r.) Jędrzejewicz podjął starania o spotkanie ze Śmigłym-Rydzem – oficjalnie w celu pogratulowania generałowi objęcia stanowiska Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych[123]. W rzeczywistości Jędrzejewicz chciał poznać zamierzenia nominata – liczył na sondowanie gruntu politycznego. Do tego spotkania jednak nie doszło. Śmigły-Rydz w telefonicznej rozmowie z Jędrzejewiczem podał jako pretekst wyjazd do Wilna. Mimo zapewnienia, że zadzwoni, by zaproponować termin przyszłego spotkania, nie uczynił tego[124]. Był to sygnał, że Śmigły-Rydz będzie dążył do niezależności w dalszym postępowaniu, a stanowisko generalnego inspektora sprzyjało tym zamierzeniom. „Pułkownicy” nie przewidywali konfliktu ze Śmigłym-Rydzem, ponieważ zakładali, że ograniczy swą aktywność do spraw Wojska Polskiego. Z tego powodu grupie „pułkowników” trudno było zaakceptować polityczne ambicje Śmigłego-Rydza[125]. Generał miał oparcie w Wojciechu Stpiczyńskim, któremu najbliżej było do piłsudczykowskiej lewicy. Stpiczyński był niechętny wobec Sławka, ponieważ obwiniał nieformalnego przywódcę grupy „pułkowników” o utratę w 1929 r. funkcji redaktora „Gazety Polskiej”. Aktywnie zaangażował się w działania na rzecz poszukiwania wśród piłsudczyków poparcia dla Śmigłego-Rydza[126] (z czasem do otoczenia Śmigłego-Rydza przylgnęło miano „obozu GISZ” od funkcji, jaką sprawował generał). Zdecydował się także aktywnie utwierdzać prezydenta Mościckiego w przekonaniu, że powinien pozostać głową państwa[127].

Uzgodnienie przez Mościckiego i Sławka kandydatury Śmigłego-Rydza wskazuje na szczególne znaczenie w państwie, jakie posiadał nieformalny przywódca grupy „pułkowników”. W świetle postanowień konstytucji kwietniowej Mościcki miał znaczne uprawnienia – mimo to liczył się ze Sławkiem. Nie chodziło tylko o to, że był on ówcześnie prezesem Rady Ministrów. Miał sojuszników w postaci grupy „pułkowników”, a całe środowisko piłsudczyków wiedziało, że pozostawał w najbliższych relacjach z Piłsudskim. Chyba ten czynnik – pamięć o zaufaniu, jakim Sławek był darzony przez Komendanta – sprawiał, że status nieformalnego przywódcy grupy „pułkowników” wydawał się pozornie niezagrożony. Wśród stanowiących zaplecze Sławka „pułkowników” – w okresie przygotowywania nowej konstytucji – ujawniły się rozbieżności, ale w dalszym ciągu środowisko to było zwarte i gotowe do udzielenia poparcia ówczesnemu premierowi. Nieprzypadkowo gabinet Sławka był jednym z rządów „pułkowników”, a w pierwszych miesiącach po śmierci Piłsudskiego nikt nie spodziewał się, że będzie to ostatni gabinet tworzony przez grupę.

Na posiedzeniu Rady Gabinetowej (a więc w obecności innych „pułkowników”) 20 maja 1935 r. Sławek powiedział: „Musimy zastanowić się nad nową sytuacją, jaka się wytworzyła po śmierci Marszałka Piłsudskiego. Czuliśmy się jego podkomendnymi. To dawało nam duże ułatwienie pracy. Jego autorytet dawał nam posłuch w społeczeństwie, a dla siebie mieliśmy przeświadczenie, że najważniejsze zagadnienia państwowe on ma w swojej pieczy. Ten stan rzeczy uległ zmianie”. Znamienna jest dalsza część wypowiedzi Sławka, z której wynikała chęć odejścia od dotychczasowego modelu sprawowania władzy: „Pragnę ostrzec Panów przed pewnymi niebezpieczeństwami, które możemy nieopatrznie spowodować. Już w przewidywaniu zbliżającej się katastrofy ujawniły się próby naradzenia się z przyjaciółmi nad tym, co wtedy nastąpi. Były one objawem naszego niepokoju, ale mogły wprowadzić na drogi niebezpieczne. Naradzanie się choćby z bliskimi przyjaciółmi nie tylko uprawnia, ale i pobudza do tego, by się tworzyły i ciągle naradzały między sobą nad losami Państwa różne grupy ludzi – zarówno naszych przyjaciół, jak i naszych przeciwników. Powstanie różnych projektów i uwag na temat, jak należy Państwem rządzić, mogłoby tylko powiększyć chaos. Na to pozwolić nie możemy”. Jako receptę na te zagrożenia Sławek widział przestrzeganie konstytucji. Premier postanowił dać przykład – stawiając do dyspozycji prezydenta rząd[128]. W ten sposób uznał uprzywilejowaną pozycję głowy państwa, którą normowały postanowienia ustawy zasadniczej z kwietnia 1935 r. Z drugiej strony było to wskazanie, by zgodnie z oczekiwaniami grupy „pułkowników” zrezygnował z pełnienia urzędu Prezydenta RP. Zgłoszenie dymisji było zabiegiem celowym, premier nie spodziewał się, by prezydent nie dopuścił do kontynuacji prac rządu „pułkowników”. Nie pomylił się, ponieważ gabinet Sławka utrzymał się wówczas[129]. Oczekiwał jednak, że w konsekwencji przestrzegania konstytucji kwietniowej Rada Ministrów będzie realnym ośrodkiem decyzyjnym[130]. Mankamentem przyjętego przez Sławka założenia o konieczności przestrzegania postanowień nowej ustawy zasadniczej była ugruntowana w obozie piłsudczykowskim tendencja do instrumentalnych działań wobec prawa oraz ustroju[131].

Prezydent opierał się na odmiennych niż Sławek przesłankach i inaczej interpretował wskazanie Piłsudskiego, dlatego pozostał na urzędzie. Zdaniem Janusza Jędrzejewicza prezydent Mościcki: „Uznając bez zastrzeżeń autorytet Piłsudskiego, był nadzwyczaj lojalny wobec niego i podporządkowywał mu się całkowicie. Dość wspomnieć, że wszyscy pomajowi premierzy w pierwszej mierze Marszałkowi zawdzięczali swe stanowisko. Dopiero później, po jego zgonie, Prezydent przez czas jakiś zaczął uważać siebie za czynnik decydujący, zanim rosnące stanowisko Śmigłego, opierającego się o wojsko, nie zmniejszyło w bardzo znacznej mierze jego możliwości”. Jędrzejewicz sugerował, że polityczne ambicje Mościckiego rozbudzały pochlebstwa jego otoczenia. Podobną ocenę przedstawił ks. prof. Bronisław Żongołłowicz: „Prezydent Mościcki w myśl Marszałka [Piłsudskiego] miał ustąpić po Sejmie nowym i Senacie. Po śmierci Marszałka prezydent sondował, czy byłby wybrany, gdyby się zrzekł. Była i jest tu silna opozycja. Prezydent wiedział, że może nie być wybrany. W razie ponownego wyboru byłby do r. 1942, teraz ma prawo zostać do r. 1940. Zdecydował zostać, nie zrzekać się. To w znacznej mierze wpływ otoczenia, które Prezydenta inspiruje, nadużywa…”[132].

Mimo ujawniających się ambicji Mościckiego do lata 1935 r. pozycja Sławka była jeszcze niezagrożona. Zdaniem Janusza Jędrzejewicza: „lato 1935 roku stanowiło apogeum popularności Sławka w BBWR dzięki formalnemu uchwaleniu konstytucji, przyjętej przez wszystkich piłsudczyków entuzjastycznie, co było zarówno ostatecznym wypełnieniem zadań, dla których BBWR został powołany do życia, jak i osobistym tryumfem Sławka, który, co nie było tajemnicą dla świata politycznego, tak znaczny miał wpływ na jej opracowanie”[133]. Sławek nie wykorzystał sytuacji i nie zainicjował szerszej akcji na rzecz odsunięcia Mościckiego od władzy. Zamiast tego poświęcił się przygotowywaniu nowej ordynacji wyborczej oraz kierował uwagę w stronę zbliżających się wyborów do Sejmu i Senatu, ponieważ upływała pięcioletnia kadencja parlamentu wyłonionego w wyborach z roku 1930[134].

Nową ordynację wyborczą wprowadzono 8 lipca 1935 r. Mogło się wydawać, że był to kolejny – po uchwaleniu konstytucji kwietniowej – istotny sukces grupy „pułkowników”. Nie jest to prawdą, ponieważ nowa ordynacja była przede wszystkim efektem zabiegów Walerego Sławka i Leona Kozłowskiego. Nie odpowiadała wszystkim postaciom identyfikowanym z grupą „pułkowników” – np. jej entuzjastą nie był Świtalski. W nowej ordynacji nastąpiło odejście od zasady proporcjonalności, co oznaczało przejście od pięcio- do czteroprzymiotnikowego prawa wyborczego. W praktyce nowa ordynacja wyeliminowała ugrupowania antysanacyjne z polityki parlamentarnej, co stanowiło rezultat postanowienia o głosowaniu na wybranych kandydatów, a nie na listy partyjne. Tym samym decydujące znaczenie przyznano organowi ustalającemu kandydatury do parlamentu. Podczas wyborów do Sejmu takim organem były zgromadzenia okręgowe[135]. W intencji Sławka, w konsekwencji miało nastąpić zwiększenie oddolnej inicjatywy społeczeństwa w zakresie tworzenia list wyborczych do parlamentu. To się jednak nie powiodło, ponieważ główną rolę przejęła administracja państwowa, co było efektem podległości zgromadzeń okręgowych wobec komisarzy wskazywanych przez ministra spraw wewnętrznych[136].

Sceptyczna wobec nowej ordynacji wyborczej była nie tylko zmarginalizowana już opozycja, lecz także skrzydła obozu piłsudczykowskiego. W relacjach z sanacyjną lewicą i liberałami „pułkownicy” już wcześniej nie potrafili znaleźć wspólnego języka. Przeciwnikiem ordynacji z lipca 1935 r. był zwłaszcza przewodniczący Związku Związków Zawodowych Jędrzej Moraczewski prezentujący poglądy socjalistyczne. Moraczewski uważał, że forsowana przez nieformalnego przywódcę „pułkowników” ordynacja prowadziła do „eliminacji z terenu sejmowego robotników”, dlatego wezwał zasiadających w izbie niższej parlamentu polityków związanych z ZZZ do jej odrzucenia w głosowaniu. Stanowisko Moraczewskiego korespondowało z negatywnym stosunkiem całej lewicy piłsudczykowskiej, która była dobrze zorganizowana[137].

Forsując nową ordynację wyborczą, Sławek wykorzystał znaczny kapitał polityczny, jakim dysponował po śmierci Piłsudskiego. Zamiast wyzyskać sprzyjającą koniunkturę do objęcia urzędu Prezydenta RP, za priorytetowe uznał przygotowanie nowej ordynacji wyborczej i wyborów parlamentarnych, które zaplanowano na 8 (Sejm) i 15 (Senat) września 1935 r. Sławka tak bardzo pochłaniały te przygotowania i tak bardzo był na nich skoncentrowany, że inni „pułkownicy” odnosili wrażenie, jakby zaraz miał zadzwonić do Piłsudskiego z prośbą o wskazówki[138]. Uważał, że zostanie głową państwa po wrześniowych głosowaniach. Przekonania tego nie zmieniły sugestie innych członków grupy. W rezultacie działań Sławka zwartość „pułkowników” stawała się coraz bardziej powierzchowna. Wewnętrzne procesy dekompozycyjne zaczęły się pogłębiać, a upływający czas działał na korzyść przeciwników politycznych.

Janusz Jędrzejewicz opowiadał się za wywarciem presji na Mościckiego, by ten doprowadził do „zebrania lokatorów”. Wówczas nastąpiłaby dyskusja nad zagadnieniem prezydentury[139]. Jędrzejewicz spodziewał się, że większość byłych premierów wpłynęłaby na decyzję Mościckiego o ustąpieniu z urzędu prezydenckiego. W drugim etapie przewidywał organizację spotkania „notabli”, a więc „czynnych polityków naszego obozu” – razem z postaciami reprezentującymi Wojsko Polskie. Wśród wojskowych przewidywał obecność Śmigłego-Rydza, Sosnkowskiego oraz ewentualnie jeszcze jakiegoś generała. Za właściwe uważał Jędrzejewicz, by na spotkaniu tego gremium doprowadzić do zaprezentowania niepisanego testamentu Piłsudskiego, za jaki uważał wskazanie na Sławka jako następcę Mościckiego. Do realizacji scenariusza Jędrzejewicza nie doszło, ponieważ przeciwny temu był Sławek. Nieformalny przywódca „pułkowników” był niechętny zwoływaniu „zgromadzenia lokatorów”, ponieważ uważał, że inicjatywa w tej sprawie należy do głowy państwa. Sławek krytycznie odniósł się także do pomysłu spotkania „notabli”, co stanowiło naturalną konsekwencję jego sprzeciwu wobec kształtowania się niekonstytucyjnych gremiów decyzyjnych. Zdaniem Jędrzejewicza postępowanie Sławka dowodziło tego, że z niechęcią myślał o objęciu urzędu Prezydenta RP[140]. Jeżeli było inaczej, to znaczy, że ujawniła się jego krótkowzroczność, ponieważ odkładając w czasie rozgrywkę z Mościckim, osłabił własne możliwości. Nie wykorzystał dobrej koniunktury, jaką stwarzał pierwszy okres po uchwaleniu nowej konstytucji, która w dużej mierze była jego dziełem. Mimo wyeliminowania elitarystycznych koncepcji w konstytucji kwietniowej w postaci Legionu Zasłużonych piłsudczycy rozumieli, że uchwalenie ustawy zasadniczej z 1935 r. stanowiło sukces grupy „pułkowników”, a w szczególności jej nieformalnego lidera. Jednak nieumiejętna polityka Sławka rozpoczęła rozpad grupy „pułkowników”, a w konsekwencji dekompozycję całego obozu piłsudczykowskiego.

Pisząc o ewentualnym zwołaniu zebrania „notabli”, Jędrzejewicz wskazał, że Sławek miałby nie tylko zwolenników, lecz także przeciwników. W ocenie Jędrzejewicza, przeciwnicy Sławka ustąpiliby jednak wobec przedstawienia jego prezydenckiej nominacji jako realizacji woli Komendanta. Znamienne jest, że do potencjalnych przeciwników Jędrzejewicz zaliczył Śmigłego-Rydza, ale również Miedzińskiego i Matuszewskiego, a więc dwie postacie identyfikowane z grupą „pułkowników”[141]. Nie jest istotne, czy Miedziński i Matuszewski wycofaliby się z zajmowanego pod presją pozostałych „notabli” stanowiska. Zwraca uwagę wejście grupy „pułkowników” w proces otwartej dekompozycji. Jędrzejewicz wcześniej dostrzegał, że wśród uczestników spotkania w redakcji „Gazety Polskiej”, a więc nie tylko u Miedzińskiego i Matuszewskiego, ale i Koca oraz Floyar-Rajchmana, były widoczne tendencje do wciągnięcia do polityki osób z kręgu dowódców Wojska Polskiego. Na tym spotkaniu Jędrzejewicz odniósł też wrażenie, że zebrani byli zainteresowani wyborem Sosnkowskiego, a nie Śmigłego-Rydza na stanowisko Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Nietrudno więc zauważyć zmianę stanowisk Miedzińskiego i Matuszewskiego, która dokonała się w stosunkowo krótkim czasie. Przyczyną było nie tylko to, że szansę oparcia się na polskiej armii dostrzegali w porozumieniu ze Śmigłym-Rydzem. Do tego dochodziły błędy popełniane w polityce przez Sławka[142]. Krytyczny wobec rzeczywistości politycznej po śmierci Józefa Piłsudskiego był gen. Gustaw Orlicz-Dreszer. Mimo to oficjalnie nie występował przeciwko Edwardowi Śmigłemu-Rydzowi. Jego sprzeciw – zdaniem Przemysława Olstowskiego – miał charakter „kawiarniany”[143]. Ta postawa przyniosła korzyści. Autor ten stwierdził: „W lipcu 1936 r., na tydzień przed tragiczną śmiercią, mianowany został mocą prezydenckiego dekretu inspektorem obrony powietrznej państwa, zachowując piastowane dotąd stanowisko inspektora armii, co, biorąc pod uwagę faktyczną i formalną podległość ministra spraw wojskowych Kasprzyckiego generalnemu inspektorowi, czyniło z Dreszera drugą osobę w wojsku po Śmigłym”[144]. Orlicz-Dreszer pozyskał przychylność zarówno ze strony Śmigłego-Rydza, jak i prezydenta Mościckiego[145].

Odsuwanie się od Walerego Sławka części „pułkowników” przeczy tezie Jerzego M. Nowakowskiego o tym, że w lipcu 1935 r. świadectwa dekompozycji nie były jeszcze widoczne[146]. Przez odwołanie do Śmigłego-Rydza część „pułkowników” przedłożyła ideę wodzostwa, ignorując postulat Sławka, by rządy w państwie oprzeć na organach konstytucyjnych. Sławek i lojalni wobec niego „pułkownicy” uważali uchwalenie konstytucji za równoznaczne z zakończeniem sanacji państwa – opartej na wartościach moralnych. Stąd wziął się postulat ścisłego przestrzegania nowej ustawy zasadniczej. Śmigły-Rydz i jego otoczenie w praktyce uznali natomiast za ważniejsze postulaty zjednoczenia i konsolidacji narodu[147]. Klarująca się nowa sytuacja stwarzała przed Śmigłym-Rydzem perspektywę awansowania go na najważniejszy autorytet w państwie po śmierci Piłsudskiego[148]. Sławek nie tylko sprzeciwiał się wychodzeniu poza ramy nakreślone przez konstytucję kwietniową, lecz także nie dopuszczał możliwości wykreowania jednostkowego autorytetu na miarę Komendanta. W 1935 r. jeszcze do tego nie doszło – Śmigły-Rydz nie rozpoczął otwartej rywalizacji ze Sławkiem i pozostałą przy nim częścią grupy „pułkowników”. Generał zajął wyczekujące stanowisko wobec rywalizacji Sławka i Mościckiego, która stopniowo nabrała rozmachu.

Prezydent Mościcki nie zamierzał oczekiwać na posunięcia Sławka, dlatego w rozgrywce o urząd głowy państwa wyszedł z własną inicjatywą. W słuszności postępowania był utwierdzany przez najbliższe otoczenie – przede wszystkim Eugeniusza Kwiatkowskiego, który prawdopodobnie inspirował posunięcia Mościckiego. W lipcu 1935 r. Mościcki udekorował Sławka najwyższym odznaczeniem państwowym – Orderem Orła Białego. Odznaczeni zostali również inni „pułkownicy” – Stanisław Car, Wacław Makowski, Aleksander Prystor, Kazimierz Świtalski i Janusz Jędrzejewicz otrzymali wielką wstęgę Polski Odrodzonej. Mościcki przyznał też komandorię z gwiazdą tego orderu Bohdanowi Podoskiemu, Mikołajowi Dolanowskiemu i Krzysztofowi Siedleckiemu[149]. Wszyscy odznaczeni zostali następnie zaproszeni przez prezydenta na okolicznościową uroczystość przy węgrzynie, która stanowiła okazję do luźniejszych rozmów. Nie podniesiono jednak kwestii prezydentury, a czas działał na niekorzyść Sławka. Prezydentowi przychylne było środowisko piłsudczykowskiej lewicy i liberałów – tradycyjnie wrogie Sławkowi i innym postaciom identyfikowanym z grupą „pułkowników”.

Nowakowski stwierdził, że czynnikiem osłabiającym „pułkowników” w tym okresie była zarówno niechęć innych skrzydeł obozu piłsudczykowskiego, jak i skutki światowego kryzysu gospodarczego. W polskich realiach, z dominującym rolnictwem, kryzys trwał dłużej i w 1935 r. dopiero ustępował. Poczucie niezadowolenia wynikało z negatywnej oceny przez część piłsudczyków deflacyjnej polityki, z jaką była kojarzona grupa „pułkowników”. Doskwierał też brak skutecznego programu walki z kryzysem[150]. Można się zastanawiać, w jakim stopniu wynikało to z błędów „pułkowników”, a w jakim było rezultatem obiektywnych trudności. Skutki recesji ekonomicznej, która największe żniwo zebrała w pierwszej połowie lat trzydziestych, dotknęły wszystkie państwa na świecie o kapitalistycznej strukturze gospodarczej. Państwo polskie od początku zmagało się ze złą koniunkturą, która jedynie okresowo ulegała poprawie. Nie dziwi więc wolne tempo, w jakim przezwyciężano w Polsce skutki światowej recesji.

W kwestiach gospodarczych Mościcki ulegał etatystycznym koncepcjom Kwiatkowskiego, którym drogę realizacji miało otworzyć pozostanie prezydenta na dotychczasowym urzędzie. W sierpniu 1935 r. Mościcki udzielił wywiadu Konradowi Wrzosowi. Wywiad najpierw pojawił się w radiu, a następnie na łamach prasy. Z rozmowy wynikało, że Mościcki czuje się najstarszym piłsudczykiem. Prezydent stwierdził: „Zazwyczaj robię to, co jest potrzebne państwu. Jedynie pod tym kątem widzenia mogę też uczynić jakieś kroki w przyszłości”[151]. Był to sygnał chęci kontynuowania misji na dotychczasowym urzędzie. W kolejnym miesiącu, 6 września, a więc dwa dni przed głosowaniem do Sejmu, Mościcki doprowadził – niewykluczone, że z inicjatywy Kwiatkowskiego – do wspomnianego spotkania ze Świtalskim. W dniu 16 września odbyło się na Zamku spotkanie Mościckiego z „pułkownikami”: Walerym Sławkiem, Kazimierzem Świtalskim, Aleksandrem Prystorem i Januszem Jędrzejewiczem, a więc z urzędującym premierem oraz jego poprzednikami. Zebrani obradowali nad zagadnieniem nominacji 32 senatorów przez głowę państwa. Prezydent miał także poruszyć z grupą „pułkowników” sprawę zmiany składu Rady Ministrów. Podobno już wtedy – zdaniem socjalistycznego „Robotnika” – realne było powierzenie stanowiska premiera Marianowi Zyndramowi-Kościałkowskiemu[152].

Jednak Mościcki liczył, że nowym premierem zostanie Świtalski. Z tego powodu istotniejsze znaczenie miała kolejna rozmowa w cztery oczy między prezydentem i Świtalskim, do której doszło w Spale 22 września 1935 r. Mościcki zapytał byłego marszałka Sejmu, czy rozmawiał już ze Sławkiem w sprawie rezygnacji ze stanowiska prezesa Rady Ministrów. Dowodzi to tego, że Mościcki uważał za korzystne, by Sławek podał się do dymisji. Rozumiał, że stanowisko premiera stanowi gwarancję określonych wpływów i daje możliwość obrony w wewnętrznej rozgrywce w obozie piłsudczykowskim. Osłabienia wpływów Sławka Mościcki upatrywał zapewne w pierwszej kolejności w pozbawieniu go funkcji premiera. Potwierdza to rozmowa ze Świtalskim, w której Mościcki zapowiedział, że nie zamierza rezygnować z urzędu Prezydenta RP. Po upływie trzech dni – 25 września – zapytał Świtalskiego, czy zechciałby zostać nowym premierem. Prezydent zaproponował też kandydaturę Kwiatkowskiego na stanowisko wicepremiera, z wyraźnym przeznaczeniem do spraw gospodarczych. Wówczas Kwiatkowski objąłby w rządzie Świtalskiego także stanowisko ministra skarbu i w rezultacie decydowałby o całokształcie polityki gospodarczej rządu[153].

Mościcki nie chciał w nowym rządzie nie tylko Sławka, lecz także innych postaci identyfikowanych z grupą „pułkowników”. W rozmowie ze Świtalskim wyraził nadzieję na zmianę na stanowisku ministra WRiOP, którym dotychczas był Wacław Jędrzejewicz[154]. Prezydent uważał, że potrzebny jest ktoś wpływający na wychowanie młodzieży przez rozwój harcerstwa. Zdaniem Świtalskiego Mościcki miał na myśli wojewodę śląskiego Michała Grażyńskiego. Prezydent wypowiedział się też nieprzychylnie o dotychczasowym ministrze przemysłu i handlu – Floyar-Rajchmanie. Nie próbował jednak usunąć z rządu Becka. Wiedział, że ma on silną pozycję – gwarantowaną autorytetem Piłsudskiego, i sam również doceniał Becka. Pozycja ministra spraw zagranicznych była na tyle mocna, że mimo bliskich kontaktów z przeżywającą kryzys grupą „pułkowników” Beck stał się jedną z najważniejszych osób w państwie[155]. Również 25 września, w osobnej rozmowie, prezydent zaproponował Sławkowi podanie się do dymisji. Zapowiedział jednak regularne konsultacje z nim w sprawach politycznych.

Próba nawiązania bliskiego kontaktu ze Świtalskim nie była przypadkowa. Mościcki dążył do rozbicia grupy „pułkowników”. Świtalski, mimo że krytyczny wobec Sławka, nie zbliżył się do Edwarda Śmigłego-Rydza[156]. Zachowywał dystans zarówno wobec Sławka, jak i Śmigłego-Rydza, co prezydent chciał wyzyskać. Nie jest wykluczona znaczna inspiracja Kwiatkowskiego w działaniach Mościckiego wobec „pułkowników”. Jest to o tyle prawdopodobne, że Kwiatkowski był świadomy niechęci, jaką darzyła go grupa „pułkowników”[157]. Rozumiał zapewne, że szansa na przyspieszenie kariery politycznej pojawi się jedynie w przypadku marginalizacji tej grupy. Inaczej nie byłoby to możliwe, a wobec nieumiejętnej polityki Sławka stało się realne. Mościcki i Kwiatkowski mogli też dostrzegać wcześniejsze rozbieżności między Sławkiem a Świtalskim, które ujawniły się w przygotowaniach nowej konstytucji, ordynacji wyborczej oraz wobec proponowanego przez Sławka nowego regulaminu obrad sejmowych[158]. Znamienne jest, że Świtalski stwierdził w rozmowie z Mościckim: „Nie sądzę, bym się ze Sławkiem mógł dogadać, gdyż od dawna nie przekonuję go nigdy. Ta rozbieżność w sprawach politycznych będzie szkodliwa, a nie mam nadziei, by Sławek zgodził się na mój usus dotychczasowy, że premier z racji swej odpowiedzialności ostatecznie rozstrzyga”[159]. Prezydent i jego otoczenie – nazywane od siedziby głowy państwa (Zamku Królewskiego) „grupą zamkową” – dążyło do przyspieszenia dekompozycji grupy „pułkowników”. Miedziński, Matuszewski i inni „pułkownicy” zbliżyli się wcześniej do Śmigłego-Rydza, teraz to samo mógł uczynić – w stosunku do Mościckiego – Świtalski. Było to realne, ponieważ ze wszystkich postaci identyfikowanych z grupą „pułkowników” Świtalski był w najlepszych relacjach z głową państwa[160]. To właśnie Świtalski był autorem przemówienia Mościckiego wygłoszonego na pogrzebie Piłsudskiego[161]. Błędnie więc oceniał sytuację historyk i polityk (działacz ruchu ludowego) Stanisław Kot, który w liście skierowanym do Ignacego Jana Paderewskiego (3 listopada 1935 r.) stwierdzał: „Prezydent nie ma autorytetu, nie ma też ani rozumu, ani odwagi, by wyzyskać uprawnienia, jakie mu konstytucja dała”[162].

W powojennym dopisku do diariusza Świtalski zwrócił uwagę, że działania Mościckiego naruszały postanowienia konstytucji kwietniowej. Były marszałek Sejmu wskazywał na prawo głowy państwa do wyrażania opinii o ministrach i wyboru prezesa Rady Ministrów, ale dodał, że warunkiem było pozostawienie premierowi swobody w doborze szefów poszczególnych resortów. Świtalski zwrócił też uwagę, że konstytucja z 1935 r. nie przewidywała sytuacji, w której parlament, wyrażając wotum nieufności wobec rządu, okazywał także brak zaufania wobec prezydenta. Byłoby to faktycznie możliwe, gdyby parlament wyraził wotum nieufności wobec rządu, na którego kształt w sposób zasadniczy wpłynąłby uprzednio prezydent[163]. Już w trakcie rozmów z Mościckim autor diariusza zrozumiał intencje prezydenta, ponieważ nie przyjął jego propozycji objęcia stanowiska prezesa Rady Ministrów – tłumacząc, że musi najpierw porozumieć się ze Sławkiem i Kwiatkowskim.

Świtalski uważał, że lepszym rozwiązaniem byłoby otwarte postawienie na czele rządu Kwiatkowskiego. Mościcki zapewnił, że nie chce wytwarzać wrażenia, że po śmierci Piłsudskiego przystępuje do obsadzania stanowisk osobami z własnego otoczenia. Istotniejszy był jednak argument prezydenta, że Kwiatkowski nie należy do „ghetta”[164]. Zapewne chodziło o „ghetto legionowe”, czyli środowisko najbliższych współpracowników Piłsudskiego – przede wszystkim o grupę „pułkowników”. Były marszałek Sejmu rozumiał, że w przypadku odmowy przyjęcia propozycji tworzenia nowego rządu premierem pozostanie – przynajmniej przez jakiś czas – Sławek, ponieważ Mościcki uważał Aleksandra Prystora za „mało zdolnego na dzisiejszą sytuację, którą uważa za groźną”[165]. Niewykluczone, że niechęć do kandydatury Prystora wynikała z obawy Mościckiego, że nie sprawdzi się w roli, jaką w przyspieszeniu dekompozycji grupy „pułkowników” mógł odegrać Świtalski[166]. O ile między Sławkiem a Świtalskim już wcześniej występowały rozbieżności, o tyle w relacjach nieformalnego przywódcy „pułkowników” i Prystora panowała względna harmonia. Nie oznacza to, by Sławek i Świtalski byli we wzajemnych stosunkach nielojalni. Z rozmowy Sławka i Świtalskiego z 26 września wynikało, że ówczesny premier gotowy był zgodzić się na dymisję, gdy dzień wcześniej dowiedział się od prezydenta, iż na jego następcę przewidywany jest Świtalski[167].

Generalnie jednak Sławek nie był zainteresowany rezygnacją z funkcji. Obawiał się potencjalnych działań Kwiatkowskiego obdarzonego szerokimi uprawnieniami. W dniu 26 września Świtalski zaproponował Sławkowi dwa rozwiązania. Jedno zakładało, że były marszałek Sejmu zrezygnuje z misji tworzenia nowego rządu. Wówczas w gestii Sławka byłoby podjęcie rozmów z Kwiatkowskim. W drugim wariancie Świtalski miał przekazać prezydentowi, że nie był w stanie porozumieć się ze Sławkiem, ale dalej będzie poszukiwał z nim dialogu. Równolegle miał prowadzić rozmowy z Kwiatkowskim. Tego samego dnia, w rozmowie z Mościckim, były marszałek Sejmu zdecydował się na realizację drugiego wariantu, co prezydent przyjął z zadowoleniem[168].

Finalnie jednak Świtalski – we wspomnianej rozmowie z Mościckim z 30 września – oświadczył, że nie zamierza podejmować się misji tworzenia nowego rządu. Odbyło się to podczas długiej, czterogodzinnej narady, na której powtórzył on odmowną decyzję przedstawioną już wcześniej (między 26 a 30 września) Kwiatkowskiemu. Świtalski powiedział prezydentowi, że nie chce być prezesem Rady Ministrów, ponieważ opinia publiczna postrzegałaby go jako pozbawionego realnej władzy w sprawach gospodarczych. Nie chciał też sytuacji, w której obdarzony tak szerokimi kompetencjami Kwiatkowski pozbawiony byłby wpływu na decyzje polityczne, które de facto należałyby do Sławka. Niechętnie myślał o sytuacji, w której pojawiłyby się na tym tle rozbieżności między nim jako premierem a Sławkiem, któremu prezydent obiecywał konsultacje w sprawach polityki rządowej. Były marszałek Sejmu uważał, że w przypadku jego ewentualnych rozbieżności w relacjach ze Sławkiem Mościcki brałby stronę nieformalnego przywódcy grupy „pułkowników”. Były to znamienne obawy ukazujące, jak daleko postępowało zjawisko dekompozycji.

Ignacy Mościcki nie był usatysfakcjonowany odmową Kazimierza Świtalskiego, który proponował prezydentowi jako kandydata na nowego premiera Aleksandra Prystora. Z wariantem tym były marszałek Sejmu łączył czasowe odejście Mościckiego od forsowania kandydatury Kwiatkowskiego. Pomysł ten nie spotkał się z aprobatą prezydenta. Świtalski dowiedział się od Mościckiego, że Sławek opowiadał się za kandydaturą Cara na marszałka Sejmu oraz za wyborami marszałka Senatu, w których wzięliby udział Aleksander Prystor, Janusz Jędrzejewicz, chemik i ekonomista Bolesław Miklaszewski oraz Kazimierz Świtalski. Autor diariusza był jednak przeciwnikiem konkurowania piłsudczyków. Uważał takie wewnętrzne wybory za szkodliwe dla całego obozu. Mościcki sugerował, by Sławek został marszałkiem Sejmu, co w jakiś sposób zaspokajałoby jego ambicje, a Świtalski byłby wówczas premierem[169]. „Pułkownicy” nie byli jednak entuzjastami tej koncepcji.

Kluczowe rozmowy Mościckiego ze Świtalskim odbyły się już po wyborach parlamentarnych. Głosowanie do Sejmu z 8 września 1935 r. zakończyło się rezultatem dalekim od oczekiwań, chociaż trudno mówić o jednoznacznej porażce w sytuacji zbojkotowania wyborów przez antysanacyjne ugrupowania polityczne, które dostrzegały, że nowa ordynacja z 8 lipca 1935 r. nie daje im szans na uzyskanie dobrego wyniku. Już przed wyborami było wiadomo, że parlament będzie niemal wyłącznie piłsudczykowski (w wyborach wystartowała tylko część ugrupowań mniejszościowych). Kluczowa była frekwencja, ponieważ opozycja nawoływała do bojkotu głosowania. W rezultacie decyzja o wzięciu w nim udziału oznaczała wotum zaufania dla sanatorów. Wotum to okazało się nieznaczne, ponieważ frekwencja wyniosła zaledwie 46 proc. Lepszy wynik odnotowano we wcześniejszych (25 sierpnia 1935 r.) prawyborach elektorów do kolegiów wojewódzkich, wskazujących kandydatów do Senatu. W tym głosowaniu wzięło udział 62 proc. uprawnionych. Następnie dwie trzecie senatorów było wskazywanych w elitarnych wyborach, a jedna trzecia przez prezydenta Mościckiego.

Wśród przyczyn niskiej frekwencji można wskazać organizacyjne niedomagania piłsudczyków, będące dowodem pogłębiającej się dekompozycji. Sławek próbował wybierać własnych kandydatów na listy – tak jak w poprzednich głosowaniach, ale tym razem natrafił na opór skrzydeł obozu piłsudczykowskiego, które nie stosowały się do zaleceń nieformalnego przywódcy grupy „pułkowników”. W zamierzeniach Sławka miały to być pierwsze wybory, które odbyłyby się bez walki wyborczej. Wyborcy mieli opowiedzieć się za konkretnymi nazwiskami, czyli największymi lokalnymi autorytetami. Do tego jednak nie doszło, nie obyło się także bez konfrontacji wyborczej.

Spośród postaci identyfikowanych z grupą w Sejmie znaleźli się Stanisław Car, Henryk Floyar-Rajchman, Adam Koc, Bogusław Miedziński, Bohdan Podoski, Tadeusz Schaetzel i Walery Sławek. W „piłsudczykowskim” parlamencie marszałkiem Sejmu został Car, a na wicemarszałków wybrano Miedzińskiego, Schaetzla oraz Podoskiego (wszyscy identyfikowani z grupą „pułkowników”)[170]. W realiach stworzonych przez konstytucję kwietniową po raz pierwszy „pułkownicy” zasiedli w izbie wyższej parlamentu. Senatorami zostali: Józef Beck, Janusz Jędrzejewicz, Leon Kozłowski, Aleksander Prystor oraz w wyniku nominacji Prezydenta RP – Kazimierz Świtalski[171]. Marszałkiem Senatu został Prystor, a jednym z wicemarszałków Świtalski[172]. Bezpośrednio po wrześniowych głosowaniach we władzach nowego Sejmu i Senatu znaleźli się wojskowi – generałowie i pułkownicy. Wicemarszałkiem Senatu był też płk Mikołaj Kwaśniewski. W senackich komisjach w roli przewodniczących obecni byli: mjr Janusz Jędrzejewicz, płk Stefan Dąbkowski, gen. Ferdynand Zarzycki, gen. Andrzej Galica oraz gen. Aleksander Osiński. W izbie niższej wicemarszałkami zostali ppłk Bogusław Miedziński i płk Tadeusz Schaetzel[173]. Nie wszyscy wymienieni zaliczali się do elity władzy, ale obecność wojskowych w obu izbach niewątpliwie ugruntowała wpływy grupy „pułkowników” w parlamencie. Podobnie jak „pułkownicy” wojskowi identyfikowali się z ideą legionowo-peowiacką.

Umocnienie pozycji grupy „pułkowników” w Sejmie i Senacie było nie bez znaczenia, ale samo w sobie nie stanowiło istotnego atutu w rozgrywce politycznej, ponieważ parlament zgodnie z konstytucją kwietniową miał ograniczone kompetencje. Wybory faktycznie więc osłabiły, a nie wzmocniły grupę „pułkowników”. O ile konstytucję kwietniową postrzegano jako sukces grupy, o tyle frekwencja w wyborach 1935 r. była porażką i alarmem wzywającym do zmian w modelu sprawowania władzy przez obóz piłsudczykowski[174].

Odpowiedzialnością za gorszy od oczekiwanego wynik wyborów obarczano przede wszystkim Sławka. W okresie przygotowań do wyborów nieformalny lider „pułkowników” rozwijał koncepcję Powszechnej Organizacji Społecznej (POS), której założenia zostały ukształtowane również pod wpływem Adama Skwarczyńskiego. POS miała być organizacją kładącą kres partiom politycznym. Stanowiła też wyraz braku zaufania Sławka wobec praktyki politycznej BBWR przyjmującego coraz bardziej partyjną formę. Podobnie jak wcześniejsza koncepcja Legionu Zasłużonych, również POS była przejawem elitarystycznych koncepcji Sławka. Jej podstawą miały być organy samorządowe. Cele nowej organizacji wyłożył Janusz Jędrzejewicz: „Wybrukowanie błotnistej drogi na wsi, założenie chodników w miasteczku, wykopanie studni z dobrą i czystą wodą dla powszechnego użytku, założenie straży pożarnej lub lokalnej spółdzielni albo ruchomej biblioteki – to wszystko jest przykładem typowej, małej, ale ważnej pracy tego rodzaju w skali środowiska”[175]. Tym samym położony został nacisk na inicjatywę oddolną społeczeństwa, przez co rozumiano prorządowe prace, które realizowaliby uświadomieni politycznie działacze w gminach i powiatach[176]. Ideą było doprowadzenie do samoorganizacji społeczeństwa – pod nadzorem bądź z pomocą państwa, jaką mogła zapewniać Powszechna Organizacja Społeczna. POS miała umożliwić silniejsze związanie społeczeństwa z państwem. Sławek wierzył też, że jej powołanie doprowadzi do stworzenia reprezentacji obywateli na bazie organizacji społecznych[177]. Zdaniem Nowakowskiego elitę POS miałoby tworzyć szeroko rozumiane środowisko „pułkowników”, z którym współpracowałaby grupa czasopisma „Jutro Pracy” z Janem Hoppe na czele. Z grupą tą blisko był związany Sławek[178]. Jacek Srokosz skrytykował twierdzenie Jerzego M. Nowakowskiego, że koncepcja POS była próbą przebudowy państwa w duchu totalitarnym. Według Srokosza nieformalny przywódca „pułkowników” zmierzał „raczej do ustanowienia patriarchalnej władzy państwa nad społeczeństwem, co uwidaczniało się w braku oficjalnej ideologii oraz założeniu, iż państwo będzie całkowicie kształtowało życie społeczne”[179].

Koncepcja POS okazała się jednak utopią[180]. Nie było błędem odwołanie się Sławka do regionalizmu, ale problem stanowiło wykreowanie elity, która odpowiadałaby wizji Powszechnej Organizacji Społecznej. Elita ta miała zasiadać w Sejmie – nie było jednak jasne, według jakich kryteriów byłaby wyłaniana. Podstawową przeszkodą było wprowadzenie na ogólnopolską płaszczyznę parlamentarną dużej liczby zróżnicowanych lokalnych tematów. Problemem była też ingerencja administracji państwowej w układanie list wyborczych. W swojej wizji Powszechnej Organizacji Społecznej Sławek większe znaczenie przypisywał Sejmowi, co było zmianą w porównaniu z ideą Legionu Zasłużonych, w której istotniejszą rolę przeznaczano Senatowi[181]. POS miała istnieć od września 1935 r. – niewykluczone, że okresowo równolegle z BBWR[182]. Pomysłowi utworzenia Powszechnej Organizacji Społecznej było jednak przeciwnych wielu prominentnych piłsudczyków. Nowakowski zwrócił uwagę na wcześniejszą krytykę Prystora i Świtalskiego, dotyczącą rozwiązań ustrojowych proponowanych przez Sławka. POS nie zastąpiła w okresie wyborów BBWR, ale nie to było przyczyną rezygnacji z tej koncepcji. Decydujący był sceptycyzm, z jakim POS spotkała się nie tylko wśród „pułkowników”, lecz także innych piłsudczyków[183]. Finalnie pomysł utworzenia POS pogrzebała odpowiedź Śmigłego-Rydza na list w sprawie tej nowej organizacji, który Sławek skierował do generała w końcu 1935 lub na początku 1936 r. (prawdopodobnie w lutym)[184]. Śmigły-Rydz uznał, że „nie widzi celu takiej organizacji”[185]. Odrzucał pomysł Sławka w porozumieniu z Mościckim. Negatywny stosunek generalnego inspektora do POS był więc motywowany przede wszystkim taktyką polityczną, ponieważ pomysł powołania organizacji oddziałującej na cały naród był zgodny z założeniami Śmigłego-Rydza i jego otoczenia[186]. Nowakowski uznał, że koncepcja POS była ostatnią próbą zapobiegnięcia dekompozycji grupy „pułkowników” opartej na bazie programowej[187]. O niepowodzeniu tego pomysłu zdecydował wspomniany brak aprobaty „pułkowników”, których rady Sławek uparcie ignorował, co przyniosło niekorzystny rezultat, a także taktyczny sprzeciw Śmigłego-Rydza[188].

Marszałkiem Senatu został nieoczekiwanie Aleksander Prystor. Z rozmowy Świtalskiego i Mościckiego z 30 września 1935 r. wynikało, że najbliżej objęcia tej funkcji był autor diariusza. W kolejnym dniu Świtalski dowiedział się nawet od Becka, że ma być jedynym kandydatem na to stanowisko[189]. Rozstrzygnięcie zapadło jednak dopiero 4 października 1935 r.[190], a więc w dniu inauguracji nowo wybranego parlamentu, podczas kuluarowej rozmowy między Sławkiem, Prystorem i Świtalskim. W powojennym dopisku do diariusza Świtalski stwierdził: „Wyczułem, że Prystor, który zaczął chorować na serce, nie ma ochoty podejmowania się roboty w rządzie i pragnie mniej absorbującego jego siły stanowiska. A Sławek, związany z Prystorem tyloletnim koleżeństwem i pracą, nie chciał w roli premiera swym głosem decydującym przeciwstawiać się skłonnościom Prystora. Pod wpływem takich mych wrażeń oświadczyłem bezzwłocznie, że nie chcę postawienia mej kandydatury na marszałka Senatu, dodając, że sam zgłoszę na posiedzeniu kandydaturę Prystora, by w ten sposób położyć kres możliwym plotkom, że o to stanowisko istniała jakaś konkurencja między najbliższymi przyjaciółmi”[191].

Obawa o możliwość pojawienia się plotek sugeruje, że dekompozycja grupy „pułkowników” była już w społeczeństwie dostrzegalna. Ustalając między sobą kandydaturę marszałka izby wyższej parlamentu, trzon „pułkowników” odwołał się do najlepszych tradycji wzajemnej współpracy – poszukując kompromisu w interesie grupy, a nie indywidualnym[192]. Jest to zauważalne zwłaszcza wobec istniejących ówcześnie rozbieżności w relacjach między Sławkiem a Świtalskim. Niewykluczone, że gdyby jeszcze w październiku 1935 r. grupa „pułkowników” podjęła zdecydowane działania w obronie własnych interesów na szerszej płaszczyźnie, to udałoby się zapobiec jej rozpadowi[193].

Sławek za późno podjął próbę przeciwstawienia się aspiracjom Mościckiego. Z jego inicjatywy 11 i 12 października 1935 r. do prezydenta na Zamek Królewski przybyli Śmigły-Rydz i Beck, którzy przedstawili krytyczne stanowisko wobec wpływania głowy państwa na ministerialne nominacje[194]. Sławek próbował bezpośrednio oddziaływać na Mościckiego, z którym po wyborach z września 1935 r. odbył rozmowę na Zamku Królewskim. Nieformalny lider „pułkowników” domagał się od Mościckiego – powołując się na niepisany testament Komendanta – zwołania Zgromadzenia Elektorów, które przeprowadziłoby wybór głowy państwa. Mościcki inaczej interpretował wolę Piłsudskiego, stwierdzając, że ustąpi wówczas, kiedy rzeczywiście będzie się czuł zmęczony. W rezultacie stanowiska zajętego przez prezydenta Sławek przybył na Zamek 12 października i złożył dymisję. Mościcki, który wcześniej nie przekonał Świtalskiego do objęcia stanowiska prezesa Rady Ministrów, nie chciał, by Sławek ustępował z funkcji premiera. Nie był też jednak zainteresowany zachowaniem status quo, dlatego zaproponował, by do rządu Sławka wszedł – jako minister skarbu i wicepremier do spraw gospodarczych – Eugeniusz Kwiatkowski[195]. Było to nawiązanie do propozycji, jaką wcześniej prezydent złożył Świtalskiemu. Koncepcja ta nie spotkała się z aprobatą Sławka, który do kandydatury Kwiatkowskiego odnosił się nieprzychylnie. Tym samym do historii przeszedł trzeci rząd Sławka, który okazał się ostatnim rządem „pułkowników”.

W obrazowy sposób przebieg zdarzeń z 12 października 1935 r. oddał Stanisław Kot w liście do Ignacego Jana Paderewskiego. Zdaniem Kota po rozmowie Sławek „dopiero w przedpokoju połapał się, co zaszło, i wpadł w szał. Objechał natychmiast 6 pułkowników, biorąc od nich słowo, że żaden nie przyjmie nominacji z rąk Prezydenta, zaczął organizować wojnę z Zamkiem”[196]. Ks. prof. Bronisław Żongołłowicz podał, że spekulowano o konsultacjach Mościckiego i Śmigłego-Rydza w kwestii wyboru premiera. Mościcki miał opowiadać się za Eugeniuszem Kwiatkowskim, a Śmigły-Rydz za Adamem Kocem[197].

Nie ulega wątpliwości, że potrzebny był kompromis. Ostatecznie prezydentowi udało się przekonać do objęcia stanowiska prezesa Rady Ministrów Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego. Sławek miał do niego pretensje o to, że zdecydował się przyjąć misję tworzenia nowego rządu[198]. Oznaczało to wejście Kwiatkowskiego w skład Rady Ministrów na warunkach proponowanych przez prezydenta, co nie spotkało się z akceptacją Świtalskiego. Ks. prof. Bronisław Żongołłowicz zapisał (3 listopada 1935 r.): „Prezydent wszedł w rolę i uprawnienia premiera – rządzi. Chciał mieć premierem Kwiatkowskiego. Była opozycja. Wycofał się. Proponował premierostwo Świtalskiemu i Sławkowi, z tym że wicepremierem będzie Kwiatkowski. Obaj się uchylili. Przyjął Kościałkowski, człowiek wielkich ambicji i małego umysłu. Teraz więc taka sytuacja: Kwiatkowski mieszka na Zamku. Ma wstęp do prezydenta wolny, bez meldunku. Prezydent «zakochany» w Kwiatkowskim, który rządzi prezydentem. Wie o tym dobrze Kościałkowski. Więc ciągle się melduje u Prezydenta, radzi się, pyta, by neutralizować Kwiatkowskiego. Jako mediator prezydent stał się rządcą premierem faktycznym, zaś faktycznym prezydentem Kwiatkowski”[199].

Taka sytuacja powodowała niezadowolenie grupy „pułkowników”. Z dziennika ks. prof. Bronisława Żongołłowicza wynika, że Aleksander Prystor, z którym był w bliskich stosunkach – pod wpływem negatywnej oceny rzeczywistości politycznej – podjął się konsolidacji grupy „pułkowników”. Według relacji Żongołłowicza: „Prystor pracuje w kierunku zatkania szczerb i luk, jakie się utworzyły na «lewicy» i «prawicy» dawnego BB[WR]. Sławek zrobił ostatnio wiele błędów, zwłaszcza biorąc na siebie przeprowadzenie wyborów. Ma dziś wielu oponentów z prawa i z lewa. Więc odszedł, osamotnił się. Prystor pracuje nad wciągnięciem Sławka do czynnego życia politycznego. Namówił już Cara do zrzeczenia się stanowiska marszałka Sejmu. Car «zgodził się z bólem», ale obecnie nie można Sławka postawić na vota Sejmowe. Mógłby paść albo otrzymać nieznaczną większość. Miedziński ma urobić posłów dla Sławka podczas przerwy w obecnej sesji sejmowej”[200]. W rzeczywistości marszałkiem Sejmu do śmierci w czerwcu 1938 r. pozostał Car, a Miedziński zamiast w dalszej perspektywie działać na korzyść Sławka, podejmował zabiegi w przeciwnym kierunku. Tym samym brakowało uzgodnionej, wspólnej akcji „pułkowników” opartej na płaszczyźnie, która umożliwiłaby im ponowną konsolidację. Widoczne niezadowolenie związane z oceną sytuacji politycznej nie tylko nie przyniosło konsolidacji, lecz – przeciwnie – przyspieszyło dekompozycję grupy. Nie wszystkie postacie identyfikowane jako „pułkownicy” akceptowały działania Sławka, możliwe też, że niektórzy nie chcieli zostać odsunięci od wpływu na rządy w państwie. Na przykład obecność w rządzie Kwiatkowskiego nie przeszkadzała Matuszewskiemu, który miał złożyć wizytę nowemu ministrowi skarbu i wicepremierowi, zapewniając, że nic go nie łączy ze Świtalskim[201].

Początkowo diametralnie odmienną postawę przyjął Beck, który odmownie odpowiedział na propozycję wejścia do rządu tworzonego przez Kościałkowskiego. Spotkało się to z natychmiastową reakcją Mościckiego, który późnym wieczorem zaprosił Becka na Zamek Królewski. Zanim Beck przybył do Mościckiego – tego samego dnia – spotkał się ze Sławkiem, którego zachęcał do energicznego przeciwstawienia się dążeniom prezydenta. Sławek nie zdecydował się na to, nie chcąc być posądzany o kierowanie się ambicjami osobistymi. Nie zgodzono się też na kompromisową propozycję Miedzińskiego, który uważał, że powinno dojść do kolejnej bezpośredniej – tym razem polubownej – rozmowy między Sławkiem a prezydentem[202]. Pod presją prezydenta i wobec braku inicjatywy Sławka Beck ostatecznie ustąpił i zgodził się wejść w skład rządu tworzonego przez Kościałkowskiego[203]. Do tego zachęcał go – w imię racji stanu – Sławek[204]. Michał Łubieński w liście z 25 listopada 1935 r. do ambasadora RP w Londynie Edwarda Raczyńskiego zwrócił uwagę na jeszcze inne znaczenie obecności Becka w rządzie Kościałkowskiego: „Sytuacja ministra jest w obecnym rządzie dosyć kluczowa. Pozostanie jego oznacza nie tylko ciągłość polityki zewnętrznej, ale i ciągłość tradycji rządów Marszałka i nić łączącą obecny rząd i Zamek z grupą pułkowników”[205].

Sławek utracił stanowisko premiera na własne życzenie – stanowiło to konsekwencję jego wcześniejszych błędów. Utrata funkcji premiera, będąca istotnym osłabieniem pozycji Sławka w rozgrywkach wewnątrz obozu piłsudczykowskiego, nie była jedyną porażką. Przyczyniła się do zmarginalizowania jego i całej grupy „pułkowników”. Nie jest bezzasadne stwierdzenie, że jeszcze większym błędem politycznym Sławka była decyzja o rozwiązaniu Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, do czego doszło 30 października 1935 r., czyli jeszcze w tym samym miesiącu, w którym nastąpił upadek jego rządu. Decyzję o rozwiązaniu BBWR Sławek ogłosił we własnym mieszkaniu podczas zebrania prezydium Bloku z udziałem prezesów i sekretarzy wojewódzkich. Oficjalnie Sławek stwierdzał, że Blok zrealizował cele w postaci przemian ustrojowych. Chodziło o nową konstytucję i ordynację wyborczą[206]. Wpływ na decyzję Sławka miały przesłanki emocjonalne oraz zawód wynikający z upodobnienia się BBWR do klasycznej partii politycznej. Sławek poszukiwał nowych form organizacyjnych i ówcześnie jeszcze wierzył, że koncepcja POS będzie mogła być zrealizowana[207]. Zdaniem Janusza Jędrzejewicza: „Każdy, kto znał bliżej Sławka, wiedział dobrze, że Sławek nie był stworzony do walki o osobiste stanowisko. Mógł walczyć o ideę, o program, o honor, o godność; walczyć o siebie nie potrafił. To była jego jedyna słabość”[208]. Utrata stanowiska premiera i płaszczyzny wpływów grupy „pułkowników” w postaci BBWR przesądziły o dekompozycji grupy.

Mogło się wydawać, że po śmierci Komendanta grupa „pułkowników” nie zostanie osłabiona, lecz wzmocniona, ponieważ uzyskała pod jego patronatem niezbędne doświadczenie w rządzeniu państwem, a od maja 1935 r. będzie sprawowała władzę samodzielnie – niczym nieskrępowana. Sprzyjał temu kult Piłsudskiego, którego „pułkownicy” stanowili najbliższe otoczenie[209]. Gdyby Mościcki nie wystąpił przeciwko ustnym wskazaniom Piłsudskiego, a Śmigły-Rydz poprzestałby na zajmowaniu się wyłącznie zagadnieniami polityki wojskowej jako Generalny Inspektor Sił Zbrojnych – pozycja grupy „pułkowników” pozostałaby niezachwiana. Wydarzenia potoczyły się jednak zgodnie ze scenariuszem, którego grupa nie przewidziała i dostrzegła zbyt późno. Była to w głównej mierze przyczyna błędów taktycznych, jakie popełniał Sławek, ale w decydujących momentach zabrakło też solidarności. Więzi grupowe nie wystarczyły do zachowania pełnego konsensusu na szczytach elity władzy. Znamienne są słowa cytowanego listu Kota do Paderewskiego (3 listopada 1935 r.): „«Pułkownicy. Ten ośrodek siły régime’u gwałtownie się rozkłada, można przewidywać, że wnet jako grupa przestaną istnieć. Sławek kopnięty nie ma się na czym oprzeć. Myśleli o buncie. Spostrzegli, że nie mają szeregów. Więc każdy na własną rękę szuka gdzieniegdzie oparcia. Twierdzy, z której walczyli i utrzymywali prestige obozu, tj. «Gazety Polskiej», nie mogą użyć do rewolty: Kwiatkowski uświadomił, że jest ona własnością rządu i że odetnie im subwencję (dotąd około 100 tys. miesięcznie), jeśli zaś będą grzeczni, będzie się im wpłacać połowę dotychczasowej. Matuszewski już się zgodził popierać Kwiatkowskiego, Miedziński szuka zgody z Rydzem, Prystor na spokojnym stanowisku marszałka senatu nie chce się z nimi solidaryzować. Świtalski zezuje do prezydenta. Okazały się gliniane nogi kolosa pułkownikowskiego. Traci w nich reżim grupę najbardziej energiczną, z tupetem i bezczelnością. Za to będą luzem wsiąkać w inne ośrodki (do Zamku i do Rydza) i tam rozniecać metody brutalne i terrorystyczne. Jako grupa już do władzy nie powrócą”[210]. Można się zastanawiać, jak dalece te oceny podzielały kręgi polityczne i czy grupa „pułkowników” miała świadomość istnienia tak krytycznych sądów.

Grupa „pułkowników” a Obóz Zjednoczenia Narodowego

Postacie identyfikowane z grupą „pułkowników” zachowały wpływy w powstałych po wyborach z września 1935 r. Sejmie i Senacie IV kadencji. Walery Sławek nie mógł już jednak liczyć na dystansującego się od polityki na ogólnopolskim szczeblu Kazimierza Świtalskiego oraz tych „pułkowników”, którzy weszli do „obozu GISZ”, a więc Bogusława Miedzińskiego, Adama Koca i Ignacego Matuszewskiego. Miedziński, Koc i Matuszewski zaliczali się do młodszej generacji – wszyscy urodzili się na początku lat dziewięćdziesiątych XIX w., a konkretnie w roku 1891. Można więc rozważać, czy nie byłoby zasadne mówienie o konflikcie pokoleniowym. Znamiennym świadectwem takiego konfliktu była konferencja w Banku Gospodarstwa Krajowego (25 października 1935 r.), w której uczestniczyły postacie identyfikowane z grupą „pułkowników”. Na spotkaniu doszło do poważnego starcia między Sławkiem a Miedzińskim. Nieformalny lider „pułkowników”, otwierając dyskusję, zgłosił postulat przyznania posłom i senatorom możliwości głosowania zgodnie z własnymi przekonaniami, a nie według instrukcji partyjnego przywódcy. Skrytykował też organizowanie się we frakcje. Następnie głos zabrał Miedziński, który zdaniem Świtalskiego „w bardzo ostrej formie wypowiedział jak gdyby wojnę Sławkowi, twierdząc, że organizowanie jest rzeczą naturalną w każdym ciele i wskazując na historycznych przykładach, aż do działalności Komendanta włącznie, że tylko organizowaniem można coś zdziałać”[211]. Zebrani odnieśli wrażenie, że Miedziński w ten sposób zupełnie dystansuje się od grupy „pułkowników”. Wrażenia tego nie złagodziły nawet słowa poszukującego kompromisu Świtalskiego. Były marszałek Sejmu zwrócił uwagę, że naturalne jest organizowanie się w polityce w grupy i przekonywanie ich członków do własnego stanowiska. Dodał jednak, że nie powinny to być grupy istniejące na stałe. Świtalski wypowiedział się też sceptycznie wobec pomysłu Miedzińskiego, by oprzeć się na „grupie peowiacko-legionowej”, a więc na kombatantach, ponieważ „ludzi tych może łączyć tylko wspólna historia, a nie wspólne stanowisko w najrozmaitszych kwestiach, gdyż wtedy przypominają oni raczej zespół ludzi walczących nie o zwycięstwo jakiejś myśli, ale o sitwę”[212]. Skłanianie się części „pułkowników” w stronę gen. Edwarda Śmigłego-Rydza nie było więc jedyną przyczyną uniemożliwiającą im powrót do władzy w formie, w jakiej mieli oni decydujący wpływ na rządy w latach 1929–1935.

Analizując przyczyny dekompozycji, Jerzy M. Nowakowski dopuścił się nieścisłości, twierdząc, że grupa „pułkowników” była przeciwna przejęciu przez Sławka roli, jaką w przeszłości odgrywał Komendant. Nie to było celem Sławka – takie aspiracje przejawiał przede wszystkim Śmigły-Rydz. Nowakowski uznał też, że znaczną rolę odgrywały ambicje osobiste „pułkowników”, chcących zachować wpływ na rządy w państwie[213]. Zarzut ten można ewentualnie kierować pod adresem tej części środowiska „pułkowników”, która zdecydowała się na współpracę ze Śmigłym-Rydzem. Trudne byłoby jednak wytyczenie granicy między koniunkturalizmem a stopniowo dojrzewającymi rozbieżnościami, które w okresie polaryzacji obozu piłsudczykowskiego poróżniły grupę „pułkowników”.

Przykładem polityka, który nie kierował się ambicjami osobistymi, był Świtalski. Mimo starań Mościckiego nie zdecydował się na bliską współpracę z prezydentem, a tym samym na dołączenie do „grupy zamkowej”. Były marszałek Sejmu nie zgadzał się w wielu kwestiach ze Sławkiem, ale postanowił usunąć się z ogólnopolskiej sceny politycznej, zamiast czynnie występować w opozycji wobec nieformalnego przywódcy grupy „pułkowników”. Już w trakcie rozmowy z prezydentem Mościckim, 30 września 1935 r., Świtalski powiedział, że chciałby zostać wojewodą i mógłby wrócić na scenę ogólnopolską, dopiero gdy działania Sławka zaczną przynosić widoczne negatywne rezultaty[214]. Wprawdzie Świtalski był krótko wicemarszałkiem Senatu IV kadencji, ale 3 grudnia 1935 r. objął stanowisko wojewody krakowskiego[215]. Uniemożliwiało to podjęcie współpracy ze Sławkiem i pozostałymi „pułkownikami” w celu odzyskania utraconego przez grupę wpływu na rządy w państwie. Nie było to bez znaczenia, ponieważ ówcześnie Sławek – w dalszym ciągu będący przewodniczącym Związku Legionistów Polskich – mógł mieć nadzieję, że zostanie wybrany na prezydenta w 1940 r., a więc po upływie drugiej kadencji Mościckiego. Objęcie przez Świtalskiego stanowiska wojewody krakowskiego było równoznaczne z opuszczeniem przez niego grupy „pułkowników”, ale nie oznaczało jeszcze całkowitej absencji politycznej.

Z rozmowy Sławka i Świtalskiego, odbytej 14 listopada 1935 r., wynika, że nieformalny przywódca „pułkowników” nie chciał, by jeden z jego najbliższych współpracowników obejmował stanowisko wojewody krakowskiego. Oznaczało to, że wolał mieć go u swego boku jako sojusznika. W diariuszu Świtalski zwrócił jednak uwagę na niejednoznaczną postawę Sławka. W jego ocenie trzykrotny premier we wcześniejszej rozmowie telefonicznej prezentował odmienne stanowisko od tego z 14 listopada. Przez telefon Świtalski pytał Sławka, jakie są jego odczucia wobec propozycji objęcia stanowiska wojewody, którą autor diariusza otrzymał od premiera Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego. Sławek udzielił odpowiedzi, która skłoniła Świtalskiego do znamiennej refleksji (kursywą powojenne dopiski do notatki): „Była to dla mnie próba, że Sławek nie chce współpracować ze mną w organizowaniu życia parlamentarnego, mając w pamięci nasze ostre spory na temat ordynacji wyborczej przez poprzedni Sejm uchwalonej, mój pogląd na bezsens monopartyjnego składu obecnych ciał ustawodawczych i moją opozycję przeciw próbom takiej zmiany metod prac parlamentarnych, które by musiały zmniejszyć wagę organów ustawodawczych. Sławek, aprobując wtedy milcząco moje odejście od centrali mych ośrodków politycznych, musiał wywołać u mnie wrażenie, że może wolałby nie mieć sporów ze mną. Zapomniał o tym, że Komendant zawsze jego i mnie właśnie, znając wady obu nas, stawiał do roboty politycznej. Sławek uległ tej samej chorobie, którą teraz przechodzą wszyscy nasi ludzie, chorobie małego dziecka, zaczynającego chodzić, któremu, gdy się chce podać rękę, krzyczy: «Ja sam»”[216]. Tego rodzaju argumentacją Świtalski utwierdzał się w przekonaniu o słuszności decyzji o objęciu stanowiska wojewody, chociaż wpływ na nią wywarły także przesłanki pragmatyczne, o czym świadczy rozważanie przez niego możliwości powrotu do ogólnopolskiej polityki po ewentualnej kompromitacji Sławka.

W perspektywie postępującej dekompozycji uzasadnione jest twierdzenie, że od przełomu 1935 i 1936 r. spośród dawnej grupy „pułkowników” przy Walerym Sławku pozostali: bracia Jędrzejewiczowie (Janusz i Wacław), Stanisław Car, Tadeusz Schaetzel, Aleksander Prystor i Bohdan Podoski. Były to postacie nie tylko w dalszym ciągu gotowe do współpracy z nim, ale też w pełni wobec niego lojalne. Jędrzejewicz wspominał nawet, że walka wewnątrz obozu piłsudczykowskiego nie rozluźniła jego przyjacielskich relacji ze Sławkiem, lecz nawet przyczyniła się do ich zacieśnienia[217]. Lojalny wobec Sławka był też Józef Beck. Z tego powodu nieufny wobec Becka był Śmigły-Rydz, ponieważ wiedział, że grupa „pułkowników”, do której minister spraw zagranicznych należał, nie akceptuje obranego kierunku polityki wewnętrznej[218]. Jednak znaczenie Becka – wynikające z decydującego wpływu na politykę zagraniczną – sprawiało, że stopniowo wyemancypował się z grupy „pułkowników”, uzyskując faktyczną niezależność w podejmowanych decyzjach[219]. Nie był to jedyny problem grupy „pułkowników”. W notatce z 1 stycznia 1936 r. ks. prof. Bronisław Żongołłowicz zapisał, że Aleksander Prystor nie wie, „kto dziś stoi «z obozem BB[WR], tj. Marszałka». Ani urzędnik, ani chłop, ani inteligent. Przywódcy «obozu» jedni zupełnie «zdepopularyzowani», np. J[anusz] Jędrzejewicz kompletnie zdyskredytowany, Sławek – w znacznej mierze, Świtalski sam odszedł. Dawni «obozowi» fachowcy, Matuszewski, Zawadzki, po pewnych dużych błędach, usunięci… W resztkach «obozu» rozpad. Wyrosły prawica, lewica, centrum, niczym nie spojone, niczym też nie zróżnicowane…”[220]. Spośród wymienionych tylko Zawadzki nie zaliczał się do grupy „pułkowników”. Postacie identyfikowane z „pułkownikami” utraciły dawną pozycję. Jej odzyskanie było utrudnione z uwagi na występujące między nimi rozbieżności oraz odmienną ocenę dotychczasowych posunięć. Odzyskanie dawnych wpływów uniemożliwiały też różne plany na przyszłość oraz polityka Mościckiego i Kwiatkowskiego, którzy – dążąc do rozbicia dawnej grupy „pułkowników” – nie wahali się nawiązać współpracy z Edwardem Śmigłem-Rydzem. Ks. prof. Bronisław Żongołłowicz podał, że „pułkownicy” mieli wywierać naciski na premiera Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego[221]. Nie była to jednak postać o decydującym znaczeniu w rozgrywce wewnątrz obozu piłsudczykowskiego.

Na początku 1936 r. Walery Sławek pozostawał jeszcze przewodniczącym Związku Legionistów Polskich, ale nie było to w bieżącej rozgrywce politycznej znaczącym atutem. Jego coraz mniejsze możliwości działania zauważali inni „pułkownicy”, dlatego nawet wśród nich pojawiały się chwile zwątpienia. Dowodzi tego krytyka, jakiej w stosunku do Sławka dopuścił się Prystor 28 listopada 1935 r. na zebraniu u premiera Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego. W spotkaniu tym uczestniczyli premier, Sławek, Prystor, Świtalski oraz prawdopodobnie Janusz Jędrzejewicz. Świtalski zanotował: „Na zebraniu charakterystycznym był wybuch Prystora, tego spokojnego Prystora, który nagle wybuchnął długo u siebie tłumioną pretensją do Sławka, że ten w okresie swego premierowania po śmierci Komendanta nie szukał ani rady, ani pomocy u nas, a sprawy tymczasem bagniły się. Wybuch ten był tak ostry, że nie był on, oczywiście, w gabinecie Kościałkowskiego na miejscu. Ton zresztą zupełnie dobry, jaki wziął Prystor, że należy rządowi Kościałkowskiego pomagać z wybrnięcia z sytuacji ciężkiej, nabierał wskutek tego zupełnie innego zabarwienia i może być rozumiany przez nie dość głębokiego Marysia jako przejście Prystora od Sławka do Kościałkowskiego”[222]. Do tego nie doszło, ale zachowanie Prystora oddaje rozgoryczenie „pułkowników” wobec nieumiejętnego postępowania Sławka przyczyniającego się do dekompozycji grupy. Zwraca to tym bardziej uwagę, że Sławka i Prystora łączyły więzi wieloletniej przyjaźni[223].

Zdaniem Pawła Dubera przytoczona rozmowa z 28 listopada nie świadczyła o wrogości „pułkowników” do Kościałkowskiego, lecz jedynie o niechęci Sławka wobec nowego premiera[224]. Jest to jednak dyskusyjne, tym bardziej, że część „pułkowników” skupiona wokół Sławka solidarnie odmawiała Kościałkowskiemu wejścia do gabinetu. Na przykład Janusz Jędrzejewicz nie zgodził się zostać ministrem WRiOP. Następnie propozycji objęcia tego ministerstwa nie przyjął Schaetzel[225]. W rezultacie z postaci identyfikowanych z grupą „pułkowników” do rządu Kościałkowskiego wszedł tylko Józef Beck jako minister spraw zagranicznych, co i tak odbyło się po uprzedniej akceptacji Sławka[226]. Zatem mimo, że nie można mówić o jednoznacznie wrogim stosunku otaczających Sławka „pułkowników” do Kościałkowskiego, nie ulega wątpliwości ich niechęć wobec nowego premiera, który był przez nich postrzegany jako narzędzie w rękach Eugeniusza Kwiatkowskiego w rozgrywce politycznej wewnątrz obozu piłsudczykowskiego[227].

Stosunek części „pułkowników” do Sławka stanowił świadectwo ich solidarności z nieformalnym przywódcą grupy, którą tworzyli. Dostrzegali to zarówno nowy premier, jak i prezydent Mościcki, którzy nie byli zainteresowani podjęciem bezpośredniej rywalizacji z grupą „pułkowników”. Przyczyną było posiadanie przez środowisko „pułkowników” znacznych wpływów w parlamencie, a także w terenowych organizacjach obozu piłsudczykowskiego[228]. Napięcia były jednak nieuniknione, ponieważ grupa nie była skłonna do łagodzenia konfliktu z rządem Kościałkowskiego. Dowodzi tego „zgromadzenie lokatorów”, a więc spotkanie pomajowych premierów, które odbyło się 9 listopada 1935 r. w Prezydium Rady Ministrów. Na tym spotkaniu – jeszcze przed objęciem przez Świtalskiego stanowiska wojewody krakowskiego – Kościałkowski wystąpił z pretensjami wobec działań „pułkowników”. W imieniu własnym i innych „pułkowników” Świtalski zapisał: „Byliśmy zgodni w przedstawianiu rzeczy Kościałkowskiemu, który naiwnie pragnął od nas jakiegoś przyrzeczenia, że będziemy zachowywać się wobec niego grzecznie. Odpowiedziałem, że tego spodziewać się nie może: Na zebraniach lokatorów wszyscy z sobą wykłócamy się, a chodzi o to, żebyśmy sobie mówili prawdę – przy czym bardzo często pozostajemy każdy przy swoim zdaniu”[229]. Spośród „pułkowników” zajmujących po maju 1926 r. stanowiska prezesa Rady Ministrów na spotkaniu 9 listopada brakowało jedynie Leona Kozłowskiego, co stanowiło konsekwencję obaw innych uczestników o jego brak dyskrecji związany z nadużywaniem alkoholu[230] i oznaczało sytuowanie go faktycznie już poza grupą.

Zwraca uwagę, że w rozgrywce politycznej „zgromadzenie lokatorów” stanowiło płaszczyznę działań „pułkowników”. Z rozmowy Sławka i Świtalskiego 14 listopada 1935 r. wynika, że Mościcki dostrzegał to zjawisko, co zdaniem autora diariusza stanowiło konsekwencję skarg na „pułkowników”, które do prezydenta płynęły od Kościałkowskiego. W rezultacie prezydent uznał „zgromadzenia lokatorów” za szkodliwe i niepomocne, co nie było bez znaczenia, ponieważ to głowa państwa decydowała o zwołaniu tego gremium[231]. Rezygnacja ze „zgromadzenia lokatorów” była kolejnym krokiem prezydenta w kierunku marginalizowania opozycyjnych wobec „grupy zamkowej” „pułkowników”[232].

W listopadzie 1935 r., a więc jeszcze w początkowym okresie istnienia Sejmu i Senatu IV kadencji, szczególnego znaczenia nabrało zagadnienie przyznania Radzie Ministrów specjalnych pełnomocnictw, pozwalających na wydawanie rozporządzeń z mocą ustawy w sprawach gospodarczych[233]. W dniu 5 listopada odbyła się debata w Senacie na ten temat. Zagadnienie pełnomocnictw nie stanowiło precedensu, ponieważ specjalne uprawnienia do prowadzenia polityki gospodarczej w celu realizacji programu sanacji skarbu miał już rząd Władysława Grabskiego. Mimo to między „pułkownikami” a innymi piłsudczykami ujawniły się rozbieżności. Początkowo zakładano, że pełnomocnictwa będą obowiązywały do czerwca 1936 r., ale Świtalski przypuszczał, iż pod presją Prystora zdecydowano o skróceniu tego okresu do 15 stycznia[234]. Nie tylko Prystor nie był zadowolony z rządowych pełnomocnictw. Świtalski oceniał ten pomysł równie krytycznie: „Stworzono, według mego zdania, rzecz, która jest najzupełniej złą. Rozpoczynanie życia nowego Sejmu i Senatu od odebrania im warsztatu pracy i zażądania od nich pełnomocnictw dla wydawania dekretów – jest rzeczą bardzo nieprzyjemną”[235]. Ponadto wskazał, że to niezadowolenie podzielał także Stanisław Car. Autor diariusza obawiał się – co prawdopodobnie dostrzegali również inni „pułkownicy” – że pełnomocnictwa doprowadzą do sytuacji, w której rząd będzie mógł przerzucać ciężar niepopularnych decyzji na parlament. Zwrócił uwagę, że mogło być też odwrotnie, ale nie ulega wątpliwości, iż inicjatywa leżałaby po stronie rządowej. Nie było to bez znaczenia wobec tego, że rząd tworzył Marian Zyndram-Kościałkowski, któremu „pułkownicy” nie byli przychylni, a w parlamencie nadal dominowały postacie identyfikowane z grupą. Do tego stanowisko „pułkowników” było motywowane poczuciem legalizmu, którego ramy określała konstytucja kwietniowa, a pełnomocnictwa stanowiły odstępstwo od niej. Przeciwnikiem pełnomocnictw był także Kozłowski, który proponował nawet wyrażenie przez parlament wotum nieufności wobec rządu, na co się nie zdecydowano. Było to realne, ponieważ zwolennicy Sławka, a więc i grupy „pułkowników”, mieli większość w Sejmie i Senacie IV kadencji[236]. Nieformalny lider „pułkowników” był jednak przeciwny temu rozwiązaniu. Mimo wcześniej wyrażanego sprzeciwu wobec Kościałkowskiego nie zdecydował się na tak zdecydowane posunięcie[237]. Przeciwnie, „pułkownicy” zgodzili się na czasowe wprowadzenie rządowych pełnomocnictw, co oznacza, że rozumieli konieczność podjęcia zdecydowanych kroków wobec trudnej sytuacji gospodarczej państwa[238]. Równocześnie w rozgrywce wewnątrz obozu piłsudczykowskiego zabrakło konsekwencji, co nie sprzyjało odzyskiwaniu przez grupę „pułkowników” utraconych wpływów.

Okazję ku temu stwarzało uświadomienie sobie przez Mościckiego na przełomie 1935 i 1936 r., że ze względu na pogarszający się stan zdrowia nie jest w stanie uzyskać wyłącznego wpływu na bieg wydarzeń w państwie[239]. Z tego powodu prezydent zaczął myśleć o znalezieniu sojusznika w obozie piłsudczykowskim. Było jasne, że takim sojusznikiem może zostać „obóz GISZ” albo ta część grupy „pułkowników”, która pozostała przy Sławku. Początkowo relacje między Śmigłym-Rydzem a Mościckim nie były najlepsze, lecz właśnie na porozumienie z generałem zdecydował się prezydent[240]. Mościcki był świadomy trudności, jakie przeżywała grupa „pułkowników”, a do tego, chcąc utrzymać się na urzędzie Prezydenta RP, nie mógł liczyć na ułożenie poprawnych stosunków ze Sławkiem. Śmigły-Rydz przedstawiał rosnące ambicje polityczne, znajdował się więc na etapie, w którym taktyczny sojusz z Mościckim mógł przynieść „obozowi GISZ” korzyści. Do tego zyskał poparcie generacji „pułkowników” urodzonej w latach dziewięćdziesiątych XIX w. Można nawet mówić o wejściu tej części grupy „pułkowników” – przeciwnej Sławkowi – do „obozu GISZ”. Przekładało się to na realny wzrost znaczenia Śmigłego-Rydza, co Mościcki dostrzegał i brał pod uwagę wybierając taktycznego sojusznika.

Zbliżenie prezydenta Mościckiego i gen. Śmigłego-Rydza oznaczało, że dni rządu Kościałkowskiego były policzone. Kościałkowski otrzymał nominację na premiera od prezydenta bez porozumienia ze Śmigłym-Rydzem. Zgodnie z postanowieniami konstytucji kwietniowej głowa państwa nie musiała nominować premiera w porozumieniu z Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych, ale wobec nieukrywanych ambicji politycznych Śmigłego-Rydza zmiana rządu była okazją do zacieśnienia związków „grupy zamkowej” i „obozu GISZ”[241]. Nie wróżyło to poprawy niekorzystnej dla grupy „pułkowników” koniunktury politycznej. „Pułkownicy” o zbliżeniu Mościckiego i Śmigłego-Rydza dowiedzieli się jednak z opóźnieniem, ponieważ informacje o tym na przełomie 1935 i 1936 r. nie były upubliczniane.

Znamienne są słowa Jerzego M. Nowakowskiego – autora biografii nieformalnego lidera „pułkowników”: „Sławek nie zdawał sobie sprawy z tego, że został już definitywnie odsunięty na boczny tor. W sytuacji narastających konfliktów pomiędzy Rydzem a prezydentem, wielu piłsudczyków zaczęło uważać, że właśnie Sławek powinien stanowić czynnik łączący zwaśnionych. Ze Sławkiem przestawano się jednak pomału liczyć”[242]. U podłoża zbliżenia Mościckiego i Śmigłego-Rydza leżała chęć pozostania przez prezydenta na dotychczasowym urzędzie do roku 1940, a więc do końca kadencji. Następcą Mościckiego miał być już jednak nie Sławek, lecz Śmigły-Rydz.

Zagrożenie marginalizacją i dalszą dekompozycją ulegało zwiększeniu, na co „pułkownicy” nie mieli wpływu. W pewnym stopniu była to konsekwencja wcześniejszych błędów tej części grupy „pułkowników”, która nie wykorzystała szansy wejścia w trwalszy układ z „obozem GISZ”. Liderzy – Śmigły-Rydz i Sławek – mieli zbieżne stanowisko w kwestii pełnomocnictw dla rządu w sprawach gospodarczych. W parlamencie na rzecz tego stanowiska agitował Bogusław Miedziński, czyli postać, która mogła łączyć grupę „pułkowników” i „obóz GISZ”. Miedziński nie otrzymał jednak wystarczającego poparcia od „obozu GISZ” ani od grupy „pułkowników”, a na forum parlamentu do dyskusji lepiej przygotowany był Kwiatkowski[243]. Inna sprawa, że generalnemu inspektorowi nie było na rękę porozumienie ze Sławkiem, który uważał, że zastąpienie autorytetu, jakim do 1935 r. był Komendant, nie było możliwe[244]. Śmigły-Rydz natomiast z własnego nadania aspirował do odgrywania w państwie roli autorytetu porównywalnego z Piłsudskim. Generał zapewne postrzegał ewentualne zbliżenie z nadal wierną dotychczasowym przekonaniom grupą „pułkowników” jako ograniczające możliwość osiągnięcia pełni władzy. Takie perspektywy zarysowywały się wobec słabości zarówno grupy „pułkowników”, jak i „grupy zamkowej”.

Mimo niechętnego stosunku „pułkowników” do rządu Kościałkowskiego tej grupie nie chodziło o obalenie gabinetu przez wykorzystanie protestów robotniczych, do jakich doszło w marcu 1936 r. w Krakowie. Strajk okupacyjny rozpoczęła Fabryka Czekolady „Suchard” SA. Następnie zastrajkowały inne zakłady. Wśród nich były Polskie Zakłady Gumowe „Semperit”. Obecni w „Sempericie” robotnicy zostali pobici przez policjantów, co rzecz jasna tylko zaostrzyło konflikt. Doszło nawet do tego, że Okręgowy Komitet Robotniczy PPS oraz Rada Związków Zawodowych proklamowały w Krakowie strajk generalny, który wyznaczono na 23 marca. W rezultacie starć z policją zginęło 8 osób. Rannych zostało 25 cywilów i 53 policjantów[245]. Duber zwrócił uwagę, że w przeszłości część badaczy dokonywała nadinterpretacji, wskazując na inspirowanie przez „pułkowników” radykalnej rozprawy ze strajkującymi, polegającej na wydaniu zgody przez władze na użycie broni palnej przez policję[246]. Posądzenia te odnoszono przede wszystkim do Świtalskiego, który był ówcześnie wojewodą krakowskim. Uzasadnienie dla teorii o inspiracji grupy „pułkowników” w stosowaniu rozwiązań siłowych odnajdywano w poglądach socjalistycznej opozycji politycznej – zarówno w czasach II Rzeczypospolitej, jak i na emigracji po II wojnie światowej[247]. Teorii o celowym zaostrzeniu konfliktu przeczą akta śledztwa krakowskiej prokuratury. Postępowanie dotyczyło usunięcia robotników z fabryki „Semperit” oraz użycia broni przez policję, do czego doszło 23 marca 1936 r.[248]

Prawdziwą akcję wymierzoną w rząd Kościałkowskiego zainicjowała młodsza generacja grupy „pułkowników”, która zdecydowała się na przejście do „obozu GISZ”. W dniu wyjazdu premiera do Budapesztu, 19 kwietnia 1936 r., na łamach „Gazety Polskiej” miał się ukazać artykuł Matuszewskiego krytykujący rząd Zyndrama-Kościałkowskiego[249]. Autor artykułu nie wiedział, że od grudnia 1935 r. istniało nieoficjalne porozumienie Mościckiego i Śmigłego-Rydza. Z otoczenia generalnego inspektora wiedzieli o tym Koc i Miedziński, których obowiązywała tajemnica w tej sprawie. Mimo to Miedziński, będący ówcześnie redaktorem naczelnym „Gazety Polskiej”, zaakceptował druk artykułu Matuszewskiego, co uznawał za zgodne z własnymi przekonaniami. Dowiedziawszy się o treści artykułu, premier postanowił odwołać wyjazd do stolicy Węgier oraz zadecydował o konfiskacie całego nakładu „Gazety Polskiej”. Kościałkowski głosił teorię o przygotowywanym zamachu stanu wymierzonym w jego gabinet. Odpowiedzialność za wytworzone zamieszanie wziął Miedziński (który spotkał się z brakiem aprobaty ze strony Śmigłego-Rydza). Zyndram-Kościałkowski zareagował stanowczo, ponieważ podjął działania skierowane przeciwko dawnym „pułkownikom”, którzy nawiązali współpracę z generalnym inspektorem. Może o tym świadczyć odwołanie Matuszewskiego ze stanowiska prezesa Komisji Oszczędnościowo-Oddłużeniowej dla Samorządów oraz rezygnacja Adama Koca z funkcji prezesa Banku Polskiego. Odejścia Matuszewskiego i Koca zbiegły się z odwołaniem Świtalskiego ze stanowiska wojewody krakowskiego, o czym prasa informowała 21 kwietnia 1936 r.[250] Jednak w tym przypadku zmiana była już przewidziana w końcu marca, a więc przed drukiem artykułu Matuszewskiego[251]. Panują rozbieżne opinie na temat tego, czy roszady na stanowiskach były zbiegiem okoliczności, czy reakcją na artykuł[252].

Ówcześnie do zmiany rządu nie doszło, ale upadek gabinetu Kościałkowskiego był już tylko kwestią czasu. Premierowi pozostawiono jednak jeszcze kilka tygodni, żeby nie stwarzać wrażenia, że dymisja stanowiła konsekwencję publikacji prasowej. W rzeczywistości upadek rządu Kościałkowskiego – odwołanego przez prezydenta 15 maja 1936 r. – nastąpił w konsekwencji poszukiwania porozumienia między „obozem GISZ” a „grupą zamkową”[253]. W wyniku porozumienia Śmigłego-Rydza i Mościckiego powstał rząd generała Sławoja Felicjana Składkowskiego, zaprzysiężony 15 maja 1936 r. Uzgadnianie przez prezydenta najważniejszych decyzji w państwie z generalnym inspektorem przekreślało ideę pełnego poszanowania ducha ustawy zasadniczej z kwietnia 1935 r.

„Na bocznym torze” znalazł się Ignacy Matuszewski, który nie potrafił porozumieć się z rządem Składkowskiego. Z tego powodu w maju 1936 r. odszedł z redakcji „Gazety Polskiej”, zostając prezesem dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miejskiego w Warszawie. Nie zrezygnował z publicystyki – dając wyraz neoliberalnym poglądom gospodarczym, które odróżniały go od grupy „pułkowników”. W 1937 r. ukazał się zbiór jego artykułów i przemówień zatytułowany Próby syntez[254]. Matuszewski zaczął krytykować Śmigłego-Rydza i jego otoczenie, co sprawiło, że nie znalazł się już w parlamencie[255].

Mimo że w rządzie Składkowskiego większość polityków miała rodowód legionowo-peowiacki, to z najważniejszych postaci identyfikowanych z grupą „pułkowników” w gabinecie znalazł się – oprócz premiera – ponownie tylko Beck. Rząd był efektem kompromisu między Śmigłym-Rydzem a Mościckim, co odzwierciedlały personalia[256]. Oznaczało to pogorszenie sytuacji Sławka i jego otoczenia, ponieważ brak porozumienia Śmigłego-Rydza i Mościckiego stwarzał pewne szanse na odzyskanie utraconych wpływów. W nowych realiach – po powstaniu rządu Składkowskiego – szansa ta była już czysto teoretyczna. Z jednej strony możliwe, że grupa „pułkowników” nie zrozumiała tego od razu, o czym mogą świadczyć powojenne retrospekcje Składkowskiego: „Sławek i Prystor dali mi swe «błogosławieństwo» i obiecali mnie popierać w mych zabiegach o bezpieczeństwo i zniesienie bezrobocia”[257]. Z drugiej strony reakcję Sławka i Prystora można potraktować jako świadectwo solidarności w obozie piłsudczykowskim – umacnianej przez więzi legionowo-peowiackie – ponad pogłębiającymi się podziałami. Nie wystąpił wówczas otwarty konflikt między dwoma grupami – Sławka oraz zwolenników Śmigłego-Rydza – tworzącymi dawne środowisko „pułkowników”. Sławek i Prystor mogli mieć nadzieję na ponowne skonsolidowanie środowiska legionowego i peowiackiego na własnych zasadach. Jeśli tak, to nadzieje te niedługo potem zostały rozwiane.

Pogorszenie pozycji skupionej wokół Sławka grupy „pułkowników” potwierdzają wydarzenia z maja 1936 r. Do tego czasu – od roku 1924 – Sławek był niezmiennie przewodniczącym Związku Legionistów Polskich. Jednak 24 maja na XIII Zjeździe Związku Legionistów na nowego prezesa wybrano Koca – stronnika Śmigłego-Rydza. Proces sukcesywnego osłabiania wpływów Sławka w Związku został tym samym doprowadzony do celu, ponieważ jeszcze jesienią 1935 r. doszło do połączenia ZLP z Legionowymi Kołami Pułkowymi, którym przewodził Śmigły-Rydz. Już wówczas silne wpływy w ZLP uzyskał „obóz GISZ”. W wystąpieniach Sławka i Śmigłego-Rydza na XIII Zjeździe w pełni ujawniły się rozbieżności w relacjach środowisk, z którymi byli identyfikowani. Sławek, tak jak skupiona przy nim grupa „pułkowników”, opowiadał się za respektowaniem postanowień konstytucji kwietniowej. Do innych priorytetów odwoływało się otoczenie generała Śmigłego-Rydza, dostrzegające w Generalnym Inspektorze Sił Zbrojnych autorytet na miarę Piłsudskiego. Generałowi odpowiadał ten nimb wodza, ponieważ wierzył, że wokół jego osoby może nastąpić skonsolidowanie narodu. Śmigłemu-Rydzowi nie było łatwo przełamać opór członków ZLP popierających pułkownika Sławka, jednak finalnie zebrani zaakceptowali Koca jako przewodniczącego. Był to cios wymierzony w Sławka, który na jakiś czas zaprzestał rywalizacji o władzę w państwie[258]. Związek Legionistów Polskich stanowił dotąd płaszczyznę grupy „pułkowników” z kręgu Sławka. Mógł być perspektywicznie wykorzystany przez nich do odzyskania utraconych wpływów. Był szansą na przetrwanie trudnego okresu – tak jak w niełatwych dla „pułkowników” latach 1924–1926.

Sytuacji grupy „pułkowników” na arenie walki między piłsudczykami o władzę w państwie nie poprawiało zaangażowanie w prace historyczne, chociaż w sposób symboliczny cementowało ich środowiskowe więzi w trudnym okresie dekompozycji. „Pułkownicy” uważali się za spadkobierców niepodległościowych tradycji i pierwszych żołnierzy odrodzonej Rzeczypospolitej. Od 6 czerwca 1935 r. funkcjonował Naczelny Komitet Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego, w którego prezydium zasiadły postacie identyfikowane z grupą: Aleksander Prystor i Kazimierz Świtalski. Większe znaczenie miały prace „pułkowników” w istniejącym od 1923 r. Instytucie Badania Najnowszej Historii Polski, który 15 listopada 1936 r. przemianowano na Instytut Józefa Piłsudskiego Poświęcony Badaniu Najnowszej Historii Polski. W sposób szczególny pracom Instytutu poświęcali się Aleksander Prystor, Tadeusz Schaetzel, Walery Sławek i Kazimierz Świtalski. Prezesem Instytutu był Sławek, a od 24 czerwca 1937 r. na wiceprezesa wybrano – ówcześnie już byłego wojewodę krakowskiego – Świtalskiego, który zastąpił zmarłego Leona Wasilewskiego[259]. Po samobójczej śmierci Sławka (3 kwietnia 1939 r.) prezesem Instytutu został Prystor.

„Pułkownicy” nie potrafili już jednak umocnić swoich wpływów na stanowiskach mających istotne znaczenie polityczne, co sprawiało, że Sławek stanowił coraz mniejsze zagrożenie dla Śmigłego-Rydza i Mościckiego. Zdaniem Nowakowskiego, przez dużą część drugiej połowy 1936 r. Sławek poprzestawał na powierzchownej akceptacji biegu wydarzeń w państwie. Coraz częściej nieformalny przywódca „pułkowników” decydował się na wyjazdy do dworku w Racławicach, który otrzymał w prezencie od posłów i senatorów BBWR. Jego ponowną aktywizację, a w konsekwencji także pobudzenie grupy „pułkowników” do czynnej działalności politycznej spowodował kierunek dążeń Śmigłego-Rydza i Mościckiego. Zarówno „obóz GISZ”, jak i „grupa zamkowa” przygotowywały kolejne działania sprzeniewierzające się porządkowi budowanemu przez „pułkowników” do roku 1935. Świadectwem tego było postępowanie niezgodne z duchem konstytucji kwietniowej, a więc z zamysłem jej twórców. Grupa „pułkowników” popierająca Sławka odczytywała bieg zdarzeń jako sprzeczny z niepisanym testamentem Piłsudskiego.

Ks. prof. Bronisław Żongołłowicz pod datą 5 stycznia 1936 r. zapisał w dzienniku, że od Aleksandra Prystora dowiedział się o inicjatywie prezydenta Ignacego Mościckiego, zmierzającej do zmiany hierarchii wyższych urzędników. W konsekwencji tej zmiany „po premierze we wszystkich występach publicznych zajmuje bezpośrednio miejsce Generalny Inspektor Sił Zbrojnych Rydz-Śmigły, po nim Marszałek Senatu, Sejmu, ministrowie według ustalonego starszeństwa”. Niewykluczone, że za inicjatywą Mościckiego stał nieprzychylny wobec „pułkowników” Eugeniusz Kwiatkowski, który w ten sposób mógł dążyć do osłabienia pozycji grupy w sytuacji, gdy marszałkiem Sejmu był Stanisław Car, a Senatu – Aleksander Prystor.

Marszałek Prystor propozycję zmiany hierarchii traktował jako sprzeczną z zasadami ustrojowymi, które określała konstytucja kwietniowa. Widział w inicjatywie Mościckiego pragnienie uczynienia ze Śmigłego-Rydza faktycznie „pierwszorzędnej osoby politycznej”, co stanowiło niepożądany proceder upolityczniania funkcji Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Zdaniem Prystora inicjatywa prezydenta prowadziła do obniżenia rangi Sejmu i Senatu, co również było sprzeczne z ustawą zasadniczą i miało szkodliwy charakter. Prystor był przeświadczony o konieczności zachowania nie tylko formalnej, lecz także realnej podległości Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych w okresie pokoju wobec ministra spraw wojskowych. Generalny inspektor dopiero w czasie wojny miał zyskać szerokie uprawnienia. Początkowo opór Prystora wobec zmian był tak silny, że uzgodnił z marszałkiem Sejmu Stanisławem Carem zamanifestowanie sprzeciwu. Obaj mieli zrezygnować ze stanowisk marszałków izb ustawodawczych[260]. Ostatecznie do dymisji nie doszło, co prawdopodobnie wynikało z obawy utraty przez grupę „pułkowników” wpływów w parlamencie. Prystor i Car nie chcieli popełnić błędu Sławka, jakim było rozwiązanie BBWR.

Nie ustawały tendencje do podnoszenia autorytetu Edwarda Śmigłego-Rydza. Prezydent Mościcki z inspiracji wicepremiera Kwiatkowskiego postanowił manifestacyjnie okazać generałowi zaufanie i życzliwość. Realizacji tego zamierzenia podjął się właśnie Kwiatkowski. Władysław Pobóg-Malinowski podał, że wicepremier na początku lipca w rozmowie z premierem Składkowskim powiedział, że Generalny Inspektor Sił Zbrojnych powinien być traktowany z największym poważaniem przez członków rządu – jako postać, która w hierarchii zaraz po prezydencie ponosi odpowiedzialność za obronę państwa[261]. Reakcją Składkowskiego było przygotowanie 13 lipca 1936 r. specjalnego okólnika opublikowanego na łamach prasy. Premier stwierdził w nim: „Zgodnie z wolą Pana Prezydenta Rzeczypospolitej, Ignacego Mościckiego zarządzam, co następuje: Generał Rydz-Śmigły, wyznaczony przez Marszałka Józefa Piłsudskiego jako Pierwszy Obrońca Ojczyzny, Pierwszy Współpracownik Pana Prezydenta Rzeczypospolitej w rządzeniu Państwem, ma być uważany i szanowany, jako Pierwsza w Polsce Osoba po Panu Prezydencie Rzeczypospolitej”[262]. Zwraca uwagę, że Składkowski posunął się daleko w interpretacji wskazówek Kwiatkowskiego, ponieważ od czasu ukazania się okólnika oficjalnie drugą osobą w hierarchii państwowej został Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, a w świetle postanowień konstytucji z 1935 r. taka rola przypadała prezesowi Rady Ministrów. W praktyce było jeszcze inaczej – Marek Sioma zauważył, że wydanie okólnika oznaczało „kapitulację” Mościckiego w walce o możliwość sprawowania samodzielnej władzy, a w dalszej perspektywie zapewnienia jej własnym współpracownikom[263]. Faktycznie to gen. Śmigły-Rydz wysunął się na pierwsze miejsce w hierarchii władz państwowych. Konstytucja kwietniowa nie przewidywała takiego rozwiązania, co dostrzegali „pułkownicy”, dlatego nie mogło się to spotkać z ich aprobatą, chociaż w dalszym ciągu Edward Śmigły-Rydz cieszył się poparciem młodszej generacji tego środowiska, do którego zaliczali się Adam Koc i Bogusław Miedziński. Znamienne jest, że okólnik zyskał też poparcie Stanisława Cara[264]. Śmigły-Rydz miał oparcie w ministrze komunikacji płk. Juliuszu Ulrychu oraz w ministrze poczt i telegrafów ppłk. Emilu Kalińskim. Można więc mówić o stworzeniu przez Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych „nowej grupy pułkowników”, która stanowiła lojalne wobec niego środowisko polityczne. Z kolei ta część grupy w kreowaniu wyjątkowej pozycji Śmigłego-Rydza w państwie miała swoje polityczne interesy. Piotr Stawecki zwrócił uwagę na słowa niezaliczającego się do „pułkowników” gen. Lucjana Żeligowskiego, który w niepublikowanych notatkach zapisał, iż grupa przekonywała Śmigłego-Rydza, że „trzeba ratować obóz legionowy, że to ich obowiązek moralny, że jakoby ratując Polskę utrzyma przy władzy obecnych ludzi”[265]. W praktyce ta część „pułkowników” pragnęła zachować wpływ na rządy w państwie.

Okólnik – wbrew intencjom części grupy „pułkowników” – nie był końcem umacniania władzy Edwarda Śmigłego-Rydza. W dniu 10 listopada 1936 r. na specjalnej uroczystości prezydent Mościcki wręczył Śmigłemu-Rydzowi – dotychczas generałowi dywizji – buławę marszałka Polski. Na uroczystość zaproszeni zostali „pułkownicy”: Sławek, Prystor i Jędrzejewicz, którym trudno było się pogodzić z nominacją marszałkowską Śmigłego-Rydza, ponieważ w jej rezultacie generalny inspektor stawał w jednym szeregu z Józefem Piłsudskim – również marszałkiem[266]. Stąd popularne stało się pogardliwe określenie przez „pułkowników” awansu Śmigłego-Rydza jako „buławizacja”. Śmigły-Rydz jednego dnia awansował „podwójnie” – najpierw został generałem broni, a następnie marszałkiem, otrzymując od prezydenta buławę. Janusz Jędrzejewicz nie przyjął zaproszenia na uroczystość 10 listopada, a po latach skonstatował: „W środowisku, w którym żyłem i pracowałem, cała ta rzecz wzbudziła silne uczucie niesmaku, a nawet oburzenia. Każdy z nas chętnieby widział awans Śmigłego na generała broni wobec sprawowania przez niego stanowiska przyszłego wodza naczelnego w ewentualnej wojnie. Ale sięganie po tytuł tak mocno związany z osobą Piłsudskiego i tak prędko po jego śmierci było w naszym przekonaniu rzeczą więcej niż niewłaściwą, a zgoda Śmigłego na tę nominację – bo conajmniej zgoda na to z jego strony być przecież musiała – świadczyła o braku poczucia dystansu osobistego i historycznego w stosunku do Pierwszego Marszałka Polski i niespodzianie ujawnionej pysze, co mnie tymbardziej dziwiło, że cech tych uprzednio u niego nie widziałem”[267]. Dystansując się od awansu Śmigłego-Rydza, grupa „pułkowników” w stosunku do Piłsudskiego często używała określenia „Pierwszy Marszałek Polski”, co miało odróżniać Komendanta od Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Nie tylko grupie „pułkowników” nie odpowiadały posunięcia Śmigłego-Rydza. Generał Żeligowski podkreślał w notatkach, że nowy marszałek nie miał wizji programowej, planu działania ani adekwatnych do ambicji zdolności. Jego zdaniem nie powinien mieszać się do polityki, lecz skoncentrować na sprawach Wojska Polskiego[268].

Zostając marszałkiem, Śmigły-Rydz umocnił własną pozycję i mógł poświęcić się planom powołania zaplecza politycznego. Było to konieczne, ponieważ cały obóz piłsudczykowski nie dysponował takim zapleczem od czasu rozwiązania przez Sławka Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Już na XIII Zjeździe ZLP Śmigły-Rydz mówił o utworzeniu nowej organizacji. Polecił wówczas nowemu przewodniczącemu (komendantowi naczelnemu) Związku – Adamowi Kocowi przygotowanie ram ideowo-programowych takiej organizacji. Chodziło o konsolidację wobec postępującej dekompozycji, która dotykając grupę „pułkowników”, stanowiła zagrożenie osłabienia całej formacji piłsudczykowskiej. Najważniejszym celem tworzonej organizacji było jednak skupienie sił narodowych w perspektywie możliwego konfliktu zbrojnego.

Wydawało się, że zgodnie z intencjami Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych Koc podejmie się działań przygotowawczych. Wprawdzie doszło do tego, ale prace przebiegały bardzo wolno. W rzeczywistości Koc nie był w stanie opracować deklaracji programowej nowej organizacji, co tłumaczył brakiem bezpośrednich instrukcji od Śmigłego-Rydza. Tezę tę jednak podważył autor jego biografii Janusz Mierzwa, który uznał za mało prawdopodobne, by będący w częstym kontakcie ze Śmigłym-Rydzem prezes ZLP nie potrafił przygotować deklaracji. Mierzwa stwierdził, że Koc umyślnie przedłużał prace nad deklaracją, licząc, iż Śmigły-Rydz zwolni go z misji tworzenia ugrupowania, do którego odnosił się bez entuzjazmu. Równocześnie jednak Koc obawiał się otwarcie zrezygnować z powierzonej mu misji[269].

Członkowie „obozu GISZ” z obawy, że nie zostanie wykorzystana szansa uzyskania przez nich wpływów w ZLP, zorganizowali specjalne spotkanie. W grudniu 1936 r. w Prezydium Rady Ministrów zebrali się Adam Koc, Stefan Starzyński, Stanisław Paciorkowski, Sławoj Felicjan Składkowski i Bogusław Miedziński. Obecność Koca, Składkowskiego i Miedzińskiego wskazuje na znaczenie opozycyjnej wobec Sławka części dawnej grupy „pułkowników” w otoczeniu Śmigłego-Rydza. Uczestnicy ustalili, że prace nad utworzeniem organizacji przejmie Miedziński, będący wciąż redaktorem „Gazety Polskiej”. Arkadiusz Adamczyk wskazał, że Miedziński – inspirując się majową przemową Śmigłego-Rydza na XIII Zjeździe ZLP – przygotował deklarację w niecałą dobę. Oficjalnie dalej to Koc pracował nad deklaracją, ale sam przyznawał, że w rzeczywistości działania w tym kierunku prowadzone były przez Miedzińskiego[270]. Przygotowany przez Miedzińskiego projekt Koc przekazał Śmigłemu-Rydzowi. Generalny Inspektor Sił Zbrojnych był przeciwny rozwiązaniom proponowanym przez Miedzińskiego i zakomunikował Kocowi, że zamierza podjąć się opracowania właściwej deklaracji. Śmigły-Rydz rozpoczął prace w trakcie świątecznego urlopu w 1936 r. podczas pobytu w Zakopanem. W połowie stycznia roku 1937, a nie jeszcze przed końcem roku poprzedniego, jak się wydawało Miedzińskiemu[271], je ukończył. Następnie zaprosił do Zakopanego Koca oraz Miedzińskiego. Razem z zaproszeniem przekazał gotowy autorski projekt. Tak istotną sprawę gotów był uzgadniać z tymi „pułkownikami”, których postrzegał jako własnych stronników.

Miedziński i Koc odmiennie ustosunkowali się do propozycji Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, chociaż obaj w tym samym momencie zdecydowali się odejść od Sławka do „obozu GISZ”. Treścią autorskiego projektu zaskoczony był Miedziński, który wcześniejszy własny tekst opierał na postulatach Śmigłego-Rydza ogłoszonych na XIII Zjeździe ZLP. W tych postulatach nadrzędnym celem było dążenie do skonsolidowania społeczeństwa[272]. W porównaniu z projektem Miedzińskiego generalny inspektor dokonał „skrętu na prawo”[273]. Z entuzjazmem do projektu deklaracji Śmigłego-Rydza odniósł się Koc. Nie była jednak tajemnicą sympatia Koca dla Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga”[274]. Miedziński nie chciał, by deklaracja nowej organizacji zawierała jednoznacznie prawicowe inklinacje, ponieważ obawiał się „palenia mostów” w toczonych ówcześnie rozmowach z opozycją ludową – skupioną w Stronnictwie Ludowym. Zdaniem Władysława Pobóg-Malinowskiego rozbieżności między byłymi członkami grupy „pułkowników” dotyczyły przede wszystkim reformy rolnej. W projekcie Śmigłego-Rydza nie było żadnej wzmianki o tej reformie, ale w wyniku presji Miedzińskiego udało się to zmienić. Miedziński miał się nawet posunąć do szantażu, że w przypadku braku ustępstw ze strony Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych wycofa się z życia politycznego[275]. Nie mógł jednak uzyskać więcej niż wprowadzenie do deklaracji ogólnego odwołania do reformy rolnej.

Początkowo nowa organizacja miała się nazywać Obóz Pracy Narodowej – był to pomysł Koca[276]. Rozważano też inną nazwę – Obóz Czynu Państwowego[277]. Ostatecznie obie propozycje zostały odrzucone na rzecz pomysłu Ferdynanda Goetla – Obóz Zjednoczenia Narodowego[278].

W lutym 1937 r. deklaracja ideowo-polityczna OZN była już gotowa. Potrzebne było jeszcze zapewnienie jej poparcia wśród posłów i senatorów oraz środowiska legionowo-peowiackiego. Na parlamentarzystów próbował wpływać Miedziński z racji tego, że w parlamencie ugruntowane wpływy miała grupa „pułkowników” skupiona wokół Sławka. Zadanie Miedzińskiego nie było łatwe, ponieważ nie zaliczał się już do współpracowników lidera grupy, a wierni Sławkowi „pułkownicy” w dalszym ciągu z dezaprobatą odnosili się do otoczenia Śmigłego-Rydza. Oddają to słowa Janusza Jędrzejewicza: „Nie chcę opisywać bliżej zatrważających objawów upadku naszej myśli politycznej. Myślę, że tu obecni widzieli te rzeczy równie dobrze, jak my tam, w mieszkaniu Sławka w alei Szucha, gdyśmy w długich nocnych rozmowach, analizując sytuację, dochodzili do nad wyraz ciężkiego przekonania, że dzieło Komendanta w nieudolnych rękach rozpada się i marnuje”[279]. Niemniej działania Miedzińskiego miały istotne znaczenie dla Śmigłego-Rydza i jego otoczenia w budowaniu niezbędnego poparcia wobec ich programu politycznego. Podobnie ważne było pozyskanie grupy legionowo-peowiackiej, której przekonanie do deklaracji OZN miał uformować były „pułkownik” – Koc. Prezes ZLP spotkał się 18 i 19 lutego 1937 r. z członkami ZLP i Związku Peowiaków[280].

Wacław Jędrzejewicz, który ówcześnie był jednym z wiceprezesów Związku Peowiaków, wspominał: „Po odczytaniu deklaracji programowej przez Koca wszyscy uczestnicy zebrania zabrali głos. Ani jeden nie padł za przyjęciem do wiadomości przedstawionej deklaracji. Koc siedział nieruchomy, głosu nie zabierał, wysłuchując krytyczne uwagi zebranych, najbliższych jego towarzyszy walk i działań”[281]. Wacław Jędrzejewicz zapytał Koca, jak mógł opracować deklarację, która w tak dużym stopniu przeczyła ich „dotychczasowej działalności”. Na spotkaniu z ZLP był obecny szef gabinetu wojskowego Prezydenta RP gen. Kazimierz Schally, który po kilku miesiącach (w październiku 1937 r.) opowiedział o przebiegu obrad Kordianowi Józefowi Zamorskiemu. Relację Schally’ego w swoim dzienniku przytoczył Zamorski: „Koc przyznawszy się do pewnych błędów, płakał, że tyle pomyj na niego nasz właściwie obóz wylewa, że on już nie jest w stanie dalej trwać, że jeśli, jak widzi, będzie zmuszony młodzież, którą przecie pod swe skrzydła przygarnął, odepchnąć i oddać ją do kompletnego zdemoralizowania endekom, to on ustąpi i niech będzie nawozem dla tego, który może zdecyduje się przyjść po nim”[282]. Tłumaczył więc Koc własną politykę chęcią pozyskania młodzieży, podatnej na wpływy ruchu narodowego. Argumentacja ta nie przekonywała większości byłych legionistów i peowiaków. Sprzeciw, z jakim spotkał się Koc, nie był dla niego łatwym doświadczeniem, dlatego na zakończenie powiedział: „daliście mi, obywatele, gorzką czarę do wypicia”[283]. Wielu byłych legionistów oraz żołnierzy POW – obecnych w Wojsku Polskim – uważało OZN za organizację zdominowaną przez prawicowe żywioły[284].

Deklarację ideowo-polityczną Obozu Zjednoczenia Narodowego Koc ogłosił w radiowym przemówieniu 21 lutego 1937 r. o godzinie 17.30. W deklaracji stwierdzono: „Najlepsza wola i najofiarniejszy zapał mogą stać się przeszkodą w funkcjonowaniu skomplikowanego organizmu państwa, jeżeli nie są włączone w jednolicie kierowany, mądrze orientowany i do potrzeb dostosowany wysiłek”[285]. Mimo odwołania do konstytucji kwietniowej jako „podstawy ładu i porządku w państwie” zwraca uwagę, że koncepcja OZN wkomponowywała się we wcześniejsze działania Śmigłego-Rydza kreowanego na największy autorytet w państwie[286]. Z deklaracji jasno wynikało dążenie do oparcia funkcjonowania państwa na armii. Powoływano się na rozważania Piłsudskiego, który rozumiał, iż „będzie ona dla narodu wzorem hartu, dyscypliny i obywatelskiej cnoty. Wiedział, że naród w każdym niebezpieczeństwie dokoła niej zjednoczyć się potrafi. Dlatego walczył wytrwale i konsekwentnie o specjalne prerogatywy dla Wodza armii, dlatego w sposób przewidujący tego Wodza jako swego następcę wyznaczył”. Interpretacji wskazań Piłsudskiego w wydaniu „obozu GISZ” sprzeciwiali się „pułkownicy” z otoczenia Sławka, o czym świadczą wspomnienia Janusza Jędrzejewicza: „Do swoich generałów marszałek Piłsudski zaufania politycznego nie posiadał. W ogóle stale stał na stanowisku, aby wojsko nie mieszało się do polityki i ograniczało się jedynie do wypełnienia swych prawem przewidzianych obowiązków przygotowania obrony bytu i granic Polski. Pragnął jak najbardziej odseparować armię od rozkładowych wpływów walki i zmagań się partyjno-politycznych i bardzo skrupulatnie tego przestrzegał”[287]. Jędrzejewicz poparł tę konstatację tym, że zarówno Edward Śmigły-Rydz, jak i Kazimierz Sosnkowski nie byli obeznani z pracami politycznymi realizowanymi przez Piłsudskiego. Ograniczali się jedynie do funkcji w Wojsku Polskim. Wskazanie na Sosnkowskiego było uzasadnione tym, że jego kandydatura brana była – przynajmniej hipotetycznie – pod uwagę przy wyborze Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych po śmierci Piłsudskiego. Istotniejsze jest jednak, że rozważania Jędrzejewicza wydają się bliższe prawdy. Piłsudski oddzielał zagadnienia wojskowe od politycznych i nie chciał, by wojsko mieszało się do polityki. Mimo to nie wszyscy „pułkownicy” podporządkowali się interpretacji przyjętej przez krąg Sławka. Zaangażowanie Miedzińskiego i Koca dowodziło, że także w bliskiej Piłsudskiemu grupie „pułkowników” Śmigły-Rydz mógł liczyć na poparcie. Było to kolejnym świadectwem jej dekompozycji.

Deklaracja ideowo-polityczna OZN stanowiła próbę syntezy dotychczasowego światopoglądu sanatorów z nowymi postulatami, które powstawały na bazie inspiracji ideologią ruchu narodowego[288]. Było to zauważalne zwłaszcza we fragmencie stawiającym na równi kategorie państwa i narodu. Dotychczas państwo było nadrzędną wartością, natomiast w deklaracji stwierdzono: „Państwo jest jedyną formą prawidłowego i zdrowego bytu narodu; daje narodowi technikę potęgi i organizację jego wiecznego rozwoju; nie ma tedy sprzeczności pomiędzy interesem narodu a interesem państwa”[289]. Duże znaczenie w deklaracji przypisano wyznaniu rzymskokatolickiemu mimo wielonarodowościowego i wielowyznaniowego charakteru Rzeczypospolitej i zapewnień o tolerancji dla wszystkich wyznań[290]. Odrzucono komunizm i rewolucyjne metody działania[291]. Podkreślono, że naród polski odgrywa rolę gospodarza w państwie. Od mniejszości narodowych oczekiwano lojalności[292]. Konstytucyjne równouprawnienie innych niż polska narodowości zostało jednak w deklaracji ograniczone. Obrazuje to przygotowana w 1937 r. – w ramach Biura Studiów i Planowania OZN – broszura Zasady polityki narodowościowej, którą otwierają tezy programowe. W punkcie trzecim znalazło się stwierdzenie: „Deklaracja Lutowa widzi naczelną zasadę polskiej polityki narodowościowej w przyjęciu kierunku narodowego i w odrzuceniu kierunku narodowościowego. Wyrazem takiego stanowiska Deklaracji jest przyjęcie przez nią postulatu jedności oraz organicznego rozwoju Narodu Polskiego”. W kolejnym zaś punkcie: „Następstwem tego stanowiska jest takie uregulowanie współżycia Narodu Polskiego z obcymi mniejszościami, aby przy zachowaniu najbardziej pokojowych i przyjaznych stosunków Naród Polski miał zapewnione stanowisko narodu – gospodarza, uprawnionego do ekspansji kulturalnej wobec obcego elementu kulturalnego”. Nie tylko dopuszczano „ekspansję kulturalną” polskiego ducha, ale równocześnie usankcjonowano – w tezie wymienionej jako piąta – pewne ograniczenie rozwoju kulturalnego mniejszości: „Państwo winno przeciwstawiać się rozwojowi żyjących w Polsce mniejszości do poziomu narodu; poważną troską naszej polityki mniejszościowej musi stać się baczenie, aby te mniejszości utrzymały się na poziomie lojalnych wobec państwa narodowości”[293]. Nacisk został więc położony na lojalność jako bezwzględny wymóg funkcjonowania w obrębie polskiej państwowości. Wiązano z tym podejmowanie działań mających w perspektywie doprowadzenie do umocnienia żywiołu polskiego w środowiskach mniejszościowych. O szczególnym znaczeniu, jakie władze OZN przypisywały oddziaływaniu polskiej kultury narodowej, świadczyło też przekonanie o konieczności jej upowszechnienia w obrębie wszystkich warstw społecznych – w tym zaniedbanych w przeszłości ludności chłopskiej i robotników[294].

W deklaracji OZN zaakceptowano też rywalizację ekonomiczną z ludnością żydowską, przewidując jej perspektywiczną pokojową emigrację z państwa polskiego[295]. Problem emigracji Żydów z II RP zamierzano rozwiązać w OZN na drodze współpracy międzynarodowej, ponieważ konieczne było znalezienie dla nich odpowiedniej nowej lokalizacji. Rozumiano, że władze Wielkiej Brytanii, które sprawowały mandat nad terytorium Palestyny, nie dopuszczą do gwałtownego wzrostu liczebności Żydów z Europy na Bliskim Wschodzie – w obawie o ich konflikt z ludnością arabską[296]. Wyrażony w deklaracji stosunek do ludności żydowskiej akceptował Miedziński i nie jest wykluczone, że to właśnie ówczesny wicemarszałek Sejmu wpłynął na taką interpretację tego zagadnienia[297].

Deklarację z lutego 1937 r. OZN uznawał za fundament mający sprzyjać ponownej konsolidacji piłsudczyków na płaszczyźnie ideowo-politycznej[298]. Tak się jednak nie stało – Kordian Józef Zamorski zapisał w dzienniku pod datą 15 października 1937 r.: „W kraju coraz większy bałagan. Żrą się wszyscy ze wszystkimi. [Edward] Śmigły[-Rydz] wezwał kraj do konsolidacji. Tymczasem czterech ludzi, tj. [Walery] Sławek, [Aleksander] Prystor; Śmigły[-Rydz] i [Kazimierz] Sosnkowski, nie mogą się skonsolidować!”[299]. Wielu piłsudczyków, w tym lojalna wobec Sławka część grupy „pułkowników”, akcentowało zbieżność między deklaracją ideowo-polityczną OZN a krytykowanym przez sanatorów programem Stronnictwa Narodowego. Narodowcy traktowali nawet deklarację jako „ideowy plagiat” z uwagi na jej narodowe i konserwatywne rozstrzygnięcia[300]. Przyjęta formuła nowej organizacji najlepiej obrazowała, jak „obóz GISZ” odchodził od koncepcji prezentowanych dawniej przez grupę „pułkowników” wywodzących się z lewicy niepodległościowej. Powodowało to głębokie rozczarowanie i brak akceptacji nowej rzeczywistości politycznej przez część ich środowiska[301]. Pisząc o środowisku dawnej POW, Wacław Jędrzejewicz stwierdził: „W deklaracji uderzały nas zbyt wąskie ujęcia działań OZON-u [było to określenie o pejoratywnym charakterze, które stosowały osoby kontestujące nową organizację – M.H.], w którym widzieliśmy raczej nową partię polityczną, a nie szeroki ruch narodowy, przy czym jego podporą stawało się wojsko, aparat państwowy i osoba marszałka Śmigłego. Było to zbyt podobne do ruchów społeczno-politycznych we Włoszech i Niemczech. Zrozumieliśmy, że przygotowuje się głębszy rozłam w jednolitym dotąd obozie piłsudczyków, co wkrótce doprowadziło do sytuacji, zwanej przez Miedzińskiego dekompozycją”[302].

Rozbieżności w ocenie deklaracji lutowej doprowadziły do podziału między piłsudczykami w parlamencie. Zdaniem Janusza Jędrzejewicza: „Z chwilą powołania przez Śmigłego do życia Obozu Zjednoczenia Narodowego harmonia pracy w Sejmie została naruszona. OZON potrzebował działaczy i w pierwszym rzędzie zaczął ich szukać wśród posłów i senatorów. Zaczął się zarysowywać podział w izbach na dwa odłamy: tych, co czy to ze szczerego przekonania, czy też czując większą siłę, czy też powodowani dawnymi nawykami «współpracy», stawiali na Śmigłego i pod jego rozkazami pragnęli pełnić swoje czynności polityczne – i tych, co pilnując ducha i litery konstytucji oraz według swego najlepszego rozumienia spadku ideowo-państwowego po marszałku Piłsudskim, chcieli zachować zupełną niezależność, na system wodzostwa w Polsce miejsca nie widzieli, a do czynników rządowych pragnęli mieć stosunek czysto rzeczowy, będący warunkiem koniecznym istotnej kontroli parlamentarnej”[303]. Do przeciwników idei wodzostwa zaliczała się część grupy „pułkowników”, która pozostała lojalna wobec Sławka. Mimo zauważonych przez Jędrzejewicza podziałów w Sejmie i Senacie ówczesne otoczenie Sławka zachowało w parlamencie w dalszym ciągu znaczące wpływy.

Nastroje „pułkowników” skłaniały ich do podjęcia walki politycznej wewnątrz obozu piłsudczykowskiego. Działania Miedzińskiego i Koca na rzecz zapewnienia poparcia dla Obozu Zjednoczenia Narodowego wśród wszystkich „pułkowników” nie przynosiły rezultatu. Sceptyczne nastroje wobec OZN charakteryzowały nie tylko grupę „pułkowników” z kręgu Sławka, lecz także inne skrzydła obozu piłsudczykowskiego – w szczególności środowisko „Naprawy”. W reakcji na odczytanie po raz pierwszy w Sejmie deklaracji OZN Walery Sławek, Tadeusz Schaetzel, Bohdan Podoski i kilka innych postaci z otoczenia nieformalnego przywódcy „pułkowników” ostentacyjnie wstrzymali się od oklasków. Skupiona wokół Sławka grupa „pułkowników” na terenie parlamentu zwalczała OZN. Walka ta przybierała kuluarowy charakter, ale wychodziła też poza parlament. Widać to na przykładzie działań Aleksandra Prystora jako prezesa Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich. Były premier sprzeciwiał się ogłaszaniu przez Towarzystwo enuncjacji odnoszących się do OZN[304]. Henryk Gruber zapisał, że Prystor na spotkaniu z delegacją Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich uznał, iż „deklaracja nic nowego nie wnosi i nie wszyscy się z nią zgadzają. Jedni mają pretensję o niefortunne ujęcie stosunku do kościoła, inni uważają, że zagadnienie wsi nie jest ujęte wyczerpująco. Prystor jest sceptyczny i nie chce iść z plejadą chwalców deklaracji”[305].

Jerzy M. Nowakowski podał informację o pogłoskach o możliwym zamachu stanu, który miałby przeprowadzić Śmigły-Rydz. Zamach ten byłby skierowany przeciwko Sławkowi i innym postaciom identyfikowanym z grupą „pułkowników”[306]. Informacje o zbliżonym, a nawet bardziej sensacyjnym charakterze przedstawił Piotr Stawecki. Zdaniem tego autora „z 25 na 26 października 1937 r., kiedy generalny inspektor przebywał z wizytą w Rumunii, członkowie «Falangi»[307], pod patronatem Ozonu i niektórych wojskowych, mieli dokonać zamachu stanu w Warszawie i w Polsce, mordując około 1400 osób i aresztując drugie tyle. Wśród aresztowanych mieli być między innymi: Ignacy Mościcki, Walery Sławek, Aleksandra Piłsudska”[308]. Nazwa tego wydarzenia – „noc św. Bartłomieja” – nawiązywała do rzezi hugenotów w 1572 r. Wydaje się, że informacje o zamachu były tylko pogłoskami, które można uznać jedynie za element walki politycznej. Przygotowywaniu „nocy św. Bartłomieja” po powrocie z Rumunii kategorycznie zaprzeczył Śmigły-Rydz. Możliwe, że plotki te generowane były przez „obóz GISZ” – zainspirowany skutecznością kuluarowych zabiegów grupy „pułkowników”, z których była ona znana w kręgu współpracowników Józefa Piłsudskiego. Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, w jakim stopniu pogłoski odzwierciedlały rzeczywiste intencje zwolenników idei nacjonalistycznych. Wydaje się jednak wątpliwe, by taki scenariusz mógł być brany pod uwagę, ponieważ mający realny wpływ na władzę „obóz GISZ” znajdował się wciąż w lepszej sytuacji niż Sławek i popierająca go grupa „pułkowników”. Tak czy inaczej do żadnego zamachu nie doszło.

Kordian Józef Zamorski – pod datą 13 stycznia 1938 r. – zapisał w dzienniku, że zdaniem Karola Polakiewicza to Sławek „jest zdolny do najgorszej zbrodni i prowokacji” oraz że „o robienie nastrojów o nocy świętego Bartłomieja, zamach na [Adama] Koca i inne rozbójstwa oskarża Polakiewicz wyraźnie i jasno Sławka, jak zresztą o zabójstwo [Bronisława] Pierackiego, strzelanie do pochodu PPS z dachu lokalu BBWR i wszelkie niewyjaśnione, a za życia K[o]m[en]d[an]ta popełnione polityczne zabójstwa”[309]. Zamorski – mimo pełnienia funkcji komendanta głównego Policji Państwowej – nie zamierzał weryfikować tych zarzutów. Uznawał je jednak za prawdopodobne, ponieważ wiedział, że w przeszłości Polakiewicz zaliczał się do bliskich współpracowników Sławka. Ówcześnie Polakiewicz nie był blisko Sławka. Jeszcze przed śmiercią Piłsudskiego – w lutym 1935 r. – został wykluczony z BBWR. Wydaje się więc, że większość informacji, jakie na temat nieformalnego przywódcy grupy „pułkowników” przekazał Zamorskiemu, była niezgodna z prawdą. Można w tym upatrywać niechęć Polakiewicza do Sławka – wyrażającą się w świadomym manipulowaniu faktami bądź powtarzaniu obiegowych plotek. Z jednej strony w świetle dostępnego materiału źródłowego pogląd o udziale Sławka w zamordowaniu Pierackiego przez Ukraińców można zakwalifikować jako teorię spiskową[310]. Inne zarzuty też wydają się co najmniej dyskusyjne. Z drugiej strony – również z powodu braku źródeł – nie można kategorycznie zaprzeczyć, że to nie Sławek odpowiadał za plotki o przygotowywaniu przez Śmigłego-Rydza „nocy św. Bartłomieja”.

OZN, podobnie jak BBWR, tworzyły nie tylko organizacje spółdzielcze, zawodowe, kulturalne i społeczne, lecz także liczące się osobistości życia społecznego i politycznego. W skład Obozu Zjednoczenia Narodowego wszedł też Związek Harcerstwa Polskiego, któremu przewodził Michał Grażyński[311]. Funkcję najważniejszego organu kolegialnego w ramach OZN pełniła Rada Naczelna i jej Prezydium[312]. Początkowo Rada miała nosić nazwę Wielkiej Rady Obozu. Koc zakładał, że zasiądą w niej najważniejsi „pułkownicy”, w tym Walery Sławek, Aleksander Prystor czy Tadeusz Schaetzel. Prawdopodobnie z nazwy Wielka Rada Obozu zrezygnowano ze względu na skojarzenia z włoską Wielką Radą Faszystowską. Dla „pułkowników” nie nazwa była jednak najważniejsza, tylko generalny kierunek działania, a inspiracja OZN ideałami narodowymi stanowiła fakt. Z tego powodu wymienieni oraz inni lojalni wobec Sławka „pułkownicy” nie tylko nie znaleźli się w Radzie Naczelnej, ale odmówili nawet przystąpienia do OZN, co jasno definiowało ich stosunek do nowej organizacji[313].

Obozowi Zjednoczenia Narodowego nadano strukturę hierarchiczno-wojskową – na czele stał szef mający znaczne uprawnienia. Mówiono nawet o „demokracji kierowniczej”[314]. Pierwszym przywódcą Obozu został Adam Koc, który długo funkcję tę sprawował jedynie nominalnie. Wynikało to z powolnego kształtowania się struktur organizacyjnych OZN (kilkumiesięczny proces) i sceptycyzmu Koca wobec nowej organizacji, na co nałożył się jego nie najlepszy stan zdrowia. Kordian Józef Zamorski w dzienniku pod datą 15 października 1937 r. krytycznie ocenił jego zachowanie: „Koc nic nie zrobił i więcej głupstw niż dotychczas chyba już nie zrobi”[315]. W bieżącej działalności politycznej Koc nie spełniał już wymagań Śmigłego-Rydza, na co zwrócił uwagę Wacław Jędrzejewicz. W efekcie Koc ustąpił z funkcji szefa OZN[316]. Znamienne jest spostrzeżenie Janusza Mierzwy, który dostrzegł różnice między dawnym przywódcą BBWR, czyli Sławkiem, oraz Kocem – pierwszym szefem OZN. Zdaniem Mierzwy: „O ile W[alery] Sławek pragnął zbyt wiele demokracji, idealizmu, o tyle Koc zaproponował za dużo karności, dyscypliny, posłuszeństwa. Zgubił go brak świadomości, że społeczeństwem nie można rządzić tak jak Polską Organizacją Wojskową”[317]. W podobnym tonie utrzymane są spostrzeżenia gen. Lucjana Żeligowskiego, który zwrócił też uwagę, że koncepcje Sławka wymagały czasu na realizację. Zjawisko „partyjnictwa” – programowo zwalczane przez obóz piłsudczykowski, a zwłaszcza grupę „pułkowników” – ulegało jednak systematycznemu ograniczaniu. Inne dążenia Żeligowski przypisał Kocowi, który przez karność i dyscyplinę pragnął umocnić status Śmigłego-Rydza w II RP na wzór państw totalitarnych[318]. Opinia ta – choć przesadzona – odzwierciedla, z jaką krytyką spotykały się wśród niektórych piłsudczyków tendencje do tworzenia z postaci marszałka Śmigłego-Rydza największego de facto autorytetu w państwie. W rzeczywistości podejmowane przez Koca w tym kierunku zabiegi były działaniami pragmatycznymi podyktowanymi koniecznością konsolidacji narodu wokół przywódcy zdolnego obronić kraj przed zagrożeniem zewnętrznym. Być może więc Koc ustąpił właśnie ze względu na brak szerszej wizji programowej – zdając sobie sprawę ze skali krytyki, z jaką jego działania spotykały się wśród piłsudczyków, w tym wielu postaci tworzących grupę „pułkowników”. Na następcę Koca 10 stycznia 1938 r. wybrano gen. Stanisława Skwarczyńskiego, chociaż brano też pod uwagę wojewodę śląskiego Michała Grażyńskiego. Skwarczyński był bratem ideologa grupy „pułkowników” i całego obozu piłsudczykowskiego – Adama, który zmarł w 1934 r. W przeciwieństwie do brata Stanisław Skwarczyński dotychczas realizował się przede wszystkim w działalności wojskowej, a nie politycznej, dlatego nie może być zaliczany do grupy „pułkowników”. Nie miał wystarczającego doświadczenia do pracy na stanowisku szefa OZN[319]. W rezultacie – zdaniem Pobóg-Malinowskiego – rzeczywistym szefem Obozu pozostawał (tak jak za czasów Koca) ppłk Zygmunt Wenda[320]. W przeszłości Wenda był adiutantem Piłsudskiego, posłem na Sejm V kadencji, a od roku 1938 szefem sztabu OZN. W drugim dniu II wojny światowej został oficjalnie szefem OZN, ale z oczywistych powodów funkcję tę pełnił wtedy jedynie nominalnie. Wenda nie zaliczał się do „pułkowników”, jego wpływy w OZN nie zapewniały więc nowej organizacji przychylności tej grupy.

Sejm i Senat IV kadencji powstały po wyborach z września 1935 r., w których frekwencja nie zadowalała piłsudczyków. Istnienie OZN i jego stopniowy rozwój organizacyjny sprzyjały planom rozwinięcia akcji mającej na celu uzyskanie większego poparcia w społeczeństwie. W 1938 r. zauważalne już były symptomy poprawy sytuacji gospodarczej po kryzysie światowym. Ponadto państwo polskie nawiązało stosunki dyplomatyczne z Litwą dzięki ultimatum skierowanemu przez polskie władze pod adresem rządu w Kownie 17 marca 1938 r.[321] Po kilku miesiącach, 2 października, Wojsko Polskie zajęło należące dotychczas do Czechosłowacji Zaolzie. Wydarzenia te piłsudczycy przedstawiali jako sukcesy na arenie międzynarodowej. Liczyli, że będą mogły być przekute na sukces wyborczy. Wzrost napięcia na arenie międzynarodowej mógł dodatkowo korzystnie wpływać na konsolidację społeczeństwa wokół obozu piłsudczykowskiego, a przede wszystkim „obozu GISZ”[322]. Chciano konsolidować się wokół armii, wykorzystując rosnący kult Śmigłego-Rydza.

Dążenie „obozu GISZ” do przeprowadzenia nowych wyborów przy wsparciu Mościckiego miało kluczowy podtekst. Była to okazja do przeprowadzenia całkowitej marginalizacji i rozbicia grupy „pułkowników” wiernej Sławkowi. Władysław Sikorski w liście do Ignacego Jana Paderewskiego z 20 czerwca 1938 r., charakteryzując ówczesną ekipę rządzącą i jej stosunek do dawnej elity władzy, stwierdził: „Zawistni w stosunku do przeciwników, a nielojalni wobec swych przyjaciół, o czem mają sposobność obecnie się przekonać ich konserwatywni sojusznicy – pułkownicy, utrzymują zdobytą podstępem i gwałtem władzę przy pomocy politycznych matactw i przy pomocy rozmaicie stosowanego terroru. Na jednolity, daleko sięgający program, jakiego wymagają obecne trudne czasy – ich nie stać”[323]. Chociaż spojrzenie to stanowiło jednostronną krytykę obozu władzy, to jednak było świadectwem dostrzegania także przez opozycję wewnętrznych tarć między piłsudczykami. Wacław Jędrzejewicz w jednym z komentarzy do pamiętnika brata Janusza stwierdził: „Nasz pogląd na to, co się w Polsce działo po śmierci marszałka Piłsudskiego, był bardzo krytyczny. Z wielkim niepokojem patrzyliśmy na akcję Obozu Zjednoczenia Narodowego (OZON) i byliśmy jej przeciwni. To też szybko odsunięto nas na boczny, martwy tor. Polska Agencja Telegraficzna powołała mnie w tym czasie do pracy, powierzając mi kierownictwo jednego z jej działów, lecz w parę tygodni potem, na polecenie Marszałka Śmigłego, premier Składkowski polecił mnie natychmiast zwolnić. Gdy minister Beck zaproponował mi objęcie jednej z placówek zagranicznych, nie uzyskał na to zgody Marszałka Śmigłego, którego lojalnie informował o zamierzonej obsadzie ambasad i poselstw”. Jędrzejewicz zwrócił uwagę, że pisma rządowe nie chciały drukować artykułów jego brata. Dawna grupa „pułkowników” nie była już zapraszana – z wyjątkiem Becka – na oficjalne uroczystości, odbywające się na Zamku Królewskim czy w Prezydium Rady Ministrów. Co więcej, jak wspominał Jędrzejewicz: „nasi znajomi też woleli nie pokazywać się zbytnio w naszym towarzystwie, co mogło być gdzieś na górze źle widziane”[324]. Świadczyło to o marginalizacji otoczenia lojalnego wobec Walerego Sławka i o wyemancypowaniu się Józefa Becka z grupy „pułkowników”.

W tym kontekście zwraca uwagę opinia prawnika i działacza politycznego Tadeusza Tomaszewskiego (w latach 1949–1950 premiera rządu RP na uchodźstwie). Kordian Józef Zamorski – pod datą 29 sierpnia 1938 r. – zapisał w dzienniku, że zdaniem Tomaszewskiego „Beck idzie z całą siłą jako kandydat na Prezydenta RP”. Uznał też Tomaszewski stanowisko Śmigłego-Rydza za „kompletnie przegrane”, dodając, że „upadek jego autorytetu jest bezprzykładny”. Słowa te można traktować jako świadectwo wzrastającego znaczenia Becka, który zdaniem Zamorskiego „wyrósł w swoich oczach na męża stanu opatrznościowego dla Polski”[325]. Prognozy dotyczące Śmigłego-Rydza okazały się jednak przedwczesne. Już w zapisce z 19/20 października 1937 r. Zamorski zawarł informację, jakoby gen. Kazimierz Schally „wygadał się, że Prezydent widzi w Śmigłym-[Rydzu] swego następcę i boleje nad brakiem szerszej współpracy”[326]. Do wybuchu II wojny światowej marszałek Śmigły-Rydz nie utracił wpływu na rządy w państwie, lecz konsekwentnie dążył do jego umocnienia.

„Obóz GISZ” i „grupa zamkowa” uznały za konieczne rozbicie i zmarginalizowanie dawnej grupy „pułkowników” wobec wyboru Walerego Sławka na nowego marszałka Sejmu (22 czerwca 1938 r.). Cztery dni wcześniej zmarł dotychczasowy marszałek izby niższej parlamentu – Stanisław Car[327]. Otoczenia Śmigłego-Rydza i Mościckiego obawiały się skutków znacznego poparcia, jakie w głosowaniu na następcę Cara uzyskał Sławek. Na 144 ważne głosy zdobył ich aż 114, co umożliwiło deklasację kandydata OZN – Ignacego Nowaka. Oznacza to, że nawet członkowie OZN głosowali na Sławka. Tym samym nie powiodły się zabiegi Miedzińskiego, który prowadził kampanię wśród posłów, by nie głosowali na nieformalnego przywódcę „pułkowników”. Przyjmując wybór, Sławek nie zadeklarował, że zostaje marszałkiem, mając akceptację prezydenta, chociaż tak zwyczajowo czynili jego poprzednicy. Podkreślił natomiast znaczenie stosowania się do postanowień konstytucji kwietniowej[328]. Wacław Jędrzejewicz tak skomentował wybór Sławka: „Był to jego wielki – i ostatni tryumf. Przyjął to z ogromną satysfakcją”[329].

Brat Wacława, Janusz Jędrzejewicz, wspominał: „Ten wybór napełniał takim niepokojem stronę przeciwną, że zdecydowano, gdzie należy, iż Sejmowi, który zaufał Sławkowi, nie można powierzyć wyboru delegatów do Zgromadzenia Narodowego, które w niedalekiej przyszłości miało wybierać nowego prezydenta”[330]. Przyszłe wybory prezydenckie planowano na maj 1940 r., a zgodnie z konstytucją wybór przeprowadzało Zgromadzenie Elektorów (nie Zgromadzenie Narodowe, jak w konstytucji marcowej). Jego skład w części miały wyłonić Sejm i Senat[331]. Do tego czasu Sławek miał szansę urosnąć w siłę. Atutem „pułkowników” była pamięć o tym, że to ich środowisko opracowało nową konstytucję, miało więc prawo do jej interpretacji w dalszych rozgrywkach[332].

Jerzy M. Nowakowski stwierdził, „że kiedy w 1938 r. rozpisano nowe wybory celem całkowitej eliminacji Sławka z życia politycznego, hasło wyborcze brzmiało: «Zapamiętaj cztery słowa. Sejm to ordynacja nowa»”[333]. Również Wacław Jędrzejewicz – opisując spotkanie ze Sławkiem na przełomie 1938 i 1939 r. z okazji kończących się prac Komitetu Krzyża i Medalu Rzeczypospolitej, w którego działania „pułkownicy” byli zaangażowani – zwrócił uwagę: „W obozie rządowym i w OZON-ie akcja przeciwko Sławkowi była prowadzona w sposób bardzo zdecydowany. Dowodem tego były nieoczekiwane wybory do Sejmu 1938 r.”[334] „Obóz GISZ” i „grupa zamkowa” obawiały się wpływów inspirowanej przez Sławka grupy „pułkowników” w parlamencie, ponieważ w świetle obowiązującej konstytucji izby mogły wyrazić wotum nieufności wobec rządu, który powstał w rezultacie kompromisu otoczenia generalnego inspektora ze współpracownikami głowy państwa.

Sejm i Senat IV kadencji zostały rozwiązane 13 września 1938 r. W zarządzeniu o rozwiązaniu parlamentu Mościcki stwierdził: „Uznałem tedy za wskazane odnowienie składu Izb, ażeby mogły one w pracy swej dać pełniejszy wyraz nurtujących w społeczeństwie prądów. Od nowych Izb Ustawodawczych oczekiwać będę zajęcia stanowiska w sprawie ordynacji wyborczych do Sejmu i Senatu”[335]. Do neutralizacji wpływów „pułkowników” popierających Sławka w parlamencie posłużono się zabiegami propagandowymi, polegającymi na krytyce ordynacji wyborczej z 8 lipca 1935 r. Przeciwnicy grupy „pułkowników” pamiętali, że za jej wprowadzenie odpowiadał Sławek – tym bardziej postulowali zmianę. Celem było uderzenie w Sławka i pozostających przy nim „pułkowników”. Rozumiał to Józef Beck, który w odpowiedzi na rozwiązanie parlamentu złożył pisemną dymisję ze stanowiska ministra spraw zagranicznych na ręce Prezydenta RP (kopię otrzymał premier Składkowski). Dymisja nie została przyjęta. Mościcki zaprosił Becka na rozmowę i przekonał go do wycofania rezygnacji. W ocenie Marka Kornata Beck nie postawił sprawy dymisji w ostry sposób, ponieważ nie chciał brać odpowiedzialności za losy państwa na własne barki – w okresie pogarszającej się sytuacji międzynarodowej[336]. Decyzję Becka można też traktować jako gest solidarności wobec dawnej grupy „pułkowników”, z którą czuł się związany. Ze względu na poświęcenie się sprawom polityki zagranicznej Beck nie mógł uczestniczyć w bieżących walkach wewnątrz obozu piłsudczykowskiego, ale składając dymisję, pokazał, że nie jest mu obojętna sytuacja grupy „pułkowników”[337]. Na tym, by dymisja została wycofana, zależało jednak także „pułkownikom”[338], co jest kolejnym dowodem na przedkładanie racji stanu nad grupowy interes[339].

Nowe wybory parlamentarne odbyły się 6 i 13 listopada 1938 r. Podobnie jak poprzednio opozycja zbojkotowała głosowanie, ale ponieważ Sąd Najwyższy traktował nawoływanie do akcji bojkotowej jako czyn karalny i uderzający w ustrój państwa, przeciwnicy obozu piłsudczykowskiego nie rozwinęli tej akcji na skalę z roku 1935. Piłsudczycy niezmiennie mogli liczyć w wyborach na poparcie administracji państwowej. Tym razem wyborów nie organizowała grupa „pułkowników” z otoczenia Sławka. Nie przeszkodziło to OZN w zainicjowaniu aktywnej agitacji, która zbiegła się z obchodami Święta Niepodległości. Propagandowo oddanie głosów na członków OZN przedstawiano jako akt patriotyzmu. W rezultacie zabiegów Obozu frekwencja była wyższa niż w roku 1935. W wyborach do Sejmu do urn poszło 67,1 proc. uprawnionych, co oznaczało wzrost niemal o 20 proc. w porównaniu z wynikiem sprzed trzech lat. W nowym Sejmie 80 proc. stanowili posłowie należący do Obozu Zjednoczenia Narodowego. Podobnie o sukcesie tej organizacji można mówić w głosowaniu do Senatu, ponieważ w izbie wyższej parlamentu znaleźli się – przy 70 proc. frekwencji (spośród uprawnionej elity) – wszyscy najważniejsi działacze OZN, którzy ubiegali się o wybór. Mimo to na wyborczym zwycięstwie kładły się cienie, ponieważ nie wszędzie wynik głosowania odzwierciedlał pragnienia OZN. Zajmujący pierwsze miejsce na rządowej liście wyborczej w Wilnie Stanisław Skwarczyński mógł liczyć na wybór do Sejmu. Przegrał z krytykującym władze Obozu gen. Lucjanem Żeligowskim, który na wileńskiej liście został umieszczony na miejscu „niemandatowym”[340].

Analizując konsekwencje wyborów 1938 r. w kontekście walki politycznej z mocno przetrzebioną grupą „pułkowników”, można mówić o sukcesie „obozu GISZ” i „grupy zamkowej”. Nieformalny przywódca „pułkowników” Sławek, ubiegający się w Warszawie o mandat jako niezależny kandydat, przegrał i znalazł się poza Sejmem. Była to dotkliwa porażka, ponieważ dotychczasowy marszałek izby niższej nie znalazł się w nowym parlamencie nawet jako jeden z posłów. Rozmiary klęski, ukazujące skalę dekompozycji grupy „pułkowników”, pogłębiało to, że z Warszawy kosztem Sławka dostał się do Sejmu prof. Wacław Makowski. Był to jeden ze współpracowników grupy „pułkowników” w okresie przygotowywania nowej ustawy zasadniczej. Odchodzenie od „pułkowników” kolejnych piłsudczyków było konsekwencją ich zakulisowego zwalczania przez współpracowników zarówno Śmigłego-Rydza, jak i Mościckiego. Złożyło się to na przyczyny nie tylko personalnej porażki Sławka, lecz także innych „pułkowników”, ponieważ w Sejmie nie znalazła się żadna z postaci identyfikowanych z grupą. Przegranej tej nie zmieniły mandaty senatorskie uzyskane przez Józefa Becka i Aleksandra Prystora[341]. Tym samym ordynacja wyborcza, której orędownikiem był Sławek, obróciła się przeciwko grupie „pułkowników”, przyczyniając się do jej neutralizacji[342]. Mimo niekorzystnej dla „pułkowników” sytuacji Prystor podjął starania o fotel marszałka Senatu, ale przegrał w głosowaniu z Miedzińskim (stosunkiem głosów 24 do 59)[343]. Senatorem został Koc. Grupa „pułkowników” z otoczenia Sławka została pokonana. Wpływy utrzymała tylko ta część „pułkowników”, która pozostała przy Śmigłym-Rydzu. Na marszałka Sejmu wybrano Wacława Makowskiego – który do izby wszedł kosztem Sławka.

W konsekwencji porażki wyborczej poszczególni „pułkownicy” wycofali się z bieżącego życia politycznego lub zdystansowali się od niego. Była to okazja, by poświęcić się prywatnym spotkaniom – niekoniecznie tylko we własnym gronie. Nie miały one żadnego wpływu na politykę obozu piłsudczykowskiego, ale były świadectwem środowiskowych zażyłości. Sławek i Prystor spotykali się z dawnymi działaczami PPS – np. w mieszkaniu Aleksandry Piłsudskiej i Teresy Perlowej (żony zmarłego w 1927 r. socjalisty Feliksa Perla). Na spotkaniach tych byli obecni także reprezentanci opozycji – socjalista Kazimierz Pużak oraz ludowiec Maciej Rataj[344]. „Pułkownicy” z kręgu Sławka i przedstawiciele lewicowej oraz centrowej opozycji krytycznie odnosili się do rządów OZN. Ta dekompozycja ideowa zwraca uwagę, ponieważ to „pułkownicy” rozpoczęli walkę ze stronnictwami Centrolewu, doprowadzając do ich rozbicia. Rozmowy „pułkowników” Sławka i Prystora z socjalistami i ludowcami pokazywały skalę rozczarowania rządami ekipy Edwarda Śmigłego-Rydza. Wspólnie rozważano możliwość przeciwstawienia się „obozowi GISZ”, ale raczej wyłącznie teoretycznie, bo w praktyce nierealne było trwałe skonsolidowane porozumienie „pułkowników” z socjalistami i ludowcami. Rozbieżności ideowe były zbyt duże i dotyczyły kwestii fundamentalnych. „Pułkownicy” byli autorami oraz obrońcami konstytucji kwietniowej, podczas gdy opozycja nie zaakceptowała ani jej treści, ani tym bardziej sposobu uchwalenia.

Czy po przegranej walce o władzę wśród części „pułkowników” nastąpiła ewolucja poglądów? Może to sugerować postać Sławka, który zaczął krytycznie wypowiadać się o ordynacji wyborczej. Przeprowadzając z nieformalnym przywódcą grupy „pułkowników” wywiad, Stanisław Cat-Mackiewicz usłyszał, że w Polsce nastąpiło przejście od przerostu uprawnień izb parlamentarnych do fazy, w której Sejm i Senat stanowią jedynie dekorację, co także nie było zjawiskiem pozytywnym. Sławek stwierdził też: „Konstytucja usunęła nadrzędność sejmu – rolą jego nie jest ani funkcja rządzenia, ani wyłaniania rządu. Wyznaczyła mu jednak zadania bardzo istotne. Stanowi on w mechanizmie Rzeczypospolitej organ, za pośrednictwem którego społeczeństwo ma zapewniony wpływ na sprawy państwowe”. Pułkownik odniósł się również do ordynacji z 8 lipca 1935 r.: „Okazało się, że ordynacja wyborcza daje w ręce biurokracji zbyt wielki wpływ na wybory i może prowadzić do uzależnienia sejmu od rządu, naruszając równowagę, stanowiącą zasadę podstawową naszego ustroju”[345]. Sławek uważał, że w nowych warunkach powinna nastąpić likwidacja zgromadzeń okręgowych, tak by społeczeństwo zyskało większy wpływ na wybór kandydatów do parlamentu. Nowakowski podał, że z powodu wywiadu udzielonego redaktorowi wileńskiego „Słowa” Sławek (i jego mieszkanie w Warszawie) znalazł się pod obserwacją policji[346]. Oznacza to, że władza wciąż obawiała się możliwości jego powrotu do władzy. Liczono się więc także z odrodzeniem skupionej wokół niego grupy „pułkowników”.

Równocześnie zastanawiające jest, czy w przypadku „pułkowników”, którzy weszli do „obozu GISZ”, można mówić o ewolucji ideowej. Prace nad deklaracją ideowo-polityczną OZN pokazały, że „zwrot na prawo” nie był zgodną decyzją wszystkich „pułkowników”. Wprawdzie do poglądów nacjonalistycznych odwoływał się Adam Koc, ale przeciwny podobnym inspiracjom był Bogusław Miedziński. Przyczyny inspiracji głównego ośrodka decyzyjnego w Polsce, jakim stał się Edward Śmigły-Rydz, ideami prawicowymi wynikały więc z szerszej tendencji o zasięgu międzynarodowym. Zwłaszcza w Europie Środkowo-Wschodniej tendencje autorytarne oparte na ideach prawicowych zyskiwały szersze poparcie społeczne. Nie ulega jednak wątpliwości, że ta część grupy „pułkowników”, która wsparła Śmigłego-Rydza, zaakceptowała rzeczywistość polityczną drugiej połowy lat trzydziestych – aktywnie ją współtworząc. W tym gronie znaleźli się Adam Koc, Bogusław Miedziński czy Sławoj Felicjan Składkowski. Ta grupa „pułkowników” oddziaływała na innych piłsudczyków, na przykład Henryka Floyar-Rajchmana. Mając oparcie w Śmigłym-Rydzu, przeciwni Sławkowi „pułkownicy” zyskali możliwość odtworzenia wpływów grupy, ale w kierunku ideowo-politycznym obranym przez „obóz GISZ”. Z perspektywy Śmigłego-Rydza byłoby to korzystne, ponieważ kreował się on na autorytet na miarę Piłsudskiego. W „nowej”, lojalnej mu grupie „pułkowników” miałby prawo widzieć skutecznych wykonawców własnej polityki – takich, jakimi swego czasu dysponował Komendant. Śmigły-Rydz stwarzał grupie „pułkowników” perspektywę utrzymania się przy władzy. Zaakceptowanie przez część „pułkowników” jego kontrowersyjnych posunięć ułatwiał podkreślany wielokrotnie brak dogmatycznego związku z partyjnymi doktrynami – z czego brało się przekonanie o podejmowaniu najlepszych decyzji w bieżącej polityce w imię racji stanu, a nie partykularnych interesów danego ugrupowania. Podłoże współpracy ze Śmigłym-Rydzem stanowiła też niechęć do niektórych koncepcji Sławka – zauważalna wśród części „pułkowników” już pod koniec życia Józefa Piłsudskiego. Do tego doszedł pragmatyzm wynikający z chęci utrzymania się przy władzy. Mimo to w otoczeniu marszałka „nowa” grupa „pułkowników” nie odbudowała dawnych wpływów. Wynikało to z kilku przyczyn. Śmigły-Rydz nie zyskał powszechnie akceptowanego w obozie piłsudczykowskim autorytetu na wzór Komendanta. O ile Piłsudski łączył zróżnicowanych ideowo współpracowników, o tyle Śmigły-Rydz w dalszym ciągu miał licznych oponentów i politycznych przeciwników. Dużą niezależność i wpływy w państwie zachowali Eugeniusz Kwiatkowski oraz Józef Beck, którzy z konieczności akceptowali dominującą pozycję w państwie nowego marszałka. Przeciwne polityce rządu były kręgi „pułkowników” skupionych wokół Sławka. Tym samym okres dekompozycji całego obozu piłsudczykowskiego uniemożliwił odtworzenie wpływów i znaczenia grupie „pułkowników” – mimo ścisłych powiązań niektórych jej postaci z głównym ośrodkiem decyzyjnym.

Sytuacja ta oznaczała porażkę nie tylko wszystkich „pułkowników”, lecz także całego obozu piłsudczykowskiego. Świadczą o tym wspomnienia Janusza Jędrzejewicza dotyczące pożyczki państwowej na rozbudowę lotnictwa wojskowego i artylerii przeciwlotniczej (pożyczkę ogłoszono 27 marca 1939 r.): „Chcą mówić o powołaniu komitetu pożyczki lotniczej, komitetu, który wagą swych nazwisk miał nadać akcji wzmożenia naszego lotnictwa wojskowego charakter dzieła ogólnie narodowego. Sprawa pozornie drobna, ale właśnie dlatego głęboko symboliczna. Wśród nazwisk bardzo licznego szeregu dostojników i działaczy publicznych, spośród których nie brakowało nazwisk nie tylko najbardziej wrogich pracom historycznym Piłsudskiego, bo to można zrozumieć w akcji o tak ogólnym charakterze, ale nawet nazwisk ludzi o brudnych rękach[347], nie znalazło się miejsca dla ludzi, którzy w czasach pomajowych najbliżej z Komendantem pracowali i byli jego mężami zaufania. Nie było tam nazwiska Świtalskiego, Prystora, mojego, zabrakło miejsca i dla Sławka. Ktoś, kto tę listę układał, w nierozumnej pasji, w niepojętym zaślepieniu chciał wykreślić z życia polskiego tych, co w to życie wnieśli wielką pracę, najlepszą wolę, co je w znacznym stopniu przy boku Wielkiego Marszałka przebudowali i wzmocnili. A gdy się uwzględni, że ten ostracyzm dotyczył żołnierzy Komendanta, oraz że akcja miała na celu dalsze rozbudowywanie wojska polskiego, to gorycz wydarzenia biła w oczy”[348]. Brak „pułkowników” w komitecie pożyczki zwracał uwagę szczególnie dlatego, że na początku kwietnia 1939 r. organ ten składał się ze 145 osób[349]. Kilka dni po ogłoszeniu pożyczki – 2 kwietnia – Sławek popełnił samobójstwo strzałem z pistoletu w usta we własnym mieszkaniu przy al. Jana Chrystiana Szucha 16 w Warszawie. Jego czyn można traktować jako rodzaj tragicznego symbolicznego gestu, ponieważ pułkownik targnął się na życie o godzinie 20.45 (o tej samej godzinie 12 maja 1935 r. zmarł Piłsudski)[350]. Mimo prób reanimacji Sławka nie udało się uratować, zmarł nazajutrz w szpitalu.

Nieformalnego przywódcę grupy „pułkowników” po latach wspominał Janusz Jędrzejewicz: „Sławek był najwierniejszym, najbardziej oddanym żołnierzem i współpracownikiem Komendanta Piłsudskiego. Przez długie lat dziesiątki pod jego rozkazami pełnił najcięższą, najbardziej ofiarną służbę. Należał do tego nielicznego zespołu ludzi, którzy go nigdy nie zdradzili, nigdy nie zawiedli, a zawsze używani byli do prac najtrudniejszych i najbardziej odpowiedzialnych. Rozumiał Piłsudskiego jak zapewne nikt z najbliższych. I gdy wielki marszałek na parę lat przed swym zgonem myślał o tym, kto po jego odejściu zajmie naczelne w państwie stanowisko, wybór jego padł nie na kogo innego, jak na Walerego Sławka”[351].

Przed śmiercią pułkownika policja wpadła na trop jego niejawnych spotkań z kręgami legionowymi i lewicowymi. Wykrycie tych kontaktów pozbawiało grupę „pułkowników” możliwości odrodzenia się w dawnej postaci, a w perspektywie także walki o władzę – w imię tradycji lewicowo-niepodległościowej[352]. Niewykluczone, że była to jedna z przyczyn samobójczej śmierci Sławka[353].

Prawdopodobieństwo ewentualnego utworzenia grupy legionowo-lewicowej, która podjęłaby walkę o władzę, pozostaje wyłącznie w sferze spekulacji. Nie jest jasne, jaki byłby skład personalny nowej grupy, nie są także znane metody, którymi byłaby gotowa się posługiwać. Czy w jakiejś legionowo-lewicowej organizacji znalazłaby się cała grupa „pułkowników” pozostająca w otoczeniu Sławka, czy też jej część – tego nie wiadomo. Próba aktywizacji politycznej „pułkowników” była prawdopodobna, ponieważ ich trwała emigracja wewnętrzna nie wchodziła w grę. „Pułkownicy” byli przede wszystkim politykami, a nie klasycznymi wojskowymi. Byli żołnierzami Komendanta wyznaczanymi do wykonywania poufnych misji o szczególnym znaczeniu, co w II Rzeczypospolitej nie zmieniło się od czasu Legionów Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej. Stopień uzależnienia grupy „pułkowników” od Piłsudskiego był tak znaczny, że jako elita władzy, emancypując się od Komendanta, ulegali zjawisku dekompozycji. W pełni ujawniło się to po śmierci Piłsudskiego. Więzi środowiskowe między „pułkownikami” były jednak na tyle silne, że „obóz GISZ” i „grupa zamkowa” zasadnie obawiały się odrodzenia ich wpływów pod wodzą Sławka. Z tego powodu zarówno otoczenie Edwarda Śmigłego-Rydza, jak i Ignacego Mościckiego solidarnie dążyło do marginalizacji i neutralizacji dawnej grupy „pułkowników”. Nie brakowało kontrowersji związanych z metodami działania „pułkowników” w systemie polityczno-ustrojowym II Rzeczypospolitej, ponieważ postacie identyfikowane z grupą nie wahały się stosować radykalnych posunięć, tworząc ustrój autorytarny. Skupieni wokół Sławka „pułkownicy” nie dążyli jednak do totalizmu – o takie tendencje posądzając Śmigłego-Rydza i jego otoczenie. Paradoksem jest, że grupa Sławka została wyeliminowana z gry politycznej dzięki postanowieniom konstytucji kwietniowej (w 1938 r. rozwiązano parlament i rozpisano nowe wybory zgodnie z przysługującymi prezydentowi prerogatywami) oraz ordynacji wyborczej z 8 lipca 1935 r., która stanowiła w dużej mierze dzieło Sławka. Ponieważ postacie identyfikowane z grupą były twórcami, obrońcami i największymi orędownikami konstytucji kwietniowej, można powiedzieć, że sanacja moralna „zjadła własne dzieci”, z czym „pułkownicy” z otoczenia Sławka nigdy się nie pogodzili.

5

Z perspektywy klęski i emigracyjnych losów „pułkowników” – zamiast podsumowania

Konstytucja kwietniowa z roku 1935 czyniła Prezydenta RP odpowiedzialnym jedynie wobec „Boga i historji”[1]. Postanowienie to realizowało dążenia grupy „pułkowników” do wzmocnienia władzy wykonawczej w państwie. Cel został osiągnięty, ale nie przewidywano, że zwiększenie prerogatyw głowy państwa przyczyni się do dekompozycji i eliminacji grupy z piłsudczykowskiej elity władzy w latach 1935–1939. Prezydent RP Ignacy Mościcki nie ustąpił w 1935 r. i nie przekazał urzędu głowy państwa nieformalnemu przywódcy „pułkowników” – Waleremu Sławkowi. Zdaniem postaci identyfikowanych z grupą oznaczało to sprzeniewierzenie się ustnemu testamentowi politycznemu Komendanta – Józefa Piłsudskiego. Nie wszyscy „pułkownicy” podzielali to zdanie, dlatego nastąpiła dekompozycja grupy, której pierwsze symptomy ujawniały się jeszcze przed śmiercią Piłsudskiego w 1935 r. Dowodem tego było przechodzenie „młodszej generacji” „pułkowników” (urodzonej na początku lat dziewięćdziesiątych XIX w.) do obozu politycznego tworzonego przez Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych gen. Edwarda Śmigłego-Rydza. Znamienne, że obóz Śmigłego-Rydza również odwoływał się do tradycji legionowo-peowiackich, które stanowiły ideowy rdzeń grupy „pułkowników”. Obozowi piłsudczykowskiemu nie sprzyjał wizerunkowo zakulisowy sposób, w jaki uchwalono nową ustawę zasadniczą, przyczyniający się do pogłębienia antagonizmu w relacjach sanatorów – w szczególności grupy „pułkowników” – z opozycją polityczną. Przeciwnicy obozu sanacyjnego krytykowali konstytucję kwietniową jako utrwalającą autorytarną władzę piłsudczyków w państwie. Nie miał znaczenia paradoks polegający na tym, że ustawa zasadnicza z 1935 r. posłużyła do marginalizacji grupy „pułkowników”.

Mimo przywiązania do konstytucji kwietniowej wcześniejsze działania „pułkowników” sprawiały, że grupie przypisywano prymat „siły przed prawem”[2]. Jest to w pewnym stopniu krzywdzące, o czym świadczą zanotowane przez Kazimierza Świtalskiego słowa: „Zawsze w Polsce jest do wyboru: albo iść siłą, albo prawem. Komendant zawsze wybierał prawo, a nawet wtenczas, kiedy robił Maj, to starał się go jak najprędzej uprawnić. Jest bowiem Komendant przekonany, że siła nie wychowuje, a tylko łamie. Natomiast wychowuje tylko prawna praca”[3]. „Pułkownicy” w pełni solidaryzowali się z tą aksjologią i stali się nie tylko twórcami nowej konstytucji, ale po śmierci Komendanta także jej apologetami. Nie udało się jednak obronić konstytucji przed działaniami wyniesionego do godności marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza i prezydenta Ignacego Mościckiego. Znajdując się w defensywie, „pułkownicy” opowiadali się za legalistycznymi działaniami – wyłącznie w ramach ustawy zasadniczej.

Agresja Rzeszy Niemieckiej (1 września) i Związku Sowieckiego (17 września) w 1939 r. na terytorium II Rzeczypospolitej wytworzyła nową sytuację, w której obrona państwa i konstytucji stały się świadectwem właściwie pojętej racji stanu. Rzeczpospolita poniosła klęskę w walkach z przeważającymi siłami najeźdźców, którzy dokonali nie tylko militarnej napaści, lecz także agresji propagandowej. Ustawa zasadnicza z 1935 r. oraz uznanie międzynarodowe stanowiły legalistyczną obronę przed tezami obu okupantów o nieistnieniu państwa polskiego. Zarówno władze niemieckie, jak i sowieckie stały na stanowisku, że państwo polskie przestało istnieć. Na mniejszą skalę po II wojnie światowej polscy komuniści również próbowali dowodzić, że II Rzeczpospolita zakończyła swój byt we wrześniu 1939 r.

Stworzona przez grupę „pułkowników” konstytucja zapewniła ciągłość państwowości polskiej na emigracji. Po przekroczeniu granicy polsko-rumuńskiej w nocy z 17 na 18 września 1939 r. przez polskie władze cywilne i wojskowe prezydent Mościcki powołał się na artykuł 24 ustawy zasadniczej – stwierdzający, że w czasie wojny głowa państwa „osobnym aktem ogłoszonym w gazecie rządowej, wyznaczy wówczas swego następcę na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju”[4]. Opróżnienie było faktem, ponieważ internowany prezydent nie mógł wykonywać swych obowiązków. Następcą Mościckiego został Władysław Raczkiewicz – wojewoda pomorski w latach 1936–1939[5]. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego państwo polskie nadal istniało, ponieważ było uznawane przez aliantów, poza tym nie doszło do aktu kapitulacji. W kraju powstało „państwo podziemne”, którego zaczątkiem była organizacja Służba Zwycięstwu Polski (SZP) powołana przez gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza. Był on piłsudczykiem i z tego powodu – w wyniku presji Władysława Sikorskiego – zastąpił go gen. Kazimierz Sosnkowski, a następnie płk. Stefan Rowecki („Grot”) po przekształceniu SZP w Związek Walki Zbrojnej.

Winą za przegraną kampanię wrześniowo-październikową i w konsekwencji utratę niepodległości obarczono obóz piłsudczykowski. Fałszywie brzmiały kontrargumenty w postaci: „przegraliśmy bitwę, ale nie wojnę”. Wskazywano na niewłaściwą – zdaniem przeciwników sanatorów – politykę piłsudczyków w okresie rządów w latach 1926–1939. Szczególne oburzenie budziły słowa Śmigłego-Rydza „nie oddamy nawet guzika”, świadczące o zupełnym braku realizmu w przygotowywaniu koncepcji wojny obronnej. Ponadto marszałek opuścił granice państwa polskiego, nie zginął z honorem, co było sprzeczne z polską tradycją heroiczną. Nie było tu istotne rozróżnienie na „pułkowników” i innych piłsudczyków, ponieważ cały obóz sanacyjny po raz drugi w historii uległ dekompozycji[6]. Przed antysanacyjną opozycją zarysowała się perspektywa całkowitego wyeliminowania piłsudczyków z życia politycznego. Walkę z dawnymi współpracownikami Piłsudskiego – nie wyłączając „pułkowników” – podjęto natychmiastowo. Grunt do tej reorientacji przygotował Front Morges, a personalnie inicjatywa należała do Władysława Sikorskiego.

Nie zapobiegli temu piłsudczycy, którzy w ostatnich miesiącach pokoju nie zdecydowali się na utworzenie Rządu Obrony Narodowej. Za utworzeniem takiego rządu opowiadała się grupa „pułkowników”[7]. Było to znamienne, zwłaszcza że przed uchwaleniem konstytucji i śmiercią Piłsudskiego „pułkownicy” uważali się za jedynych uprawnionych do rządzenia. Przegrana walka o władzę w obozie piłsudczykowskim z odwołującym się do jednoczącej „pułkowników” idei legionowo-peowiackiej Śmigłym-Rydzem wymusiła zmianę dotychczasowego stanowiska. W obozie piłsudczykowskim nie tylko „pułkownicy” uważali, że powinien powstać Rząd Obrony Narodowej – opowiadali się za tym np. gen. Kazimierz Sosnkowski i Eugeniusz Kwiatkowski. Koncepcja Rządu Obrony Narodowej zyskiwała na popularności w ostatnich miesiącach pokoju także wśród części opozycji. Brakowało jednak konsekwencji i zdecydowanej woli kręgów decyzyjnych, do których „pułkownicy” już się nie zaliczali. W rezultacie w czerwcu 1939 r. pomysł utworzenia Rządu Obrony Narodowej i podzielenia się władzą z opozycją upadł. Był to błąd piłsudczyków, którzy w ten sposób wzięli na siebie pełnię odpowiedzialności za skutki późniejszych wydarzeń[8]. W efekcie wszyscy piłsudczycy – w tym grupa „pułkowników” – byli po rozpoczęciu wojny obwiniani za katastrofę nie tylko przez opozycję, lecz także znaczną część społeczeństwa. Przyczyniła się do tego ewakuacja określana mianem „ucieczki przez Zaleszczyki”. Formalnie była uzasadniana potrzebą zachowania ciągłości władzy państwowej na emigracji, faktycznie odbywała się w sposób chaotyczny i niezorganizowany. Dała powód do ataków na władze sanacyjne, także w środowiskach emigracyjnych. Niejasne było zwłaszcza postępowanie prezydenta Mościckiego, który nie wyznaczył na czas następcy, oraz postępowanie Naczelnego Wodza Śmigłego-Rydza, który usiłował naprawić błąd, powracając konspiracyjnie do kraju w październiku 1941 r.

Jednym z pierwszych świadectw starcia opozycji z piłsudczykami była sprawa prezydentury. Pierwotnie Mościcki nie planował powierzenia urzędu głowy państwa Raczkiewiczowi, lecz ówczesnemu ambasadorowi RP we Włoszech gen. Bolesławowi Wieniawie-Długoszowskiemu. Nie była to jednak kandydatura możliwa do zaakceptowania przez Francuzów – oficjalnie sojuszników Polski, a nieoficjalnie strony prowadzącej dialog z antypiłsudczykowską opozycją. Stanowiło to istotne naruszenie postanowień konstytucji, ale nie całkowite, ponieważ oficjalnie inicjatywa znajdowała się w dalszym ciągu po stronie Mościckiego, który wskazał w końcu Raczkiewicza. Była to postać zaliczana do piłsudczyków, choć nie tak jednoznacznie kojarzona z sanatorami. Premierem – za sprawą francuskich nacisków – został gen. Władysław Sikorski, zwalczany przez grupę „pułkowników” wieloletni przeciwnik Józefa Piłsudskiego. Generał sprawował też inne funkcje – ministra spraw wojskowych i ministra sprawiedliwości, a przede wszystkim Naczelnego Wodza. W krótkim czasie Sikorski stał się najważniejszym polskim politykiem na arenie międzynarodowej, ponieważ 30 września prezydent Raczkiewicz – w ramach tzw. umowy paryskiej – zadeklarował, że będzie wykonywał swe prerogatywy przysługujące głowie państwa w porozumieniu z premierem. W rezultacie władza wykonawcza znalazła się de facto w gestii premiera Sikorskiego[9]. Mimo zapewnień Sikorskiego, że będzie chciał zjednoczyć na emigracji wszystkie polskie stronnictwa niepodległościowe, zauważalna była jego nieprzychylność wobec obozu rządzącego Polską w latach 1926–1939. Już 10 października 1939 r. utworzono we Francji polską komisję rządową – w której skład weszli przeciwnicy polityczni obozu piłsudczykowskiego. Powołano ją w celu ustalenia przyczyn „klęski wrześniowej”. W ten sposób nieświadomie powielano niektóre tezy propagandy niemieckiej i sowieckiej o upadku państwa polskiego we wrześniu 1939 r. Państwo istniało nadal – tyle że na emigracji, co dla otoczenia Sikorskiego było oczywiste, a w dodatku walki z najeźdźcami w roku 1939 trwały także na początku października. W świadomości Polaków wojna nadal się toczyła, o czym świadczy historia mjr. „Hubala” – Henryka Dobrzańskiego, a przede wszystkim treść zarządzeń władz okupacyjnych i ich represyjne egzekwowanie.

Działania przeciwników sanacji wynikały z chęci rewanżu za okres autorytarnych rządów oraz z przekonania o rychłym powrocie do kraju wyzwolonego przez siły francusko-angielskie. Konieczne było więc – w przeświadczeniu ekipy Sikorskiego – utrwalenie władzy przed planowanym jej powrotem do Polski. Przekonania tego nie zachwiała nawet porażka Francji w czerwcu roku 1940, ponieważ po przetransportowaniu polskich władz cywilnych do Wielkiej Brytanii komisja rządowa badająca przyczyny „klęski wrześniowej” funkcjonowała w dalszym ciągu. Zarówno we Francji, jak i w Wielkiej Brytanii istniały nawet specjalne miejsca, faktycznie spełniające funkcję ośrodków odosobnienia (poczynając od Ośrodka Oficerskiego w Cerizay), do których trafiali piłsudczycy obciążani odpowiedzialnością za wojenną porażkę[10].

W konsekwencji wybuchu wojny grupa „pułkowników”, już wcześniej zdekomponowana, uległa rozproszeniu. Sytuacja nie była łatwa, ponieważ brakowało nie tylko Komendanta, lecz także nieformalnego przywódcy „pułkowników” – Walerego Sławka. Po śmierci Sławka „pułkownicy” oddawali się pracom historycznym w ramach Instytutu Józefa Piłsudskiego Poświęconemu Badaniu Najnowszej Historii Polski. Po wybuchu wojny, na posiedzeniu Zarządu Instytutu 3 września 1939 r. zebrały się najważniejsze postacie spośród prominentnych „pułkowników” – Aleksander Prystor i Kazimierz Świtalski oraz pracownicy Instytutu. „Pułkownicy” byli optymistami i nie myśleli o natychmiastowym wyjeździe z Warszawy. Przekonanie to szybko uległo weryfikacji ze względu na postępy niemieckiej ofensywy oraz nieprzyjacielskie naloty[11]. „Pułkownicy” rozjechali się w różnych kierunkach – zwłaszcza, że już w nocy z 6 na 7 września płk Roman Umiastowski apelował, by mężczyźni zdolni do walki opuścili Warszawę w kierunku wschodnim.

Prystor udał się do Wilna, a 19 września znalazł się w stolicy Litwy – Kownie ze względu na sowiecką agresję na Polskę, która rozpoczęła się dwa dni wcześniej. Zdecydował się pozostać w tym państwie, zamiast uciekać dalej, co nie okazało się dobrym pomysłem. Pułkownik chciał reprezentować polskie władze na Litwie, szukając porozumienia w tej sprawie z rządem Sikorskiego. Kontaktował się z byłym „pułkownikiem” – Adamem Kocem, ówczesnym ministrem skarbu oraz przemysłu i handlu[12]. Był też w korespondencyjnym kontakcie z „pułkownikami” Wacławem Jędrzejewiczem i Bohdanem Podoskim. Po zajęciu Litwy przez Armię Czerwoną Prystor został aresztowany przez NKWD w czerwcu 1940 r. Nie wytrzymał trudów śledztwa i złych warunków w moskiewskim więzieniu na Łubiance[13]. Nie jest znana dokładna data jego śmierci – zmarł albo latem, albo w październiku roku 1941[14]. Aresztowany przez NKWD został także Leon Kozłowski, który – podobnie jak Prystor – był więziony na Łubiance. Kozłowskiemu udało się opuścić ZSRS po zawarciu układu Sikorski–Majski (Iwan Majski był sowieckim ambasadorem w Londynie). Następnie przybył do Niemiec i prowadził rozmowy z hitlerowcami. Była to konsekwencja antysowieckich poglądów byłego premiera i krytycznego stosunku wobec ekipy Sikorskiego. Nie jest jednak znany szczegółowy charakter rozmów toczonych ze stroną niemiecką. Posądzany o kolaborację – bez niezbitych dowodów – Kozłowski zmarł w Berlinie 11 maja 1944 r.[15] W czasie wojny, 5 czerwca 1944 r., zmarł także internowany w Rumunii Józef Beck[16].

Inaczej potoczyły się losy Kazimierza Świtalskiego, którego 19 września na wschód od Warszawy aresztowali Niemcy. Niewiele brakowało, by tak jak Prystor znalazł się w sowieckiej niewoli, ponieważ w wyniku porozumienia Niemiec i Związku Sowieckiego następowała wymiana części jeńców. Świtalski zostałby przekazany stronie sowieckiej, co oznacza, że mógł stać się ofiarą zbrodni katyńskiej. Zdecydował jednak przypadek. Z doraźnej konieczności były premier i marszałek Sejmu został kierowcą ciężko rannego oficera niemieckiego. W rezultacie wojnę spędził w niemieckich obozach jenieckich – najpierw w Oflagu XVIII A w Linzu, a następnie Oflagu II C w Woldenbergu. Po zakończeniu II wojny światowej Świtalski wrócił do okupowanej przez Armię Czerwoną Warszawy. W Polsce Ludowej dystansował się od polityki, utrzymywał jedynie kontakt korespondencyjny z przebywającą na emigracji żoną Ignacego Matuszewskiego – Heleną Konopacką. Było to świadectwo trwałości więzi środowiskowych, które obejmowały nie tylko samych „pułkowników”, lecz także ich rodziny. Takim samym świadectwem był utrzymywany przez „pułkownika” Świtalskiego kontakt z piłsudczykami, którzy znaleźli się na emigracji w Stanach Zjednoczonych. „Pułkownicy” w USA myśleli nawet o zorganizowaniu ucieczki Świtalskiego na Zachód, ale ten nie zdecydował się na opuszczenie kraju. Kontakty Świtalskiego z „pułkownikami” przebywającymi na emigracji przerwało aresztowanie go przez Urząd Bezpieczeństwa w nocy z 15 na 16 listopada 1948 r.

Wacław Jędrzejewicz, z którym Świtalski utrzymywał kontakt, przedostał się na emigrację przez Rumunię[17]. Razem z Ignacym Matuszewskim i Henrykiem Floyar-Rajchmanem – a więc postaciami, które do 1935 r. można identyfikować z grupą „pułkowników” – organizował (na zlecenie Adama Koca) ewakuację rezerw kruszcowych Banku Polskiego przez terytorium Rumunii. W kręgu Jędrzejewicza, Matuszewskiego i Floyar-Rajchmana narastał sprzeciw wobec polityki rządu Sikorskiego. Główną przyczyną niezadowolenia był stosunek premiera i Naczelnego Wodza do Związku Sowieckiego. „Pułkownicy” – tak jak wszyscy piłsudczycy – uważali, że wznowienie stosunków dyplomatycznych między Polską a ZSRS (zerwanych w wyniku sowieckiej agresji) powinno nastąpić pod warunkiem uznania przez komunistów wschodniej granicy II RP zgodnie z postanowieniami traktatu ryskiego z 1921 r. Sikorski i jego otoczenie ugięli się jednak pod presją brytyjskiego rządu, akceptując kompromisową formułę porozumienia, polegającą na uznaniu przez stronę sowiecką za nieważne traktatów o zmianie granic okupowanej Polski, które ZSRS zawarł z Niemcami w roku 1939. Zdaniem „pułkowników” oznaczało to, że sprawa przebiegu wschodniej granicy Polski pozostawała w praktyce otwarta. Oficjalnie nawiązanie kontaktów między Polską a ZSRS nastąpiło 30 lipca 1941 r. w formie układu Sikorski–Majski[18]. Wobec braku aprobaty dla polityki rządu Sikorskiego oraz w rezultacie skonsolidowania własnych szeregów od czerwca 1942 r. zaczęli aktywizować się politycznie – skupieni wokół Matuszewskiego, Floyar-Rajchmana i Jędrzejewicza – piłsudczycy przebywający w USA.

Matuszewski odgrywał główną rolę wśród piłsudczyków w Stanach Zjednoczonych. Niewiele jednak brakowało, by nie znalazł się w USA. Do dzisiaj niewyjaśnione jest ewentualne zaangażowanie Matuszewskiego w sporządzenie – powstałego w lipcu 1940 r. w Lizbonie – memoriału, w którym postulowano wpłynięcie na polskie społeczeństwo, by uznało za nadrzędny cel przeciwstawienie się wpływom ZSRS, co mogło się dokonać jedynie we współpracy z Niemcami. Stwarzałoby to szansę na odtworzenie jakiejś formy polskiej państwowości pod niemieckim protektoratem. Nie jest pewne, czy intencją autorów memoriału była kolaboracja z Niemcami, czy też stworzenie ośrodka badawczego (w memoriale „centre d’études”). Dokument miał zostać przekazany przez stronę włoską władzom III Rzeszy. Odnoszący sukcesy wojenne Niemcy nie byli jednak zainteresowani tą propozycją[19]. Nie ulega wątpliwości udział Matuszewskiego w przygotowywaniu innego memoriału, tym razem z inspiracji Sikorskiego. Memoriał ten miał antyniemiecki charakter i przedstawiał warunki, na jakich mogłoby dojść do współpracy z ZSRS (uznanie granicy ryskiej). W sierpniu 1940 r. Matuszewski próbował nawiązać trwałą współpracę z rządem Sikorskiego. Premier i Naczelny Wódz nie skorzystał jednak z tej możliwości[20].

W rezultacie Matuszewski trafił do Stanów Zjednoczonych, gdzie ponownie nawiązał kontakt z Floyar-Rajchmanem i Jędrzejewiczem. We trójkę podjęli się odtworzenia dawnych więzi łączących środowisko „pułkowników” – mimo że przed 1939 r. Matuszewski faktycznie opuścił grupę i przeszedł do „obozu GISZ”. Matuszewski, Floyar-Rajchman i Jędrzejewicz byli w czasach II wojny światowej i po jej zakończeniu identyfikowani z dawną grupą „pułkowników”. Nie było to bezzasadne, ponieważ odwołali się do najlepszych tradycji współpracy dawnego środowiska politycznego Józefa Piłsudskiego.

„Pułkownicy” za oceanem wpływali na polskie czasopisma ukazujące się w USA: „Nowy Świat” i „Dziennik Polski”. W ten sposób zyskali możliwość oddziaływania na opinię amerykańskiej Polonii. Potrafili też doprowadzić do sojuszu z obecnymi od lat w Stanach Zjednoczonych działaczami polonijnymi, co pozwoliło na powołanie nowej struktury politycznej – Komitetu Narodowego Amerykanów Polskiego Pochodzenia (KNAPP). Doszło do tego na zjeździe, który odbył się z inicjatywy Związku Obrony Narodowej 20 i 21 czerwca 1942 r. Korpus ideowy tej organizacji powstał na bazie autorskiej deklaracji programowej „pułkowników”. Odradzającej się grupie chodziło o uzyskanie poparcia i konsolidacji Polonii w celu znalezienia możliwości lobbowania u amerykańskiej administracji i władz RP przebywających na emigracji. Teoretycznie, w statucie KNAPP zastrzeżono, że do nowej organizacji mogli przystępować polonijni działacze mający amerykańskie obywatelstwo, lecz w rzeczywistości o kierunku prac decydowali „pułkownicy” niespełniający tego wymagania. W dalszej perspektywie „pułkownicy” zamierzali utworzyć Radę Ambasadorów, do której – w ocenie Floyar-Rajchmana – mogłyby wejść osoby wybrane „nie z klucza partyjnego, lecz z tytułu doświadczenia i poczucia obowiązku tych, którzy przez wiele lat dzierżyli godności reprezentowania Polski wobec zagranicy”. Rady Ambasadorów nie udało się jednak utworzyć. „Pułkownicy” liczyli, że samoorganizując się, poszerzą własne zaplecze, choćby o osoby, które przed II wojną światową w obozie piłsudczykowskim odgrywały jedynie drugoplanowe role (przykładem Mikołaj Dolanowski – przed wojną poseł i podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych).

Działalności naukowej i popularyzowaniu tradycji służyć miał reaktywowany 4 lipca 1943 r. podczas drugiego Zjazdu KNAPP Instytut Józefa Piłsudskiego[21]. Istnieje on do dziś[22], podobnie jak utworzony w 1947 r. Instytut Józefa Piłsudskiego w Londynie. Nieprzypadkowa jest lokalizacja obu placówek – usytuowanych w szczególnych dla piłsudczykowskiej emigracji politycznej miejscach.

„Pułkownicy” w Stanach Zjednoczonych pretendowali do miana wyłącznych spadkobierców idei Józefa Piłsudskiego. Ich patron nie był obciążony klęską roku 1939, co więcej, przypominano jego przestrogi, które nabrały dodatkowej aktualności. „Pułkownicy” nie stanowili jednak jedynego emigracyjnego ośrodka sanatorów. Krytyczne wobec rządu Sikorskiego środowisko piłsudczykowskie działało także w Londynie. Przeważali w nim działacze sanacyjnej lewicy, a więc dawnego Związku Naprawy Rzeczypospolitej. Najważniejszą postacią w tym kręgu był wieloletni wojewoda śląski Michał Grażyński[23], zwłaszcza po powrocie z odosobnienia ze Stacji Zbornej Oficerów Rothesay (miejscowość na szkockiej wyspie Bute, zwanej „Wyspą Węży”), którą zlikwidowano w 1942 r. Istotną rolę odgrywał także Bronisław Hełczyński. „Londyńscy piłsudczycy” – podobnie jak „nowojorscy” – odwoływali się do spuścizny obozu sanacyjnego, uważając się za jego głównych spadkobierców. Utrudniało to podjęcie współpracy między „londyńczykami” a „nowojorczykami” – można nawet mówić o narastającej niechęci.

W czasie II wojny światowej ukształtował się jeszcze inny piłsudczykowski ośrodek emigracji, który aspirował do miana starszego niż londyński i nowojorski. Został stworzony na Bliskim Wschodzie (Palestyna) w latach 1941–1942[24]. W pierwszym okresie istnienia piłsudczycy w Palestynie stanowili oddział londyńskiego Zespołu Piłsudczyków. Udało im się jednak doprowadzić do usamodzielnienia i stworzenia odrębnych struktur pod nazwą Związku Pracy dla Państwa, będącego spadkobiercą powołanej jeszcze w Rumunii piłsudczykowskiej Organizacji Pracy na Kraj. Jej działaczom udało się przedostać do Palestyny przez Rumunię, Bułgarię i Turcję. Związek współtworzyli Janusz Jędrzejewicz, Tadeusz Schaetzel i Wiktor Tomir Drymmer[25] – postacie identyfikowane z grupą „pułkowników”. „Pułkownicy” cieszyli się więc na Bliskim Wschodzie dużymi wpływami wśród piłsudczyków, a koncentrowali się, podobnie jak ich „nowojorscy” koledzy, przede wszystkim na działalności wydawniczej[26].

Podtrzymywanie przedwojennych animozji „pułkowników” i „naprawiaczy” nie sprzyjało odbudowie znaczenia piłsudczyków w kręgu polskich elit politycznych na emigracji. Poprawy sytuacji „pułkowników” nie przyniosła także zagadkowa śmierć Sikorskiego 4 lipca 1943 r. w katastrofie samolotu w Gibraltarze, o której spowodowanie posądzano piłsudczyków. Nowym premierem został antagonista sanatorów ze Stronnictwa Ludowego – Stanisław Mikołajczyk. „Pułkownicy” nie znaleźli się w nowym rządzie, nie byli reprezentowani również inni sanatorzy. Wprawdzie Naczelnym Wodzem został gen. Kazimierz Sosnkowski, ale nie przyniosło to zmiany położenia żadnego z piłsudczykowskich ośrodków emigracyjnych. Ludowcy i socjaliści kierowali pod adresem Sosnkowskiego analogiczne oskarżenia jak wobec grupy „pułkowników” przed wybuchem II wojny światowej – chodziło o rzekome tworzenie „piłsudczykowskiej mafii”. Zarzuty te okazały się bezpodstawne[27]. Dopiero po 1945 r. – kiedy jasne stały się błędy Sikorskiego i Mikołajczyka – piłsudczykom stopniowo udało się wyjść z izolacji w środowisku emigracyjnych elit politycznych. Zaczynali nawet wywierać istotny wpływ na życie polityczne poza granicami kraju dzięki obejmowaniu przez kolejne postacie zakorzenione w tradycji piłsudczykowskiej urzędu Prezydenta RP na uchodźstwie. Było to możliwe na mocy konstytucji kwietniowej, która gwarantowała ciągłość władzy w osobie głowy państwa w obrębie jednego środowiska.

W pierwszych miesiącach po II wojnie światowej, która przyniosła Polsce zamianę okupacji niemieckiej na sowiecką, „pułkownicy” na emigracji próbowali porozumieć się z przebywającym ówcześnie w Kanadzie Sosnkowskim. Generał nie zamierzał jednak współpracować z KNAPP[28]. Nie ułatwiało to „pułkownikom” zadania wobec rosnących wpływów ośrodka londyńskiego. Piłsudczycy w Londynie byli zorganizowani w istniejącej od 1944 r. Lidze Niepodległości Polski. Działacze LNP – pod wpływem lewicy piłsudczykowskiej – postulowali szersze otwarcie na polską społeczność emigracyjną, a więc dialog z ugrupowaniami, które tworzyły wrogie sanatorom rządy na emigracji. Wprawdzie tworząc Ligę, dystansowano się od partyjnej formy organizacji, lecz i tak przebywający w Stanach Zjednoczonych „pułkownicy” nie byli entuzjastami jej demokratycznych struktur, pochodzących z wewnętrznych wyborów. „Pułkownicy” w USA opowiadali się za bardziej elitarną formułą. Liga kierowana przez działaczy wywodzących się ze środowiska dawnej „Naprawy” niewiele różniła się – ich zdaniem – od klasycznej partii politycznej. „Nowojorscy pułkownicy” – niezależnie od niekorzystnych uwarunkowań – zamierzali kontynuować walkę z „partyjnictwem” i „sejmokracją” na płaszczyźnie ideowej.

Demokratyczna Liga Niepodległości Polski miała z kolei ugruntowaną pozycję wśród „londyńskich piłsudczyków”. W ramach polskiej emigracji w stolicy Wielkiej Brytanii „pułkownicy” zyskali jedynie niewielkie wpływy, co też sami rozumieli. W kręgu wpływów „nowojorskich pułkowników” jedynie początkowo znajdował się Juliusz Łukasiewicz (przedwojenny ambasador RP w ZSRS, następnie we Francji). Wacław Jędrzejewicz w liście do Tadeusza Schaetzla z 16 kwietnia 1947 r. stwierdził: „Mamy dużo kłopotu z utworzeniem jakiejś centrali piłsudczyków w Londynie. Projekty nasze, opracowane jeszcze za życia Ignacego (Matuszewskiego), o których ci pisałem, nie zostały zrealizowane […] z powodu zbyt bliskich związków Łukasiewicza z Grażyńskim, Hełczyńskim i innymi tego pokroju Piłsudczykami, których w żadnym razie nie chcielibyśmy widzieć jako czołowych przywódców obozu. Mogą sobie odgrywać dotychczasową rolę w zespole londyńskim, ale nie firmować ruchu”[29]. Obecni w USA „pułkownicy” mieli pretensje do „londyńskich piłsudczyków” o współpracę z rządem Sikorskiego[30]. W dniu 5 stycznia 1944 r. Wacław Jędrzejewicz napisał w liście do Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego: „Uważamy siebie za istotnie ortodoksyjnych Piłsudczyków i walczymy o sprawy jedyne i najważniejsze – niepodległość i integralność. Wszystko inne trzeba odrzucić, jako balast u nogi. Poza tem wydaje nam się, że wobec wymordowania lub unieruchomienia «Związku Lokatorów» mamy moralne prawo […] radzić przyjaciołom w sposób autorytarny. Do Ciebie, kochany Przyjacielu, odnosi się to więcej niż do kogo innego, boś Ty właśnie nie słuchając rad Twych wówczas starszych kolegów, wprowadził Państwo na drogi dalekie od szlaków Komendanta. Dlatego możemy się do Ciebie zwrócić dziś z nowym ostrzeżeniem niepopełniania błędów, które wypaczyć mogą czystą i prostą ideologię naszej walki o Polskę”[31].

Jędrzejewicz nawiązywał do „zgromadzenia lokatorów”, a więc przedwojennej płaszczyzny politycznej „pułkowników”, którą tworzyli piłsudczykowscy prezesi Rady Ministrów. Żaden z trójki najważniejszych „pułkowników” w USA – Wacław Jędrzejewicz, Ignacy Matuszewski ani Henryk Floyar-Rajchman – nie został premierem[32]. Przed wybuchem wojny byli jednak ministrami, ich doświadczenie i znajomość mechanizmów działania grupy „pułkowników” pozwalałyby na odrodzenie oraz wzrost znaczenia tego ugrupowania politycznego.

Na emigracji nie było już wśród „pułkowników” nieformalnego przywódcy, a to oznaczało trudności. Już śmierć twórcy grupy – Komendanta – doprowadziła do dekompozycji, którą przypieczętowało samobójstwo Walerego Sławka. Zdaniem Jacka Piotrowskiego w miejsce jednostkowego autorytetu do miana ideowej inspiracji bądź symbolu mogła aspirować pamięć o Piłsudskim. „Pułkownicy” przyjęli koncepcję „zbiorowego lidera” całego obozu piłsudczykowskiego, przypisując to miano samym sobie, ale bez akceptacji skupionych wokół Grażyńskiego w Londynie dawnych „naprawiaczy”. Środowisko „nowojorczyków” ideę „zbiorowego lidera” usiłowało zrealizować przez utworzenie w stolicy Wielkiej Brytanii Komitetu Zagranicznego (czegoś w rodzaju „myślącej elity”, a nie wykonawcy bieżących działań politycznych[33]), który grupowałby starsze pokolenie dawnych legionistów. Było w tej koncepcji coś z pomysłów nieżyjącego Sławka, ale podobnie jak jego najważniejsze przedwojenne idee – i ta nie doczekała się realizacji. W przypadku Sławka przyczyną był nadmierny idealizm jego koncepcji. Z kolei u emigracyjnych „pułkowników” chodziło przede wszystkim o walkę polityczną w łonie orientacji piłsudczykowskiej. Było oczywiste, że Komitet Zagraniczny miał umożliwić „amerykańskim pułkownikom” rozszerzenie wpływów na ośrodek londyński[34].

Na pozyskanie wpływu w londyńskim ośrodku emigracyjnym „pułkownicy” liczyli w pierwszych latach po II wojnie światowej, kiedy do stolicy Wielkiej Brytanii przybyli piłsudczycy z Bliskiego Wschodu. W tym regionie grupa „pułkowników” miała ugruntowaną pozycję, choć nie można mówić o takiej dominacji jak w Stanach Zjednoczonych. Na czele przybyłych z Bliskiego Wschodu znajdował się Janusz Jędrzejewicz – starszy brat Wacława. Korzystając z tej okazji, młodszy z braci Jędrzejewiczów w liście do Mikołaja Dolanowskiego z 27 września 1947 r. pisał: „Myślę, że nowa grupa ludzi, która przybywa z Bliskiego Wschodu z Januszem na czele, dopomoże wam do zmontowania jakiejś roboty politycznej na szerszą skalę […]. Wy jesteście ostatnim «z dużego kalibru», który przybył z Kraju. Wspólnie z Januszem i Julkiem (Łukasiewiczem) powinniście zmontować coś mocniejszego niż Liga Niepodległości, która może być jednym z organów akcji, i to tylko terenowym, angielskim. Nie może być jednak nadbudówką nad tymi poczynaniami, które samorzutnie istnieją i ciągle powstają w różnych krajach i kontynentach”[35]. Słowa te wyrażają chęć objęcia wpływami całej piłsudczykowskiej emigracji, na co „pułkownicy” mogli liczyć wraz z pojawieniem się w Londynie Janusza Jędrzejewicza – najstarszego żyjącego bliskiego współpracownika Komendanta, zaliczającego się do przedwojennej elity władzy. Jędrzejewicz urodził się w roku 1885, podczas gdy większość prominentnych piłsudczykowskich działaczy emigracyjnych przyszła na świat w kolejnej dekadzie.

Chociaż część „nowojorczyków” była starsza od „londyńczyków”, to sprzeczności między „pułkownikami” i dawnymi „naprawiaczami” nie wynikały z różnicy pokoleniowej[36]. Piłsudczycy w Londynie od początku nie akceptowali Janusza Jędrzejewicza jako największego autorytetu. Można nawet twierdzić, że obawiali się byłego premiera i ministra WRiOP. Świadczy o tym nieprzekazywanie Jędrzejewiczowi wszystkich informacji o działaniach podejmowanych w Londynie – w okresie, kiedy jeszcze przebywał na Bliskim Wschodzie. Początkowo Jędrzejewicz nie był nieprzychylny LNP, ale zastanawiał się, dlaczego piłsudczycy w Londynie, tworząc Ligę, nie korzystali z jego rad. Brak akceptacji dla „londyńczyków” wynikał z przeświadczenia Jędrzejewicza o swojej wyjątkowej roli w nowych realiach politycznych. W liście do gen. Józefa Wiatra z 16 sierpnia 1947 r. podkreślał, że jest jednym z najstarszych w piłsudczykowskiej hierarchii. Było to istotne ze względu na mentalność „pułkowników”, dzięki której nieformalne struktury grupy zawsze były zorganizowane w sposób hierarchiczny i skupione wokół jakiegoś autorytetu. W liście do Wiatra Jędrzejewicz zwrócił też uwagę na rzecz znamienną – dostrzegał, że jest jedynym spośród żyjących przedwojennych premierów, którzy sprawowali funkcję prezesa Rady Ministrów za życia Józefa Piłsudskiego[37]. Dla „pułkowników” był to najwyższy stopień legitymizacji – możliwe, że istotniejszy nawet niż wiek Jędrzejewicza. Propagując własne idee, „pułkownicy” podkreślali znaczenie wynikające z faktu, że do roku 1935 byli najbliższymi współpracownikami Komendanta. Wydarzenia po śmierci Piłsudskiego skłaniały ich do krytyki tych piłsudczyków, którzy w nowych okolicznościach zawiedli i odmawiali podporządkowania się ośrodkowi nowojorskiemu.

Spór między „londyńczykami” a „nowojorczykami” toczył się o fundamentalną dla sanatorów kwestię – chodziło o to, kto ma prawo do występowania w roli właściwego ośrodka piłsudczyków. Uwidaczniały się animozje, których korzenie sięgały jeszcze czasów przedwojennych. Atutem „pułkowników” przebywających w USA była wewnętrzna zwartość i silne więzi środowiskowe. Pojawiła się jednak potrzeba większego otwarcia ich środowiska, ponieważ stanowili grupę zbyt hermetyczną, której brakowało tak ważnej w polityce elastyczności. Ośrodek londyński był w większym stopniu pragmatyczny, ponieważ poszukiwał porozumienia nawet z dawną antysanacyjną opozycją polityczną. Było to znamienne, ponieważ przed II wojną światową to grupa „pułkowników” słynęła z politycznego pragmatyzmu, a jej prominentne postacie poszukiwały w ostatnich miesiącach pokoju kontaktów z opozycją. Widocznie pod wpływem wojennej klęski i wynikających z niej trudności oraz doświadczeń okresu dekompozycji zmieniła się mentalność przynajmniej niektórych „pułkowników” – np. braci Jędrzejewiczów, którzy stali się w większym stopniu ortodoksyjni ideowo.

W miarę upływu lat po zakończeniu II wojny światowej malały szanse sanatorów, odwołujących się do idei grupy „pułkowników”, na zyskanie miana wyłącznych reprezentantów piłsudczykowskiej emigracji. W pewnym stopniu wynikało to z problemów życia codziennego na emigracji. Trudnością było pozyskiwanie środków finansowych. Konieczność zdobywania funduszów na życie i utrzymanie rodzin ograniczała możliwości podejmowania innych inicjatyw przez „pułkowników”. Dawna elita władzy II RP zmuszona była zajmować się zwykłymi pracami zarobkowymi – nierzadko o fizycznym charakterze. Przykładem Bogusław Miedziński, który nocami pracował w londyńskiej piekarni, a za dnia poświęcał się działalności publicystycznej i historycznej[38]. Inny „pułkownik”, Henryk Floyar-Rajchman, żył na granicy minimum socjalnego[39]. Te wyzwania sprzyjały konsolidacji i zacieśnianiu wzajemnych więzi, ponieważ wszystkich dotykał ten sam trudny los. Początkowo nadzieją mógł być szybki powrót do Polski. Najpierw liczono na pokonanie Niemiec przez zachodnich aliantów, a następnie – po 1945 r. – na wybuch III wojny światowej, w której klęskę poniósłby Związek Sowiecki. Do tego nie doszło – pozostało więc rozgoryczenie i rozczarowanie.

Powrót grupy „pułkowników” do kraju nie był możliwy, ponieważ byłby równoznaczny z wyrokami długoletniego więzienia albo nawet karą śmierci. Przykładem postać Kazimierza Świtalskiego. Po aresztowaniu w 1948 r. Świtalski długo przebywał w areszcie, ponieważ jego proces odbył się dopiero w roku 1954. Dawnego bliskiego współpracownika Piłsudskiego oskarżono o „faszyzację kraju” oraz współpracę z „reakcyjnym podziemiem” i skazano na osiem lat więzienia. Jego pogarszający się stan zdrowia sprawił, że został zwolniony w 1956 r. Po wyjściu na wolność mieszkał wraz z żoną w okolicach Warszawy (Zalesie Dolne). Pozwoliło mu to na kontynuację prac historycznych – już nie w ramach Instytutu Józefa Piłsudskiego Poświęconego Badaniu Najnowszej Historii Polski, ale prywatnie, przy opracowywaniu korespondencji Piłsudskiego. Świtalski mógł też ponownie nawiązać listowny kontakt z „pułkownikami” na emigracji – Tadeuszem Schaetzlem i Wacławem Jędrzejewiczem. Zginął tragicznie – potrącony przez warszawski tramwaj w końcu grudnia 1962 r.[40] Innych „pułkowników” w kraju już nie było, choć w przeszłości w bliskich relacjach z grupą był Henryk Józewski. Były wojewoda wołyński nie zdecydował się na emigrację i zaangażował się w konspiracyjną działalność przeciwko Polsce Ludowej. Aresztowany w roku 1953 i skazany na 12 lat więzienia został zwolniony po trzech latach. Zmarł w 1981 r. – wcześniej poświęcając się przez lata życiu prywatnemu i twórczości malarskiej[41].

Problemy materialne, jakie dotykały na emigracji członków grupy „pułkowników”, dotyczyły całego piłsudczykowskiego środowiska na obczyźnie. Szczególnie dotkliwe były jednak dla „pułkowników” ze względu na pogarszający się stan zdrowia – co powodowało słabnącą aktywność polityczną przywódców tego środowiska. Najsilniej w grupę „pułkowników” uderzały zgony jej wybitnych postaci z kręgu Komitetu Narodowego Amerykanów Polskiego Pochodzenia. Już w 1946 r. zmarł Matuszewski. Wstrząsem był zwłaszcza rok 1951 – najpierw w marcu zmarli Janusz Jędrzejewicz i Henryk Floyar-Rajchman, a następnie w kwietniu Juliusz Poniatowski, który był jednym z najprzychylniejszych „nowojorczykom”, „londyńskim” piłsudczykiem. W tym samym roku utworzone zostały struktury Ligi Niepodległości Polski w Stanach Zjednoczonych. Oznacza to, że mimo planów objęcia środowiska londyńskiego wpływami przez grupę „pułkowników” stało się odwrotnie – to dawna „Naprawa” zyskiwała poparcie wśród piłsudczyków w USA. W rezultacie postulatów demokratyzacji i otwartości na dialog z innymi ugrupowaniami skupieni wokół Grażyńskiego „londyńczycy” przyczyniali się do jednoczenia polskiej emigracji. Odbywało się to wbrew konstytucji kwietniowej, ponieważ piłsudczycy zmuszeni byli podzielić się przynajmniej częścią władzy. W rzeczywistości konflikty na emigracji trwały nadal – nawet do początku lat dziewięćdziesiątych XX w., które przyniosły upadek komunizmu w kraju.

Próby odzyskania przez grupę „pułkowników” konsolidacji i wewnętrznej spoistości – oczywiście na miarę możliwości stwarzanych przez realia emigracyjne – zakończyły się w roku 1951. Piotrowski zwrócił uwagę na inny tragiczny aspekt – konsolidację grupy przez pogrzeby (przykładem relacje Janusza Jędrzejewicza i Mikołaja Dolanowskiego)[42]. Osobnym zagadnieniem są – zasługujące na odrębne opracowanie – więzi środowiskowe rodzin „pułkowników” na emigracji, w szczególności potomków. Znamiennym świadectwem występowania tych więzi był ślub syna Józefa Becka – Andrzeja (w USA wiceprezesa Instytutu Józefa Piłsudskiego) z Ewą Jędrzejewicz, córką Wacława[43].

Nie udało się odtworzyć obozu piłsudczykowskiego zgodnie z wizją „pułkowników” – w 1959 r. rozwiązano Komitet Narodowy Amerykanów Polskiego Pochodzenia. Zresztą nawet gdyby udało się tego dokonać, byłoby to pyrrusowe zwycięstwo. Oddaleni od kraju „pułkownicy” nie mogli wpływać na jego losy – przeżywali też mocno utratę ziem wschodnich, które anektował ZSRS. Przełom, jaki w dziejach „pułkowników” stanowił początek lat pięćdziesiątych, w sposób symboliczny oddają słowa sympatyzującego z piłsudczykami poety Jana Lechonia. Pod datą 28 kwietnia 1951 r. Lechoń zapisał w dzienniku: „Matuszewski, Rajchman, Janusz Jędrzejewicz, Łukasiewicz odeszli i już nie ma obozu Piłsudskiego na emigracji, a pewno nie ma go i w kraju. Nie myślę, by to znaczyło zmierzch jego myśli […]. Żal mi ludzi, którzy odeszli, ale nie wierzę, aby zabierali ze sobą do grobu wielką ideę”[44]. Depozytariuszem tej idei do końca życia pozostawał Wacław Jędrzejewicz, co miało swój wymiar symboliczny. W dniu 17 czerwca 1992 r. pułkownik został awansowany do stopnia generała brygady[45]. Młodszy brat Janusza Jędrzejewicza urodził się 29 stycznia 1893 r., a zmarł w USA w wieku ponad 100 lat (30 listopada 1993 r.)[46]. Wacław Jędrzejewicz dożył więc okresu przemian ustrojowych w Polsce. Można zatem powiedzieć, że pokoleniowo łączył tradycję II i III RP, chociaż – podobnie jak wielu emigrantów politycznych – nie zdecydował się na powrót do kraju po roku 1989. Prochy niektórych „pułkowników” sprowadzono po 1989 r. do Polski dzięki staraniu bliskich i w porozumieniu z polskimi władzami (przykładem Ignacy Matuszewski i Henryk Floyar-Rajchman). Decyzje te również mają wymiar symboliczny.

„Pułkownicy” nigdy nie obwiniali o własny los twórcy grupy – Piłsudskiego. Oddają to słowa Wacława Jędrzejewicza wypowiedziane w wywiadzie udzielonym Ryszardowi Mossinowi w 1985 r. Na pytanie dziennikarza, czy gdyby żył Piłsudski, udałoby się uniknąć katastrofy w postaci wojennej porażki z Niemcami i ZSRS we wrześniu i w październiku roku 1939, Jędrzejewicz odpowiedział: „Myślałem o tym wiele. Moim zdaniem sytuacja byłaby całkowicie inna, gdyby Marszałek żył i był zdrów […], to bieg wypadków potoczyłby się inaczej”[47]. Oddaje to bezgraniczną, a nawet bezkrytyczną wiarę „pułkowników” w geniusz największego autorytetu, jakim pozostał w ich środowisku Józef Piłsudski. Emocje, jakie wśród polskich polityków na emigracji wzbudzały oceny Piłsudskiego i całego obozu sanacyjnego – z jednej strony apologetyczne, z drugiej demonizujące – nie sprzyjały podjęciu próby obiektywnego dialogu oraz rozrachunkowi z przeszłością. Nie pozwoliły też „pułkownikom” – tworzącym rdzeń środowiska piłsudczyków w systemie polityczno-ustrojowym II RP – na bezstronną samoocenę.

* * *

Do praw historycznych należy przekonanie, że następująca po badanej epoka dysponuje bardziej obiektywnym spojrzeniem na minione zdarzenia i ich bohaterów. Zagadnienie to mieści się w ramach historii pamięci, a tym samym tworzy szerszą niż badawcza perspektywę do ocen. Grupę „pułkowników” osądziła historia, przede wszystkim w wyniku II wojny światowej i okupacji. Ten kontekst był najcięższym oskarżeniem adresowanym wobec władz II Rzeczypospolitej. Przeciwnicy polityczni jednolicie traktowali cały obóz piłsudczykowski – obarczając go odpowiedzialnością za klęskę, bez różnicowania na trzy grupy: „pułkowników”, „zamkową” i Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych. Polityka zagraniczna prowadzona przez Józefa Becka łączyła koncepcje wszystkich tych grup, chociaż grupa „pułkowników” formalnie została odsunięta od władzy już w 1935 r. Odium dotykające poszczególnych „pułkowników” było trwałe, usankcjonował je na emigracji gen. Władysław Sikorski, a kontynuowała propaganda sowiecka. Do czasów współczesnych trwają spory o historyczną ocenę grupy „pułkowników”. Dotyczą one także osoby jej patrona Józefa Piłsudskiego, o czym świadczy choćby stosowana po wojnie nazwa Uniwersytetu Warszawskiego, nieuwzględniająca jego imienia. Jednocześnie, zwłaszcza po upadku komunizmu, odżył kult Piłsudskiego – stawia się jego pomniki, organizuje wydarzenia rocznicowe, popularyzuje postać Ojca Niepodległości. Ten proces mitotwórczy nie obejmuje jednak grupy „pułkowników”. Przykład stanowi ocena Janusza Jędrzejewicza, który jest przypominany nie jako propagator wychowania państwowego, lecz likwidator autonomii szkół akademickich i studenckiej Rzeczypospolitej Akademickiej. Nie może też znaleźć uznania lider grupy Walery Sławek, zasłużony w walce o niepodległość, a zarazem w tak dramatycznych okolicznościach odchodzący ze świata, jakby odrzucał swe najbliższe otoczenie. Przyczyną tych negatywnych ocen „pułkowników” jest przede wszystkim autorytarna forma dyktatury wojskowych, utworzona w wyniku zamachu stanu. Chociaż motywowana względami patriotycznymi i argumentami moralnymi (walka ze szkodliwym „partyjnictwem”) – z perspektywy czasu musi być oceniana jako naganny i anachroniczny sposób zdobycia oraz utrzymania władzy.

Wykaz skrótów

AAN – Archiwum Akt Nowych

ALŻ – Akta Lucjana Żeligowskiego

AOK – Armeeoberkommando (Naczelna Komenda)

BBS – Bezpartyjny Blok Socjalistyczny

BBWR – Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem

BMN – Blok Mniejszości Narodowych

c.k. – cesarsko-królewski

CKW – Centralny Komitet Wykonawczy

ChD – chrześcijańska demokracja

ChZJN – Chrześcijański Związek Jedności Narodowej

CKN – Centralny Komitet Narodowy

CTR – Centralne Towarzystwo Rolnicze

DP – Departament Polityczny

DW – Departament Wojskowy

DzPrPP – Dziennik Praw Państwa Polskiego

DzU – Dziennik Ustaw

GISZ – Generalny Inspektorat/Inspektor Sił Zbrojnych

KLP – Konfederacja Ludzi Pracy

KNAPP – Komitet Narodowy Amerykanów Polskiego Pochodzenia

KPRP – Komunistyczna Partia Robotnicza Polski

LM – Legion Młodych

LNP – Liga Niepodległości Polski

MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych

MWRiOP – Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego

ND – Narodowa Demokracja

NIK – Najwyższa Izba Kontroli

NKN – Naczelny Komitet Narodowy

NKWD – Narodnyj Kommissariat Wnutriennych Dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NPR – Narodowa Partia Robotnicza

OUN – Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów

OZN – Obóz Zjednoczenia Narodowego

PDS – Polskie Drużyny Strzeleckie

PKP – Polski Korpus Posiłkowy

PON – Polska Organizacja Narodowa

POS – Powszechna Organizacja Społeczna

POW – Polska Organizacja Wojskowa

pp – pułk piechoty

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

PRM – Prezydium Rady Ministrów

PSChD – Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji

PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe

RP – Rzeczpospolita Polska

SDKP – Socjaldemokracja Królestwa Polskiego

SDKPiL – Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy

SZP – Służba Zwycięstwu Polski

TRS – Tymczasowa Rada Stanu

UJK – Uniwersytet Jana Kazimierza

UMCS – Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej

UNDO – Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne

URL – Ukraińska Republika Ludowa

USA – United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki)

WP – Wojsko Polskie

ZLN – Związek Ludowo-Narodowy

ZLP – Związek Legionistów Polskich

ZNRz – Związek Naprawy Rzeczypospolitej

ZNSP – Związek Nauczycieli Szkół Powszechnych

ZP – Związek Patriotyczny

ZPMD – Związek Polskiej Młodzieży Demokratycznej

ZSRS – Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich

ZWC – Związek Walki Czynnej

ZZSP – Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich

ZZZ – Związek Związków Zawodowych

Bibliografia

ŹRÓDŁA

1. Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych w Warszawie

Akta Lucjana Żeligowskiego

− 63, Notatnik.

Akta Walerego Sławka

− 3, Zapiska przedśmiertna Walerego Sławka.

Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem. Sekretariat Generalny i Klub Parlamentarny w Warszawie (dalej BBWR)

− 1, Organizacja i zakres działania BBWR. Instrukcja, „Zasady organizacji”, regulamin.

− 2, Okólniki Sekretariatu Generalnego BBWR oraz okólnik Prezesa BBWR.

− 11, Korespondencja w sprawach politycznych z Prezesem BBWR. Listy Walerego Sławka i do Walerego Sławka min. K. Bartla. Wycinki prasowe.

− 25, Legion Młodych. Memoriał, korespondencja z Prezesem BBWR W. Sławkiem, „Zagadnienie Młodzieży w Polsce” (na prawach rękopisu) Aleksandra Kawałkowskiego, naczelnika Wydz. Pol.-Ośw. w Ministerstwie WRiOP.

− 32, „Listy rządowe” (Mężów Zaufania Rządu) – program organizacji wyborów i powołanie organizacji Mężów Zaufania Rządu.

− 75, Rewizja Konstytucji RP. Wniosek posła W. Sławka i kolegów z Klubu BBWR w sprawie zmiany niektórych postanowień Ustawy Konstytucyjnej, korespondencja z innymi klubami parlamentarnymi.

− 77, Zmiana Konstytucji. Protokóły z konferencji u Prezesa płk. W. Sławka, propozycje generalnego referenta i proponowane warianty.

− 89, Zmiana Konstytucji. Statuty: Kadry Obywatelskiej i Legionu Zasłużonych.

Obóz Zjednoczenia Narodowego. Centrala w Warszawie

− 1, Organizacja Obozu Pracy Narodowej po ogłoszeniu Deklaracji ideowo-politycznej obozu tworzonego przez płk. Adama Koca z 21 II 1937 r. Deklaracja, lista członków Wielkiej Rady Narodowej, akt erekcyjny, statuty, zaproszenia, odezwy.

− 12, Referaty i tezy Biura Planowania OZN: „Motoryzacja w niektórych państwach”, „Hasła propagandowe akcji oświatowej Obozu Zjednoczenia Narodowego”, „Szkolnictwo wyższe”, „Wzmocnienie władzy naczelnej w Państwie”, „Zagadnienia gospodarcze”, „Stanowisko w kwestii żydowskiej”.

− 26, Tezy programowe OZN dotyczące m.in. gospodarki wiejskiej i programów kulturalno-oświatowych.

− 34, Koło Parlamentarne OZN. Wyniki dyskusji przeprowadzonej w dn. 1 IV [1938 r.] w sprawach taktyki i ideologii.

− 96, Zasady polityki narodowościowej. Referat Biura Studiów i Planowania OZN. Materiały i prace, b.p.

Prezydium Rady Ministrów w Warszawie

− Rkt. 24, t. 7.

2. Pamiętniki, wspomnienia, diariusze

Beck J., Ostatni raport, Warszawa 1987.

Beck J., Wspomnienia o polskiej polityce zagranicznej 1926–1939, oprac. A.M. Cienciała, Warszawa–Kraków 2015.

Drymmer W.T., W służbie Polsce. Wspomnienia żołnierza i państwowca z lat 1914–1947, Kraków 2014.

Dziennik Juliusza Zdanowskiego 1 I 1923 – 10 V 1926, t. 5–6, oprac. J. Faryś, T. Sikorski, H. Walczak, A. Wątor, Szczecin 2015.

Gruber H., Wspomnienia i uwagi 1892–1942, Londyn 1968.

Grzędziński J., Maj 1926, Warszawa 1936.

Günther W., Pióropusz i szpada. Wspomnienia ze służby zagranicznej, Paryż 1963.

Hołówko T., Przez kraj czerwonego caratu, Warszawa 1931.

Jędrzejewicz J., W służbie idei. Fragmenty pamiętnika i pism, Londyn 1972.

Jędrzejewicz W., Wspomnienia, oprac. J. Cisek, Wrocław 1993.

Kasprzycki T., Kartki z dziennika oficera I Brygady. Ze szkicami, mapami i ilustracjami, Warszawa 1934.

Katelbach T., „Szlachetny” (Wspomnienie o Adamie Kocu), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1969, z. 16.

Koc A., Wspomnienia, oprac. J. Mierzwa, Wrocław 2005.

Kozłowski L., Moje przeżycia w więzieniu sowieckim i na wolności w czasie wojny w Rosji Sowieckiej, oprac. B. Gogol, J. Tebinka, Warszawa 2001.

Krzywoszewski S., Długie życie. Wspomnienia, t. 1–2, Warszawa 1947.

Lieberman H., Pamiętniki, oprac. A. Garlicki, Warszawa 1996.

Łubieński M., Refleksje i reminiscencje, oprac. M. Kornat, Warszawa 2012.

Meysztowicz J., Czas przeszły dokonany. Wspomnienia ze służby w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w latach 1932–1939, Kraków 1984.

Niedziałkowski M., Demokracja parlamentarna w Polsce, Warszawa 1930.

Przewrót majowy 1926 r. w relacjach świadków i uczestników. Materiały Instytutu Józefa Piłsudskiego, red. A. Adamczyk, Londyn–Piotrków Trybunalski 2003.

Rataj M., Pamiętniki 1918–1927, oprac. J. Dębski, Warszawa 1965.

Schaetzel T., Pułkownik Walery Sławek, Jerozolima 1947.

Składkowski S.F., Kwiatuszki administracyjne i inne, Londyn 1959.

Składkowski S.F., Nie ostatnie słowo oskarżonego. Wspomnienia i artykuły, Londyn 1964.

Składkowski S.F., Pęk kluczy. Relacje i opowiadania, Łomianki 2008.

Składkowski S.F., Strzępy meldunków, Warszawa 1936.

Świtalski K., Diariusz 1915–1917, cz. 1, oprac. J. Piotrowski, W. Suleja, „Niepodległość” (Nowy Jork–Londyn) 1955, t. 27.

Świtalski K., Diariusz 1916–1917, cz. 2, oprac. W. Dworzyński, W. Suleja, „Niepodległość” 1996, t. 28.

Świtalski K., Diariusz 1919–1935, oprac. A. Garlicki, R. Świętek, Warszawa 1992.

Świtalski K., Diariusz. Uzupełnienie z lat 1919–1932, oprac. P. Duber, W. Suleja, Warszawa 2012.

Witos W., Moje wspomnienia, t. 3, Paryż 1965.

Wojciechowski S., Moje wspomnienia, t. 1, Lwów–Warszawa 1938.

Zamorski K.J., Dzienniki (1930–1938), oprac. R. Litwiński, M. Sioma, Warszawa 2011.

Zawadzki W.M., Dziennik, oprac. J. Mierzwa, Kraków 2010.

Żongołłowicz B., Dzienniki 1930–1936, oprac. D. Zamojska, Warszawa 2004.

3. Gazety i czasopisma

„Bunt Młodych” 1936

„Czas” 1926–1928

„Droga” (dwutygodnik) 1922

„Droga” (miesięcznik) 1922–1926, 1929

„Dziennik Poznański” 1926

„Gazeta Polska” 1919

„Gazeta Polska” 1929–1939

„Gazeta Robotnicza” 1926, 1927

„Gazeta Warszawska Poranna” 1928, 1929

„Głos Prawdy” 1925–1929

„Ilustrowana Republika” 1933

„Illustrowany Kuryer Codzienny” 1930

„Kultura” 1957

„Kurjer Lwowski” 1924

„Kurjer Poranny” 1923–1926

„Kwartalnik Historyczny” 1959, 2009, 2012, 2014

„Naprzód” 1919

„Naród i Wojsko” 1935

„Nasz Przegląd” 1930

„Niepodległość” 1937–1939, 1955, 1962, 1983, 1986, 1989, 1996, 2007

„Polityka” 1938

„Polska Zachodnia” 1928, 1930

„Polska Zbrojna” 1922, 1930

„Posener Tageblatt” 1926

„Promień” 1903

„Przegląd Wszechpolski” 1903

„Przełom” 1927

„Robotnik. Organ Polskiej Partii Socjalistycznej” 1926, 1928–1931, 1935, 1936

„Robotnik” 1895 (jednodniówka)

„Rząd i Wojsko” 1919

„Słowo” 1926, 1929, 1938

„Słowo Polskie” 1928

„Strzelec” 1922

„Wiadomości” 1952

„Wiadomości Historyczne” 1989, 2013

„Wiadomości Polskie” 1941

„Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1968, 1969, 1972, 1973, 1975, 1976, 1978, 1981

4. Wydawnictwa źródłowe

Adam Skwarczyński. Od demokracji do autorytaryzmu, oprac. D. Nałęcz, Warszawa 1998.

Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego, t. 3 (1921–1934), red. H. Janowska, C. Madajczyk, Wrocław 1974.

Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego, t. 4 (1935–1940), red. H. Janowska, T. Jędruszczak, A. Leinwand, Wrocław 1974.

Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego, t. 5 (1919–1941), oprac. B. Janicka, Warszawa 2001.

Balicki Z., Egoizm narodowy wobec etyki, Lwów 1903.

Car S., Z zagadnień konstytucyjnych Polski. Istota i zakres władzy prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Państwowość polska w jej rozwoju historycznym, Warszawa 1924.

Ciołkoszowa L., Spojrzenie wstecz, Paryż 1995, s. 112.

Dmowski R., Pisma. Dziesięć lat walki (Zbiór prac i artykułów, publikowanych do 1905 r.), t. 3, Częstochowa 1938.

Dmowski R., Wybór pism, t. 1–2, Poznań 2015.

Jerzy Giedroyc – Jerzy Stempowski. Listy 1946–1969, cz. 2, oprac. S. Kowalczyk, Warszawa 1998.

Jędrzejewicz W., Józef Piłsudski 1867–1935. Życiorys, Warszawa 2002.

Jędrzejewicz W., Kronika życia Józefa Piłsudskiego, t. 1: 1867–1935, t. 2: 1921–1935, Warszawa 1989.

Kaden-Bandrowski J., Piłsudczycy, Warszawa 1936.

Katelbach T., Piłsudski i Sosnkowski (Przyczynek do historii rozdźwięków), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1975, z. 34.

Kęsik J., Referat Bronisława Pierackiego na temat walki politycznej przed wyborami 1928 roku, „Przegląd Historyczny” 1992, t. 83, z. 2.

Komunikaty Informacyjne Komisariatu Rządu na m.st. Warszawę, t. 3, z. 1 (2 stycznia 1929 – 28 marca 1929), red. I. Marczak, Warszawa 1993.

Komunikaty Informacyjne Komisariatu Rządu na m.st. Warszawę, t. 3, z. 2 (3 kwietnia 1929 – 28 czerwca 1929), red. I. Marczak, Warszawa 1994.

Komunikaty Informacyjne Rządu na m.st. Warszawę, t. 4, z. 1 (3 lipca 1929 – 30 września 1929), red. I. Marczak i in., Warszawa 1996.

Komunikaty Informacyjne Rządu na m. st. Warszawę, t. 4, z. 2 (2 października 1929 – 30 listopada 1929), red. I. Marczak i in., Warszawa 1997.

Komunikaty Informacyjne Rządu na m. st. Warszawę, t. 4, z. 3 (2 grudnia 1929 – 30 grudnia 1930), red. I. Marczak i in., Warszawa 1997.

Korpalska W., Władysław Eugeniusz Sikorski. Biografia polityczna, Wrocław 1988.

Korwin-Sokołowski A.L., U boku Marszałka. Wspomnienia Szefa Gabinetu, Warszawa 2015.

Krzyżanowski A., Dzieje Polski, Paryż 1973.

Księga jubileuszowa Polskiej Partji Socjalistycznej 1892–1932, Warszawa 1933.

Kukiel M., Generał Sikorski. Żołnierz i mąż stanu Polski walczącej, Warszawa 1981.

Kumaniecki K.W., Ustrój polityczny Polski. Konstytucja kwietniowa i system wyborczy (sejmowy, senacki, prezydencki). Tekst i studjum, Kraków 1937.

Lechoń J., Listy do Anny Jackowskiej, oprac. R. Loth, Warszawa 1977.

Lipiński W., Walka zbrojna o niepodległość Polski 1905–1918, oprac. M. Gałęzowski, Łomianki 2016.

Materjały odnoszące się do działalności Rządu w czasie od 15 maja 1926 do 31 grudnia 1927. Sprawozdania ministerstw, Wydawnictwa Komitetu Ekonomicznego Ministrów, Warszawa 1928.

Materjały odnoszące się do działalności rządu za rok 1928. Sprawozdania ministerstw, Warszawa 1929.

Matuszewski I., Próby syntez, Warszawa 1937.

Miedziński B., Moje wspomnienia (1), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1975, z. 33.

Miedziński B., Moje wspomnienia (2), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1975, z. 34.

Miedziński B., Moje wspomnienia (3), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1975, z. 35.

Miedziński B., Relacja Bogusława Miedzińskiego z dnia 1. czerwca 1957 r. sporządzona przez Tadeusza Schaetzla podczas tzw. wieczoru relacyjnego w obecności około trzydziestu osób i p. Marszałkowej Aleksandry Piłsudskiej, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 2000, z. 132.

Miedziński B., Sprostowania spoza grobu, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1973 z. 23.

Miedziński B., Wczoraj – dziś – jutro, Warszawa 1938.

Miedziński B., Wspomnienia (4), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1976, z. 36.

Miedziński B., Wspomnienia (dokończenie), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1976, nr 37.

Miedziński B., Ze wspomnień o Walerym Sławku, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1973, z. 23.

Mościcki I., Autobiografia, Warszawa 1993.

von Oertzen F.W., Das ist Polen, München 1932.

Pelczarski T., Instytut Badania Najnowszej Historii Polski. Zarys działalności (1923–1936), „Niepodległość” 1939, t. 20, z. 1.

Piasecki A., Tezy konstytucyjne Marszałka Piłsudskiego. Referat wygłoszony w dniu 28 lutego 1931 r. u marszałka Senatu Władysława Raczkiewicza, Warszawa 1931.

Pierwszy Zjazd Legjonistów. Pamiętnik Zjazdu w Krakowie w dniach 5, 6 i 7 sierpnia 1922 – w ósmą rocznicę wymarszu Strzelców na bój o Niepodległość Ojczyzny, Kraków 1922.

Piłsudski J., Pisma zbiorowe, t. 1–10, Warszawa 1937–1938.

Pobóg-Malinowski W., Leon Wasilewski. Szkic biograficzny, „Niepodległość” 1937, z. 42.

Podoski B., Prace nad konstytucją kwietniową, „Niepodległość. Czasopismo poświęcone najnowszym dziejom Polski” (Nowy Jork–Londyn) 1979, t. 12.

Popiel K., Generał Sikorski w mojej pamięci, Warszawa 1985.

Pragier A., Czas przeszły dokonany, Londyn 1966.

Protokoły Konferencji Grup Konserwatywnych z udziałem przedstawicieli marszałka Piłsudskiego w Dzikowie w dniach 14–16 września 1927 r., oprac. K. Kersten [w:] Najnowsze Dzieje Polski. Materiały i studia z okresu 1914–1939, t. 2, Warszawa 1959, s. 199–215.

Próchnik A. [Henryk Swoboda], Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej (1918–1933). Zarys dziejów politycznych, Warszawa 1933.

Próchnik A., Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej, Warszawa 1957.

Romeyko M., Przed i po maju, t. 2, Warszawa 1976.

Schaetzel T., Pułkownik Walery Sławek, Jerozolima 1947.

Sławek W., Idoelogja obozu Marszałka Piłsudskiego w świetle przemówień prezesa BBWR Walerego Sławka, Warszawa 1930.

Sławek W., Wspomnienia (1895–1910) (IV), „Niepodległość” (Nowy Jork–Londyn) 1986, t. 19.

Sławek W., Wspomnienia 1895–1910 (dokończenie) (V), „Niepodległość” (Nowy Jork–Londyn) 1989, t. 22.

Smogorzewski K., Eugeniusz Kwiatkowski, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1975, nr 33.

Stanisław Car – polska koncepcja autorytaryzmu, oprac. J.M. Majchrowski, Warszawa 1996.

Świętosławski W., Notatki, wspomnienia, komentarze, Warszawa 2000.

Świtalski K., O rewizję konstytucji. Odczyt wygłoszony na zaproszenie Bloku Bezpartyjnego Współpracy z Rządem w sali Filharmonji Warszawskiej w dniu 19 listopada 1929 r., Warszawa 1929.

5. Sprawozdania stenograficzne z posiedzeń Sejmu

Sprawozdania stenograficzne z posiedzeń Sejmu (1924, 1925, 1927, 1929, 1931)

6. Akty prawne

Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych, nr 131 z 17 grudnia 1924 r.

Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych, nr 1 z 28 stycznia 1931 r.

DzPrPP 1919, nr 19, poz. 226, Uchwała Sejmu z dnia 20 lutego 1919 r. o powierzeniu Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Naczelnika Państwa.

DzU 1921, nr 44, poz. 267, Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

DzU 1922, nr 66, poz. 590, Ustawa z dnia 28 lipca 1922 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu.

DzU 1926, nr 78, poz. 442, Ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. zmieniająca i uzupełniająca Konstytucję Rzeczypospolitej z dnia 17 marca 1921 r.

DzU 1926, nr 79, poz. 445, Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 sierpnia 1926 r. o sprawowaniu dowództwa nad siłami zbrojnemi w czasie pokoju i o ustanowieniu Generalnego Inspektora sił zbrojnych.

DzU 1935, nr 30, poz. 227, Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r.

DzU 1935, nr 47, poz. 319, Ustawa z dnia 8 lipca 1935 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu.

DzU 1935, nr 47, poz. 320, Ustawa z dnia 8 lipca 1935 r. Ordynacja wyborcza do Senatu.

7. Źródła internetowe

http://www.dziennikzachodni.pl/artykul/zdjecia/656393,co-mowili-o-slasku-dlugosz-jan-iii-sobieski-goethe-i-churchill-slynne-cytaty,1162881,id,t,zid.html [dostęp: 7 XII 2016].

https://ewastankiewicz.wordpress.com/2013/03/13/ignacy-matuszewski-najzdolniejszy-oficer-marszalka/ [28 XI 2016].

http://instytutpilsudskiego.eu/o-nas/historia-ijp/ [dostęp: 28 XII 2016].

http://jpilsudski.org/artykuly-ii-rzeczpospolita-dwudziestolecie-miedzywojnie/polityka-wewnetrzna-i-gospodarcza/item/1730-endecja-a-zabojstwo-prezydenta-gabriela-narutowicza [dostęp: 17 XII 2016].

Bieńkowski W., http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jedrzej-edward-moraczewski [dostęp: 26 XII 2019].

Danek A., http://www.jpilsudski.org/artykuly-personalia-biogramy/wspolpracownicy-rodzina-otoczenie-jozefa-pilsudskiego/item/2048-polityczny-zakon-pulkownikow [dostęp: 29 V 2017].

Korczyk H., http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/eustachy-rudzinski [dostęp: 26 XII 2019].

Landau Z., http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ignacy-hugo-stanislaw-matuszewski [dostęp: 26 XII 2019].

Molenda J., http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/boguslaw-miedzinski [dostęp: 31 V 2017].

Stawecki P., http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/tadeusz-schaetzel [dostęp: 4 I 2020].

Suleja W., https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/walery-jan-slawek-1879-1939-pulkownik-parlamentarzysta-premier [dostęp: 26 XII 2019].

http://historia.focus.pl/wojny/za-polske-i-fuhrera-519?strona=2 [dostęp: 28 V 2017].

http://www.rodaknet.com/rp_art_6870_czytelnia_cenckiewicz_plk_ignacy_matuszewski.htm [dostęp: 28 V 2017].

OPRACOWANIA

Adamczyk A., Bogusław Miedziński (1891–1972). Biografia polityczna, Toruń 2001.

Adamczyk A., Generał dywizji Sławoj Felicjan Składkowski (1885–1962). Zarys biografii politycznej, Toruń 2002.

Adamczyk A., Piłsudczycy w izolacji (1939–1954). Studium z dziejów struktur i myśli politycznej, Bełchatów 2008.

Adamczyk A., Wpływ choroby Józefa Piłsudskiego na decyzje polityczne i personalne w latach 1926–1935 [w:] Choroba jako zjawisko społeczne i historyczne, red. B. Płonka-Syroka, Wrocław 2001.

Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., Historia państwa i prawa polskiego, Warszawa 1976.

Bębnik G., Rosenbaum S., Węcki M., Wojciech Korfanty 1873–1939, Warszawa 2019.

Białas T., Liga Morska i Kolonialna 1930–1939, Gdańsk 1983.

Brzoza C., Sowa A.L., Historia Polski 1918–1945, Kraków 2006.

Bułhak H., Polska – Francja. Z dziejów sojuszu 1933–1936, Warszawa 2000.

Cat-Mackiewicz S., Historia Polski od 11 listopada 1918 do 17 września 1939 roku, Londyn 1992.

Cenckiewicz S., Ignacy Matuszewski (1891–1946) – emigracyjne losy (I), „Arcana” 2000, nr 5.

Cenckiewicz S., Tadeusz Katelbach (1897–1977). Biografia polityczna, Warszawa 2005.

Chajn L., Polskie wolnomularstwo 1920–1938, Warszawa 1984.

Chajn L., „Strażnica” czyli H2O, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1970, z. 3.

Chajn L., Wolnomularstwo w II Rzeczypospolitej, Warszawa 1975.

Chałasiński J., Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Warszawa 1946.

Chojnowski A., Piłsudczycy u władzy. Dzieje Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, Wrocław 1986.

Chojnowski A., Utopia utracona Walerego Sławka. Projekt Powszechnej Organizacji Społecznej, „Przegląd Historyczny” 1989, t. 80, z. 2.

Chwalba A., Historia Polski 1795–1918, Kraków 2000.

Chwalba A., Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2008.

Cichoracki P., Droga ku anatemie. Wacław Kostek-Biernacki (1884–1957), Warszawa 2009.

Cichoracki P., Kryzys moralny Legionów w latach 1916–1917 [w:] Akt 5 listopada 1916 roku i jego konsekwencje dla Polski i Europy, red. J. Kłaczkow, K. Kania, Z. Girzyński, Toruń 2016.

Cichoracki P., Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918–1939, Kraków 2005.

Cichoracki P., „Z nami jest On”. Kult Marszałka Józefa Piłsudskiego w Wojsku Polskim w latach 1926–1939, Wrocław 2001.

Cieślikowa A.J., O człowieku, który się nie zgadzał. Biografia pułkownika Januarego Grzędzińskiego 1891–1975, Warszawa 2009.

Cisek J., Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce i jego zbiory, Warszawa 1997.

Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, red. S. Courtois, N. Werth, J.L. Panné, A. Paczkowski, K. Bartošek, J.L. Margolin, Warszawa 1999.

Czerep S., II Brygada Legionów Polskich, Warszawa 1991.

Czubiński A., Centrolew. Kształtowanie się i rozwój demokratycznej opozycji antysanacyjnej w Polsce w latach 1926–1930, Poznań 1962.

Davies N., Boże igrzysko. Historia Polski, tłum. E. Tabakowska, Kraków 2007.

Drozdowski M.M., Eugeniusz Kwiatkowski, Rzeszów 2005.

Drozdowski M.M., Sprawy i ludzie II Rzeczypospolitej. Szkice i polemiki, Kraków 1979.

Drozdowski M.M., Władysław Raczkiewicz. Mecenas, wojewoda, minister spraw wewnętrznych, marszałek Senatu RP, t. 1, Warszawa 2002.

Drozdowski M.M., Władysław Raczkiewicz. Prezydent RP, t. 2, Warszawa 2002.

Duber P., Działalność Kazimierza Świtalskiego w pierwszym okresie dekompozycji obozu sanacyjnego (maj 1935 – kwiecień 1936), „Niepodległość”, 2007, t. 57.

Duber P., Działalność polityczna Kazimierza Świtalskiego w latach 1926–1939, Poznań 2013.

Duber P., Geneza, rządy i upadek „grupy pułkowników” na przykładzie działalności politycznej K. Świtalskiego w latach 1926–1939, „Dzieje Najnowsze” 2010, t. 42, nr 3.

Duber P., „Liberał” wśród „pułkowników” – działalność polityczna Kazimierza Świtalskiego w latach 1930–1935, „Kwartalnik Historyczny” 2009, nr 4.

Duber P., Konflikty w kierownictwie obozu sanacyjnego po powrocie Józefa Piłsudskiego z Madery w 1931 r., „Kwartalnik Historyczny” 2012, nr 1.

Duber P., Kulisy ustąpienia Aleksandra Prystora ze stanowiska premiera w maju 1933 r., „Dzieje Najnowsze” 2018, R. L, nr 3.

Duber P., Nieznane dokumenty dotyczące powstania gabinetu Kazimierza Świtalskiego (tzw. pierwszego rządu „pułkowników”) 14 IV 1929 r., „Dzieje Najnowsze” 2009, R. XLI, nr 4.

Duber P., Sytuacja wewnętrzna Polski po wyborach parlamentarnych w 1928 r. w świetle poufnych notatek dyrektora Departamentu Politycznego MSW Kazimierza Świtalskiego, „Niepodległość i Pamięć” 2009, nr 1.

Duber P., The leadership of the Sanacja camp and the controversy over the future constitution, 1928–1935, „Kwartalnik Historyczny” 2014, t. CXXI.

Duber P., U źródeł polskiej odmiany autorytaryzmu – geneza i kształt „grupy pułkowników” w latach 1926–1935, „Wiadomości Historyczne z Wiedzą o Społeczeństwie. Czasopismo dla nauczycieli” 2013, nr 3.

Duber P., Z dziejów polityki edukacyjnej obozu sanacyjnego. Kazimierz Świtalski jako reformator polskiej oświaty i wychowania, „Dzieje Najnowsze” 2011, R. XLIII, nr 2.

Duber P., Z genezy BBWR: kontrowersje wokół kształtu reprezentacji politycznej piłsudczyków przed wyborami parlamentarnymi w 1928 r., „Dzieje Najnowsze” 2008, R. XL, nr 4.

Durka J., Janusz Radziwiłł 1880–1967. Biografia polityczna, Warszawa 2011.

Dworecki Z., Poznańskie i Piłsudski, Poznań 2008.

Faryś J., Dekompozycja ideowa piłsudczyków 1935–1939, „Przegląd Zachodni” 1988, t. 3, z. 3.

Faryś J., Piłsudski i piłsudczycy. Z dziejów koncepcji polityczno-ustrojowej (1918–1939), Szczecin 1991.

Gałęzowski M., „Wzór piłsudczyka”. Wacław Lipiński 1896–1949 – żołnierz, historyk, działacz polityczny, Warszawa 2001.

Garlicki A., Józef Piłsudski 1867–1935, Kraków 2008.

Garlicki A., Piękne lata trzydzieste, Warszawa 2008.

Gawryszczak M., Bronisław Wilhelm Pieracki (1895–1934). Biografia polityczna, Łódź 2014.

Grzybowski K., Historia państwa i prawa Polski. Od uwłaszczenia do odrodzenia państwa, t. 4, Warszawa 1982.

Halbersztadt J., Józef Piłsudski i jego współpracownicy wobec problemu wyborów parlamentarnych w latach 1926–1928, „Dzieje Najnowsze” 1984, R. 16, z. 1.

Hass L., Wolnomularze polscy w kraju i na świecie 1821–1999. Słownik biograficzny, Warszawa 1999.

Hägg G., Mussolini. Butny faszysta, tłum. W. Łygaś, Warszawa 2015.

Hein-Kircher H., Kult Piłsudskiego i jego znaczenie dla państwa polskiego 1926–1939, Warszawa 2008.

Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.

Historia państwa i prawa Polski. Od rozbiorów do uwłaszczenia, t. 3, red. J. Bardach, M. Senkowska-Gluck, Warszawa 1981.

Historia państwa i prawa Polski 1918–1939, cz. 1–2, red. F. Ryszka, Warszawa 1962–1968.

Holzer J., Mozaika polityczna II Rzeczypospolitej, Warszawa 1974.

Hübner M., Geneza grupy „pułkowników” w Legionach Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej [w:] „Nie wierząc nam, że chcieć to móc…”. Legiony i ich wpływ na sprawę polską w latach 1914–1918, red. Z. Girzyński, J. Kłaczkow, Toruń 2018.

Hübner M., Stanisław Estreicher i jego autorska koncepcja walki z „partyjnictwem”, „Wiadomości Historyczne z Wiedzą o Społeczeństwie. Czasopismo dla nauczycieli” 2018, nr 5.

Hübner M., System wartości w praktyce politycznej „grupy pułkowników”, „Wiadomości Historyczne z Wiedzą o Społeczeństwie. Czasopismo dla nauczycieli” 2017, nr 2.

Hübner M., Wybór marszałka Senatu w 1935 roku – świadectwo solidarności czy dekompozycji grupy „pułkowników”? [w:] Senat II Rzeczypospolitej (1922–1939) – „rzecznik rozsądku, rozwagi i miary”, red. Z. Girzyński, J. Kłaczkow, J. Żaryn, Toruń 2020.

Jachymek J., Myśl polityczna PSL „Wyzwolenie” 1918–1931, Lublin 1983.

Jaruzelski J., Stanisław Cat-Mackiewicz 1896–1966. Wilno–Londyn–Warszawa, Warszawa 1994.

Jastrzębski W., Leon Janta Połczyński (1867–1961). Minister i senator z Borów Tucholskich, Toruń 2001.

Józef Piłsudski a parlamentaryzm Polski, red. A. Adamczyk, Warszawa–Bełchatów 2009.

Kacprzak M., Ziemia dla żołnierzy. Problem pozyskania i rozdysponowania gruntów na cele osadnictwa wojskowego na Kresach Wschodnich 1920–1939, Łódź 2009.

Kaczmarek Z., Marszałkowie Senatu II Rzeczypospolitej, Warszawa 1992.

Kalbarczyk S., Kazimierz Bartel (1882–1941). Uczony w świecie polityki, Warszawa 2015.

Kawalec K., Roman Dmowski, Poznań 2016.

Kawalec K., Spadkobiercy niepokornych. Dzieje polskiej myśli politycznej 1918–1939, Wrocław 2000.

Kęsik J., Zaufany Komendanta. Biografia polityczna Jana Henryka Józewskiego 1892–1981, Wrocław 1995.

Kieniewicz S., Historia Polski 1795–1918, Warszawa 1968.

Klimecki M., Legiony Polskie 1914–1918 [w:] Legiony Piłsudskiego. Opowieść o Legionach oraz ludziach Józefa Piłsudskiego, Warszawa 2010.

Komorowski K., Sawicka I., Wacław Lipiński – żołnierz, historyk, publicysta, Warszawa 1999.

Kornat M., Wołos M., Józef Beck. Biografia, Kraków 2020.

Kosiński P., Legiony to żołnierska nuta, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2008, nr 5–6.

Kossewska E., Związek Legionistów Polskich 1922–1939, Warszawa 2003.

Kozłowski M., Sprawa premiera Leona Kozłowskiego. Zdrajca czy ofiara, Warszawa 2005.

Koźmian D., Janusz Jędrzejewicz – polityk i pedagog (1885–1951), Szczecin 2004.

Kraczkowski R., Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z mocą ustawy w latach 1926–1935, Warszawa 2007.

Krasucki E., Gabinet Kazimierza Świtalskiego 14 kwietnia – 7 grudnia 1929 [w:] Od Moraczewskiego do Składkowskiego. Gabinety Polski Odrodzonej 1918–1939, red. J. Faryś, A. Wątor, H. Walczak, Szczecin 2011.

Kulesza W.T., Koncepcje ideowo-polityczne obozu rządzącego w Polsce w latach 1926–1935, Wrocław 1985.

Kurpierz T., Narodowa Demokracja wobec Niemiec (do 1918 roku) – zagadnienia wybrane, „Pisma Humanistyczne” 2000, nr 2.

Landau Z., Zapomniani ministrowie skarbu Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2005.

Landau Z., Tomaszewski J., Zarys historii gospodarczej Polski, Warszawa 1971.

Lewandowski J.F., Wojciech Korfanty, Warszawa 2013.

Łojek J., Szanse powstania listopadowego. Rozważania historyczne, Warszawa 1986.

Łossowski P., Stosunki polsko-litewskie 1918–1920, Warszawa 1966.

Majchrowski J.M., Silni – zwarci – gotowi. Myśl polityczna Obozu Zjednoczenia Narodowego, Warszawa 1985.

Malczewska-Pawelec D., Bogusław Miedziński (1891–1972). Polityk i publicysta, Łódź 2002.

Marszałek P.K., Najwyższe władze wojskowe w systemie ustrojowym II Rzeczypospolitej, Wrocław 2011.

Marszałkowski T., Zamieszki, ekscesy i demonstracje w Krakowie 1918–1939, Kraków 2006.

Micewski A., Roman Dmowski, Warszawa 1971.

Micewski A., W cieniu marszałka Piłsudskiego. Szkice z dziejów myśli politycznej II Rzeczypospolitej, Warszawa 1969.

Michalska-Bracha L., Legenda powstania. Weteran wzorem, „Polityka. Pomocnik historyczny” 2013, nr 1.

Mierzwa J., Pułkownik Adam Koc. Biografia polityczna, Kraków 2006.

Missuna O., Warszawski pitaval literacki, Warszawa 1960.

Musialik W., Michał Tadeusz Grażyński (1890–1965). Biografia polityczna, Opole 1989.

Najdus W., Ignacy Daszyński (1866–1966), Warszawa 1988.

Nałęcz T., Polska Organizacja Wojskowa 1914–1918, Wrocław 1984.

Nolte E., Die Krise des liberalen Systems und die faschistischen Bewegungen, München 1968.

Nowak A., Historie politycznych tradycji. Piłsudski, Putin i inni, Kraków 2007.

Nowak A., Polska i trzy Rosje. Studium polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego (do kwietnia 1920 roku), Kraków 2015.

Nowakowski J.M., Konferencja konstytucyjna z czerwca 1932. U źródeł rozbicia grupy pułkowników, „Studia Historyczne” 1982, t. 25.

Nowakowski J.M., Rozpad grupy pułkowników. Pierwsza faza dekompozycji sanacji, „Acta Poloniae Historica” 1990, t. 61.

Nowakowski J.M., Walery Sławek. Zarys biografii politycznej, Warszawa 1988.

Nowinowski S.M., Prezydent Ignacy Mościcki, Warszawa 1994.

O Polski Śląsk. Tadeusz Michejda (1895–1955), Władysław Michejda (1896–1943), red. W. Nagengast, Katowice 2000.

O większą sprawę. Ks. Franciszek Michejda (1848–1921), red. E. Maszewska, B. Michejda-Pinno, J. Michejda, Katowice 2003.

Olstowski P., Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936). Dowódca wojskowy i działacz społeczno-polityczny, Toruń 2000.

Olstowski P., Obóz pomajowy w województwie pomorskim w latach 1926–1939, Warszawa 2008.

Osęka P., Pluskwa u pana premiera, „Newsweek Polska” 2007, nr 33.

Osiński Z., Janusz Jędrzejewicz. Piłsudczyk i reformator edukacji (1885–1951), Lublin 2007.

Paruch W., Od konsolidacji państwowej do konsolidacji narodowej. Mniejszości narodowe w myśli obozu piłsudczykowskiego (1926–1939), Lublin 1997.

Paruch W., Myśl polityczna obozu piłsudczykowskiego 1926–1939, Lublin 2005.

Piątek G., Sanator. Kariera Stefana Starzyńskiego, Warszawa 2016.

Pietrzak J., Myśl polityczna „grupy pułkowników”, „Acta Erasmiana. Prace z myśli polityczno-prawnej oraz prawa publicznego”, t. 2, Wrocław 2012.

Pietrzak J., Program polityczny Związku Naprawy Rzeczypospolitej, „Acta Erasmiana. Z badań nad prawem i administracją”, t. 7, Wrocław 2014.

Pietrzak J., Radykalny Piłsudczyk. Biografia Wojciecha Stpiczyńskiego, Warszawa 2001.

Pietrzak J., W Legionach, Polskiej Organizacji Wojskowej i Wojsku Polskim. Żołnierskie drogi Józefa Becka (1914–1930) [w:] Płk Józef Beck (1894–1944). Żołnierz, dyplomata i polityk, red. S.M. Nowinowski, Łódź–Warszawa 2017.

Pilarski S., Minister Józef Beck w opinii współczesnych mu polskich dyplomatów, polityków i publicystów [w:] Płk Józef Beck (1894–1944). Żołnierz, dyplomata i polityk, red. S.M. Nowinowski, Łódź–Warszawa 2017.

Piłsudczycy i sanatorzy drugiego planu (1926–1939). Portrety zbiorowe i indywidualne, red. R. Litwiński, M. Sioma, Lublin 2019.

Piotrowski J., Aleksander Prystor 1874–1941. Zarys biografii politycznej, Wrocław 1994.

Piotrowski J., Grupa pułkowników jako zaplecze polityczne rządów autorytarnych w latach 1926–1939, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Studia nad faszyzmem i zbrodniami hitlerowskimi”, nr 33, Wrocław 2011.

Piotrowski J., Piłsudczycy bez lidera (po 1 września 1939 roku), Toruń 2004.

Pobóg-Malinowski W., Józef Piłsudski 1867–1914, Łomianki 2015.

Pobóg-Malinowski W., Najnowsza historia polityczna Polski. Okres 1864–1914, t. 1, Gdańsk 1991.

Pobóg-Malinowski W., Najnowsza historia polityczna Polski. Okres 1914–1939, t. 2, Gdańsk 1990.

Polska bez Marszałka. Dylematy piłsudczyków po 1935 roku, red. M. Wołos, K. Kania, Toruń 2008.

Polskie partie i ruchy społeczno-polityczne pierwszej połowy XX wieku, red. K. Przybysz, Warszawa 2010.

Prezydenci i premierzy Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Chojnowski, P. Wróbel, Wrocław 1992.

Przybylski H., Chrześcijańska Demokracja i Narodowa Partia Robotnicza w latach 1926–1937, Warszawa 1980.

Rawicz J., Do pierwszej krwi, Warszawa 1974.

Rawicz J., Pozostało do wyjaśnienia, Warszawa 1979.

Romanowski A., Eugeniusz Kwiatkowski, Radom 2014.

Rudnicki S., Nieznany dokument w sprawie Sylwestra Wojewódzkiego, „Przegląd Historyczny” 1976, t. 61, nr 1.

Rudnicki S., Walka sanacji o ziemiaństwo – rozmowy Sławka z ziemianami (wrzesień – grudzień 1927 r.) [w:] Historia XIX i XX wieku. Studia i szkice. Prace ofiarowane Henrykowi Jabłońskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Wrocław 1979.

Rutkowski T.P., Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, Warszawa 2000.

Samuś P., Minister Józef Beck. Dom rodzinny i lata młodzieńcze, Łódź 2015.

Samuś P., Walery Sławek. Droga do niepodległości Polski, Płock 2002.

Samuś P., Wicemarszałek Wasyl Mudryj (1893–1966). Ugody polsko-ukraińskiej orędownik daremny, Warszawa 2017.

Seniów J., W kręgu piłsudczyków. Poglądy ideowo-polityczne „Gazety Polskiej” (1929–1939), Kraków 1998.

Serczyk W.A., Poczet władców Rosji (Romanowowie), Londyn 1992.

Serwatka T., Kazimierz Świtalski. Biografia polityczna (1886–1962), Warszawa 2009.

Seton-Watson H., Eastern Europe between Two Wars 1918–1939, Londyn 1941.

Sioma M., Koncepcja i realizacja hasła konsolidacji narodowej w latach 1936–1939. Założenia ogólne, „Dzieje Najnowsze” 2010, t. 42, nr 2.

Sioma M., Legion Młodych – Akademicki Związek Pracy dla Państwa a Józef Piłsudski [w:] Józef Piłsudski. Człowiek – żołnierz – polityk, red. Z. Girzyński, J. Kłaczkow, Toruń 2016.

Sioma M., Młodzi contra starzy: Legion Młodych w obozie piłsudczykowskim (1930–1935) [w:] Adaptacja – reforma – stabilizacja. Przestrzeń publiczna we współczesnych systemach politycznych, red. T. Koziełło, P. Maj, W. Paruch, Rzeszów 2010.

Sioma M., Państwo w myśli politycznej Obozu Zjednoczenia Narodowego. Zarys problematyki [w:] Między Europą naszych pragnień a Europą naszych możliwości, t. 1, red. J. Faryś, T. Sikorski, P. Słowiński, Gorzów Wielkopolski 2007.

Sioma M., Polityczne i zdrowotne aspekty pobytu Marszałka Józefa Piłsudskiego na Maderze [w:] Żar niepodległości. Międzynarodowe aspekty życia i działalności Józefa Piłsudskiego, red. L. Maliszewski, Lublin 2004.

Sioma M., Sławoj Felicjan Składkowski (1885–1962). Żołnierz i polityk, Lublin 2005.

Sioma M., Wizja Polski powojennej w myśli politycznej Ignacego Matuszewskiego i piłsudczyków w Palestynie (1941–1944) [w:] Polskie niepodległości. Wizje państwa i społeczeństwa w okresie przełomów 1918–1945–1989, red. J. Faryś, P. Słowiński, T. Sikorski, Gorzów Wielkopolski 2009.

Sioma M., Zawsze wierni. Środowisko piłsudczyków „palestyńskich” wobec postaci Józefa Piłsudskiego (1941–1944) [w:] Post hominum memoriam. Profesorowi Januszowi Farysiowi – uczniowie i przyjaciele, red. E. Skorupska-Raczyńska, P. Słowiński, Gorzów Wielkopolski 2009.

Skrzypek M., Wojciech Korfanty, Warszawa 2009.

Snopko J., Wpływ Aktu 5 listopada 1916 roku na dalsze losy Legionów Polskich [w:] Akt 5 listopada 1916 roku i jego konsekwencje dla Polski i Europy, red. J. Kłaczkow, K. Kania, Z. Girzyński, Toruń 2016.

Srokosz J., W stronę silnego państwa. Koncepcje ustrojowe prawników obozu rządzącego w Polsce 1926–1939, Kraków 2013.

Stan świadomości narodowej Polaków w przededniu niepodległości, red. J. Machnik, W. Rojek, Kraków 2010.

Stawecki P., Następca Komendanta. Edward Śmigły-Rydz. Materiały do biografii, Warszawa–Pułtusk 2014.

Stawecki P., Następcy Komendanta. Wojsko a polityka wewnętrzna Drugiej Rzeczypospolitej w latach 1935–1939, Warszawa 1969.

Stęborowski S.P., Geneza Centrolewu 1928–1929, Warszawa 1963.

Stobniak-Smogorzewska J., Kresowe osadnictwo wojskowe 1920–1945, Warszawa 2003.

Suleja W., Józef Piłsudski, Wrocław 1995.

Suleja W., Polska Partia Socjalistyczna 1892–1948. Zarys dziejów, Warszawa 1988.

Szaflik J.R., Polskie Stronnictwo Ludowe Piast 1926–1931, Warszawa 1970.

Szczaniecki M., Powszechna historia państwa i prawa, Warszawa 1973.

Szczepański J., Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1963.

Świętek R., Lodowa ściana. Sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904–1918, Kraków 1998.

Tomasiewicz J., Między „narodowym komunizmem” a „faszyzmem lewicy” – ideologia Legionu Młodych (1930–1939), „Społeczeństwo i Polityka” 2011, nr 1.

Tomaszewski J., Kulisy wyborów do Sejmu w 1935 r., „Kwartalnik Historyczny” 1959, R. LXVI, z. 2.

Tomicki J., Polska Partia Socjalistyczna 1892–1948, Warszawa 1983.

Tyszkiewicz J., Czapiewski E., Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2012.

Urbankowski B., Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg, Poznań 2014.

Waingertner P., Koncepcje społeczno-polityczne i gospodarcze Związku Naprawy Rzeczypospolitej (1926–1928), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 1997, nr. 60.

Waingertner P., „Naprawa” 1926–1939. Z dziejów obozu pomajowego, Warszawa 1999.

Wapiński R., Ignacy Paderewski, Wrocław 2009.

Wapiński R., Roman Dmowski, Lublin 1989.

Wapiński R., Władysław Sikorski, Warszawa 1978.

Wereszycki H., Historia polityczna Polski 1864–1918, Wrocław 1990.

Wereszycki H., Wobec Piłsudskiego, „Znak” 1984, nr 354–355.

Werschler I., Tadeusz Hołówko. Życie i działalność. Z dziejów obozu belwederskiego, Warszawa 1984.

Węch K., Polska Partia Socjalistyczna 1918–1921, Warszawa 1978.

Więzikowa A., Stronnictwo Chłopskie (1926–1931), Warszawa 1963.

Witkowski Z., Kancelaria Cywilna Prezydenta Rzeczypospolitej 1922–1935, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1987, t. 39, z. 1.

Władyka W., Działalność polityczna polskich stronnictw konserwatywnych w latach 1926–1935, Wrocław 1977.

Wojdyło W., Stanisław Grabski (1871–1949). Biografia polityczna, Toruń 2003.

Wołos M., Generał dywizji Bolesław Wieniawa-Długoszowski. Biografia wojskowa, Toruń 2000.

Wróbel P., Kombatanci kontra politycy. Narodziny i początki działania Związku Legionistów Polskich 1918–1925, „Przegląd Historyczny” 1985, z. 1.

Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, red. M. Sioma, Lublin 2007.

Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, red. Z. Karpus, G. Radomski, W. Wojdyło, Toruń 2008.

Złotkiewicz-Kłębukowska J., Od Balfoura do Curzona – polityka Wielkiej Brytanii wobec odradzającej się Polski 1918–1920, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” [Sectio F, Historia] 2009, nr 64

Żarnowski J., Polska Partia Socjalistyczna w latach 1935–1939, Warszawa 1965.

Żarnowski J., Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej: 1918–1939, Warszawa 1973.

Indeks osobowy

Abraham Roman

Abramowicz Witold

Adamczyk Arkadiusz

Anusz Antoni

Badmajew Włodzimierz

Bagiński Kazimierz

Bahlcke Joachim

Balicki Zygmunt

Barański Jerzy

Bardach Juliusz

Barlicki Norbert

Bartel Kazimierz

Bartošek Karel

Baudouin de Courtenay Jan Niecisław

Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa Cezaria Anna

Bądkowski Stefan

Beaupré Antoni

Beck Andrzej

Beck (de domo Jędrzejewicz) Ewa

Beck (de domo Salkowska) Jadwiga

Beck Józef

Belina-Prażmowski Władysław

Berbecki Leon

Bezruczko Marko

Bębnik Grzegorz

Białas Tadeusz

Bieńkowski Wiesław

Bismarck Otto von

Blum Léon

Bniński Adolf

Bobek Paweł

Bobrowski Tadeusz

Boerner Ignacy

Bogdani Roman

Bogucki Antoni

Boguszewski Stefan

Bojko Jakub

Borkowski Bolesław

Bratin Eugeniusz

Bratkowski Stefan

Brzęk-Osiński Michał

Brzoza Czesław

Brzóska Stanisław, ks.

Bułhak Henryk

Byrka Władysław

Bystroń Jan Stanisław

Car Stanisław

Cat-Mackiewicz Stanisław

Cenckiewicz Sławomir

Chaciński Józef

Chajn Leon

Chałasiński Józef

Chądzyński Adam

Chłapowski Alfred

Chojnowski Andrzej

Choromański Tadeusz

Chwalba Andrzej

Cichoracki Piotr

Cienciała Anna Maria

Cieplak Marian

Cieślikowa Agnieszka

Ciołkoszowa Lidia

Cisek Janusz

Ciszak Antoni

Courtois Stéphane

Czapiewski Edward

Czapiński Kazimierz

Czechowicz Gabriel

Czerep Stanisław

Czerwiński Sławomir

Czubiński Antoni

Czuja Jan, ks.

Czuma Ignacy

Danek Adam

Daszyński Ignacy

Davies Norman

Dąbkowski Stefan

Dąbrowski Jan Henryk

Dąbski Jan

Dąmbski Aleksander

Dębski Jan

Dmowski Roman

Dobrucki Gustaw

Dobrzański Henryk „Hubal”

Dolanowski Mikołaj

Dreszer Zygmunt

Drozdowski Marian Marek

Drucki-Lubecki Franciszek Ksawery, książę

Drymmer Wiktor Tomir

Duber Paweł

Dubrovitsch Joseph

Duch Kazimierz

Dunin-Borkowski Piotr

Durka Jarosław

Dutkiewicz Feliks

Dymowski Tadeusz

Dzieduszycki Wojciech

Ehrenkreutz Stefan

Engels Fryderyk

Estreicher Stanisław

Evert Ludwik

Fabrycy Kazimierz

Falski Marian

Faryś Janusz

Fedak Stefan

Ferdynand I Hohenzollern-Sigmaringen, król Rumunii

Ferdynand Karol Ludwik Józef Jan Habsburg-Lotaryński, arcyksiążę

Filipowicz Tytus

Floyar-Rajchman Henryk

Frejlich Józef

Furuhjelm Jan

Galica Andrzej

Gałęzowski Marek

Gamelin Maurice

Garlicki Andrzej

Gawrecki Dan

Gawryszczak Marcin

Gąsiorowski Janusz

Giedroyc Jerzy

Girzyński Zbigniew

Głąbiński Stanisław

Goetel Ferdynand

Gogol Bogusław

Górecki Roman

Grabiński Mieczysław

Grabowski Witold

Grabski Stanisław

Grabski Władysław

Graliński Zygmunt

Grażyński Michał

Grocholski Remigiusz, hrabia

Gruber Henryk

Grzędziński January

Grzybowski Konstanty

Grzybowski Wacław

Günther-Schwarzburg Władysław

Habsburgowie, dynastia

Halbersztadt Jerzy

Haller Józef

Haller Stanisław

Hałuszczyński Michał

Hammerling Ludwik

Hass Ludwik

Hauke-Nowak Aleksander

Hausner Artur

Hawland, pułkownik

Hägg Göran

Hein-Kircher Heidi

Hejman, starosta

Hełczyński Bronisław

Hemar Marian, właśc. Jan Marian Hescheles

Hitler Adolf

Hohenzollernowie, dynastia

Holzer Jerzy

Hołowacz Feliks

Hołówko Tadeusz

Hoppe Jan

Hubicka (de domo Paciorkowska) Hanna

Hubicki Stefan

Hübner Mateusz

Jabłonowski Marek

Jachymek Jan

Jackowski Aleksander

Jagodziński Piotr

Jagodziński Zygmunt Stefan

Jan Ogiński zob. Matuszewski Ignacy

Janicka Barbara

Janowska Halina

Janta-Połczyński Leon

Januszajtis-Żegota Marian

Januszewski Wacław

Januszkiewicz Aleksander

Jaroszewicz Władysław

Jaroszyński Maurycy

Jaruzelski Jerzy

Jastrzębski Włodzimierz

Jaszczołt Władysław

Jaźwiński Bolesław

Jedynak Jan

Jemielewski Tytus

Jeżewski Władysław

Jędruszczak Tadeusz

Jędrzejewicz (de domo Stattler) Maria

Jędrzejewicz Janusz

Jędrzejewicz Wacław

Jędrzejewiczowie, bracia

Jędrzejowski Bolesław

Jodko-Narkiewicz Witold

Jordan Rozwadowski Tadeusz

Józewski Henryk

Kacprzak Michał

Kaczmarek Ryszard

Kaczmarek Zygmunt

Kaczyński Zygmunt, ks.

Kaden-Bandrowski Juliusz

Kalbarczyk Sławomir

Kaliński Emil

Kania Krzysztof

Karpus Zbigniew

Karszo-Siedlewski Tadeusz Aleksander

Kasprzycki Tadeusz

Katelbach Tadeusz

Kawalec Krzysztof

Kawałkowski Aleksander

Kersten Krystyna

Kęsik Jan

Kielak Stanisław

Kieniewicz Stefan

Kiernik Władysław

Kierzkowski Kazimierz

Klimecki Michał

Kłaczkow Jarosław

Knoll Roman

Koc Adam

Kochanowski Jerzy

Kolankowski Ludwik

Kołodziejski Henryk

Komorowski Krzysztof

Konarzewski Daniel

Konopka Jan Leon

Konowalec Jewhen

Korczyk Henryk

Korfanty Wojciech

Kornat Marek

Korpalska Walentyna

Korsak Władysław

Korwin-Sokołowski Adam Ludwik

Koryzma Franciszek

Kosiński Paweł

Kossewska Elżbieta

Kostek-Biernacki Wacław

Kościałkowski Marian zob. Zyndram-Kościałkowski Marian

Kot Stanisław

Kowalczyk Andrzej Stanisław

Koziełło Tomasz

Kozłowski Leon

Kozłowski Maciej

Koźmian Danuta

Koźmian Stanisław

Kraczkowski Romuald

Krasucki Eryk

Krzemieński Jakub

Krzywoszewski Stefan

Krzyżanowski Adam

Kukiel Marian

Kulesza Władysław T.

Kumaniecki Kazimierz Władysław

Kuprianis Artur

Kwaśniewski Mikołaj

Kwiatek Feliks

Kwiatkowski Eugeniusz

Landau Zbigniew

Latinik Franciszek

Lebrun Albert

Lechnicki Zdzisław

Lechoń Jan, właśc. Leszek Józef Serafinowicz

Lednicki Aleksander

Leinwand Artur

Lenin Włodzimierz, właśc. Władimir Iljicz Uljanow

Lepecki Mieczysław

Lewandowski Jan Franciszek

Lewicka Eugenia

Libicki Konrad

Lieberman Herman

Lilienfeld-Krzewski Karol

Lipiński Wacław

Litwinowicz Aleksander

Litwiński Robert

Lloyd George David, hrabia

Loth Roman

Lubomirski Zdzisław, książę

Ludkiewicz Seweryn

Łazarz, starosta

Łewycki Dmytro

Łossowski Piotr

Łubieński Michał

Łucki Stanisław

Łukasiewicz Juliusz

Łukasiewicz W., działacz

Łygaś Wojciech

Machnik Jan

Mackiewicz Stanisław zob. Cat-Mackiewicz Stanisław

Madajczyk Czesław

Maj Przemysław

Majchrowski Jacek Maria

Majski Iwan Michajłowicz, właśc. Jan Lachowiecki

Makarewicz Juliusz

Makaruszko Lubomir

Makowski Wacław

Mak-Piątkowski Mieczysław

Malczewska-Pawelec Dorota

Malczewski Juliusz

Malinowski Marian

Malinowski Wojciech

Maliszewski Lech

Marczak Irena

Marek Zygmunt

Margolin Jean-Louis

Maria Aleksandra Wiktoria Sachsen-Coburg-Gotha, królowa Rumunii

Marks Karol

Marshall Gordon

Marszałek Piotr Krzysztof

Marszałkowski Tomasz

Masnyk Marek

Mastek Mieczysław

Maszewska Ewa

Matakiewicz Maksymilian

Matuszewska (de domo Konopacka) Helena

Matuszewski Ignacy

Meysztowicz Aleksander

Meysztowicz Jan

Mękarski Stefan

Micewski Andrzej

Michalska-Bracha Lidia

Michałowski Czesław

Michejda Joanna

Michejda-Pinno Barbara

Mickiewicz Adam

Miedziński Bogusław

Mierzwa Janusz

Miklaszewski Bolesław

Mikołajczyk Stanisław

Mikułowski-Pomorski Józef

Minkowski Anatol

Miotła Piotr

Missuna Olgierd

Młodzianowski Kazimierz

Molenda Jan

Moraczewska Zofia

Moraczewski Jędrzej

Mossin Ryszard

Moszyński Kazimierz

Mościcki Ignacy

Motz Bolesław

Mudryj Wasyl

Musialik Wanda

Mussolini Benito

Nagengast Weronika

Nagórna Maria

Najdus Walentyna

Nakoniecznikow zob. Nakoniecznikow-Klukowski Bronisław

Nakoniecznikow-Klukowski Bronisław

Nałęcz Daria

Nałęcz Tomasz

Napoléon I Bonaparte, cesarz Francuzów

Narutowicz Gabriel

Niedziałkowski Mieczysław

Niewiadomski Eligiusz

Niezabytowski Karol

Nolte Ernst

Norwid-Neugebauer Mieczysław

Nowaczyński Adolf

Nowak Andrzej

Nowak Ignacy

Nowak Julian

Nowakowski Jerzy Marek

Nowinowski Sławomir M.

Nowodworski Jan

Ohanowicz Alfred

Olstowski Przemysław

Orlicz-Dreszer Gustaw

Osęka Piotr

Osiński Aleksander

Osiński Zbigniew

Ostoja-Zagórski Włodzimierz

Ostrowski Jan Krystyn

P.P., autor

Paciorkowski Jerzy

Paciorkowski Stanisław

Paczkowski Andrzej

Paderewski Ignacy Jan

Palijiw Dmytro

Panné Jean-Louis

Paruch Waldemar

Paschalski Franciszek

Paszkiewicz Gustaw

Pelczarski Tadeusz

Perl Feliks

Perl Teresa

Pershing John

Petlura Symon

Piasecki Adam

Piątek Grzegorz

Pieracki Bronisław

Pietrzak Jacek

Pietrzak Jan

Piętak Jan Kanty

Pilarski Sebastian

Piłsudska (de domo Szczerbińska) Aleksandra

Piłsudska Jadwiga

Piłsudska Wanda

Piłsudski Jan

Piłsudski Józef

Piotrowski Jacek

Pipes Richard

Piskor Tadeusz

Płonka-Syroka Bożena

Poboży Błażej

Pobóg-Malinowski Władysław

Podoski Bohdan

Pohoski Jan

Polakiewicz Karol

Poniatowski Juliusz

Ponikowski Antoni

Popiel Karol

Posner Stanisław

Potoczek Narcyz

Pragier Adam

Prosołowicz Marian

Próchnik Adam

Prystor Aleksander

Prystor (de domo Bakun) Janina

Przanowski Stefan

Przedpełski Wiktor

Przybylski Henryk

Przybylski Zygmunt

Przybysz Kazimierz

Pużak Kazimierz

Rabski Władysław

Raczkiewicz Władysław

Raczyński Aleksander

Raczyński Edward

Radomski Grzegorz

Radziwiłł Janusz, książę

Radziwiłłowie, ród

Rak-Michajłowski Szymon

Rakowski Janusz

Rataj Maciej

Rawicz Jerzy

Reddaway William Fiddian

Reich Leon

Richelieu Armand Jean, kard.

Rogoż Stanisław

Rojek Wojciech

Roman Antoni

Roman Walery

Romanowowie, dynastia

Romanowski Andrzej

Romeyko Marian

Rosenbaum Sebastian

Rosmarin Henryk

Rostworowski Wojciech

Rowecki Stefan

Róg Michał

Rudnicki Szymon

Rudziński Eustachy

Rudziński Marian

Rusin Władysław

Rutkowski Aleksander

Rutkowski Tadeusz Paweł

Rybarski Roman

Rydz-Śmigły Edward zob. Śmigły-Rydz Edward

Ryszanek Władysław

Ryszka Franciszek

Rzóska Józef

Rzymowski Wincenty

Samuś Paweł

Sapieha Eustachy, książę

Sawicka Irena

Sawicki Kazimierz

Sawinkow Boris

Schaetzel Tadeusz

Schally Kazimierz

Seinfeld-Chłodnicki Jan

Seniów Jerzy

Senkowska-Gluck Monika

Serwatka Tomasz

Seton-Watson Hugh

Seyda Władysław

Siedlecki Krzysztof

Sikorski Tomasz

Sikorski Władysław

Sioma Marek

Skirmunt Konstanty

Składkowski Sławoj Felicjan

Skorupko Ignacy, ks.

Skorupska-Raczyńska Elżbieta

Skrzyński Aleksander

Skrzypek Miłosz

Skwarczyński Adam

Skwarczyński Stanisław

Sławek Walery

Słonimski Antoni

Słowacki Juliusz

Słowiński Przemysław

Smogorzewski Kazimierz

Smulikowski Julian

Snopko Jan

Sobolewski Marian

Sobolta Franciszek

Sosna Władysław

Sosnkowski Kazimierz

Sowa Andrzej Leon

Srokosz Jacek

Stachórski Leon

Stalin Józef, właśc. Iosif Wissarionowicz Dżugaszwili

Stamirowski Kazimierz

Staniewicz Witold

Stanisław August Poniatowski, król Polski

Starkiewicz Szczęsny, ks.

Starzewski Maciej

Starzyński Roman

Starzyński Stefan

Stawecki Piotr

Stecki Jan

Stempowski Jerzy

Stęborowski Stanisław Piotr

Stobniak-Smogorzewska Janina

Stpiczyński Wojciech

Strauch Edmund

Stroński Stanisław

Stroński Zdzisław

Strug Andrzej

Sujkowski Antoni

Suleja Włodzimierz

Sulkiewicz Aleksander

Sułowski Tadeusz

Supiński Leon

Swianiewicz Stanisław

Swoboda Henryk zob. Próchnik Adam

Sypuła Konstanty

Szaflik Józef Ryszard

Szczepański Jan

Szczerbińska Aleksandra zob. Piłsudska (de domo Szczerbińska) Aleksandra

Szela Jakub

Szembek Jan

Szeptycki Stanisław

Szperber Jakub

Szwedowski Stefan

Szymański Julian

Śliwiński Artur

Śliwiński Hipolit

Śmiarowski Eugeniusz

Śmigły zob. Śmigły-Rydz Edward

Śmigły-Rydz Edward

Światopełk-Czetwertyński Seweryn

Świętek Ryszard

Świętosławski Wojciech

Świrski Czesław

Świtalski Kazimierz

Tabakowska Elżbieta

Taraszkiewicz Bronisław

Targowski Józef

Tarnowscy, ród

Tarnowski Adam

Tarnowski Zdzisław, hrabia

Tebinka Jacek

Thugutt Stanisław

Thullie Maksymilian Marceli

Tokarzewski-Karaszewicz Michał

Tomasiewicz Jarosław

Tomaszewski Jerzy

Tomaszewski Tadeusz

Tomicki Jan

Traugutt Romuald

Trąmpczyński Wojciech

Tuwim Julian

Twardo Stanisław

Tyszkiewicz Jakub

Ulrych Juliusz

Umiastowski Roman

Urbankowski Bohdan

Wachowiak Stanisław

Waingertner Przemysław

Walczak Henryk

Wandycz Piotr

Wapiński Roman

Warski Adolf

Wasilewski Leon

Wąsicki Jan

Wątor Adam

Wenda Zygmunt

Wereszycki Henryk

Werschler Iwo

Werth Nicolas

Węcki Mirosław

Wiatr Józef

Wieniawa zob. Wieniawa-Długoszowski Bolesław

Wieniawa-Długoszowski Bolesław

Więch Kazimierz

Więzikowa Alicja

Witkowski Zbigniew

Witos Wincenty

Władyka Wiesław

Włoskowicz Władysław

Wojciechowski Stanisław

Wojdyło Witold

Wojewódzki Sylwester

Wołos Mariusz

Wołoszyn Paweł

Woźnicki Jan

Wróbel Piotr

Wrzos Konrad, właśc. Henryk Rosenberg

Wysocki Alfred

Wyszyński Kazimierz

Wyżeł-Ścieżyński Mieczysław

Zabierzowski Zygmunt

Zaćwilichowski Stanisław

Zakrzewski Stanisław

Zaleski August

Zamojska Dorota

Zamorski Kordian Józef

Zamoyski Maurycy, hrabia

Zapasiewicz Zbigniew

Zaremba Zygmunt

Zarzycki Ferdynand

Zawadzki Władysław Marian

Zdanowski Juliusz

Zdrada Jerzy

Zdziechowski Jerzy

Zięba Andrzej A.

Złotkiewicz-Kłębukowska Joanna

Zyndram-Kościałkowski Marian

Żarnowski Janusz

Żeligowski Lucjan

Żongołłowicz Bronisław, ks.

Żukotyński Władysław

Żychliński Józef

Żymierski Michał, właśc. Michał Łyżwiński

Przypisy

Wprowadzenie

1. [1] W.T. Kulesza, Koncepcje ideowo-polityczne obozu rządzącego w Polsce w latach 1926–1935, Wrocław 1985, s. 117.

2. [2] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935, oprac. A. Garlicki, R. Świętek, Warszawa 1992; idem, Diariusz. Uzupełnienie z lat 1919–1932, oprac. P. Duber, W. Suleja, Warszawa 2012.

3. [3] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 118.

4. [4] Przykładem rozbieżności w ocenie identyfikacji z grupą „pułkowników” jest stosunek Władysława Kuleszy i Arkadiusza Adamczyka do Tadeusza Hołówki. Pisząc o Hołówce, stwierdził Kulesza: „Nie można zaliczyć go do grupy «pułkowników»” (ibidem, s. 119). Zdaniem Adamczyka Hołówko zaliczał się do trzonu grupy „pułkowników” (A. Adamczyk, Bogusław Miedziński (1891–1972). Biografia polityczna, Toruń 2001, s. 145).

5. [5] W kwestii ustalenia postaci „drugiego planu” w całym obozie piłsudczykowskim zob. Piłsudczycy i sanatorzy drugiego planu (1926–1939). Portrety zbiorowe i indywidualne, red. R. Litwiński, M. Sioma, Lublin 2019.

6. [6] Zob. biografie Wieniawy-Długoszowskiego i Orlicza-Dreszera: M. Wołos, Generał dywizji Bolesław Wieniawa-Długoszowski. Biografia wojskowa, Toruń 2000; P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936). Dowódca wojskowy i działacz społeczno-polityczny, Toruń 2000.

7. [7] O wzrastających rozbieżnościach między Piłsudskim a Sosnkowskim zob. więcej T. Katelbach, Piłsudski i Sosnkowski (Przyczynek do historii rozdźwięków), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1975, z. 34, s. 35–42.

8. [8] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936, oprac. D. Zamojska, Warszawa 2004, s. 726.

9. [9] Przykładem takiego spojrzenia jest praca: P. Samuś, Minister Józef Beck. Dom rodzinny i lata młodzieńcze, Łódź 2015.

10. [10] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia, oprac. J. Cisek, Wrocław 1993, s. 213.

11. [11] P. Waingertner, „Naprawa” 1926–1939. Z dziejów obozu pomajowego, Warszawa 1999; W. Władyka, Działalność polityczna polskich stronnictw konserwatywnych w latach 1926–1935, Wrocław 1977; S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel (1882–1941). Uczony w świecie polityki, Warszawa 2015. Odwołanie do liberalizmu nie jest równoznaczne z utożsamieniem Bartla i jego współpracowników z doktryną polityczno-prawną liberalizmu. Wobec łagodniejszego modelu polityki pojęcie liberalnego skrzydła jest adekwatne jako przeciwieństwo metod „silnej ręki” grupy „pułkowników”. Zarówno Bartel i jego bliskie otoczenie, jak i „pułkownicy” tworzyli jeden obóz polityczny (J. Srokosz, W stronę silnego państwa. Koncepcje ustrojowe prawników obozu rządzącego w Polsce 1926–1939, Kraków 2013, s. 29).

12. [12] M. Kornat, M. Wołos, Józef Beck. Biografia, Kraków 2020.

13. [13] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 116–232.

14. [14] Zob. autoreferat: P. Duber, Geneza, rządy i upadek „grupy pułkowników” na przykładzie działalności politycznej K. Świtalskiego w latach 1926–1939, „Dzieje Najnowsze” 2010, t. 42, nr 3, s. 127–132.

15. [15] Idem, Działalność polityczna Kazimierza Świtalskiego w latach 1926–1939, Poznań 2013.

16. [16] Idem, U źródeł polskiej odmiany autorytaryzmu – geneza i kształt „grupy pułkowników” w latach 1926–1935 [w:] „Wiadomości Historyczne z Wiedzą o Społeczeństwie. Czasopismo dla nauczycieli” 2013, nr 3, s. 11–16.

17. [17] Idem, Działalność Kazimierza Świtalskiego w pierwszym okresie dekompozycji obozu sanacyjnego (maj 1935–kwiecień 1936), „Niepodległość” 2007, t. 57, s. 52–94; idem, Z genezy BBWR: kontrowersje wokół kształtu reprezentacji politycznej piłsudczyków przed wyborami parlamentarnymi w 1928 r., „Dzieje Najnowsze” 2008, R. XL, nr 4, s. 133–144; idem, „Liberał” wśród „pułkowników” – działalność polityczna Kazimierza Świtalskiego w latach 1930–1935, „Kwartalnik Historyczny” 2009, nr 4, s. 43–71; idem, Sytuacja wewnętrzna Polski po wyborach parlamentarnych w 1928 r. w świetle poufnych notatek dyrektora Departamentu Politycznego MSW Kazimierza Świtalskiego, „Niepodległość i Pamięć” 2009, nr 1, s. 141–151; idem, Z dziejów polityki edukacyjnej obozu sanacyjnego. Kazimierz Świtalski jako reformator polskiej oświaty i wychowania, „Dzieje Najnowsze” 2011, R. XLIII, nr 2, s. 3–14; idem, Konflikty w kierownictwie obozu sanacyjnego po powrocie Józefa Piłsudskiego z Madery w 1931 r., „Kwartalnik Historyczny” 2012, nr 1, s. 67–75; idem, The leadership of the Sanacja camp and the controversy over the future constitution, 1928–1935, „Kwartalnik Historyczny” 2014, vol. CXXI, s. 123–141; idem, Kulisy ustąpienia Aleksandra Prystora ze stanowiska premiera w maju 1933 r., „Dzieje Najnowsze” 2018, R. L, nr 3, s. 227–238.

18. [18] Idem, Nieznane dokumenty dotyczące powstania gabinetu Kazimierza Świtalskiego (tzw. pierwszego rządu „pułkowników”) 14 IV 1929 r., „Dzieje Najnowsze” 2009, R. XLI, nr 4, s. 109–111.

19. [19] J. Pietrzak, Myśl polityczna „grupy pułkowników”, „Acta Erasmiana I. Prace z myśli polityczno-prawnej oraz prawa publicznego”, Wrocław 2012, s. 125–138; A. Danek, http://www.jpilsudski.org/artykuly-personalia-biogramy/wspolpracownicy-rodzina-otoczenie-jozefa-pilsudskiego/item/2048-polityczny-zakon-pulkownikow [dostęp: 29 V 2017]; J. Piotrowski, Grupa pułkowników jako zaplecze polityczne rządów autorytarnych w latach 1926–1939, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Studia nad faszyzmem i zbrodniami hitlerowskimi”, nr 33, Wrocław 2011, s. 251–268.

20. [20] J. M. Nowakowski, Walery Sławek. Zarys biografii politycznej, Warszawa 1988, s. 81.

21. [21] Idem, Konferencja konstytucyjna z czerwca 1932. U źródeł rozbicia grupy pułkowników, „Studia Historyczne” 1982, t. 25, nr 3–4, s. 439–449; idem, Rozpad grupy pułkowników. Pierwsza faza dekompozycji sanacji, „Acta Poloniae Historica” 1990, t. 61, s. 71–89.

22. [22] W tej pracy szczególne znaczenie miały ustalenia zawarte w: A. Adamczyk, Bogusław Miedziński...; P. Duber, Działalność polityczna Kazimierza Świtalskiego w latach 1926–1939, Poznań 2013; S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel...; J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc. Biografia polityczna, Kraków 2006; J.M. Nowakowski, Walery Sławek...; J. Piotrowski, Aleksander Prystor 1874–1941. Zarys biografii politycznej, Wrocław 1994; M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski (1885–1962). Żołnierz i polityk, Lublin 2005.

23. [23] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 119.

24. [24] Słownik socjologii i nauk społecznych, red. G. Marshall, Warszawa 2008.

25. [25] J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1963, s. 132.

26. [26] Ibidem, s. 133.

27. [27] Ibidem, s. 134.

28. [28] Ibidem, s. 133–138.

29. [29] Miejscami spotkań, na przykład, były mieszkania Kazimierza Świtalskiego oraz gen. Jakuba Krzemieńskiego (F.S. Składkowski, Wspomnienia z okresu majowego, „Kultura” 1957, nr 6, s. 108–110).

30. [30] A. Czubiński, Centrolew. Kształtowanie się i rozwój demokratycznej opozycji antysanacyjnej w Polsce w latach 1926–1930, Poznań 1962, s. 24–25.

31. [31] T. Katelbach, „Szlachetny” (Wspomnienie o Adamie Kocu), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1969, z. 16, s. 165. Zob. biografię Katelbacha: S. Cenckiewicz, Tadeusz Katelbach (1897–1977). Biografia polityczna, Warszawa 2005.

32. [32] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków, Warszawa 1936, s. 214.

33. [33] Wprawdzie w pracy Składkowski jest identyfikowany z grupą „pułkowników”, ale nie jako jedna z najważniejszych postaci. Piłsudski cenił jego talent organizacyjny i administracyjny, ale Składkowski nie miał wpływu na podejmowanie kluczowych decyzji. Z woli Piłsudskiego i innych „pułkowników” sprawdzał się jako skuteczny i oddany wykonawca poleceń.

34. [34] Umowny charakter określenia „pułkownicy” – bez ujęcia w cudzysłów – naraża na zarzut braku ścisłości. Jacek Srokosz stwierdził: „W składzie rządu znalazło się kilku pułkowników, m.in.: premier Świtalski, Felicjan Sławoj Składkowski, Aleksander Prystor, Ignacy Boerner, Ignacy Matuszewski”. Autor ten w kolejnym zdaniu zasadnie zwrócił uwagę, że przypisanie danemu gabinetowi miana „pułkowników” nie wynikało z ich liczby, ale dominującej pozycji w rządzie (J. Srokosz, W stronę silnego państwa..., s. 53).

35. [35] Marek Kornat myli się, pisząc, że określenie grupa „pułkowników” stworzyła prasa opozycyjna w latach trzydziestych, ponieważ nastąpiło to już w końcu lat dwudziestych. Autor ten zwrócił uwagę, że w historiografii zachodnioeuropejskiej okres rządów „pułkowników” jest odnoszony aż do 1939 r. (M. Kornat, Niedoszłe dymisje ministra Józefa Becka – pogłoski, dokumenty, interpretacje [w:] Polska bez Marszałka. Dylematy piłsudczyków po 1935 roku, red. M. Wołos, K. Kania, Toruń 2008, s. 319). Przykładami Hugh Seton-Watson, piszący o rządach „obszarników i pułkowników”, oraz Ernst Nolte, którego zdaniem do 1939 r. można mówić o „reżimie pułkowników”, zob. H. Seton-Watson, Eastern Europe between Two Wars 1918–1939, London 1941, s. 389; E. Nolte, Die Krise des liberalen Systems und die faschistischen Bewegungen, München 1968, s. 280. W rzeczywistości po śmierci Piłsudskiego nastąpił rozpad grupy „pułkowników”. Tylko jej część – w nowej postaci – tworzyła elitę władzy.

36. [36] W walce o demokrację. Wczorajsze posiedzenie Komisji Budżetowej Sejmu. Mowa tow. Kazimierza Czapińskiego i odpowiedź p. premiera Bartla, „Robotnik”, nr 343, 5 XII 1928, s. 1.

37. [37] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 93.

38. [38] Z uwagi na to, że termin „pułkownicy” w kręgu antysanacyjnej opozycji funkcjonował już w 1928 r., błędna wydaje się informacja Eryka Krasuckiego dotycząca rządu Świtalskiego. Krasucki uznał, że określenie „rząd pułkowników” – stosowane wobec utworzonego w kwietniu 1929 r. gabinetu – zostało zaczerpnięte z prasy francuskiej (E. Krasucki, Gabinet Kazimierza Świtalskiego 14 kwietnia – 7 grudnia 1929 [w:] Od Moraczewskiego do Składkowskiego. Gabinety Polski Odrodzonej 1918–1939, red. J. Faryś, A. Wątor, H. Walczak, Szczecin 2011, s. 271).

39. [39] Zob. A. Próchnik, Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej, Warszawa 1957.

40. [40] Aresztowany przez funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (15/16 XI 1948 r.) Świtalski w 1954 r. stanął przed Sądem Wojewódzkim dla miasta stołecznego Warszawy i został skazany na osiem lat więzienia na podstawie Dekretu z dnia 22 stycznia 1946 r. o odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego. Jednym z absurdalnych zarzutów, mających świadczyć o „faszyzacji kraju”, było zaangażowanie oficerów rezerwy do pracy w rządzie w randze ministrów. Po zwolnieniu z więzienia w 1955 r., Świtalski tłumaczył: „Broniłem się przeciw temu zarzutowi tym, że gdybym po pierwszej wojnie światowej dyskwalifikował jako ministra każdego oficera rezerwy, to byłbym skazany albo na ramolów, którzy w okresie 1914–18 nie podlegali już obowiązkowi służby wojskowej, albo na młodziaków, którzy jeszcze nie byli w latach poborowych, albo na dekowników”. Zob. K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 377. Świtalski przesadził, ale miał rację, broniąc się przed zarzutem kierowania wojskowych do polityki. Podstawową domeną działań „pułkowników” była polityka.

41. [41] J. Jędrzejewicz, W służbie idei. Fragmenty pamiętnika i pism, oprac. W. Jędrzejewicz, Londyn 1972, s. 222.

42. [42] Legenda o „pułkownikach”, „Gazeta Polska”, nr 94, 5 IV 1930, s. 1. Arkadiusz Adamczyk przypuszcza, że autorem tego artykułu był Bogusław Miedziński, a więc jeden z prominentnych „pułkowników” (A. Adamczyk, Bogusław Miedziński…, s. 144).

43. [43] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…; W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…; idem, Kronika życia Józefa Piłsudskiego, t. 2, Warszawa 1989; idem, Józef Piłsudski 1867–1935. Życiorys, Warszawa 2002.

44. [44] S.F. Składkowski, Strzępy…; idem, Kwiatuszki administracyjne i inne, Londyn 1959; idem, Nie ostatnie słowo oskarżonego. Wspomnienia i artykuły, Londyn 1964; idem, Pęk kluczy. Relacje i opowiadania, Łomianki 2008; B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…; H. Gruber, Wspomnienia i uwagi 1892–1942, Londyn 1968; K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938), oprac. R. Litwiński, M. Sioma, Warszawa 2011.

45. [45] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927, oprac. J. Dębski, Warszawa 1965; Dziennik Juliusza Zdanowskiego 1 I 1923 – 10 V 1926, t. 5–6, oprac. J. Faryś, T. Sikorski, H. Walczak, A. Wątor, Szczecin 2015; H. Lieberman, Pamiętniki, oprac. A. Garlicki, Warszawa 1996; W. Witos, Moje wspomnienia, t. 3, Paryż 1965; S. Wojciechowski, Moje wspomnienia, t. 1, Lwów–Warszawa 1938.

46. [46] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…; P. Duber, Nieznane…; J. Kęsik, Referat Bronisława Pierackiego na temat walki politycznej przed wyborami 1928 roku, „Przegląd Historyczny” 1992, t. 83, z. 2, s. 317–324.

1. Tożsamość ideowo-polityczna przyszłych „pułkowników”

1. [1] J. Chałasiński, Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Warszawa 1946.

2. [2] Rabacja galicyjska (inaczej: rzeź galicyjska) rozpoczęła się 19 II 1846 r. w zachodniej Galicji. Było to chłopskie powstanie wywołane istnieniem gospodarki typu pańszczyźnianego, której ciężary utożsamiano z polską szlachtą. Rabacja była inicjowana przez władze austriackie w celu neutralizacji krakowskiej insurekcji narodowej – w rezultacie przyniosła krwawe żniwo, choć w kolejnym miesiącu była już przez władze austriackie wygaszana. Przywódcą chłopskiego wystąpienia był Jakub Szela (A. Chwalba, Historia Polski 1795–1918, Kraków 2008, s. 302).

3. [3] Powstańczy oddział ks. Stanisława Brzóski wytrwał pośród chłopskiej ludności Podlasia do kwietnia 1865 r. (ibidem, s. 339).

4. [4] S. Kieniewicz, Historia Polski 1795–1918, Warszawa 1968, s. 258.

5. [5] B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg, Poznań 2014, s. 480–481.

6. [6] K. Grzybowski, Historia państwa i prawa Polski. Od uwłaszczenia do odrodzenia państwa, t. 4, Warszawa 1982, s. 284; S. Kieniewicz, Historia Polski 1795–1918…, s. 311, H. Wereszycki, Historia polityczna Polski 1864–1918, Wrocław 1990, s. 34.

7. [7] A. Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2008, s. 370–371.

8. [8] J. Zdrada, Od lojalizmu do walki o niepodległość [w:] Stan świadomości narodowej Polaków w przededniu niepodległości, red. J. Machnik, W. Rojek, Kraków 2010, s. 26.

9. [9] W zamierzeniu kanclerza Ottona von Bismarcka Kulturkampf miał uderzyć w cały Kościół rzymskokatolicki w cesarskich Niemczech, aby w ten sposób ułatwić ich integrację, ponieważ południowe kraje charakteryzowała przewaga wyznania katolickiego, co stanowiło podłoże austrofilizmu. Katolikami była większość Polaków w Cesarstwie, co sprawiało, że rządowa „walka kulturowa” miała również oblicze antypolskie (S. Kieniewicz, Historia Polski 1795–1918…, s. 305).

10. [10] Założenia ideowe ruchu narodowo-demokratycznego przedstawili na początku XX stulecia Zygmunt Balicki w pracy Egoizm narodowy wobec etyki (1902) oraz Roman Dmowski w dziele Myśli nowoczesnego Polaka (1903). Zob. Z. Balicki, Egoizm narodowy wobec etyki, Lwów 1903; R. Dmowski, Myśl nowoczesnego Polaka [w:] R. Dmowski, Wybór pism, t. 1, Poznań 2014, s. 11–140. Zob. biografie Dmowskiego: K. Kawalec, Roman Dmowski, Poznań 2016; R. Wapiński, Roman Dmowski, Lublin 1989; A. Micewski, Roman Dmowski, Warszawa 1971.

11. [11] S. Kieniewicz, Historia Polski 1795–1918…, s. 315.

12. [12] A.A. Zięba, Polacy taktyczni a politycy nietaktowni: doświadczenie historyczne a świadomość polityczna elit władzy w Galicji w przededniu Niepodległości [w:] Stan świadomości narodowej Polaków w przededniu niepodległości…, s. 58.

13. [13] K. Grzybowski, Historia państwa i prawa Polski…, s. 107.

14. [14] W zaborze pruskim reformę uwłaszczeniową rozpoczęto już w 1807 r., a w austriackim pańszczyzna została zniesiona patentem cesarskim z 17 IV 1848 r. (J. Wąsicki, Historia państwa i prawa Polski. Od rozbiorów do uwłaszczenia, t. 3, red. J. Bardach, M. Senkowska-Gluck, Warszawa 1981, s. 594; K. Grzybowski, Historia państwa i prawa Polski…, s. 327).

15. [15] H. Wereszycki, Historia polityczna Polski 1864–1918…, s. 45.

16. [16] Przed przejęciem władzy przez bolszewików w 1917 r. robotnicy stanowili mniejszość w państwie rosyjskim, które charakteryzowała rustykalna struktura społeczna. Chłopi stanowili 80 proc. społeczeństwa, a robotnicy od 2 do 3 proc. (R. Pipes, Rosja bolszewików, tłum. W. Jeżewski, Warszawa 2010, s. 527–529; N. Werth, Państwo przeciw społeczeństwu. Przemoc, represje i terror w Związku Sowieckim [w:] Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, red. S. Courtois, N. Werth, J.L. Panné, A. Paczkowski, K. Bartošek, J.L. Margolin, Warszawa 1999, s. 59).

17. [17] H. Wereszycki, Historia polityczna Polski 1864–1918…, s. 204.

18. [18] J. Zdrada, Od lojalizmu do walki o niepodległość…, s. 18.

19. [19] A. Chwalba, Historia Polski…, s. 361–362.

20. [20] Ibidem, s. 354.

21. [21] Zob. W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna 1892–1948. Zarys dziejów, Warszawa 1988; J. Tomicki, Polska Partia Socjalistyczna 1892–1948, Warszawa 1983; K. Więch, Polska Partia Socjalistyczna 1918–1921, Warszawa 1978.

22. [22] A. Chwalba, Historia Polski…, s. 69–70.

23. [23] A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867–1935, Kraków 2008, s. 25.

24. [24] Ibidem, s. 28.

25. [25] Wpływ tradycji powstania styczniowego na światopogląd Józefa Piłsudskiego zobrazował Bohdan Urbankowski: „Piłsudski przyszedł na świat już po upadku Powstania Styczniowego, ale uczestniczenie w legendzie bywa czasem ważniejsze od uczestnictwa w wydarzeniach – zwłaszcza kiedy ma miejsce w okresie największej wrażliwości, w okresie kształtowania się wyobraźni, charakteru i ambicji dziecka. Przesłanie «ogniem pisanych cyfr» 1863, przesłanie antyrosyjskiego powstania znanego tylko z opowieści stanie się determinantą, która wyznaczy dalszy bieg życia Piłsudskiego. To powstanie wciąż trwało w ludziach” (B. Urbankowski, Józef Piłsudski…, s. 14). Tradycja styczniowego zrywu została przeniesiona do II Rzeczypospolitej. W styczniu 1919 r. Piłsudski – ówcześnie Naczelnik Państwa i minister spraw wojskowych – wydał rozkaz, w którym zapewnił „Dla nas, żołnierzy wolnej Polski, powstańcy 1863 r. są i pozostaną ostatnimi żołnierzami Polski walczącej o swą swobodę, pozostaną wzorem wielu cnót żołnierskich, które naśladować będziemy”. Planując wybór święta niepodległości u zarania II RP, brano pod uwagę 5 sierpnia – dzień stracenia Romualda Traugutta. Kolejnym rocznicowym uroczystościom (22 stycznia) nadawano oficjalny, państwowy charakter. Weterani powstańczych walk uzyskali prawo do regularnych comiesięcznych pensji, stopnie (w tym oficerskie) i możliwość noszenia munduru. Byli też odznaczani: Krzyżem Virtuti Militari, Krzyżem Walecznych, Orderem Odrodzenia Polski oraz Krzyżem i Medalem Niepodległości. W Wojsku Polskim nadawano poszczególnym jednostkom nazwy wywodzące się od imion powstańców (L. Michalska-Bracha, Legenda powstania. Weteran wzorem, „Polityka. Pomocnik historyczny” 2013, nr 1, s. 130–133).

26. [26] P. Duber, U źródeł polskiej odmiany autorytaryzmu – geneza i kształt „grupy pułkowników” w latach 1926–1935, „Wiadomości Historyczne z Wiedzą o Społeczeństwie. Czasopismo dla nauczycieli” 2013, nr 3, s. 11.

27. [27] Por. P. Samuś, Walery Sławek. Droga do niepodległości Polski, Płock 2002.

28. [28] S. Wojciechowski, Moje wspomnienia, t. 1, Lwów–Warszawa 1938, s. 16–17.

29. [29] W. Pobóg-Malinowski, Leon Wasilewski. Szkic biograficzny, „Niepodległość” 1937, z. 42, s. 24.

30. [30] L. Wasilewski, Po drodze do czynu zbrojnego, „Droga” 1924, nr 4, s. 39.

31. [31] W. Paruch, Myśl polityczna obozu piłsudczykowskiego 1926–1939, Lublin 2005, s. 34; B. Urbankowski, Józef Piłsudski…, s. 852–854 i n.

32. [32] Cyt. za: R. Świętek, Lodowa ściana. Sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904–1918, Kraków 1998, s. 304.

33. [33] J. Piłsudski, Jak stałem się socjalistą, „Promień” 1903, nr 8–9, s. 11; idem, Pisma zbiorowe, t. 2, oprac. L. Wasilewski, Warszawa 1937, s. 51.

34. [34] Cyt. za: B. Urbankowski, Józef Piłsudski…, s. 842.

35. [35] W oryginale fragment ten został wyróżniony, zob. J. Piłsudski, Jak stałem…, s. 13; idem, Pisma zbiorowe…, t. 2, s. 52–53.

36. [36] Idem, Jak stałem…, s. 7; idem, Pisma zbiorowe…, t. 2, s. 47.

37. [37] Idem, Jak stałem…, s. 6; idem, Pisma zbiorowe…, t. 2, s. 46.

38. [38] Idem, Pisma zbiorowe Józefa Piłsudskiego, t. 1–2, oprac. L. Wasilewski; idem, Pisma zbiorowe Józefa Piłsudskiego, t. 3, oprac. W. Lipiński, Warszawa 1937.

39. [39] R. Dmowski, Historya szlachetnego socyalisty. Przyczynek do psychologii politycznej społeczeństwa polskiego, „Przegląd Wszechpolski” 1903, nr 10.

40. [40] Cyt. za: „Niepodległość” 1938, z. 49, s. 204.

41. [41] Jeden z „pułkowników”, Bogusław Miedziński, wspominał: „Socjaliści spod znaku PPS bili w potęgę zaborcy, socjaliści ginęli z okrzykiem «Niech żyje Polska», podczas gdy narodowa demokracja potępiała tę walkę nie tylko jako szaleństwo, ale i dyktat jakichś sił narodowi polskiemu wrogich i nawoływała do rozsądnej ugody z zaborcą”. Miedziński postrzegał więc socjalizm przez pryzmat roli tego kierunku jako ideologii czynu, a nie doktryny. To aktywna walka o niepodległość najbardziej fascynowała Piłsudskiego i przyszłych „pułkowników” (B. Miedziński, Moje wspomnienia (1), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1975, z. 33, s. 16–17).

42. [42] Świadczy o tym przełom ideowy, jaki dokonał się u Walerego Sławka, który z czasem stał się najbardziej oddanym zwolennikiem Piłsudskiego. We wspomnieniach Sławek zwraca uwagę, że zbliżenie między nim a przyszłym marszałkiem nie nastąpiło natychmiastowo. Zdaniem Sławka, od października 1904 do czerwca 1905 r. nie widział się z Piłsudskim, który początkowo podejrzewał go o bliższe kontakty z ideologami marksizmu (późniejszą PPS-Lewicą) (W. Sławek, Wspomnienia (1895–1910) (IV), „Niepodległość. Czasopismo poświęcone dziejom polskich walk wyzwoleńczych w dobie popowstaniowej” (Nowy Jork–Londyn) 1986, t. 19, s. 148, 151, 174).

43. [43] Znamienne jest, że prymat idei niepodległości nad doktryną zauważalny był także w niektórych wypowiedziach przeciwników Piłsudskiego – dalekich od jego linii politycznej. W maju 1902 r. Dmowski pisał, że „polityka narodowa” nie powinna „pchać narodu całą siłą na jedną drogę, gdy to jest połączone z zamknięciem mu dróg innych; nie może stawiać na kartę mniejszej lub większej ilości dobra narodowego dla jakiejś powziętej z góry myśli. Słowem, musi ona więcej, niż kiedykolwiek, być realną polityką interesu narodowego, nie zaś polityką oderwanych kombinacji, musi być działaniem dla ojczyzny, nie dla doktryny” (R. Dmowski, Pisma. Dziesięć lat walki (Zbiór prac i artykułów, publikowanych do 1905 r.), t. 3, Częstochowa 1938, s. 46).

44. [44] B. Miedziński, Ze wspomnień o Walerym Sławku (z listu Bogusława Miedzińskiego do Władysława Pobóg-Malinowskiego), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1973, z. 23, s. 146. Miedziński wspominał też, że Sławek, któremu zawdzięczał możliwość szerszej partycypacji w niepodległościowych działaniach ruchu socjalistycznego, „był postacią czarującą. Mimo swej powagi i autorytetu w sferach partyjnych, potrafił być ujmująco prosty i koleżeński nawet w stosunku do 18-letniego młodzika nic za sobą nie mającego, jakim byłem wówczas”. Urodzony w 1891 r. Miedziński stwierdził: „po kilku latach nawiązała się między nami, mimo różnicy wieku, nić przyjaźni, która przetrwała lat dwadzieścia kilka” (idem, Moje wspomnienia (2), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1975, z. 34, s. 137).

45. [45] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 13.

46. [46] Ibidem, s. 22–29.

47. [47] Zob. A. Adamczyk, Bogusław Miedziński…; T. Serwatka, Kazimierz Świtalski. Biografia polityczna (1886–1962), Warszawa 2009; P. Duber, Działalność…

48. [48] A. Chwalba, Historia Polski…, s. 381.

49. [49] J. Piłsudski, Jak stałem…, s. 7; idem, Pisma zbiorowe…, t. 2, s. 46.

50. [50] Idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 79–80. Całość: ibidem, s. 79–91; idem, Rosja, „Robotnik” (jednodniówka) 1895, s. 36–94.

51. [51] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 86.

52. [52] A. Piłsudska, Wspomnienie o Prystorze, „Wiadomości Polskie” (Londyn) 1941, nr 51/52 (93/94), s. 1.

53. [53] Sławek pisał, że „młodzi” głosili „mało zrozumiałe dla robotnika względy taktyczne, albo też czysto społeczne klasowe jego interesy”, które łączyli z „dostateczną dozą demagogii” (W. Sławek, Wspomnienia (1895–1910) IV…, s. 177).

54. [54] W konsekwencji reprezentowany przez „młodych” odłam PPS – do którego dodano człon „Lewica” – w 1918 r. połączył się z SDKPiL, tworząc Komunistyczną Partię Robotników Polskich (KPRP), zob. A. Chwalba, Historia Polski…, s. 381.

55. [55] W. Sławek, Wspomnienia (1895–1910) (Dokończenie, V), „Niepodległość” (Nowy Jork–Londyn) 1989, t. 22, s. 125.

56. [56] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 33–34; W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995, s. 81.

57. [57] W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 82. Już w 1903 r. Piłsudski pisał w liście do Bolesława Jędrzejowskiego: „Wierzaj mi, Bolku, mało sprawa tak mi na sercu zależy, jak nasze sprawy galicejskie. Wyczuwam wprost, że musimy w niej się ugruntować i to możliwie szybko i możliwie dobrze, bo nie tylko zbliżają się czasy…, gdy Galicja nam będzie bardzo potrzebna […]. Przetrwaliśmy ideę «Galicji» wolno i dotąd jeszcze nie bardzo gruntowanie” (W. Jędrzejewicz, Listy Józefa Piłsudskiego z okresu jego pracy w PPS, „Niepodległość” (Nowy Jork–Londyn) 1986, t. 19, s. 43–44).

58. [58] R. Świętek, Lodowa ściana…, s. 483–554.

59. [59] A. Chwalba, Historia Polski…, s. 38.

60. [60] Piłsudski nie mógł uczestniczyć w spotkaniu założycielskim, ponieważ brał udział w przygotowaniach do akcji ekspropriacyjnej na rosyjski pociąg przejeżdżający pod Bezdanami (J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 33).

61. [61] Początkowo socjaliści („starzy”) odnosili się krytycznie do ZWC. Feliks Perl, Witold Jodko-Narkiewicz, Tytus Filipowicz, Bolesław Jędrzejowski, Józef Frejlich oraz Aleksander Sulkiewicz zwracali uwagę, że „pewien militaryzm ZWC stał w sprzeczności z doktryną socjalistyczną: jak to można socjaliście kazać odrabiać musztrę formalną? Po drugie, wciągnięcie do niej niesocjalistycznych, a więc burżuazyjnych elementów prowadzić musi na manowce programowe i ideologiczne. Zmniejszy to gotowość do walki sfer robotniczych, które przecież nie tylko o Polskę walczą, ale i o swój klasowy interes” (W. Sławek, Wspomnienia (1895–1910) (Dokończenie, V)…, s. 145).

62. [62] H. Wereszycki, Wobec Piłsudskiego, „Znak” 1984, nr 354–355, s. 688; J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 46.

63. [63] Mimo to – zdaniem Ryszarda Świętka – jeszcze przed końcem XIX stulecia Piłsudski stał się dla młodszej generacji członków PPS legendą (R. Świętek, Lodowa ściana…, s. 83). Zdaniem Tadeusza Bobrowskiego (który zetknął się z Piłsudskim w Londynie w 1898 r.) „Wiktor [Piłsudski] był dla nas młodych jakąś tajemniczą siłą, o której mówiło się zawsze szeptem i z dużym szacunkiem, i od którego decyzji zawsze dużo zależało” (T. Bobrowski, Gdy miałem szczęście rozmawiać z Komendantem… Towarzysz Wiktor w Londynie, „Naród i Wojsko” 1935, nr 15, s. 7).

64. [64] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 226 i n.; W.T. Kulesza, Koncepcje…, s. 7.

65. [65] B. Miedziński, Ze wspomnień…, s. 144.

66. [66] Poglądy te reprezentował Wojciech Dzieduszycki (1848–1909), który był jednym z konserwatystów krakowskich, podzielających – przynajmniej niektóre – idee Dmowskiego (R. Świętek, Lodowa ściana…, s. 115).

67. [67] W pierwszych tygodniach niepodległości zrozumieli to konserwatyści krakowscy, którzy we własnym „Biuletynie” pisali o tym, że socjalizm Piłsudskiego nie był ortodoksyjny, a mentalnie reprezentował typ kresowego szlachcica o arystokratycznym usposobieniu. Pozwalało to konserwatystom widzieć w Piłsudskim osobę zdolną do obronienia Polski przed zagrożeniem bolszewickim i skrajną lewicą (A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 309). Jeszcze wcześniej przenikliwością wykazał się Roman Dmowski we wspomnianym artykule Historya szlachetnego socyalisty. Przyczynek do psychologii politycznej społeczeństwa polskiego z 1903 r.

68. [68] Mimo że Piłsudski został formalnie tylko Komendantem I Brygady Legionów Polskich, to cieszył się największym autorytetem w środowisku legionowym. Rozumiały to austro-węgierskie władze wojskowe, które często nazywały podległych Komendantowi żołnierzy grupą Piłsudskiego (M. Klimecki, Legiony Polskie 1914–1918 [w:] Legiony Piłsudskiego. Opowieść o Legionach oraz ludziach Józefa Piłsudskiego, Warszawa 2010, s. 33). Konotacja tego terminu miała nie tylko wojskowy rodowód – wynikający z przywództwa Piłsudskiego nad I Brygadą. Zyskała przede wszystkim wymiar polityczny, który sprawia, że jej stosowanie było zasadne także do ostatnich lat poprzedzających I wojnę światową – kiedy Piłsudski był głównym reprezentantem środowiska polskich niepodległościowców.

69. [69] Ibidem, s. 7.

70. [70] Ibidem, s. 20.

71. [71] Ibidem, s. 26.

72. [72] Ibidem, s. 28.

73. [73] P. Kosiński, Legiony to żołnierska nuta, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2008, nr 5–6, s. 48.

74. [74] M. Klimecki, Legiony Polskie 1914–1918…, s. 33.

75. [75] W. Lipiński, Walka zbrojna o niepodległość Polski 1905–1918, oprac. M. Gałęzowski, Łomianki 2016, s. 91.

76. [76] J. Piotrowski, Grupa pułkowników…, s. 253.

77. [77] Idem, Aleksander Prystor 1874–1941. Zarys biografii politycznej, Wrocław 1994, s. 37.

78. [78] Cyt. za: J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 20.

79. [79] W pierwszej połowie 1918 r. Piłsudski (przebywający w magdeburskiej twierdzy) pisał w liście do przyszłej żony – Aleksandry Szczerbińskiej, że jest zadowolony z obecności Prystora w Warszawie. Prystor razem z żoną Janiną udzielał wsparcia Szczerbińskiej. Było to o tyle ważne, że znajdowała się w trudnej sytuacji materialnej, gdy w lutym 1918 r. urodziła Piłsudskiemu córkę – Wandę. „Cieszę się bardzo, że masz ich przy sobie, zawsze to stara wileńska przyjaźń tym droższa że wileńska i tym pewniejsza”. (W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego, Warszawa 1989, s. 380; J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 44).

80. [80] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 49.

81. [81] Nowakowski podaje, że Sławek „pozostał jedynym politykiem ze starej, o socjalistycznej genealogii, grupy piłsudczykowskiej” (ibidem, s. 46). Po uwolnieniu z więzienia takim politykiem w otoczeniu Komendanta był też Prystor.

82. [82] Ibidem, s. 45.

83. [83] Utworzona 4 IX 1914 r. PON miała na celu nawiązanie przez grupę Piłsudskiego bezpośrednich kontaktów z dowództwem niemieckim. Był to rodzaj gry – obliczony na uzyskanie przez ruch polski większej niezależności od cesarsko-królewskiej armii (R. Świętek, Lodowa ściana…, s. 723). Inicjatywa ta zakończyła się jednak niepowodzeniem.

84. [84] B. Miedziński, Moje wspomnienia (3), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1976, z. 35, s. 96.

85. [85] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 49.

86. [86] B. Miedziński, Ze wspomnień…, s. 144.

87. [87] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 46.

88. [88] B. Miedziński, Ze wspomnień…, s. 145.

89. [89] Inny pułkownik – Wacław Jędrzejewicz – był współorganizatorem POW, a w pierwszym okresie jej istnienia zaliczał się do Komendy Naczelnej POW. Po latach wspominał, że już w tym okresie zaprzyjaźnił się z Miedzińskim (W. Jędrzejewicz, Wspomnienia… s. 24).

90. [90] T. Nałęcz, Polska Organizacja Wojskowa 1914–1918, Wrocław 1984, s. 54.

91. [91] Zob. I. Werschler, Tadeusz Hołówko. Życie i działalność. Z dziejów obozu belwederskiego, Warszawa 1984.

92. [92] T. Hołówko, Przez kraj czerwonego caratu, Warszawa 1931, s. 66.

93. [93] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 37. Janusz Jędrzejewicz wspominał: „Aleksander Prystor był z pewnością jednym z najciekawszych ludzi obozu Piłsudskiego. Nie ze względu na jakieś specyficzne talenty lub błyskotliwą umysłowość. Biorąc czysto zewnętrznie, mógł raczej uchodzić za zwykłego, tak zwanego szarego człowieka. Wszystko w nim, począwszy od powierzchowności, było zwyczajne, codzienne, nie efektowne”. Mimo to, zdaniem Jędrzejewicza, Prystor miał wyjątkowy autorytet w środowisku współpracowników Piłsudskiego (J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 135–136).

94. [94] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 38–39.

95. [95] Ibidem, s. 41.

96. [96] Adam Koc zetknął się z Józefem Piłsudskim już w 1910 r. We wspomnieniach Koc podał, że w roku tym Piłsudski zlecił mu zadania wywiadowcze na terenie Grodna. Było to możliwe, gdyż w poprzednim roku wstąpił do ZWC (A. Koc, Wspomnienia, oprac. J. Mierzwa, Wrocław 2005, s. 52–55). Nie wszyscy jednak badacze – choć większość to czyni – zaliczają Koca do grupy „pułkowników” (W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 117).

97. [97] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 43.

98. [98] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 117.

99. [99] T. Serwatka, Kazimierz Świtalski…, s. 17.

100. [100] Ibidem, s. 18. Doszło do tego wiosną tego roku. Zdaniem Tomasza Serwatki w wymiarze politycznym Świtalski nie był jeszcze w tym okresie „piłsudczykiem sensu stricto”. Wówczas bliższy miał mu być Władysław Sikorski niż Piłsudski, ale w miarę narastania między nimi konfliktu „o kształt aktywizmu” – opowiedział się po stronie Komendanta I Brygady Legionów. Innego zdania jest Paweł Duber, który uważa, że „w lutym 1915 roku [Piłsudski] przydzielił go do pracy w DW NKN”. Stwierdzenie to Duber poparł odwołaniem do słów Garlickiego z Przedmowy do Diariusza Kazimierza Świtalskiego z lat 1919–1935. Garlicki też nie wspomina o początkowo bliższych relacjach z Sikorskim (A. Garlicki, Przedmowa [w:] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 5–27).

101. [101] A. Garlicki Przedmowa…, s. 6; P. Duber, Działalność…, s. 15.

102. [102] Adam Skwarczyński wchodził w skład komitetu redakcyjnego czasopisma reprezentującego poglądy grupy Piłsudskiego – „Rząd i Wojsko”. Jednym ze współorganizatorów tego czasopisma był Sławek (J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 49).

103. [103] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 112.

104. [104] A. Garlicki, Przedmowa…, s. 9–10.

105. [105] T. Serwatka, Kazimierz Świtalski…, s. 20, 22.

106. [106] P. Duber, Działalność…, s. 17.

107. [107] T. Serwatka, Kazimierz Świtalski…, s. 26.

108. [108] M. Klimecki, Legiony Polskie 1914–1918…, s. 130. Decyzję tę poparła większość żołnierzy I i III Brygady Legionów (W. Jędrzejewicz, Józef Piłsudski 1867–1935. Życiorys, Warszawa 2002, s. 50; W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 171).

109. [109] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 296; A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 32.

110. [110] Miedziński, Kasprzycki i Moraczewski doprowadzili – pod nieobecność Piłsudskiego – do wyboru członków Konwentu Organizacji A, których poinformowano, że decyzję o nominacji podjął Piłsudski zanim został aresztowany. Nie było to zgodne z prawdą (A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 32).

111. [111] Ibidem, s. 15–16.

112. [112] Ibidem, s. 18–19.

113. [113] Ibidem, s. 23–24.

114. [114] Ibidem, s. 26–28.

115. [115] S. Rogoż, Władza i wojsko, „Gazeta Polska”, 6 VIII 1938, s. 1.

116. [116] T. Nałęcz, Polska Organizacja Wojskowa…, s. 88.

117. [117] T. Kasprzycki, Kartki z dziennika oficera I Brygady. Ze szkicami, mapami i ilustracjami, Warszawa 1934, s. 12.

118. [118] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 99, 101.

119. [119] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 263.

120. [120] Piłsudski przed Sejmem, „Rząd i Wojsko”, 2 III 1919, s. 3.

121. [121] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 263–264.

122. [122] A. Chwalba, Historia Polski…, s. 579; A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 292–293.

123. [123] Zdaniem Śliwińskiego Komendant: „Już w listopadzie 1915, w okopach pod Kołkami na Wołyniu, wprost niecierpliwił się, mówiąc, że nie rozumie, co ci Moskale myślą sobie, że jeszcze rewolucji nie robią”. Podobny opis przedstawił Miedziński: „Komendant zły, bo mu się rewolucja w Rosji spóźnia”. Jego zdaniem już 21 VIII 1915 r. Piłsudski powiedział: „Następny etap, którego oczekuję, to rewolucja i upadek caratu w Rosji” (Cyt. za: W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski. Okres 1914–1939, t. 2, Gdańsk 1990, s. 75).

124. [124] Zob. więcej o postaci Sikorskiego i jego poglądach: W. Korpalska, Władysław Eugeniusz Sikorski. Biografia polityczna, Wrocław 1988; R. Wapiński, Władysław Sikorski, Warszawa 1978; M. Kukiel, Generał Sikorski. Żołnierz i mąż stanu Polski walczącej, Warszawa 1981; K. Popiel, Generał Sikorski w mojej pamięci, Warszawa 1985.

125. [125] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 76–77. Był to szok dla wielu legionistów – przede wszystkim I i III Brygady, ale też żołnierzy II Brygady. Tragicznym świadectwem rozterek wywołanych dymisją były samobójstwa, do których dochodziło w szeregach legionowych. Zob. też S. Czerep, II Brygada Legionów Polskich, Warszawa 1991, s. 155–159.

126. [126] Cyt. za: W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 80.

127. [127] A. Chwalba, Historia Polski…, s. 581.

128. [128] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 28.

129. [129] B. Miedziński, Wspomnienia (4), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1976, z. 36, s. 158.

130. [130] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 49.

131. [131] B. Miedziński, Wspomnienia…, s. 158.

132. [132] „Przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu, że Ojczyźnie mojej Polskiemu Królowi i memu przyszłemu królowi – na lądzie i wodzie i na każdym miejscu wiernie i uczciwie służyć będę, że w wojnie obecnej dotrzymam wiernie braterstwa broni wojskom Niemiec i Austro-Węgier oraz państw z nimi sprzymierzonych” (Cyt. za: W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 107).

133. [133] Ibidem, s. 103.

134. [134] W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 184; J. Snopko, Wpływ Aktu 5 listopada 1916 roku na dalsze losy Legionów Polskich [w:] Akt 5 listopada 1916 roku i jego konsekwencje dla Polski i Europy, red. J. Kłaczkow, K. Kania, Z. Girzyński, Toruń 2016, s. 176. W podaniach o dymisję stwierdzano: „Ponieważ w związku z dymisją Józefa Piłsudskiego i podziałem 1 Brygady Legiony przestały być formacją skierowaną w celu utworzenia armii i państwa polskiego, a zamieniają się w c.k. armię, służbę moją w Legionach uznaję za nieużyteczną dla dobra Ojczyzny” (A.L. Korwin-Sokołowski, U boku Marszałka. Wspomnienia Szefa Gabinetu, Warszawa 2015, s. 45).

135. [135] Reakcją Józefa Piłsudskiego był apel o wycofywanie przez legionistów złożonych dymisji. Decyzja ta – motywowana nadzieją na utworzenie niepodległej Polski – przyniosła pozytywny skutek (J. Snopko, Wpływ…, s. 176).

136. [136] Ibidem, s. 175.

137. [137] M. Klimecki, Legiony Polskie 1914–1918…, s. 122. O postaci Lipińskiego zob. więcej M. Gałęzowski, „Wzór piłsudczyka”. Wacław Lipiński 1896–1949 – żołnierz, historyk, działacz polityczny, Warszawa 2001; K. Komorowski, I. Sawicka, Wacław Lipiński – żołnierz, historyk, publicysta, Warszawa 1999.

138. [138] J. Snopko, Wpływ…, s. 175–176.

139. [139] P. Cichoracki, Kryzys moralny Legionów w latach 1916–1917 [w:] Akt 5 listopada 1916 roku…, s. 197.

140. [140] J. Snopko, Wpływ…, s. 187.

141. [141] Piłsudski nie uzyskał poparcia u większości żołnierzy II Brygady, z której utworzono Polski Korpus Posiłkowy (PKP). Żołnierze PKP – np. Józef Haller i Władysław Sikorski – prezentowali odmienną koncepcję dążenia do niepodległości (M. Klimecki, Legiony Polskie 1914–1918…, s. 139).

142. [142] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 29–30.

143. [143] Ibidem, s. 31.

144. [144] Ibidem, s. 40–41. Zob. biografię Daszyńskiego: W. Najdus, Ignacy Daszyński (1866–1966), Warszawa 1988.

145. [145] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 307

146. [146] W wydanej w 1930 r. pracy Mieczysław Niedziałkowski napisał: „Tymczasowy Rząd Ludowy w Lublinie przez fakt swego powstania, przez swój Manifest, przez entuzjazm, który wywołał – skierował stanowczo, po męsku, nieodwołalnie budownictwo państwowe na szlak demokracji, ściśle mówiąc, demokracji parlamentarnej. W Lublinie, w dniu 7 listopada 1918 r. zadano cios śmiertelny komunizmowi w Polsce” (M. Niedziałkowski, Demokracja parlamentarna w Polsce, Warszawa 1930, s. 12–13).

147. [147] Cyt. za: ibidem.

148. [148] Cyt. za: A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 42.

149. [149] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 310.

150. [150] Zob. M. Hübner, Geneza grupy „pułkowników” w Legionach Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej [w:] „Nie wierząc nam, że chcieć to móc…”. Legiony i ich wpływ na sprawę polską w latach 1914–1918, red. Z. Girzyński, J. Kłaczkow, Toruń 2018.

2. Teoria i praktyka walki z „partyjnictwem” i „sejmokracją”

1. [1] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 45. Zob. też A. Koc, Przyjazd Józefa Piłsudskiego do Warszawy 10 listopada 1918 roku, „Niepodległość” (Londyn) 1962, t. 7.

2. [2] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 46–47.

3. [3] Koc był zasłużony w pracach w ramach peowiackich struktur. Uznanie zyskał zwłaszcza w przełomowym dla Polski 1918 r., kiedy sprawował funkcję szefa peowiackiej Komendy Naczelnej nr 1 w Warszawie, uzyskując faktycznie szersze wpływy w organizacji, niż wynikało to z zajmowanego stanowiska. Miedziński wspominał, że Koc: „Zawsze spokojny i niewzruszony był niezawodnym stabilizatorem i koordynatorem wszystkich naszych działań; umiał też pobierać decyzję, w czym górował nad wielu najwybitniejszymi piłsudczykami” (B. Miedziński, Wspomnienia (dokończenie), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1976, nr 37, s. 127).

4. [4] J. Mierzwa, Wstęp [w:] A. Koc, Wspomnienia…, s. 11–12.

5. [5] Władysław Pobóg-Malinowski podaje, że do uprawnień Tymczasowego Naczelnika Państwa zaliczało się mianowanie odpowiedzialnych przed nim ministrów oraz zatwierdzanie projektów ustawodawczych Rady Ministrów (W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 148).

6. [6] Autorem koncepcji federacyjnej był Józef Piłsudski, a inkorporacyjnej Roman Dmowski. Idea federacyjna zakładała gotowość do pewnych – bliżej niesprecyzowanych – ustępstw terytorialnych wobec sąsiadów na wschodzie. W zamian liczono na federację Rzeczypospolitej z Litwą, Ukrainą i Białorusią w celu stworzenia naturalnego buforu odgradzającego Polskę od Rosji. Idea inkorporacji łączyła się z bezpośrednim wcieleniem do państwa polskiego Litwy, Mińszczyzny oraz dużej części Polesia, Wołynia i Podola. Pozostałe tereny miały być pozostawione Rosji (C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 30).

7. [7] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 359.

8. [8] Ibidem, s. 361–362.

9. [9] W. Jędrzejewicz, Józef Piłsudski 1867–1935. Życiorys, Warszawa 2002, s. 99.

10. [10] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 52.

11. [11] Ibidem, s. 56.

12. [12] Ibidem, s. 57; P. Łossowski, Stosunki polsko-litewskie 1918–1920, Warszawa 1966, s. 76.

13. [13] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 48.

14. [14] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 36.

15. [15] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 41.

16. [16] Cyt. za: J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 58.

17. [17] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 46.

18. [18] Ibidem, s. 60.

19. [19] David Lloyd George był premierem Wielkiej Brytanii w latach 1916–1922. Reprezentował Partię Liberalną. Zasłynął niechętnym stanowiskiem wobec polskich aspiracji terytorialnych zgłaszanych kosztem Niemiec. Wypowiadając się w kwestii przynależności państwowej Górnego Śląska, miał powiedzieć, że „oddać w ręce Polaków przemysł Śląska to jak wkładać w łapy małpy zegarek” (http://www.dziennikzachodni.pl/artykul/zdjecia/656393,co-mowili-o-slasku-dlugosz-jan-iii-sobieski-goethe-i-churchill-slynne-cytaty,1162881,id,t,zid.html, dostęp: 7 XII 2016). Lloyd George obawiał się, że silna Polska przyczyni się do wzmocnienia Francji, która stanie się państwem dominującym na kontynencie europejskim, co byłoby sprzeczne z brytyjską polityką równowagi sił w Europie. Z tego powodu był też nieprzychylny polskim aspiracjom terytorialnym na wschodzie. W 1939 r., po agresji Niemiec i Związku Sowieckiego na II RP, powiedział, że „Polska zasłużyła na swój los” (N. Davies, Boże igrzysko. Historia Polski, tłum. E. Tabakowska, Kraków 2007, s. 861; J. Złotkiewicz-Kłębukowska, Od Balfoura do Curzona – polityka Wielkiej Brytanii wobec odradzającej się Polski 1918–1920, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” [Sectio F, Historia] 2009, nr 64, s. 37).

20. [20] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 58.

21. [21] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 471–472.

22. [22] „Droga. Dwutygodnik poświęcony sprawie życia polskiego”, nr 1, 1 II 1922, s. 30.

23. [23] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 43.

24. [24] Cyt. za: ibidem, s. 46.

25. [25] Ibidem, s. 46. Borys Sawinkow to rosyjski pisarz i polityk, który był sojusznikiem Józefa Piłsudskiego w okresie wojny polsko-bolszewickiej. Inicjując tworzenie Rosyjskiej Armii Ludowej, pod polskim dowództwem, stał się najważniejszą postacią „trzeciej Rosji”. Pojęcie to symbolizuje odrębność od walczących w rosyjskiej wojnie domowej (1917–1922) zwolenników caratu („białych”) i bolszewików („czerwonych”). Zakończenie wojny Rzeczypospolitej z Rosją sowiecką i postanowienia traktatu ryskiego zmusiły Sawinkowa do opuszczenia Polski. Zmarł tragicznie w 1925 r. w Związku Sowieckim, do którego powrócił po śmierci Lenina w nadziei na powstanie antybolszewickiego podziemia. Por. A. Nowak, Polska i trzy Rosje. Studium polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego (do kwietnia 1920 roku), Kraków 2015, s. 445–486.

26. [26] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 46–47.

27. [27] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 30.

28. [28] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 44–46.

29. [29] M. Masnyk, Prowincja górnośląska (1919–1922) [w:] Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011, s. 226.

30. [30] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 47.

31. [31] Ibidem, s. 47–48.

32. [32] Ibidem, s. 49–50.

33. [33] O postaci Korfantego i nurcie chrześcijańskiej demokracji zob. więcej: G. Bębnik, S. Rosenbaum, M. Węcki, Wojciech Korfanty 1873–1939, Warszawa 2019; J.F. Lewandowski, Wojciech Korfanty, Warszawa 2013; M. Skrzypek, Wojciech Korfanty, Warszawa 2009; H. Przybylski, Chrześcijańska Demokracja i Narodowa Partia Robotnicza w latach 1926–1937, Warszawa 1980.

34. [34] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 50–51.

35. [35] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 177.

36. [36] B. Michejda-Pinno, Mały i wielki świat księdza Franciszka Michejdy z Nawsia [w:] O większą sprawę. Ks. Franciszek Michejda (1848–1921), red. E. Maszewska, B. Michejda-Pinno, J. Michejda, Katowice 2003, s. 47; W. Sosna, Ród Michejdów [w:] O Polski Śląsk. Tadeusz Michejda (1895–1955), Władysław Michejda (1896–1943), red. W. Nagengast, Katowice 2000, s. 14–15.

37. [37] Zob. Z. Dworecki, Poznańskie i Piłsudski, Poznań 2008.

38. [38] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 176.

39. [39] Rozejm ten był rezultatem starań Komitetu Narodowego Polskiego, którego przedstawiciele (z Romanem Dmowskim na czele) dążyli do objęcia Prowincji Poznańskiej postanowieniami przedłużonego rozejmu państw Ententy z pokonanymi Niemcami, zawartego 11 XI 1918 r. w Compiègne.

40. [40] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 48.

41. [41] Ibidem, s. 47.

42. [42] P. Łossowski, Stosunki polsko-litewskie…, s. 76.

43. [43] Z. Osiński, Janusz Jędrzejewicz. Piłsudczyk i reformator edukacji (1885–1951), Lublin 2007, s. 63.

44. [44] Ibidem, s. 64–65.

45. [45] Ibidem, s. 65.

46. [46] Ibidem, s. 65–66.

47. [47] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 51–52.

48. [48] Ibidem, s. 52.

49. [49] Cyt. za: ibidem, s. 53.

50. [50] T. Serwatka, Kazimierz Świtalski…, s. 29–31.

51. [51] Ibidem, s. 33.

52. [52] A. Garlicki, Przedmowa [w:] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 12.

53. [53] Kolejne wyróżnienie spotkało Świtalskiego w postaci Orderu Odrodzenia Polski IV klasy, który otrzymał 2 V 1922 r. na mocy dekretu Naczelnika Państwa (na wniosek Rady Ministrów). Było to drugie odznaczenie w karierze Świtalskiego – miał już krzyż I Brygady Legionów Polskich (T. Serwatka, Kazimierz Świtalski…, s. 40).

54. [54] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 79–80.

55. [55] Traktat pokojowy został zawarty w Rydze 18 III 1921 r. – dzień przed imieninami Piłsudskiego. Wacław Jędrzejewicz podaje, że pokój ryski „nie był miłym podarunkiem, przekreślił bowiem federacyjną politykę, utwierdzając przynależność Ukrainy i Białorusi do Sowietów” (ibidem, s. 103).

56. [56] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 47.

57. [57] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 59–61.

58. [58] Ibidem, s. 61.

59. [59] Również Gustaw Orlicz-Dreszer – późniejszy generał i jeden z głównych realizatorów przewrotu majowego – po wybuchu I wojny światowej został zmobilizowany do carskiej armii. Jeszcze w sierpniu 1914 r. zdezerterował – dołączając do strzeleckich oddziałów Józefa Piłsudskiego (P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 64–67). Późniejszego generała z grupą „pułkowników” łączyły więzi środowiskowe, umocnione zaangażowaniem w Legiony i POW, udziałem w wojnie polsko-bolszewickiej, cieszył się też zaufaniem Piłsudskiego. Mimo to jego status w grupie był specyficzny. W okresie II RP Orlicz-Dreszer wykonywał przede wszystkim działania na rzecz Wojska Polskiego. Piłsudski doceniał jego talenty jako wojskowego. Nie jest jednak prawdą, że był zwalczany przez grupę „pułkowników” ze względu na powiązania z tzw. lewicą piłsudczykowską. W okresie rządów „pułkowników” nie zaliczał się do elity władzy, co wynikało z priorytetu działań wobec Wojska Polskiego oraz indywidualizmu Orlicza-Dreszera (ibidem, s. 289–290, 292–295). Ten indywidualizm znajdował odzwierciedlenie – na przykład – w stosunku do niektórych ideałów narodowych. Nacjonalizm Orlicza-Dreszera był pozbawiony etnicznego charakteru – miał charakter państwowotwórczy. Innym przykładem indywidualnego spojrzenia był niechętny stosunek generała do Niemiec, który mógł wpłynąć na jego nie najlepsze relacje z Józefem Beckiem (ibidem, s. 306, 308). Orlicz-Dreszer był także krytyczny wobec innych piłsudczyków. Jednak z uwagi na całokształt znaczenia Orlicza-Dreszera i zbliżone do „pułkowników” doświadczenia, część istotnych poglądów (idea silnego państwa), a także stosunek do Piłsudskiego (idea wodzostwa) – indywidualizm nie stanowi przesłanek do wyłączenia go z grupy, lecz do przyjęcia założenia o specyficznej pozycji w jej hierarchii. Orlicz-Dreszer nie negował rzeczywistości politycznej od maja 1926 r., lecz akceptował ją (ibidem, s. 314–315).

60. [60] Z. Landau, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ignacy-hugo-stanislaw-matuszewski [dostęp: 28 XI 2016].

61. [61] https://ewastankiewicz.wordpress.com/2013/03/13/ignacy-matuszewski-najzdolniejszy-oficer-marszalka/ [dostęp: 28 XI 2016].

62. [62] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 96.

63. [63] Ibidem, s. 79.

64. [64] Ibidem, s. 96.

65. [65] Ibidem, s. 99.

66. [66] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 24.

67. [67] „Gazeta Polska”, 6 I 1919. Szczegółowe informacje dotyczące zamachu opublikowano też na łamach czasopisma „Naprzód. Organ centralny polskiej partii socjalno-demokratycznej”, nr 5, 6 I 1919. Jest to również wydanie specjalne, w całości poświęcone przewrotowi.

68. [68] Informację tę podaje Pobóg-Malinowski, który powołuje się na relację jednego ze współorganizatorów przewrotu – Tadeusza Dymowskiego (W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 172). O postaci Paderewskiego zob. więcej R. Wapiński, Ignacy Paderewski, Wrocław 2009.

69. [69] „Gazeta Polska”, 6 I 1919; „Naprzód”, nr 5, 6 I 1919.

70. [70] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 25.

71. [71] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 318; W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 177. Wybory do Sejmu Ustawodawczego były ograniczone do większości obszaru Królestwa Polskiego i zachodniej Galicji. Bezpośrednio po styczniowych wyborach Sejm Ustawodawczy składał się z 340 posłów, z czego 116 przypadło na endecki Związek Ludowo-Narodowy. W kolejnych miesiącach liczba miejsc w Sejmie Ustawodawczym ulegała zwiększaniu, co było możliwe wobec rozciągania polskiej administracji na kolejne tereny.

72. [72] „Mała konstytucja” stanowiła: „1. Władzą suwerenną i ustawodawczą w Państwie Polskiem jest Sejm Ustawodawczy; ustawy ogłasza Marszałek z kontrasygnacją Prezydenta Ministrów i odnośnego Ministra fachowego. 2. Naczelnik Państwa jest przedstawicielem Państwa i najwyższym wykonawcą uchwał Sejmu w sprawach cywilnych i wojskowych. 3. Naczelnik Państwa powołuje Rząd w pełnym składzie na podstawie porozumienia z Sejmem. 4. Naczelnik Państwa oraz Rząd są odpowiedzialni przed Sejmem za sprawowanie swego urzędu. Każdy akt państwowy Naczelnika Państwa wymaga podpisu odnośnego Ministra” (DzPrPP 1919, nr 19, poz. 226, Uchwała Sejmu z dnia 20 lutego 1919 r. o powierzeniu Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Naczelnika Państwa).

73. [73] Prezydenta obierało Zgromadzenie Narodowe (połączony Sejm i Senat) na siedmioletnią kadencję. Postanowienia konstytucji marcowej określające uprawnienia prezydenta RP zawarto w artykułach 39–54. Do postanowień świadczących o ograniczonym charakterze uprawnień zaliczają się następujące: „Prezydent Rzeczypospolitej sprawuje władzę wykonawczą przez odpowiedzialnych przed Sejmem ministrów i podległych im urzędników” […]. „Każdy akt rządowy Prezydenta Rzeczypospolitej wymaga dla swej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów i właściwego ministra, którzy przez podpisanie aktu biorą zań odpowiedzialność” […]. „Prezydent Rzeczypospolitej zawiera umowy z innemi państwami i podaje je do wiadomości Sejmu. Umowy handlowe i celne oraz umowy, które stale obciążają Państwo pod względem finansowym, albo zawierają przepisy prawne, obowiązujące obywateli, albo też wprowadzają zmianę granic Państwa, a także przymierza – wymagają zgody Sejmu” […]. „Prezydent może wypowiedzieć wojnę i zawrzeć pokój tylko za uprzednią zgodą Sejmu (DzU 1921, nr 44, poz. 267., Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej).

74. [74] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 65–66.

75. [75] DzU 1921, nr 44, poz. 267, Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

76. [76] Adam Skwarczyński. Od demokracji do autorytaryzmu, oprac. D. Nałęcz, Warszawa 1998, s. 92.

77. [77] Cyt. za: W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 576.

78. [78] „Droga”, nr 4, 15 III 1922, s. 30–31.

79. [79] J. Jędrzejewicz, O nowego człowieka, „Droga”, nr 2, 15 II 1922, s. 1.

80. [80] A. Skwarczyński, Praca społeczno-wychowawcza, „Droga”, nr 12, 15 VII 1922, s. 5.

81. [81] „Droga”, nr 8, 15 V 1922, s. 48.

82. [82] W.T. Kulesza, Koncepcje…, s. 119.

83. [83] J. Ogiński (właśc. I. Matuszewski), Błędy główne, „Droga”, nr 6–7, 1 V 1922, s. 6.

84. [84] Było to szczególnie trudne do zaakceptowania przez Piłsudskiego, który 15 V 1921 r. złożył wizytę w jednym z obozów internowania Ukraińców. Piłsudski został przyjęty w świetlicy udekorowanej polskimi i ukraińskimi symbolami narodowymi. Generał armii URL Marko Bezruczko uroczyście podziękował Piłsudskiemu za udzielane wsparcie. Reakcją Komendanta była chwila zadumy, po której – odwołując się do postanowień traktatu ryskiego oraz porażki ukraińskiej – powiedział: „Ja was przepraszam, panowie, ja was bardzo przepraszam!” (W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 554).

85. [85] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 473.

86. [86] J. Ogiński (właśc. I. Matuszewski), Błędy główne…, s. 7.

87. [87] Ibidem.

88. [88] „Droga”, nr 8, 15 V 1922, s. 47.

89. [89] „Droga”, nr 9, 1 VI 1922, s. 30.

90. [90] Cyt. za: W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 588.

91. [91] Ibidem.

92. [92] „Z tego faktu, że jest Sejmem Konstytucyjnym, wydedukował sobie Sejm obecny prerogatywy władzy nie tylko ustawodawczej, ale i wykonawczej”. Dopiero w dalszej części napisano: „W momencie coraz trudniejszym w dziedzinie polityki zagranicznej, wymagającym nieraz decyzyj śmiałych i szybkich, w momencie kryzysowym w przedwyborczej sytuacji wewnętrznej – taki stan rzeczy stawał się wprost groźnym” („Droga”, nr 10, 15 VI 1922, s. 31).

93. [93] A. Skwarczyński, O władzę życia, „Droga”, nr 1, 1 II 1922, s. 4; Adam Skwarczyński…, s. 96.

94. [94] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 363.

95. [95] „Droga”, nr 2, 15 II 1922, s. 30.

96. [96] J. Faryś, Piłsudski i piłsudczycy. Z dziejów koncepcji polityczno-ustrojowej (1918–1939), Szczecin 1991, s. 46.

97. [97] Ibidem.

98. [98] Ibidem.

99. [99] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 365.

100. [100] Pobóg-Malinowski podaje, że tak „nazywano zebrania prezesów klubów pod przewodnictwem marszałka Sejmu” (W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 588).

101. [101] Ibidem.

102. [102] DzPrPP 1919, nr 19, poz. 226, Uchwała Sejmu z dnia 20 lutego 1919 r. o powierzeniu Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Naczelnika Państwa.

103. [103] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 366.

104. [104] Cyt. za: W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 590.

105. [105] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 367.

106. [106] Ibidem, s. 369.

107. [107] Cyt. za: ibidem, s. 370.

108. [108] Garlicki pisząc o I Zjeździe Legionistów, odbywającym się w sierpniu, stwierdził: „Niewątpliwie na kształtowanie się koncepcji oparcia się na grupie legionowej duży wpływ wywarł sukces faszyzmu włoskiego w 1922 r. Marsz na Rzym ukazywał realną perspektywę sięgnięcia po władzę przy pomocy ruchu kombatanckiego i kręgów oficerskich” (ibidem, s. 372). Marsz ten odbył się jednak kilka miesięcy później – w październiku. Odwołanie do włoskiego ruchu kombatanckiego jest o tyle zasadne, że problem kombatanctwa był zjawiskiem uniwersalnym dla wielu państw europejskich (J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2012, s. 149–151). Por. G. Hägg, Mussolini. Butny faszysta, tłum. W. Łygaś, Warszawa 2015.

109. [109] We wnioskach uchwalonych na zjeździe w Krakowie czytamy: „1. Zjazd Legjonistów, odbyty w Krakowie w dniach 5, 6, 7 sierpnia 1922 r., uchwala powołać do życia Związek Stowarzyszeń Legjonistów z siedzibą w Warszawie, w którego skład mają wejść wszystkie istniejące i mające powstać lokalne Stowarzyszenia Legjonowe” […] 16. Wobec zupełnej jedności ideowej i wspólnej tradycji pracy w szeregach walczących jest wskazane i konieczne, aby zawiązać się mające Stowarzyszenia b. Legjonistów zjednoczyło się organizacyjnie z Polską Organizacją Wolności, obejmującą b. członków POW. Zjednoczenie to ma obejmować zarówno centralne Zarządy, jak i grupy lokalne” (Pierwszy Zjazd Legjonistów. Pamiętnik Zjazdu w Krakowie w dniach 5, 6 i 7 sierpnia 1922 – w ósmą rocznicę wymarszu Strzelców na bój o Niepodległość Ojczyzny, Kraków 1922, s. 40, 42). Polska Organizacja Wolności, w której byli obecni peowiacy, powstała zaledwie dwa miesiące przed sierpniowym zjazdem legionistów. W rzeczywistości – mimo połączenia ze Związkiem Stowarzyszeń Legionistów – kombatancka Polska Organizacja Wolności kontynuowała działalność do 1928 r. Wówczas została rozwiązana, a w jej miejsce powołano Związek Peowiaków, na którego czele stanął identyfikowany z „pułkownikami” Adam Koc.

110. [110] „Polska Zbrojna”, nr 214, 9 VIII 1922.

111. [111] Adam Skwarczyński…, s. 92–93. Krytyka rozmaitych doktryn była zgodna z poglądem Józefa Piłsudskiego. Janusz Jędrzejewicz wspominał, że gdy w 1933 lub 1934 r. w rozmowie z Piłsudskim przypadkiem użył słowa doktryna, spotkał się z gwałtowną reakcją. Komendanta najpierw uderzył pięścią w stół, a następnie powiedział: „Dajcie mi spokój z doktrynami. Nienawidzę tego słowa. To straszna rzecz. Całe życie walczyłem z doktrynami. Wszędzie – i w wojsku także. To przekleństwo nasze. Nie chcę tego słyszeć! Doktryna! Doktryna! To śmierć dla myśli, to martwota, to zerwanie z rzeczywistością!” (J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 196).

112. [112] A. Skwarczyński, Praca społeczno-wychowawcza, „Droga”, nr 12, 15 VII 1922, s. 2.

113. [113] Idem, Partia a życie narodowe Polski [w:] Adam Skwarczyński…, s. 102

114. [114] Zob. J.R. Szaflik, Polskie Stronnictwo Ludowe Piast 1926–1931, Warszawa 1970.

115. [115] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 51.

116. [116] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 265.

117. [117] A. Skwarczyński, Pod hasłem silnej władzy [w:] Adam Skwarczyński…, s. 110.

118. [118] Ibidem, s. 114.

119. [119] Ibidem, s. 110.

120. [120] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 179.

121. [121] A. Skwarczyński, Pod hasłem silnej władzy [w:] Adam Skwarczyński…, s. 114.

122. [122] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 269.

123. [123] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 128.

124. [124] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 49.

125. [125] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 55.

126. [126] J. Kaden-Bandrowski, Piłsudczycy, Warszawa 1936, s. 9.

127. [127] Ibidem, s. 12.

128. [128] J. Faryś, Piłsudski i piłsudczycy…, s. 42.

129. [129] DzU 1921, nr 44, poz. 267, Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

130. [130] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 375.

131. [131] Ibidem, s. 378.

132. [132] Ibidem, s. 376.

133. [133] A.L. Korwin-Sokołowski, U boku Marszałka…, s. 123.

134. [134] Ibidem, s. 125.

135. [135] Ibidem, s. 125–126.

136. [136] W. Witos, Moje wspomnienia…, t. 3, s. 32.

137. [137] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 135.

138. [138] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 83.

139. [139] Cyt. za: A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 54.

140. [140] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 378.

141. [141] Cyt. za: A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 55.

142. [142] Ibidem, s. 55.

143. [143] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 83.

144. [144] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 55.

145. [145] Garlicki zwrócił uwagę, że informację o planach współpracowników Piłsudskiego Pobóg-Malinowski zawarł w pierwszym wydaniu Najnowszej historii politycznej Polski. W drugim (opracowanym przez Miedzińskiego) usunięto fragment wskazujący, że akcja była celem piłsudczyków. Plany te zostały ukazane jako inicjatywa warszawskiej PPS – chcącej zorganizować demonstrację w formie pochodu – której zapobiegł Daszyński (A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 379–380). Por. W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 604–606.

146. [146] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 55.

147. [147] Artykuł 41 konstytucji marcowej stanowił: „W razie opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej Sejm i Senat łączą się natychmiast na zaproszenie Marszałka Sejmu i pod jego przewodnictwem z samego prawa w Zgromadzenie Narodowe celem wyboru Prezydenta” (DzU 1921, nr 44, poz. 267, Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej).

148. [148] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 270–271.

149. [149] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 55.

150. [150] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 380.

151. [151] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 55.

152. [152] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 62.

153. [153] Wyższa Szkoła Wojenna powstała w listopadzie 1921 r. z przekształcenia Szkoły Sztabu Generalnego (W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 104–107).

154. [154] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 63.

155. [155] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 375.

156. [156] Kompetencje Ścisłej Rady Wojennej zostały przedstawione w dalszej części tego podrozdziału.

157. [157] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 60.

158. [158] Ibidem, s. 59.

159. [159] Z. Osiński, Janusz Jędrzejewicz…, s. 66.

160. [160] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 104–107; J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 63.

161. [161] L. Chajn, Polskie wolnomularstwo 1920–1938, Warszawa 1984, s. 154; J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 48–49.

162. [162] Z. Osiński, Janusz Jędrzejewicz…, s. 68.

163. [163] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 83.

164. [164] Z. Osiński, Janusz Jędrzejewicz…, s. 66–68; L. Hass, Wolnomularze polscy w kraju i na świecie 1821–1999. Słownik biograficzny, Warszawa 1999, s. 14; L. Chajn, Wolnomularstwo w II Rzeczypospolitej, Warszawa 1975, s. 181–189; idem, „Strażnica” czyli H2O, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1970, z. 3, s. 437. Zob. też A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 404–405.

165. [165] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 270.

166. [166] Konferencja Ambasadorów była międzynarodowym organem utworzonym w celu realizacji postanowień traktatu wersalskiego. Powstała w miejsce – istniejącej w okresie obrad paryskiej konferencji pokojowej – Rady Najwyższej (ibidem, s. 271).

167. [167] Cyt. za: A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 386.

168. [168] Ibidem, s. 389; P.K. Marszałek, Najwyższe władze wojskowe w systemie ustrojowym II Rzeczypospolitej, Wrocław 2011, s. 181–182.

169. [169] Cyt. za: A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 389.

170. [170] O ZLP zob. więcej: E. Kossewska, Związek Legionistów Polskich 1922–1939, Warszawa 2003.

171. [171] Cyt. za: Józef Piłsudski…, s. 386–387.

172. [172] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 88. Honorowym członkiem Polskiej Organizacji Wolności był Koc. Zob. Z życia Organizacji Społecznych. Zjazd Członków b. Polskiej Organizacji Wojskowej, „Strzelec”, nr 10, 15 VII 1922, s. 18.

173. [173] Zasada numerus clausus przewidywała limitowanie liczby uczniów szkół średnich, a także słuchaczy szkół wyższych. Celem było osiągnięcie takiego odsetka uczącej się ludności wyznania mojżeszowego, by był adekwatny do liczebności Żydów w społeczeństwie Rzeczypospolitej. W teorii numerus clausus odnosiło się do wszystkich mniejszości narodowych, a w praktyce uderzało w ludność żydowską, którą w ten sposób dyskryminowano (C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 272).

174. [174] Ibidem. Na tym tle uwidaczniało się silne przywiązanie polskiego społeczeństwa do wyznania rzymskokatolickiego. Dostrzegali to przyszli „pułkownicy”. W jednym z tekstów Tadeusz Hołówko uznał: „Lud polski jest nie tylko religijny, ale zaczyna szukać nowego wyrazu swej religijności. Kto raz poczuł głód religijny, nigdy go nie zaspokoi, wciąż będzie szukał nowego pokarmu duchowego. Do nas, inteligencji, jeśli naprawdę chcemy z ludem jednako czuć i myśleć, należy obowiązek otworzyć przed nim księgę polskiej myśli religijno-społecznej, której autorami są największe duchy narodu polskiego. Ale mało otworzyć – trzeba razem z nim ze czcią i pokorą tę Ewangelię studiować, przeżyć i wchłaniać w siebie”. Autor zasugerował, że jest to działanie konieczne na drodze do budowy „Nowej Polski” (T. Hołówko, Religia a Nowa Polska, „Droga”, nr 2–3, maj–czerwiec 1923, s. 30). Publikację tego artykułu można traktować jako poszukiwanie alternatywy wobec wpływów ugrupowań ChZJN na polskie społeczeństwo.

175. [175] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 57.

176. [176] W. Witos, Moje wspomnienia…, t. 3, s. 42–43.

177. [177] Por. J. Jachymek, Myśl polityczna PSL „Wyzwolenie” 1918–1931, Lublin 1983.

178. [178] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 57.

179. [179] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 272.

180. [180] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 389.

181. [181] S.F. Składkowski, Nie ostatnie słowo oskarżonego. Wspomnienia i artykuły, Londyn 1964, s. 43.

182. [182] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 60.

183. [183] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 394.

184. [184] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 615.

185. [185] J. Piłsudski, Pisma zbiorowe. Wydanie prac dotychczas drukiem ogłoszonych, t. 6, Warszawa 1937, s. 34. Dzień po tym wystąpieniu – 4 VII 1923 r. – tekst całej wypowiedzi Piłsudskiego ukazał się w „Kurjerze Porannym”.

186. [186] Ibidem, s. 30–31.

187. [187] „Droga”, nr 4, lipiec 1923, s. 52.

188. [188] J. Piłsudski, Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 35.

189. [189] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 276; A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 391. Na początku 1924 r. Skwarczyński pisał: „Wojsko w dalszym ciągu jest osierocone” („Droga”, nr 1–2, styczeń–luty 1924, s. 72).

190. [190] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 393.

191. [191] S.F. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 43.

192. [192] A. Skwarczyński, O pracy moralnej narodu, „Droga”, nr 5, sierpień 1923, s. 3.

193. [193] Zob. W. Wojdyło, Stanisław Grabski (1871–1949). Biografia polityczna, Toruń 2003.

194. [194] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 408–409.

195. [195] T. Marszałkowski, Zamieszki, ekscesy i demonstracje w Krakowie 1918–1939, Kraków 2006, s. 140.

196. [196] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 180.

197. [197] Ibidem, s. 273.

198. [198] H. Lieberman, Pamiętniki…, s. 192–193.

199. [199] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 416.

200. [200] Ibidem, s. 417–418.

201. [201] Ibidem, s. 420, 428.

202. [202] Dziennik Juliusza Zdanowskiego 1 I 1923 – 10 V 1926, t. 5, oprac. J. Faryś, T. Sikorski, H. Walczak, A. Wątor, Szczecin 2015, s. 104.

203. [203] Ibidem, s. 105–106.

204. [204] Ibidem, s. 106.

205. [205] „Droga”, nr 2–3, maj–czerwiec 1923, s. 60.

206. [206] K. Świtalski, Rachunek, „Droga”, nr 4, lipiec 1923, s. 1.

207. [207] Ibidem, s. 3.

208. [208] A. Skwarczyński, O pracy moralnej narodu, „Droga” 1922, nr 5, s. 3–4.

209. [209] „Lewica musi się poczuć odpowiedzialną za całe życie państwa, za jego wewnętrzną, wojskową, skarbową i zagraniczną politykę. Lewica nie znajdzie w tym współzawodnika. Prawica ideę państwa zgubiła na swych własnych bagniskach i błotnych mokradłach” (K. Świtalski, Rachunek…, s. 7).

210. [210] A. Skwarczyński, O pracy moralnej narodu, „Droga” 1922, nr 5, s. 4.

211. [211] T. Pelczarski, Instytut Badania Najnowszej Historii Polski. Zarys działalności (1923–1936), „Niepodległość” 1939, t. XX, s. 3.

212. [212] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 88.

213. [213] Zob. T. Pelczarski, Instytut Badania Najnowszej Historii Polski…; http://instytutpilsudskiego.eu/o-nas/historia-ijp/ [dostęp: 28 XII 2016].

214. [214] T. Pelczarski, Instytut Badania Najnowszej Historii Polski…, s. 2.

215. [215] Ibidem, s. 3–4.

216. [216] Jako negatywną konsekwencję „partyjnictwa” i „sejmokracji” grupa „pułkowników” przedstawiała dojście do władzy koalicji „Chjeno-Piasta”, którą ukazywali oni jako moralnie odpowiedzialną nie tylko za śmierć prezydenta Narutowicza, lecz także trudności gospodarcze (K. Świtalski, Okupacje bierności, „Droga”, nr 4, kwiecień 1924).

217. [217] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 423.

218. [218] „Droga”, nr 1–2, styczeń–luty 1924, s. 72.

219. [219] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 274.

220. [220] Dziennik Juliusza Zdanowskiego…, s. 132–133.

221. [221] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 423.

222. [222] Ibidem, s. 424–425.

223. [223] Ibidem, s. 434–435.

224. [224] H. Lieberman, Pamiętniki…, s. 200.

225. [225] W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935, t. 2: 1921–1935, Londyn 1977, s. 158–159.

226. [226] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 294.

227. [227] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 274–275.

228. [228] „Głos Prawdy. Organ radykalizmu polskiego”, nr 83, 11 IV 1925, s. 28.

229. [229] Sprawozdanie stenograficzne z 157 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej z 29 i 30 października 1924 r., ł. 56.

230. [230] J. Rawicz, Do pierwszej krwi, Warszawa 1974, s. 105–106.

231. [231] Cyt. za: ibidem, s. 107. Nie był to pierwszy tego typu incydent z udziałem generała. W lipcu 1921 r. mjr Marian Prosołowicz skierował zażalenie do ministra spraw wojskowych na Latinika, który był ówcześnie jego przełożonym. Zdaniem Prosołowicza gen. Latinik powiedział, mając na myśli legionistów: „Wy wszystko zawsze prywatnie załatwiacie, wolę służyć z pomywaczami niż z takim wojskiem”. W trakcie śledztwa w tej sprawie zeznający zaprzeczyli, by słowa Latinika były bezpośrednio adresowane do legionistów. Generał również się tego wyparł. Mimo oczywistych wątpliwości wówczas nie wyciągnięto wobec niego konsekwencji. Podłoże konfliktu gen. Latinika z byłymi legionistami było szersze. Latinik, dawny oficer c.k. armii, był sceptyczny wobec zdolności wojskowych legionowych oficerów. Legioniści również odwzajemniali tę niechęć, oceniając Latinika przez pryzmat jego lojalności wobec Austro-Węgier (ibidem, s. 99–102).

232. [232] Ibidem, s. 108–110.

233. [233] Ibidem, s. 114. Jerzy Rawicz błędnie podał 58 lat.

234. [234] Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych, nr 131, 17 XII 1924, s. 730.

235. [235] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 244.

236. [236] C. i k. kreatura, „Kurjer Lwowski”, nr 213, 17 IX 1924, s. 2.

237. [237] Sprawozdanie stenograficzne z 193 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 3 kwietnia 1925 r., ł. 75.

238. [238] B. Miedziński, Sikorstwa pospolite, „Głos Prawdy”, nr 109, 10 X 1925, s. 428.

239. [239] A. Skwarczyński, Ugodowy polityk czy organ obcej władzy?, „Głos Prawdy”, nr 116, 28 XI 1925, s. 547.

240. [240] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 256.

241. [241] W walce o światopogląd czynny, „Droga”, nr 2–3, maj–czerwiec 1923, s. 49.

242. [242] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 151. W spotkaniu wzięli udział też: Antoni Anusz, Jan Dębski, Karol Polakiewicz, Jan Jedynak, Stanisław Wachowiak, Adam Chądzyński, Eugeniusz Śmiarowski, Juliusz Poniatowski, Marian Rudziński.

243. [243] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 64.

244. [244] A. Garlicki, Przedmowa…, s. 13.

245. [245] T. Serwatka, Kazimierz Świtalski…, s. 43–47.

246. [246] P. Duber, Działalność…, s. 26.

247. [247] S.F. Składkowski, Strzępy…, s. 37–38.

248. [248] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 87.

249. [249] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 68.

250. [250] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 87.

251. [251] Więcej o postaci Stpiczyńskiego zob. J. Pietrzak, Radykalny piłsudczyk. Biografia Wojciecha Stpiczyńskiego, Warszawa 2001.

252. [252] J. Grzędziński, Maj 1926, Warszawa 1936, s. 20. January Grzędziński był legionistą, adiutantem Piłsudskiego, jednym z pierwszych inżynierów lotnictwa. W okresie zamachu majowego poparł przeciwników legalnego rządu. Nie zaliczał się do grupy „pułkowników”. O postaci Grzędzińskiego zob. więcej A.J. Cieślikowa, O człowieku, który się nie zgadzał. Biografia pułkownika Januarego Grzędzińskiego 1891–1975, Warszawa 2009.

253. [253] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 87.

254. [254] Cyt. za: Relacja Bogusława Miedzińskiego [w:] Przewrót majowy 1926 r. w relacjach świadków i uczestników. Materiały Instytutu Józefa Piłsudskiego, red. A. Adamczyk, Londyn–Piotrków Trybunalski 2003, s. 110; P. Duber, U źródeł polskiej odmiany autorytaryzmu – geneza i kształt „grupy pułkowników” w latach 1926–1935, „Wiadomości Historyczne z Wiedzą o Społeczeństwie. Czasopismo dla nauczycieli” 2013, nr 3, s. 13; A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 69; J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 87–88.

255. [255] Przewrót..., s. 112.

256. [256] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 88.

257. [257] Ibidem.

258. [258] Ibidem, s. 87–88.

259. [259] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 69.

260. [260] Ibidem, s. 70–71.

261. [261] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 433.

262. [262] Opinie te powstały w 1923 r. Były wyrazem dążenia do przedstawienia zalet i wad poszczególnych wyższych oficerów w przypadku ewentualnego wybuchu wojny, w której Polska wzięłaby udział. Ujawniało to ambicje Piłsudskiego do decydowania o polityce personalnej w Wojsku Polskim (J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 60).

263. [263] Ibidem, s. 61.

264. [264] Ibidem, s. 62–63.

265. [265] Zob. B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…

266. [266] Z. Osiński, Janusz Jędrzejewicz…, s. 77.

267. [267] Z. Landau, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ignacy-hugo-stanislaw-matuszewski [dostęp: 26 XII 2016].

268. [268] P. Stawecki, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/tadeusz-schaetzel [dostęp: 4 I 2020].

269. [269] M. Romeyko, Przed i po maju, t. 2, Warszawa 1976, s. 384–386.

270. [270] Ibidem, s. 385.

271. [271] W. Suleja, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/walery-jan-slawek-1879-1939-pulkownik-parlamentarzysta-premier [dostęp: 26 XII 2019].

272. [272] Cyt. za: J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 65–66.

273. [273] P. Wróbel, Kombatanci kontra politycy. Narodziny i początki działania Związku Legionistów Polskich 1918–1925 „Przegląd Historyczny” 1985, z. 1, s. 104; J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 66.

274. [274] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 66.

275. [275] A. Skwarczyński, Partie a życie narodowe Polski, „Droga”, nr 2, 15 II 1922. Zob. też idem, Od demokracji do autorytaryzmu…, s. 101.

276. [276] J. Jędrzejewicz, Narastanie wartości moralnych, „Droga”, nr 13 z 1 VIII 1922, s. 3.

277. [277] Ibidem, s. 2.

278. [278] Ibidem, s. 4.

279. [279] A. Skwarczyński, Partie a życie narodowe Polski…; idem, O pracy moralnej narodu, „Droga”, nr 5, sierpień 1923; J. Jędrzejewicz, W walce o światopogląd czynny, „Droga”, nr 2–3, maj–czerwiec 1923, s. 44–50; K. Świtalski, Okupacje bierności…, s. 2.

280. [280] P. Wróbel, Kombatanci kontra politycy…, s. 109; J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 67.

281. [281] Cyt. za: J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 68.

282. [282] Ibidem, s. 68–70.

283. [283] W. Paruch, Myśl polityczna obozu piłsudczykowskiego 1926–1939…, s. 54.

284. [284] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 440–441.

285. [285] F.S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 61.

286. [286] Ibidem.

287. [287] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 443–444.

288. [288] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 474.

289. [289] A. Garlicki, Józef Piłsudski..., s. 446.

290. [290] „Droga”, nr 7, sierpień 1925.

291. [291] „Kurjer Poranny”, 10 VIII 1925.

292. [292] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 276.

293. [293] Ibidem, s. 277; A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 457. Zdaniem Przemysława Olstowskiego jest to zawyżona liczba. W ocenie tego autora było to kilkuset oficerów. Więcej zdaniem Olstowskiego nie zmieściłaby się na terenie niedużej posiadłości Piłsudskiego (P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 208).

294. [294] P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 210.

295. [295] J. Grzędziński, Maj 1926…, s. 12. Inną wersję podał brat Gustawa Orlicza-Dreszera – Zygmunt. Jego zdaniem Piłsudski podyktował Orliczowi-Dreszerowi – w obecności Wieniawy-Długoszowskiego – treść wystąpienia (Z. Dreszer, Czy zamach majowy był dziełem tajnej organizacji?, „Polityka”, nr 23, 25 IX 1938). Zob. też Czy zamach majowy był dziełem tajnej organizacji. Rozmowa z p. Zygmuntem Dreszerem, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1978, z. 45, s. 180. Tę wersję wydarzeń wykluczył Przemysław Olstowski (P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 210).

296. [296] J. Piłsudski, Pisma zbiorowe…, t. 8, s. 248.

297. [297] P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 198.

298. [298] W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 269–270.

299. [299] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 152. Przemysław Olstowski zwrócił uwagę, że mając przychylność prezydenta, Piłsudski mógłby oddziaływać na sfery polityki, które postrzegał jako najważniejsze. Prezydent mianował premiera, a na jego wniosek ministrów. Kalkulacja Piłsudskiego polegała na przekonaniu, że Wojciechowski doprowadzi do powstania takiego rządu, którego przedstawiciele będą otwarci na realizację wybranego przez Komendanta kierunku polityki wojskowej i zagranicznej. W dalszej perspektywie dopuszczał rozwiązanie parlamentu i nowe wybory (P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 199).

300. [300] P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 208.

301. [301] Cyt. za: A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 459.

302. [302] Ibidem, s. 465–466.

303. [303] P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 209–210.

304. [304] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 316.

305. [305] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 461.

306. [306] Ibidem, s. 466.

307. [307] Ibidem, s. 467–468; C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 277; P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 212.

308. [308] Ustąpienie z Rządu tow. Moraczewskiego, „Robotnik”, nr 38, 7 II 1926, s. 1.

309. [309] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 476.

310. [310] „Robotnik Polski”, 17 VI 1938, cyt. za: ibidem, s. 477.

311. [311] J. Grzędziński, Maj 1926…, s. 20.

312. [312] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 181.

313. [313] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 360.

314. [314] Zob. A. Więzikowa, Stronnictwo Chłopskie (1926–1931), Warszawa 1963.

315. [315] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 182.

316. [316] „Kurjer Poranny”, 10 V 1926; J. Piłsudski, Pisma zbiorowe…, t. 8.

317. [317] Cyt. za: J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 89.

318. [318] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 277–279.

319. [319] Druga relacja gen. Stanisława Skwarczyńskiego [w:] Przewrót…, s. 250.

320. [320] Ibidem, s. 190–192.

321. [321] Relacja Bogusława Miedzińskiego [w:] Przewrót…, s. 117–118.

322. [322] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 71.

323. [323] P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 195.

324. [324] J. Pietrzak, W Legionach, Polskiej Organizacji Wojskowej i Wojsku Polskim. Żołnierskie drogi Józefa Becka (1914–1930) [w:] Płk Józef Beck (1894–1944). Żołnierz, dyplomata i polityk, red. S.M. Nowinowski, Łódź–Warszawa 2017, s. 41.

325. [325] Zdaniem Przemysława Olstowskiego „Dreszer, jakkolwiek obyty z zagadnieniami natury politycznej, był przede wszystkim żołnierzem”. Autor ten uznał też, że „Dreszer, choć posiadał wystarczające kwalifikacje polityczne i intelektualne, by prowadzić w imieniu Komendanta rozmowy z przedstawicielami rozmaitych ugrupowań i środowisk politycznych, nie był przezeń na tym polu wykorzystywany – najprawdopodobniej dlatego, że w najbliższym otoczeniu Piłsudskiego był tym, do którego zadań należała przede wszystkim koordynacja działalności zwolenników Marszałka w wojsku” (P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 196, 204–205). Uczestniczył w życiu państwowym, towarzyskim, angażował się też społecznie, czemu zawdzięczał popularność. W 1930 r. objął kierownictwo Ligi Morskiej i Kolonialnej, prezesem jej Zarządu Głównego był do śmierci, która nastąpiła sześć lat później. Zob. więcej o roli Orlicza-Dreszera w Lidze: ibidem, s. 332–367. Por. T. Białas, Liga Morska i Kolonialna 1930–1939, Gdańsk 1983.

326. [326] M.M. Drozdowski, Sprawy i ludzie II Rzeczypospolitej. Szkice i polemiki, Kraków 1979, s. 135.

327. [327] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 90.

328. [328] P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 228–229.

329. [329] O zamachu majowym – w kontekście rozmaitych zagadnień – zob. więcej: Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, red. M. Sioma, Lublin 2007; Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, red. Z. Karpus, G. Radomski, W. Wojdyło, Toruń 2008.

330. [330] A. Skwarczyński, Rewolucja moralna, „Droga”, nr 5, maj 1926, s. 1–3.

331. [331] Nie z soli, ani z roli, „Gazeta Polska”, nr 218, 10 VIII 1930, s. 2.

332. [332] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 121.

333. [333] Ibidem, s. 26–27. Powołując się na Stanisława Cata-Mackiewicza, Kulesza uznał, że piłsudczykowska lewica nie wywierała wpływu na rządy w państwie. Por. S. Cat-Mackiewicz, Historia Polski od 11 listopada 1918 do 17 września 1939 roku, Londyn 1992. Przemysław Waingertner zwraca jednak uwagę, że działała jako „grupa nacisku”, a nawet wpływowa „mafia polityczna” – pośrednio oddziałując na realia polityczno-społeczne i gospodarcze (P. Waingertner, „Naprawa” 1926–1939. Z dziejów obozu pomajowego, Warszawa 1999, s. 255).

334. [334] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 620–622.

335. [335] Z tego założenia wynikały błędne nadzieje obliczone na to, że Piłsudski doprowadzi do utworzenia rządu „robotniczo-włościańskiego”, ponieważ tylko taki „będzie mógł ustabilizować w kraju spokój i przeprowadzić konieczne reformy dla uzdrowienia ekonomicznej i politycznej gospodarki w Polsce” („Gazeta Robotnicza”, nr 111, 18 V 1926, s. 1).

336. [336] Przykładem może być ogłoszony w trakcie przewrotu majowego strajk kolejowy: „Zarząd Główny Związku Zawodowego Kolejarzy proklamował na niektórych odcinkach strajk. Wojska próbujące pośpieszyć przeciwko Piłsudskiemu przewiezione nie będą” („Gazeta Robotnicza”, nr 109, 15 V 1926, s. 2).

337. [337] P. Waingertner, „Naprawa”…, s. 28.

338. [338] Idem, Koncepcje społeczno-polityczne i gospodarcze Związku Naprawy Rzeczypospolitej (1926–1928), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 1997, nr 60, s. 28.

339. [339] Ibidem, s. 26–27.

340. [340] J. Rakowski, Zagadnienie walki z partyjnictwem, „Przełom” 1927, nr 11, s. 2.

341. [341] P. Waingertner, „Naprawa”…, s. 47; idem, Koncepcje…, s. 29.

342. [342] Idem, Koncepcje…, s. 31; J. Pietrzak, Program polityczny Związku Naprawy Rzeczypospolitej, „Acta Erasmiana. Z badań nad prawem i administracją” 2014, t. 7, s. 342–345.

343. [343] P. Waingertner, Koncepcje…, s. 26.

344. [344] Idem, „Naprawa”…, s. 94.

345. [345] Ibidem, s. 95.

346. [346] „Po ukazaniu się kilku pierwszych numerów «Przełomu» piszący te słowa rozmawiał z Kazimierzem Świtalskim. Świtalski zaproponował pomoc finansową dla tygodnika. Gdy spotkał się z odmową, nie był w stanie ukryć swego niezadowolenia. Rozmowa ze Świtalskim wskazywała, że tzw. pułkownicy popierać będą w obozie Piłsudskiego tylko te elementy, które się im poddadzą. Inne będą zwalczać lub co najwyżej tolerować” (T. Katelbach, „Zet”, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1968, z. 13, s. 36). Zob. też J. Rakowski, Zetowcy i piłsudczycy, „ZH” 1981, z. 55, s. 61–62; P. Waingertner, „Naprawa”…, s. 94.

347. [347] P. Waingertner, „Naprawa”…, s. 95. Zob. biografię Grażyńskiego: W. Musialik, Michał Tadeusz Grażyński (1890–1965). Biografia polityczna, Opole 1989.

348. [348] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 225.

349. [349] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 27–28.

350. [350] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 690.

351. [351] Henryk Gruber (kierownik Wydziału Ubezpieczeń w Ministerstwie Skarbu w okresie zamachu majowego) stwierdza: „Nie skorzystałem z oczywistych dla mnie szans jako legionisty i kontynuowałem dotychczasową pracę w Ministerstwie Skarbu. Bawiło mnie, gdy patrzyłem na delfiny, podpływające pod zwycięski statek Piłsudskiego i szukające żeru. Z nich utworzyła się później tak zwana czwarta brygada” (H. Gruber, Wspomnienia i uwagi…, s. 187).

352. [352] Archiwum Akt Nowych (dalej AAN), Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem. Sekretariat Generalny i Klub Parlamentarny w Warszawie (dalej BBWR), 2, Okólniki Sekretariatu Generalnego BBWR oraz okólnik Prezesa BBWR 1932–1934, k. 55–56.

353. [353] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 210.

354. [354] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 92.

355. [355] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 273.

356. [356] Zob. więcej: M. Hübner, Stanisław Estreicher i jego autorska koncepcja walki z „partyjnictwem”, „Wiadomości Historyczne z Wiedzą o Społeczeństwie. Czasopismo dla nauczycieli” 2018, nr 5, s. 9–13.

357. [357] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 621.

358. [358] W.T. Kulesza, Koncepcje…, s. 92–93.

359. [359] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 559.

360. [360] Formacjami tymi były: Stronnictwo Prawicy Narodowej, Polska Organizacja Zachowawczej Pracy Państwowej i Chrześcijańskie Stronnictwo Rolnicze (C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 293).

361. [361] W.T. Kulesza, Koncepcje…, s. 93.

362. [362] O postaci Cata-Mackiewicza zob. więcej: J. Jaruzelski, Stanisław Cat-Mackiewicz 1896–1966. Wilno–Londyn–Warszawa, Warszawa 1994.

363. [363] Panie Marszałku!, „Słowo”, nr 113, 17 V 1926, s. 1.

364. [364] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 559.

365. [365] Rokosz, „Czas”, nr 110, 16 V 1926.

366. [366] Obłęd rokoszu, „Dziennik Poznański”, nr 110, 15 V 1926, s. 1.

367. [367] W. Władyka, Działalność polityczna…, s. 19; A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 559.

368. [368] Cat-Mackiewicz pisał: „Piłsudski konstytucję przestąpił. Ale właśnie dlatego jego obowiązkiem jest konstytucję naprawić, państwu polskiemu silną władzę zapewnić”. W zakończeniu stwierdził, że jego środowisko domaga się, „aby [Piłsudski] zmusił Sejm do uchwalenia nowej konstytucji rozszerzającej kompetencję władzy naczelnej” (Panie Marszałku!, „Słowo”, nr 113, 17 V 1926, s. 1).

369. [369] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 565.

370. [370] W.T. Kulesza, Koncepcje…, s. 97.

371. [371] Ibidem, s. 96.

372. [372] M. Niedziałkowski, Sprawdzian historji, „Robotnik”, nr 93, 6 IV 1929, s. 1.

373. [373] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 96; J. Durka, Janusz Radziwiłł 1880–1967. Biografia polityczna, Warszawa 2011, s. 153.

374. [374] W. Władyka, Działalność polityczna…, s. 163–165, 172–175.

375. [375] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 97–99.

376. [376] Kazimierz Świtalski był ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego od 26 VI 1928 do 13 IV 1929 r., a Janusz Jędrzejewicz od 12 VIII 1931 do 23 II 1934 r. Wymieniony jako drugi był krytykowany przez konserwatystów, zwłaszcza za tzw. reformę jędrzejewiczowską (ibidem, s. 98).

377. [377] W. Władyka, Działalność polityczna…, s. 208–209.

378. [378] W.T. Kulesza, Koncepcje…, s. 99.

379. [379] Ibidem, s. 104.

380. [380] Ibidem, s. 98.

381. [381] Ibidem, s. 69.

382. [382] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 313–317.

383. [383] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 67.

384. [384] Materjały odnoszące się do działalności Rządu w czasie od 15 maja 1926 do 31 grudnia 1927. Sprawozdania ministerstw, Wydawnictwa Komitetu Ekonomicznego Ministrów, Warszawa 1928. Zob. też Materjały odnoszące się do działalności rządu za rok 1928. Sprawozdania ministerstw, Warszawa 1929.

385. [385] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 69.

386. [386] Ibidem, s. 73.

387. [387] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 549–550.

388. [388] S. Car, Z zagadnień konstytucyjnych Polski. Istota i zakres władzy prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Państwowość polska w jej rozwoju historycznym, Warszawa 1924, s. 73–80.

389. [389] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 540.

390. [390] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 366.

391. [391] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 309.

392. [392] P. Waingertner, Naprawa…, s. 77; idem, Koncepcje…, s. 25.

393. [393] Dnia 11 II 1927 r. Bartel powiedział w Sejmie, że „w okresie przedmajowym posiadaliśmy zamiast ustroju demokratycznego swoistą formę oligarchji”. W dalszej części wypowiedzi dodał jednak, iż „odrzucamy [piłsudczycy] z całą stanowczością zarzut walki z parlamentaryzmem” (Exposé wicepremiera Bartla, „Gazeta Robotnicza”, nr 35, 13 II 1927).

394. [394] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 588–589.

395. [395] DzU 1926, nr 78, poz. 442, Ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. zmieniająca i uzupełniająca Konstytucję Rzeczypospolitej z dnia 17 marca 1921 r.

396. [396] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 198.

397. [397] DzU 1926, nr 78, poz. 442, Ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. zmieniająca i uzupełniająca Konstytucję Rzeczypospolitej z dnia 17 marca 1921 r.

398. [398] P. Duber, Działalność…, s. 47.

399. [399] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 386.

400. [400] Na temat poszczególnych ugrupowań partyjnych zob. więcej: J. Holzer, Mozaika polityczna II Rzeczypospolitej, Warszawa 1974. O orientacji piłsudczykowskiej i stosunku jej reprezentantów do ugrupowań opozycyjnych zob. więcej: A. Micewski, W cieniu marszałka Piłsudskiego. Szkice z dziejów myśli politycznej II Rzeczypospolitej, Warszawa 1969.

401. [401] DzU 1921, nr 44, poz. 267, Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

402. [402] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 363.

403. [403] Zdaniem Kuleszy określenie to wprowadził Andrzej Micewski (W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 31).

404. [404] Po śmierci Piłsudskiego wzrosła rola Kwiatkowskiego, ale polityk ten realizował – uzyskując dużą niezależność i znaczny wpływ na bieg wydarzeń w państwie – własną linię polityczną, opartą na etatyzmie. Bartel był zdania, że Kwiatkowski pod względem ideowym znajdował się bliżej prezydenta Mościckiego (S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 416).

405. [405] „Kurjer Poranny”, 25 V 1926; J. Piłsudski, Pisma zbiorowe…, t. 9, s. 18.

406. [406] W głosowaniu Zgromadzenia Narodowego Piłsudski uzyskał 292 głosy poparcia, a jego kontrkandydat – wojewoda poznański, Adolf Bniński (wystawiony przez narodową demokrację) 193 (W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 675–676).

407. [407] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 195.

408. [408] J. Piłsudski, Pisma zbiorowe…, t. 9, s. 34.

409. [409] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 338.

410. [410] Oprócz Ignacego Mościckiego na urząd Prezydenta RP kandydowali Zygmunt Marek (PPS) i ponownie Adolf Bniński. W pierwszym głosowaniu na Mościckiego zagłosowało 215 posłów i senatorów, na Bnińskiego 211, a na Marka 56. Potrzebne było więc drugie głosowanie, w którym Mościcki uzyskał 281, a Bniński 200 głosów. We wszystkich głosowaniach – także tym, w którym brał udział Piłsudski – od 56 do 64 głosów zostało uznanych za nieważne (W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 676).

411. [411] Ibidem, s. 678.

412. [412] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 196.

413. [413] Ibidem, s. 199.

414. [414] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 370.

415. [415] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 199.

416. [416] J. Halbersztadt, Józef Piłsudski i jego współpracownicy wobec problemu wyborów parlamentarnych w latach 1926–1928, „Dzieje Najnowsze” 1984, R. 16, s. 8–9; J. Kęsik, Referat Bronisława Pierackiego…, s. 318.

417. [417] J. Halbersztadt, Józef Piłsudski…, s. 7.

418. [418] Por. A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy. Dzieje Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, Wrocław 1986, s. 18–20.

419. [419] Relacja Bogusława Miedzińskiego [w:] Przewrót…, s. 120.

420. [420] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 320.

421. [421] H. Gruber, Wspomnienia i uwagi…, s. 187.

422. [422] Ibidem, s. 187–188.

423. [423] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 321.

424. [424] P. Stawecki, Następcy Komendanta. Wojsko a polityka wewnętrzna Drugiej Rzeczypospolitej w latach 1935–1939, Warszawa 1969, s. 114.

425. [425] Z. Witkowski, Kancelaria Cywilna Prezydenta Rzeczypospolitej 1922–1935, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1987, t. 39, z. 1, s. 109.

426. [426] Ibidem.

427. [427] W diariuszu Świtalski podał, że funkcję tę pełnił od 14 V 1926 r., a więc jeszcze w trakcie przewrotu. Jest to jednak wspomnienie z okresu po II wojnie światowej, w formie uzupełnienia do zapisek z lat 1919–1935 (K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 193). Paweł Duber zwraca uwagę, że Świtalski został dyrektorem DP MSW w IV stopniu służbowym 25 października 1926 r. Istnieją też inne przypuszczenia na temat możliwej daty objęcia urzędu, na które powołał się Duber. Świtalski po latach – przesłuchiwany przez funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego – miał twierdzić, że dyrektorem został na początku 1927 r., co wyklucza dostępny materiał źródłowy (P. Duber, Działalność…, s. 33). Możliwe więc, że faktycznie obowiązki dyrektora DP MSW sprawował już od maja 1926 r., a oficjalna nominacja nastąpiła kilka miesięcy później.

428. [428] Cyt. za: J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 66.

429. [429] Ibidem, s. 64–68. Zdaniem Kordiana Józefa Zamorskiego gen. Edward Śmigły-Rydz był przekonany, że w zabójstwie Ostoi-Zagórskiego wzięli udział Zygmunt Wenda (późniejszy pułkownik i szef sztabu Obozu Zjednoczenia Narodowego) oraz Józef Beck (K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 297). O zarzutach kierowanych pod adresem Becka w sprawie zaginięcia Ostoi-Zagórskiego zob. więcej M. Kornat, M. Wołos, Józef Beck..., s. 200–204.

430. [430] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 99.

431. [431] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 102.

432. [432] M. Kornat, M. Wołos, Józef Beck..., s. 201–202. Zob. też F.W. von Oertzen, Das ist Polen, München 1932, s. 123–124; H. Lieberman, Pamiętniki..., s. 219–220.

433. [433] DzU 1926, nr 79, poz. 445, Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 sierpnia 1926 r. o sprawowaniu dowództwa nad siłami zbrojnemi w czasie pokoju i o ustanowieniu Generalnego Inspektora sił zbrojnych. Zob. więcej P.K. Marszałek, Najwyższe władze..., s. 255–259.

434. [434] Inaczej było w przypadku gen. Gustawa Orlicza-Dreszera, który został generałem do prac przy Generalnym Inspektorze Sił Zbrojnych. W dalszym ciągu był też dowódcą 2. Dywizji Kawalerii. W 1930 r. został inspektorem armii (Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych, nr 1 z 28 stycznia 1931 r., s. 1). Sześć lat później został inspektorem obrony powietrznej państwa przy GISZ. Stanowisko to objął na początku lipca 1936 r. W tym samym miesiącu – 16 lipca – zginął w katastrofie lotniczej w okolicach Orłowa Morskiego (Orłowo to obecnie dzielnica Gdyni). Więcej o roli Orlicza-Dreszera w wojsku zob. P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)..., s. 234–284.

435. [435] Efekt tego spotkania stanowiło przyjęcie rezolucji o chęci podjęcia współpracy z rządem Piłsudskiego przez pomorskich ziemian (K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie..., s. 59–60). Zob. też S. Rudnicki, Walka sanacji o ziemiaństwo – rozmowy Sławka z ziemianami (wrzesień – grudzień 1927 r.) [w:] Historia XIX i XX wieku. Studia i szkice. Prace ofiarowane Henrykowi Jabłońskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Wrocław 1979, s. 192; P. Olstowski, Obóz pomajowy w województwie pomorskim w latach 1926–1939, Warszawa 2008, s. 73.

436. [436] „Czas”, nr 212, 17 IX 1927, s. 1. Remigiusz Grocholski był także obecny na późniejszym spotkaniu z pomorskimi ziemianami w Wałyczu (P. Olstowski, Obóz..., s. 73).

437. [437] S. Cat-Mackiewicz, Zjazd w Dzikowie, „Czas”, nr 216, 22 IX 1927, s. 1.

438. [438] Cyt. za: J.M. Nowakowski, Walery Sławek..., s. 73.

439. [439] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 555.

440. [440] P. Duber, Działalność…, s. 51.

441. [441] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 390.

442. [442] W. Władyka, Działalność polityczna…, s. 23.

443. [443] Rozmowa z ks. Z. Lubomirskim, „Bunt Młodych”, nr 11, 25 VI 1936, s. 3.

444. [444] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 323.

445. [445] W. Witos, Moje wspomnienia…, t. 3, s. 137.

446. [446] Było to zgodne ze wcześniejszym oświadczeniem Bartla, który powiedział: „Rząd mój powołany jest do zlikwidowania wytworzonej sytuacji. Da on bezpieczeństwo obywatelom, zapewni spokój i powrót do normalnej pracy. Oczywiście, trwać będzie do wyboru prezydenta Rzeczypospolitej przez Zgromadzenie Narodowe, co nastąpi w najbliższym czasie”. Cyt. za: S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 327.

447. [447] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 677.

448. [448] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 348–349.

449. [449] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 688.

450. [450] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 414.

451. [451] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 689.

452. [452] Z. Osiński, Janusz Jędrzejewicz…, s.94.

453. [453] Zob. G. Piątek, Sanator. Kariera Stefana Starzyńskiego, Warszawa 2016.

454. [454] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 75; Z. Osiński, Janusz Jędrzejewicz…, s. 94. Zdaniem Chojnowskiego Józewski pełnił funkcję szefa Gabinetu Prezesa Rady Ministrów już od września 1927 r. (A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 36).

455. [455] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 360–361.

456. [456] Ibidem, s. 362.

457. [457] Cyt. za: J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 75.

458. [458] Cyt. za: S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 363.

459. [459] Ibidem, s. 362.

460. [460] Cyt. za: J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 76.

461. [461] Ibidem, s. 77.

462. [462] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 36–37.

463. [463] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński…, s. 97.

464. [464] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 91–92.

465. [465] Republik Polen. Vom Ministerrat, „Posener Tageblatt”, nr 196, 28 VIII 1926, s. 2.

466. [466] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 404.

467. [467] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 22.

468. [468] Ibidem, s. 23.

469. [469] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 396. Pierwotnie w rządzie Bartla kierownikiem Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego był Józef Mikułowski-Pomorski. Dnia 7 VII 1926 r. zastąpił go minister Antoni Sujkowski. Spotkało się to z dezaprobatą Bartla. Zdaniem Rataja premier „wyznawał na ucho na prawo i na lewo, że mu tego durnia narzucono” (ibidem, s. 377). Zob. też S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 404–407.

470. [470] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 680. W ten sposób Koło Żydowskie zaprotestowało wobec zachowania przez Sujkowskiego numerus clausus jako zasady ograniczającej liczbę studentów przyjmowanych na wyższe uczelnie (S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 405).

471. [471] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 403.

472. [472] Ibidem, s. 403–404; W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 680.

473. [473] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 399–401.

474. [474] Ibidem, s. 404–406.

475. [475] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 200.

476. [476] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 410.

477. [477] Ibidem, s. 411–412.

478. [478] Ibidem, s. 338–339.

479. [479] Ibidem, s. 389.

480. [480] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 193.

481. [481] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 416.

482. [482] Dziennik Juliusza Zdanowskiego 18 V 1926 – 31 XII 1927, t. 6, oprac. J. Faryś, T. Sikorski, H. Walczak, A. Wątor, Szczecin 2015, s. 103.

483. [483] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 457–458.

484. [484] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 105–106.

485. [485] Sprawozdanie stenograficzne z 323 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 11 lutego 1927 r., ł. 97.

486. [486] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 460–461.

487. [487] Sprawozdanie stenograficzne z 323 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 11 lutego 1927 r., ł. 84.

488. [488] Cyt. za: A. Adamczyk, Bogusław Miedziński…, s. 106.

489. [489] Cyt. za: W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 683.

490. [490] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 24–25.

491. [491] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 210–211.

492. [492] Ibidem, s. 285.

493. [493] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 25.

494. [494] Cyt. za: ibidem, s. 27.

495. [495] Cyt. za: ibidem, s. 27–30.

496. [496] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 121.

497. [497] J. Halbersztadt, Józef Piłsudski…, s. 16.

498. [498] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 32.

499. [499] Najlepszy wynik w tych wyborach uzyskała narodowa demokracja – 47 mandatów (30 proc.) na 120 możliwych. PPS zdobyła 28 miejsc (18 proc. głosów), ugrupowania żydowskie 27 mandatów (10,1 proc.). Piłsudczykowska lista, na czele której stał Marian Zyndram-Kościałkowski, uzyskała 16 mandatów (20,2 proc.) (ibidem).

500. [500] Cyt. za: P. Duber, Działalność…, s. 55.

501. [501] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 33.

502. [502] P. Duber, Działalność…, s. 54.

503. [503] Rataj zapisał w notatce z 6 VIII 1926 r., czyli jeszcze z okresu poprzedzającego bezpośrednie przygotowania do wyborów parlamentarnych: „W czasie wakacji zaczęła się na komendę tzw. reorganizacja ministerstw, urzędów – robiona rzekomo z punku widzenia celowości usprawnienia administracji i oszczędności. W rzeczywistości chodziło o dobieranie «swoich ludzi». «Czystka» na wielką skalę!” (M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 389–399).

504. [504] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 35.

505. [505] AAN, BBWR, 32, „Listy rządowe” (Mężów Zaufania Rządu) – program organizacji wyborów i powołanie organizacji Mężów Zaufania Rządu, k. 2–5.

506. [506] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 272.

507. [507] J. Halbersztadt, Józef Piłsudski…, s. 14.

508. [508] Cyt. za: F.S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 124.

509. [509] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 112.

510. [510] Zob. Protokoły Konferencji Grup Konserwatywnych z udziałem przedstawicieli marszałka Piłsudskiego w Dzikowie w dniach 14–16 września 1927 r., oprac. K. Kersten [w:] Najnowsze dzieje Polski. Materiały i studia z okresu 1914–1939, t. 2, Warszawa 1959, s. 199–215.

511. [511] P. Duber, Działalność…, s. 56.

512. [512] B. Miedziński, Ze wspomnień o Walerym Sławku (z listu Bogusława Miedzińskiego do Władysława Pobóg-Malinowskiego, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1973, z. 23, s. 147–148.

513. [513] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 207.

514. [514] Ibidem, s. 207.

515. [515] Ibidem, s. 208.

516. [516] Ibidem, s. 208.

517. [517] Ibidem, s. 211. W grudniu 1927 r. Świtalski powiedział innym bliskim współpracownikom Piłsudskiego: „Marszałkowi nie zależy na tym, aby koniecznie posiadać zwartą większość w Sejmie, zależy natomiast, aby istniała gromadka 50–60 oddanych rządowi ludzi” (cyt. za: A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 27).

518. [518] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 111.

519. [519] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 37.

520. [520] J. Kęsik, Referat Bronisława Pierackiego…, s. 319.

521. [521] O Pierackim zob. więcej: M. Gawryszczak, Bronisław Wilhelm Pieracki (1895–1934). Biografia polityczna, Łódź 2014.

522. [522] B. Pieracki, Referat w sprawie województw jako jednostek regionalnych. Protokół z posiedzenia Gabinetu Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 października 1927 r. Dokument opublikował Jan Kęsik (J. Kęsik, Referat Bronisława Pierackiego…, s. 317–324), za którym cytuję poszczególne fragmenty.

523. [523] Na inne mankamenty „partyjnictwa” zwrócił uwagę Sławek podczas plenarnego posiedzenia sejmowego Klubu BBWR (14 XII 1928 r.): „Partie organizowały się zawsze według jakiegoś swego własnego programu, jakiegoś celu, celu, który był wspólny tylko dla pewnej ograniczonej ilości ludzi, to też mogły one, wciągnąć pod swój wpływ tylko część społeczeństwa, reszta zaś szła pod komendę innych partyj” (AAN, Prezydium Rady Ministrów w Warszawie, Rkt. 24, t. 7, k. 3).

524. [524] Ibidem.

525. [525] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 93.

526. [526] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 38.

527. [527] Ibidem, s. 41.

528. [528] Ibidem, s. 44.

529. [529] Ibidem, s. 43.

530. [530] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 48.

531. [531] Idem, Diariusz 1919–1935…, s. 225. Nie był to odosobniony przypadek, o czym świadczy notatka z 14 XI 1927 r. (sporządzona przez Sławka), w której znajduje się informacja o treści rozmowy z senatorem Janem Steckim. W jej trakcie Stecki zwrócił się z prośbą o instrukcje, jak szeroki ma być zakres usuwania przedstawicieli endecji z CTR (idem, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 50).

532. [532] Idem, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 55.

533. [533] Idem, Diariusz 1919–1935…, s. 216.

534. [534] Idem, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 47.

535. [535] Idem, Diariusz 1919–1935…, s. 237.

536. [536] Ibidem, s. 315.

537. [537] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 42–43.

538. [538] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 271. Zob. też biografię Raczkiewicza: M.M. Drozdowski, Władysław Raczkiewicz. Mecenas, wojewoda, ministra spraw wewnętrznych, marszałek Senatu RP, t. 1, Warszawa 2002.

539. [539] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 217.

540. [540] Ibidem, s. 231.

541. [541] Ibidem, s. 234.

542. [542] Ibidem, s. 295.

543. [543] Ibidem, s. 217–218.

544. [544] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 51.

545. [545] Idem, Diariusz 1919–1935…, s. 223.

546. [546] Ibidem, s. 227.

547. [547] Ibidem, s. 226.

548. [548] Ibidem, s. 245.

549. [549] Ibidem, s. 254.

550. [550] Ibidem, s. 260.

551. [551] Ibidem, s. 274.

552. [552] Ibidem, s. 304–306.

553. [553] Ibidem, s. 324.

554. [554] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 49.

555. [555] Słowa te Świtalski wypowiedział w referacie, który wygłosił na posiedzeniu Gabinetu Prezesa Rady Ministrów (8 XII 1927 r.), zob. P. Duber, Działalność…, s. 83.

556. [556] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 214.

557. [557] P. Duber, Działalność…, s. 64.

558. [558] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 219–220.

559. [559] Ibidem, s. 220–221.

560. [560] P. Duber, Działalność…, s. 65.

561. [561] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 222.

562. [562] Ibidem, s. 225.

563. [563] Ibidem, s. 225.

564. [564] Ibidem, s. 221.

565. [565] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 48–49.

566. [566] Ibidem, s. 49.

567. [567] Ibidem, s. 51.

568. [568] Ibidem, s. 51–52.

569. [569] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 244.

570. [570] Ibidem, s. 241.

571. [571] Ibidem.

572. [572] Ibidem, s. 251.

573. [573] „Zwróciłem uwagę Woźnickiemu, że w Polsce w jednym kraju na całej kuli ziemskiej wojsko dzięki marsz. Piłsudskiemu jest usposobione sympatycznie do Demokracji” (ibidem, s. 244).

574. [574] Ibidem, s. 246.

575. [575] Ibidem, s. 248.

576. [576] Ibidem, s. 249.

577. [577] Ibidem.

578. [578] Ibidem, s. 250.

579. [579] Ibidem, s. 256, 270.

580. [580] Ibidem, s. 250.

581. [581] Ibidem, s. 252.

582. [582] Ibidem, s. 257.

583. [583] H. Korczyk, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/eustachy-rudzinski [dostęp: 20 II 2017].

584. [584] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 317.

585. [585] Cyt. za: A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 109.

586. [586] W. Bieńkowski, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jedrzej-edward-moraczewski [dostęp: 4 III 2017].

587. [587] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 119–120.

588. [588] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 247.

589. [589] Ibidem, s. 252.

590. [590] Ibidem, s. 254.

591. [591] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 52–54.

592. [592] Ibidem, s. 56–57.

593. [593] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 254.

594. [594] Ibidem, s. 257.

595. [595] Ibidem, s. 315.

596. [596] Ibidem, s. 263.

597. [597] Ibidem, s. 252–253.

598. [598] Ibidem, s. 266.

599. [599] Ibidem, s. 271.

600. [600] Ibidem, s. 285.

601. [601] Ibidem, s. 221.

602. [602] Sytuacja i potrzeby Kresów Wschodnich. Mowa posła Tadeusza Hołówki w Sejmie, „Gazeta Polska”, nr 40, 10 II 1931, s. 4.

603. [603] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 214.

604. [604] Ibidem, s. 214–215.

605. [605] Ibidem, s. 248. Zob. też P. Samuś, Wicemarszałek Wasyl Mudryj (1893–1966). Ugody polsko-ukraińskiej orędownik daremny, Warszawa 2017, s. 184.

606. [606] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 55.

607. [607] Ibidem, s. 54–55.

608. [608] Ibidem, s. 46.

609. [609] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 268–269.

610. [610] Ibidem, s. 276–277.

611. [611] Cyt. za: J. Halbersztadt, Józef Piłsudski…, s. 23.

612. [612] A. Adamczyk, Generał dywizji Sławoj Felicjan Składkowski (1885–1962). Zarys biografii politycznej, Toruń 2002, s. 100.

613. [613] M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski…, s. 144.

614. [614] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 291.

615. [615] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 52.

616. [616] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 304.

617. [617] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 52.

618. [618] Ibidem, s. 52.

619. [619] Ibidem, s. 51–52.

620. [620] Stanisław Car – polska koncepcja autorytaryzmu, oprac. J.M. Majchrowski, Warszawa 1996.

621. [621] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 269–270.

622. [622] Ibidem, s. 270.

623. [623] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 53.

624. [624] Sprawy wyborcze. Parcelacja „jedynki”, „Słowo Polskie”, nr 52, 22 II 1928, s. 2.

625. [625] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 291.

626. [626] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 711.

627. [627] Cyt. za: „Polska Zachodnia” nr 20, 20 I 1928, s. 1; aneks nr 1 [w:] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 253–255.

628. [628] Nie dążyli do tego też inspirowani przez Piłsudskiego „pułkownicy”. Obrazują to słowa Walerego Sławka: „Jeżeli spojrzymy na istniejące zagadnienia w Polsce i jeżeli będziemy się ustosunkowywali do nich pod kątem widzenia programów agitacyjnych, to wszystkie one będą zawsze prowadzić nas w kierunkach rozbieżnych: Będzie to program lewej części społeczeństwa, będzie to program prawej części społeczeństwa, program stronnictw robotniczych, czy też stronnictw chłopskich, słowem, będą to kierunki rozbieżne […] Zagadnienia konkretne wymagają tego, aby się nad nimi konkretnie zastanowić i poszukać uzgodnienia podyktowanego wyższym interesem Państwa, wejrzenia w istotę rzeczy, szukania zbieżnej tendencji w załatwianiu spraw niekiedy bardzo różniących ludzi pod względem ich poglądów, czy też interesów. Blok Współpracy z Rządem jest organizacją, która tej drugiej metody chce się w życiu uchwycić. W tym kierunku chciałby iść w swej pracy, albowiem uznaje, że ponad interesami sprzecznemi w społeczeństwie, jak i niekiedy wewnątrz Bloku, jest interes wspólny, interes Państwa, jego siły i wewnętrznej moralnej i materjalnej wartości” (W. Sławek, Ideologja obozu Marszałka Piłsudskiego w świetle przemówień Prezesa BBWR Walerego Sławka, Warszawa 1930, s. 4–5).

629. [629] Cyt. za: A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 60.

630. [630] Ibidem, s. 60.

631. [631] P. Duber, Działalność…, s. 81.

632. [632] Zob. indeks nazwisk w: K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 832.

633. [633] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 293.

634. [634] Sprawy wyborcze. Rozłam w Bloku Bezpart. w Wilnie, „Słowo Polskie”, nr 34, 4 II 1928, s. 1.

635. [635] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 58.

636. [636] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 158–159; C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 297–298. Nieco odmienne dane podaje Chojnowski, co w praktyce nie ma większego znaczenia (A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 61–62).

637. [637] W 1930 r. decyzją Sądu Najwyższego uznano za nieważne mandaty 18 posłów, z czego 14 należało do BBWR (J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 107).

638. [638] Powierzenie tak odpowiedzialnych zadań, a wcześniej kierownictwa „Dwójki”, sprawia, że nie będzie błędem zakwalifikowanie Schaetzla do grupy „pułkowników”. Schaetzel był szefem „Dwójki” (od 1928 r. Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego) od października 1926 do 30 I 1929 r. (P. Stawecki, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/tadeusz-schaetzel [dostęp: 4 I 2020]). Istotne jest jednak, że mimo przyjacielskich relacji ze Sławkiem – po II wojnie światowej wydał jego biografię – nie zaliczał się do trzonu „pułkowników”. Zob. T. Schaetzel, Pułkownik Walery Sławek, Jerozolima 1947.

639. [639] Z. Landau, J. Tomaszewski, Zarys historii gospodarczej Polski, Warszawa 1971, s. 149–150.

640. [640] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 693.

641. [641] Wybory parlamentarne z 1928 r. osłabiły prawicę. Związek Ludowo-Narodowy uzyskał jedynie 38 mandatów, czyli niecałe 40 proc. dotychczasowej ich liczby. Na Polski Blok Katolicki (PSL „Piast”, PSChD) głosowało 6 proc. Zadowolona z wyników mogła być lewica parlamentarna, ponieważ na PPS, PSL „Wyzwolenie” i Stronnictwo Chłopskiego padło łącznie ok. 30 proc. głosów. Mniejszości narodowe uzyskały łącznie 86, a komuniści 7 mandatów. W wyborach do Senatu na drugim miejscu – po BBWR – znalazły się mniejszości narodowe (łącznie 24 mandaty), a następnie lewica (20), centrum (12) i ZLN (9), zob. C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 297–299.

642. [642] Cyt. za: F.S. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 124.

3. Rządy „pułkowników” w latach 1929–1935

1. [1] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 339.

2. [2] Prystor w dalszym ciągu mieszkał w Belwederze. Otrzymał awans na podpułkownika (z dniem 27 IV 1927 r.). Z inicjatywy Komendanta został pierwszym oficerem do zleceń i szefem Gabinetu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. W praktyce dalej utrzymywał wpływ na politykę w Wojsku Polskim, a wszystkie najważniejsze decyzje dotyczące armii nie mogły być podjęte bez jego akceptacji. Efektem zabiegów Prystora było utworzenie w Belwederze Samodzielnego Referatu Personalnego, który został podporządkowany bezpośrednio generalnemu inspektorowi (J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 68–69).

3. [3] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 354.

4. [4] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 301.

5. [5] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 340–341.

6. [6] Ibidem, s. 343–344.

7. [7] Ibidem, s. 337.

8. [8] Ibidem, s. 339.

9. [9] Ibidem, s. 340.

10. [10] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 760.

11. [11] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 345–346.

12. [12] Ibidem, s. 347.

13. [13] Ibidem.

14. [14] Ibidem, s. 347–348.

15. [15] Ibidem, s. 337.

16. [16] Ibidem, s. 349.

17. [17] Ibidem.

18. [18] Ibidem, s. 350; W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 303.

19. [19] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 299.

20. [20] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 303.

21. [21] Ibidem, s. 304.

22. [22] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 209.

23. [23] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 304.

24. [24] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 351.

25. [25] Ibidem, s. 351.

26. [26] P. Duber, Działalność…, s. 104–105.

27. [27] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 767.

28. [28] Ibidem, s. 768.

29. [29] Ibidem, s. 769.

30. [30] Cyt. za: ibidem, s. 770.

31. [31] Ibidem.

32. [32] P. Duber, Działalność…, s. 105.

33. [33] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 305.

34. [34] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 771.

35. [35] Archiwum Akt Nowych (dalej AAN), Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem. Sekretariat Generalny i Klub Parlamentarny w Warszawie (dalej BBWR), 1, Organizacja i zakres działania BBWR. Instrukcja, „Zasady organizacji”, regulamin, k. 2.

36. [36] W.T. Kulesza, Koncepcje…, s. 28–29.

37. [37] Ibidem, s. 18, 21, 27.

38. [38] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 771.

39. [39] Ibidem, s. 772.

40. [40] Ibidem.

41. [41] Ibidem, s. 773.

42. [42] Cyt. za: J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 101.

43. [43] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 353.

44. [44] Ibidem, s. 352.

45. [45] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 783.

46. [46] S.F. Składkowski, Strzępy…, s. 86.

47. [47] Ibidem, s. 87.

48. [48] Ibidem, s. 87–88.

49. [49] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 535.

50. [50] Zob. S.F. Składkowski, Strzępy…, s. 89.

51. [51] Ibidem, s. 87.

52. [52] J. Piłsudski, Pisma zbiorowe, t. 9, oprac. K. Świtalski, Warszawa 1937, s. 111.

53. [53] Ibidem, s. 112.

54. [54] A. Czubiński, Centrolew…, s. 115. Podobną opinię wyraził Marek Sioma – rząd Bartla miał uwidocznić, że nie istnieje możliwość dialogu z Sejmem, a ratunek mogą przynieść wyłącznie pozaparlamentarne rządy Piłsudskiego bądź grupy „pułkowników” (M. Sioma, Polityczne i zdrowotne aspekty pobytu Marszałka Józefa Piłsudskiego na Maderze [w:] Żar niepodległości. Międzynarodowe aspekty życia i działalności Józefa Piłsudskiego, red. L. Maliszewski, Lublin 2004, s. 208).

55. [55] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 536.

56. [56] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 355–356.

57. [57] Ibidem, s. 354.

58. [58] Ibidem, s. 353.

59. [59] Ibidem.

60. [60] Ibidem, s. 354.

61. [61] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński…, s. 127.

62. [62] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 354.

63. [63] Ibidem, s. 392.

64. [64] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 318–319.

65. [65] Nieco zmodyfikowaną wersję wypowiedzi Piłsudskiego przedstawił Wacław Jędrzejewicz, komentując treść pamiętnika swego brata, Janusza. Wacław Jędrzejewicz wspomniał, że Komendant w żartobliwym tonie stwierdził: „Będziecie tam robić politykę zagraniczną po cywilnemu. Tylko ja jeden w Polsce prowadzę politykę w mundurze” (J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 118).

66. [66] A. Czubiński, Centrolew…, s. 115.

67. [67] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 354.

68. [68] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 588–589.

69. [69] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 779.

70. [70] A. Pragier, Czas przeszły dokonany, Londyn 1966, s. 352.

71. [71] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 357–358.

72. [72] Ibidem, s. 360.

73. [73] Ibidem, s. 370; P. Duber, Działalność…, s. 113. Świtalski forsował koncepcję tzw. wychowania państwowego. Wychowanie to polegało na nieprowadzeniu działalności polonizacyjnej, ale przekazywaniu mniejszościom uczuć patriotyzmu wobec państwa (P. Duber, Działalność…, s. 115).

74. [74] Ibidem, s. 146.

75. [75] Zob. więcej: J. Żarnowski, Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej: 1918–1939, Warszawa 1973.

76. [76] P. Duber, Działalność…, s. 148–149.

77. [77] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 361.

78. [78] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 536.

79. [79] P. Duber, Działalność…, s. 111.

80. [80] Ibidem, s. 112.

81. [81] Ibidem.

82. [82] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 98.

83. [83] P. Duber, Działalność…, s. 112.

84. [84] Ibidem, s. 108.

85. [85] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 107.

86. [86] „Robotnik”, nr 324, 16 XI 1928, s. 1.

87. [87] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 107.

88. [88] K. Czapiński, Wielka gra, „Robotnik”, nr 324, 16 XI 1928, s. 1.

89. [89] W walce o demokrację. Wczorajsze posiedzenie Komisji Budżetowej Sejmu. Mowa tow. Kazimierza Czapińskiego i odpowiedź p. premjera Bartla, „Robotnik”, nr 343, 5 XII 1928, s. 1.

90. [90] Ibidem.

91. [91] Ibidem.

92. [92] Legenda o „pułkownikach”, „Gazeta Polska”, nr 94, 5 IV 1930, s. 1.

93. [93] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 354.

94. [94] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 760.

95. [95] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 361–362.

96. [96] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 642.

97. [97] S. Rudnicki, Nieznany dokument w sprawie Sylwestra Wojewódzkiego, „Przegląd Historyczny” 1976, t. 61, nr 1, s. 71–72.

98. [98] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 464–465.

99. [99] Ibidem, s. 465.

100. [100] Poseł Wojewódzki w roli nowego Azefa, „Głos Prawdy”, nr 27, 28 I 1927, s. 1.

101. [101] Działania wobec Wojewódzkiego nie zakończyły się pomyślnie dla strony rządowej. Okazało się, że raporty, którym przypisywano autorstwo Wojewódzkiego, zostały napisane przez Stanisława Swianiewicza – asystenta na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Swianiewicz stwierdził przed Sądem Marszałkowskim: „p. Wojewódzki powiedział mi, że Oddział II potrzebuje fachowych informacji o sprawach mniejszościowych na kresach, zgodziłem się dostarczać referatów w tej sprawie; ponieważ nie chciałem figurować jawnie jako współpracownik Oddziału II, p. Wojewódzki pośredniczył w dostarczaniu moich raportów i odbieraniu pieniędzy…” (M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 466). W rezultacie Sąd Marszałkowski nie potwierdził winy Wojewódzkiego. Cała sprawa w niekorzystnym świetle sytuowała rząd i PSL „Wyzwolenie”, które – jak wykazano – w pierwszym okresie niepodległości było wspierane materialnie przez „Dwójkę” (S. Rudnicki, Nieznany dokument…, s. 79–80).

102. [102] P. Duber, Działalność…, s. 175.

103. [103] Termin ten wywodzi się z okresu istnienia Legionów Polskich. Od 1916 r. Radą Pułkowników nazywano legionową starszyznę (wyższych oficerów frontowych, dowódców pułków i batalionów), będącą w opozycji do austriackiej Naczelnej Komendy (M. Klimecki, Legiony Polskie 1914–1918…, s. 102). Mimo że Rada Pułkowników reprezentowała ideę niepodległościową, to jednak nie stanowiła płaszczyzny piłsudczykowskich wpływów, a w konsekwencji nie może być określana mianem zarzewia przyszłej grupy „pułkowników”. Współpracowała z piłsudczykami jedynie na pewnych odcinkach (ibidem, s. 104).

104. [104] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 589.

105. [105] A. Pragier, Czas przeszły dokonany…, s. 356.

106. [106] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 590.

107. [107] Ibidem.

108. [108] A. Czubiński, Centrolew…, s. 66; W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 33.

109. [109] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 362.

110. [110] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 583. Więcej o zabójstwie Koryzmy zob. W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 321–322.

111. [111] Zob. Sprawozdanie stenograficzne z 40 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 stycznia 1929 roku, ł. 7–37.

112. [112] AAN, BBWR, 11, Korespondencja w sprawach politycznych z prezesem BBWR. Listy Walerego Sławka i do Walerego Sławka min. K. Bartla. Wycinki prasowe, k. 88.

113. [113] Ibidem, k. 92–94.

114. [114] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 99–100.

115. [115] „Jedynka” i Partia Pracy, „Robotnik”, nr 131, 11 V 1928, s. 1.

116. [116] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 99–100.

117. [117] Ibidem, s. 102–103.

118. [118] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 301.

119. [119] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 324–325.

120. [120] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 255.

121. [121] W rzeczywistości Świtalski z własnych środków dokonał spłaty ponadprogramowych wydatków, które poczynił na cele reprezentacyjne z funduszu przeznaczonego na oświatę (P. Duber, Działalność…, s. 132–133).

122. [122] Osobliwy fundusz dyspozycyjny min. Miedzińskiego, „Gazeta Warszawska”, 14 IX 1928, s. 1.

123. [123] Więcej zob. w A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 131.

124. [124] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 581.

125. [125] Ibidem, s. 581–582.

126. [126] Z. Kaczmarek, Marszałkowie Senatu II Rzeczypospolitej, Warszawa 1992, s. 230; P. Duber, Działalność…, s. 186.

127. [127] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 146; J. Molenda, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/boguslaw-miedzinski [dostęp: 31 V 2017].

128. [128] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 326.

129. [129] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 374.

130. [130] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 301–302.

131. [131] J. Piłsudski, Pisma wybrane…, s. 143–144. Piłsudski powiedział „Głosowi Prawdy”: „Do tego doprowadziło to gwałtowne staranie o bezkarność za wszelką zbrodnię, do tego prowadziło czynienie z sejmu związku zawodowego ludzi chorych na fajdanitis poslinis. I trzeba nie mieć wstydu, zatracić go zupełnie, żeby w tym fajdanitisie poslinim widzieć główny «prestige» sejmu” (ibidem, s. 149; „Głos Prawdy”, 7 IV 1929).

132. [132] Komunikaty Informacyjne Komisariatu Rządu na m. st. Warszawę, t. 3, z. 2 (3 kwietnia 1929 – 28 czerwca 1929), red. I. Marczak, Warszawa 1994, s. 424.

133. [133] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 327.

134. [134] W. Staniewicz, Deflacja polska w latach 1929–1936, Łódź 2003, s. 83; P. Duber, Działalność…, s. 185.

135. [135] Komunikaty Informacyjne Komisariatu Rządu na m. st. Warszawę, t. 3, z. 1 (2 stycznia 1929 – 28 marca 1929), red. I. Marczak, Warszawa 1993, s. 115.

136. [136] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 423.

137. [137] Ibidem, s. 436.

138. [138] Ibidem, s. 426.

139. [139] Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego, t. 3, red. H. Janowska, C. Madajczyk, Wrocław 1974, s. 152.

140. [140] Za kulisami Rządu, „Robotnik”, nr 74, 16 III 1929, s. 3.

141. [141] Zmiana rządu czy zmiany w rządzie?, „Robotnik”, nr 90, 3 IV 1929, s. 1

142. [142] Przesilenie ministerialne, „Robotnik”, nr 91, 4 IV 1929, s. 1.

143. [143] I. Mościcki, Autobiografia, Warszawa 1993, s. 216.

144. [144] P. Duber, Działalność…, s. 180.

145. [145] BBS to skrót od Bezpartyjny Blok Socjalistyczny. Takie określenie socjaliści przypisywali PPS-dawnej Frakcji Rewolucyjnej, która została utworzona w październiku 1928 r. w rezultacie rozłamu w Polskiej Partii Socjalistycznej. W szeregach PPS-dawnej Frakcji Rewolucyjnej gromadzili się zwolennicy współpracy z sanatorami. Z tego powodu w kręgu antysanacyjnej opozycji zyskała ironiczne miano BBS, które miało wywoływać skojarzenia z BBWR (K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 379).

146. [146] Na łamach narodowo-demokratycznej „Gazety Warszawskiej” 5 IV 1929 r. pisano: „Zamiast walki stronnictw, programów i koncepcji publicznych, jesteśmy świadkami jakichś tarć, sporów, walk, prądów i kierunków w łonie panującego systemu. Aż nadto jest widoczne, że ścierają się tutaj dwie koncepcje […]: grupy gospodarczej i grupy pułkownikowskiej” (Przewlekłe przesilenie rządowe, „Gazeta Warszawska”, nr 94A, 5 IV 1929, s. 1). W późniejszym o pięć dni numerze stwierdzono: „Nazwisko p. Świtalskiego niejednokrotnie już było wspominane w kombinacjach «pułkownikowskich». Novum przy tych kombinacjach była okoliczność, że o ile dawniej wymieniano p. Świtalskiego jako wicepremiera w rządzie marsz. Piłsudskiego, o tyle wczoraj mówiono o p. Świtalskim już jako o premierze” (33-ci dzień bez rozstrzygnięcia, „Gazeta Warszawska”, nr 100, 10 IV 1929, s. 1). Zob. więcej w: P. Duber, Działalność…, s. 181–182.

147. [147] Dziennik Juliusza Zdanowskiego 28 I 1928 – 5 VIII 1935, t. 7, oprac. J. Faryś, T. Sikorski, H. Walczak, A. Wątor, Szczecin 2015, s. 42.

148. [148] Zob. więcej ibidem, s. 182–183. Znamienne jest, że prasa piłsudczykowska – w przeciwieństwie do opozycyjnej – nie stosowała terminu grupa „pułkowników”, który miał negatywną konotację.

149. [149] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 111.

150. [150] Zob. A. Próchnik [Henryk Swoboda], Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej (1918–1933). Zarys dziejów politycznych, Warszawa 1933, s. 277–293.

151. [151] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 85.

152. [152] P. Duber, Działalność…, s. 245.

153. [153] P.P., „Gazeta Warszawska”, nr 109, 19 IV 1929, s. 3; ibidem, s. 190.

154. [154] Ibidem, s. 191.

155. [155] Komunikaty Informacyjne…, t. 3, z. 2, s. 475.

156. [156] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 390.

157. [157] Komunikaty Informacyjne…, t. 3., z. 2, s. 426.

158. [158] A. Skwarczyński, Przed nową mobilizacją moralną, „Droga” 1929, nr 7–8, s. 626–627.

159. [159] Ibidem, s. 627.

160. [160] Ibidem.

161. [161] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 367.

162. [162] Ibidem, s. 368.

163. [163] Ibidem, s. 369.

164. [164] Ibidem.

165. [165] Ibidem, s. 372.

166. [166] Z. Landau, Zapomniani ministrowie skarbu Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2005, s. 173; P. Duber, Działalność…, s. 184.

167. [167] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 372.

168. [168] Ibidem, s. 372–373.

169. [169] Ibidem, s. 373–374.

170. [170] Ibidem, s. 375.

171. [171] J. Rakowski, Wspomnienia. Biuro Prasowe Prezydium Rady Ministrów (1930–1935), Niepodległość” (Nowy Jork–Londyn) 1983, t. 16, s. 184. Ówcześnie Kwiatkowskiego – popieranego przez Mościckiego – nie chciał ani Piłsudski, ani „pułkownicy”. Prezydent zaproponował Świtalskiemu, żeby Kwiatkowski objął funkcję przewodniczącego Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów. Świtalski nie chciał jednak cedować własnych uprawnień na rzecz Kwiatkowskiego. Obawiał się, że w rezultacie wytworzyłby się „duumwirat, w którym jeden rozstrzyga sprawy ekonomiczne, a do drugiego należy reszta zagadnień” (K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 385–386).

172. [172] I. Mościcki, Autobiografia…, s. 216.

173. [173] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 388.

174. [174] Ibidem, s. 430.

175. [175] Ibidem, s. 376.

176. [176] S. Cat-Mackiewicz, Rząd zdecydowany, „Słowo”, nr 86, 14 IV 1929, s. 1.

177. [177] Świtalski w ramach powojennej retrospekcji zapisał: „Z żalem musiałem pojechać do Miedzińskiego i uprzedzić go, że nie mogę zatrzymać go na dotychczasowym jego stanowisku ministra poczt, dopóki sprawa podniesiona przez Naczelną Izbę Kontroli na temat nieprawidłowego wydatkowania pewnych funduszów tegoż ministerstwa nie zostanie wyjaśniona, a tym samym rozdmuchana kampania przeciw jego osobie ze strony partii opozycyjnych będzie musiała ucichnąć. Byłem zły, że cała ta sprawa została wywleczona i że w ten sposób musiałem zrezygnować zarówno z jego inteligentnej współpracy w łonie gabinetu, jak i z jego pomocy w odparowywaniu zarzutów przeciwko rządowi na forum sejmowym, w czym był istotnym majstrem. Przed wizytą u Miedzińskiego omówiłem sprawę z Piłsudskim, który uznał moje stanowisko za słuszne” (K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 373).

178. [178] Ibidem, s. 415.

179. [179] Ibidem, s. 377.

180. [180] P. Duber, Działalność…, s. 245. Zob. więcej: J. Kochanowski, Zapomniany prezydent. Życie i działalność Ignacego Boernera (1875–1933), Warszawa 1993.

181. [181] Boerner zmarł 12 IV 1933 r. Kolejnego dnia Piłsudski zaprosił do siedziby w Belwederze gen. Kazimierza Fabrycego, ppłk. Adama Ludwika Korwin-Sokołowskiego oraz ppłk. Emila Kalińskiego. Zaproszonym powiedział, że Boerner był „jednym z naszych najserdeczniejszych przyjaciół. Gdy myślę o tym, płakać się chce, tak ciężka jest ta strata, cięższą tym więcej, że trzeba ją wytrzymać” (A.L. Korwin-Sokołowski, U boku Marszałka…, s. 192). Ks. prof. Bronisław Żongołłowicz tak charakteryzował Boernera: „Wielki temperament, ekspansywny, energiczny, wesoły, rozumny, prawy. Bardzośmy się lubili” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 482–483).

182. [182] Komunikaty Informacyjne…, t. 3, z. 2, s. 476.

183. [183] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 377.

184. [184] Ibidem, s. 377.

185. [185] Ibidem, s. 380.

186. [186] Komunikaty Informacyjne…, t. 3, z. 2, s. 476.

187. [187] A. Próchnik, Pierwsze piętnastolecie…, s. 279.

188. [188] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 621; J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 85–87.

189. [189] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 380; Komunikaty Informacyjne…, t. 3, z. 2, s. 475.

190. [190] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 380.

191. [191] M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski…, s. 179.

192. [192] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 112.

193. [193] Ibidem.

194. [194] Ibidem, s. 113.

195. [195] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 380–381.

196. [196] Ibidem, s. 449.

197. [197] Ibidem, s. 445.

198. [198] Ibidem, s. 446.

199. [199] Ibidem, s. 392–393.

200. [200] Ibidem, s. 470–471.

201. [201] J. Pietrzak W Legionach, Polskiej Organizacji Wojskowej i Wojsku Polskim. Żołnierskie drogi Józefa Becka (1914–1930) [w:] Płk Józef Beck (1894–1944). Żołnierz, dyplomata i polityk, red. S.M. Nowinowski, Łódź–Warszawa 2017, s. 44.

202. [202] Michał Łubieński – w latach 1935–1939 szef gabinetu Józefa Becka w Ministerstwie Spraw Zagranicznych – wspominał jako anegdotę (trudno zweryfikować, czy prawdziwą), że Piłsudski już niedługo po wojnie polsko-bolszewickiej powiedział, że Beck będzie w przyszłości „jego” ministrem spraw zagranicznych (M. Łubieński, Refleksje i reminiscencje, oprac. M. Kornat, Warszawa 2012, s. 102–103).

203. [203] B. Poboży, Obóz piłsudczykowsko-sanacyjny [w:] Polskie partie i ruchy społeczno-polityczne pierwszej połowy XX wieku, red. K. Przybysz, Warszawa 2010, s. 73.

204. [204] K.J. Zamorski, Dzienniki…, s. 267.

205. [205] S. Pilarski, Minister Józef Beck w opinii współczesnych mu polskich dyplomatów, polityków i publicystów [w:] Płk Józef Beck…, s. 378.

206. [206] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 395.

207. [207] Ibidem, s. 397.

208. [208] Ibidem, s. 400.

209. [209] Ibidem, s. 401.

210. [210] Ibidem, s. 445–446.

211. [211] Ibidem, s. 452.

212. [212] Tekst Wspomnienia o prof. Ignacym Mościckim Prezydencie Rzeczypospolitej z lipca–sierpnia 1929 r. publikowany [w:] W. Świętosławski, Notatki, wspomnienia, komentarze, Warszawa 2000, s. 116–118.

213. [213] Cyt. za: J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 109.

214. [214] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 476.

215. [215] Komunikaty Informacyjne Komisariatu Rządu na m.st. Warszawę, t. 4, z. 1 (3 lipca 1929 – 30 września 1929), red. I. Marczak, Warszawa 1996, s. 134.

216. [216] Ibidem, s. 135.

217. [217] Niespodziewane posunięcie rządu, „Gazeta Warszawska”, nr 156B, 6 IX 1929, s. 1; P. Duber, Działalność…, s. 204.

218. [218] Walka o władzę w Warszawie, „Gazeta Warszawska”, nr 258, 8 IX 1929, s. 3; P. Duber, Działalność…, s. 204.

219. [219] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 85–88.

220. [220] Zaliczenie Orlicza-Dreszera do otoczenia Śmigłego-Rydza stanowiło nadużycie. Można to tłumaczyć dostrzeżeniem przez Zawadzkiego, że Orlicz-Dreszer był indywidualistą, który – mimo iż może być zaliczany do grupy „pułkowników” – zachował niezależność i krytycyzm wobec rzeczywistości politycznej. Również część innych ocen Zawadzkiego – wyrażonych w tej samej rozmowie z Żongołłowiczem – była nieprecyzyjna. Przykładem: „Bron[isław] Pieracki nie posiada oparcia w kołach legionowych, zdaje się, nie należy do żadnej grupy”, „Beck, Starzyński nie stanowią grupy, zbyt silne, jak i Matuszewski, indywidualności” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 299). Józef Beck był ówcześnie jedną z najważniejszych postaci identyfikowanych z grupą „pułkowników”. Również znaczenie Bronisława Pierackiego w tej grupy szybko wzrastało. Inna była sytuacja Stefana Starzyńskiego i Ignacego Matuszewskiego. Starzyński nie zaliczał się do elity władzy, a Matuszewski – w konsekwencji utraty zaufania Józefa Piłsudskiego – znalazł się na „bocznym torze”.

221. [221] K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 232.

222. [222] P. Duber, Działalność…, s. 188–189. Całą instrukcję prasową oraz relację Kazimierza Wyszyńskiego opublikował Paweł Duber, Nieznane dokumenty dotyczące powstania gabinetu Kazimierza Świtalskiego (tzw. pierwszego rządu „pułkowników”) 14 IV 1929 r., „Dzieje Najnowsze” 2009, R. 41, nr 4, s. 109–114.

223. [223] P. Duber, Nieznane…, s. 113.

224. [224] Ibidem.

225. [225] M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927…, s. 416.

226. [226] A. Skwarczyński, Przed nową mobilizacją moralną, „Droga” 1929, nr 7–8, s. 625.

227. [227] P. Duber, Działalność…, s. 191.

228. [228] Komunikaty Informacyjne…, t. 3, z. 2, s. 693.

229. [229] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 79.

230. [230] A. Skwarczyński, Przed nową mobilizacją moralną, „Droga” 1929, nr 7–8, s. 626.

231. [231] Zob. S.P. Stęborowski, Geneza Centrolewu 1928–1929, Warszawa 1963.

232. [232] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 495.

233. [233] P. Duber, Działalność…, s. 222.

234. [234] A.L. Korwin-Sokołowski, U boku Marszałka…, s. 149–150.

235. [235] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 453.

236. [236] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 303.

237. [237] Centrolew był tworzony przez ugrupowania lewicowe i centrowe. Brakowało narodowo-demokratycznej prawicy, w której łonie w tym okresie występowały wewnętrzne tarcia. W kręgu endecji akceptowano dążenia piłsudczyków do wzmocnienia władzy wykonawczej. Być może były to przyczyny, które zdecydowały o powstaniu wrogiej obozowi sanacji koalicji – bez udziału narodowej demokracji. Nie zmienia tego to, że na dzień przed utworzeniem rządu Świtalskiego (13 IV) jeden z polityków endecji, Roman Rybarski, wezwał na spotkaniu przedstawicieli Stronnictwa Chłopskiego, PSL „Wyzwolenie”, Polskiej Partii Socjalistycznej, Chrześcijańskiej Demokracji i Stronnictwa Narodowego „do wspólnej akcji zwalczania taktyki «grupy pułkowników»” (Komunikaty Informacyjne…, t. 3, z. 2, s. 461). Znamienne jest spotkanie z Romanem Dmowskim jednego z „wybitniejszych pułkowników” (odbyte z inicjatywy „pułkownika”), o którym poinformował w notatce z 1 VIII 1929 r. Juliusz Zdanowski (Dziennik Juliusza Zdanowskiego…, t. 7, s. 45). Nie wiadomo o kogo chodziło, ale na pewno nie o Sławka i Świtalskiego (P. Duber, Działalność…, s. 213).

238. [238] P. Duber, Działalność…, s. 215–216. Autor ten zwraca uwagę, że Miedziński – w przeciwieństwie do Świtalskiego, Prystora i Sławka – nie był zwolennikiem przyspieszonej rozgrywki z opozycją. Oznaczałoby to istnienie zasadniczej rozbieżności w trzonie grupy „pułkowników”. Duber wskazuje jednak, że stanowisko Miedzińskiego – zaprezentowane w październiku 1929 r. na spotkaniu z posłami i senatorami BBWR – miało taktyczny charakter. Celem było rozładowanie nastrojów niezadowolenia. Ze względu na specyfikę niejawnych działań „pułkowników” tezy tej nie można wykluczyć.

239. [239] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 105.

240. [240] Ibidem, s. 106.

241. [241] Ibidem.

242. [242] Ibidem, s. 107–108.

243. [243] Ibidem, s. 108.

244. [244] Ibidem, s. 114.

245. [245] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 614.

246. [246] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 106.

247. [247] Ibidem.

248. [248] Ibidem, s. 114–117.

249. [249] Ibidem, s. 119–125.

250. [250] Ibidem, s. 115–117.

251. [251] Ibidem, s. 124–125.

252. [252] Ibidem, s. 125.

253. [253] Ibidem, s. 125–126.

254. [254] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 521. Przekonanie o „mafijnym” charakterze działań wielu piłsudczyków – przypisywane przede wszystkim grupie „pułkowników” – było jednak zjawiskiem powszechnym. W zapisce w dzienniku Kordiana Józefa Zamorskiego z 19 IX 1930 r. znajduje się relacja rozmowy autora, odbytej z ppłk. Bolesławem Borkowskim (szefem wydziału w Oddziale I Sztabu Głównego). Zamorski zapisał: „Borkowski opowiadał mi cały szereg kawałów o mafii wielkiej i małej – a więc do wielkiej należy [Bronisław] Pieracki, [Józef] Beck, [Tadeusz] Schaetzel, do małej [Franciszek] Sobolta, [Władysław] Ryszanek, [Władysław] Rusin” (K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 35). Pieracki, Beck oraz Schaetzel, a więc „wielka mafia”, byli identyfikowani z grupą „pułkowników”.

255. [255] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 521.

256. [256] Ibidem, s. 521–522.

257. [257] P. Duber, Działalność…, s. 247.

258. [258] Odmienny pogląd przedstawił Paweł Duber, który uważa, że Piłsudski chciał, by premierem został Sławek, ale to Bartel niespodziewanie przyjął jego propozycję tworzenia nowego gabinetu. Jeżeli rzeczywiście – tak jak uważa Duber – Piłsudski zakładał, że Bartel nie zgodzi się na objęcie stanowiska prezesa Rady Ministrów, to nie oznacza jednak, że myślał o Sławku jako najlepszym kandydacie na premiera w ówczesnych realiach. Przeciwnie, może to świadczyć o tym, że Piłsudski wolał, by nowym premierem został Bartel, ale będąc przekonanym, iż ten nie przyjmie propozycji, opowiedział się w rozmowie z prezydentem za Sławkiem. Por. P. Duber, Działalność…, s. 241.

259. [259] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 126.

260. [260] Ibidem oraz idem, Diariusz 1919–1935…, s. 522.

261. [261] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 523.

262. [262] Idem, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 128.

263. [263] Ibidem.

264. [264] Ibidem, s. 129.

265. [265] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 619.

266. [266] M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski…, s. 176–177.

267. [267] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 80.

268. [268] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 128. Nie ma więc racji autor biografii Prystora Jacek Piotrowski, którego zdaniem Prystor wszedł do rządu Bartla w wyniku życzenia Piłsudskiego (J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 90). Por. S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 167; B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 181.

269. [269] M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski…, s. 179.

270. [270] Ibidem, s. 177.

271. [271] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 126.

272. [272] S. Krzywoszewski, Długie życie. Wspomnienia, t. 1–2, Warszawa 1947, s. 101, cyt. za: S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 621.

273. [273] Wywiad u p. prof. Bartla, „Gazeta Polska”, nr 59, 29 XII 1929.

274. [274] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 641.

275. [275] Archiwum polityczne…, s. 160–161.

276. [276] „Dokoła Bartel” w „Qui Pro Quo”, „Illustrowany Kurjer Codzienny”, nr 25, 30 I 1930; S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 625.

277. [277] J. Lechoń, Listy do Anny Jackowskiej, oprac. R. Loth, Warszawa 1977, s. 94.

278. [278] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 623.

279. [279] Rokoszanie, „Robotnik”, nr 42, 12 II 1930, s. 1.

280. [280] P. Duber, Działalność…, s. 269.

281. [281] Uniwersalny p. Świtalski, „Robotnik”, nr 243, 22 VII 1930, s. 2.

282. [282] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 112. O tej wersji wydarzeń może świadczyć list Jerzego Giedroycia do Jerzego Stempowskiego (12 III 1962 r.). Giedroyc pisał o istnieniu planów „pałacowego przewrotu” w BBWR, polegającego na zastąpieniu Sławka jako przewodniczącego Krzyżanowskim. Koncepcja „przewrotu pałacowego” była zdaniem Giedroycia inspirowana przez konserwatystów, którzy nie byli gotowi do całkowitego odejścia od legalizmu, a w ten sposób mieli zamanifestować ograniczony kontakt z Piłsudskim (Jerzy Giedroyć – Jerzy Stempowski. Listy 1946–1969, cz. 2, oprac. A.S. Kowalczyk, Warszawa 1998, s. 189–190, cyt. za: S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 642–643).

283. [283] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 642.

284. [284] Cyt. za: ibidem, s. 641–642.

285. [285] O. Missuna, Warszawski pitaval literacki, Warszawa 1960, s. 123–124, cyt. za: ibidem, s. 628.

286. [286] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 628.

287. [287] P. Duber, Działalność…, s. 267.

288. [288] Wykrycie podsłuchu telefonicznego. Podsłuchiwano rozmowę p. Prezydenta z p. Bartlem, „Robotnik”, nr 9, 10 I 1930, s. 2.

289. [289] P. Osęka, Pluskwa u pana premiera, „Newsweek Polska” 2007, nr 33.

290. [290] Drogi rozwoju, „Robotnik”, nr 13, 14 I 1930, s. 1.

291. [291] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 641. Zob. też: Ofenzywa „pułkowników”, „Nasz Przegląd”, nr 30, 30 I 1930.

292. [292] Komunikaty Informacyjne Komisariatu Rządu na m.st. Warszawę, t. 4, z. 3 (2 grudnia 1929 – 30 grudnia 1930), red. I. Marczak, Warszawa 1997, s. 764–765.

293. [293] Cyt. za: P. Duber, Działalność…, s. 265.

294. [294] Z. Zaremba, PPS w Polsce Niepodległej 1918–1932 [w:] Księga jubileuszowa Polskiej Partji Socjalistycznej 1892–1932, Warszawa 1933, s. 258, cyt. za: S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 623.

295. [295] S. Kalbarczyk, Kazimierz Bartel…, s. 623.

296. [296] Ibidem, s. 643.

297. [297] C. Brzoza, A.L Sowa, Historia Polski…, s. 303–304.

298. [298] A. Krzyżanowski, Dzieje Polski, Paryż 1973, s. 113, cyt. za: P. Duber, Działalność…, s. 270.

299. [299] Cyt. za: P. Duber, Działalność…, s. 265.

300. [300] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 195.

301. [301] O postaci Leona Janty-Połczyńskiego zob. więcej: W. Jastrzębski, Leon Janta Połczyński (1867–1961). Minister i senator z Borów Tucholskich, Toruń 2001.

302. [302] A. Próchnik, Pierwsze piętnastolecie…, s. 306–307.

303. [303] Obrady klubu BBWR., „Gazeta Polska”, nr 91, 2 IV 1930, s. 1.

304. [304] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 304.

305. [305] Otwarcie obrad Kongresu, „Robotnik”, nr 185, 30 VI 1930, s. 2.

306. [306] Cyt. za: J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 109.

307. [307] Zob. Marszałek Piłsudski szefem rządu, „Gazeta Polska”, nr 234, 26 VIII 1930, s. 1. Oznacza to, że pomylił się Jacek Piotrowski, pisząc o objęciu przez Piłsudskiego stanowiska premiera 25 VIII 1930 r. Stwierdził, że Prystorowi przypadło Ministerstwo Przemysłu i Handlu. Autor ten konsekwentnie dalej pisze o trudnościach w polityce gospodarczej Prystora, powołując się na relację źródłową Składkowskiego z 17 XI 1930 r. Jest to zastanawiające, ponieważ Składkowski zawarł informację, że Prystor zajmuje się „opieką społeczną” (S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 250).

308. [308] M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski…, s. 186.

309. [309] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 209–210.

310. [310] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 476–478.

311. [311] Idem, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 128.

312. [312] Zamieszkujący w Paryżu polski lekarz o poglądach lewicowych Bolesław Motz ujawnił w 1931 r. informację, że „akcja brzeska” nie miała spontanicznego charakteru, lecz była przygotowywana od kilku lat. Motz powołał się na rozmowę, którą odbył ze Sławkiem – sugerując, że najbliższe otoczenie Piłsudskiego przynajmniej od wiosny 1928 r. miało gotowy plan rozbicia opozycji przez aresztowania (K. Kawalec, Spadkobiercy niepokornych. Dzieje polskiej myśli politycznej 1918–1939, Wrocław 2000, s. 173). W rzeczywistości przed konsolidacją opozycji w 1929 r. Piłsudski i jego współpracownicy, w tym grupa „pułkowników”, byli zainteresowani uniknięciem bezpośredniej konfrontacji.

313. [313] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 223.

314. [314] Sprawozdanie stenograficzne z 7 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej dn. 26–27 stycznia 1931 r., ł. 139.

315. [315] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 161.

316. [316] Ibidem, s. 162–163.

317. [317] Marszałek Piłsudski na czele listy państwowej BBWR, „Polska Zbrojna”, nr 275, 7 X 1930.

318. [318] Zob. Dr. Kazimierz Świtalski, O co walczymy, „Gazeta Polska”, nr 315, 16 XI 1930.

319. [319] AAN, BBWR, 11, Korespondencja w sprawach politycznych z prezesem BBWR. Listy Walerego Sławka i do Walerego Sławka min. K. Bartla. Wycinki prasowe, k. 28–29.

320. [320] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 112–113.

321. [321] AAN, BBWR, 11, Korespondencja w sprawach politycznych z prezesem BBWR. Listy Walerego Sławka i do Walerego Sławka min. K. Bartla. Wycinki prasowe, k. 57.

322. [322] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 193.

323. [323] Piłsudski w dalszej części rozmowy ze Składkowskim powiedział: „Tylko nie myślcie, że idziecie na stałe do tej polityki. Zrobicie wybory i macie wracać do wojska” (ibidem, s. 194). Jest to kolejny dowód na mniejsze znaczenie Składkowskiego – w porównaniu z innymi „pułkownikami” – w kwestii podejmowania najważniejszych decyzji politycznych.

324. [324] Nowi członkowie, „Czas”, nr 56, 8 III 1928, s. 2.

325. [325] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 593.

326. [326] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 165.

327. [327] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 217–220, 227–230, 237–238.

328. [328] Ibidem, s. 241–242.

329. [329] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 899.

330. [330] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 249–252, 255–265.

331. [331] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 524.

332. [332] P. Duber, Działalność…, s. 301.

333. [333] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 524.

334. [334] Ibidem, s. 525.

335. [335] Ibidem, s. 529.

336. [336] P. Duber, Działalność…, s. 304. Postać Kwiatkowskiego stanowiła przedmiot opracowań biograficznych. Por. A. Romanowski, Eugeniusz Kwiatkowski, Radom 2014; M.M. Drozdowski, Eugeniusz Kwiatkowski, Rzeszów 2005; K. Smogorzewski, Eugeniusz Kwiatkowski, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1975, z. 33.

337. [337] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 527.

338. [338] Ibidem, s. 527–528.

339. [339] Ibidem, s. 528.

340. [340] Piłsudski wypoczywał w Egipcie w marcu i w pierwszej połowie kwietnia 1932 r. (A. Adamczyk, Wpływ choroby Józefa Piłsudskiego na decyzje polityczne i personalne w latach 1926–1935 [w:] Choroba jako zjawisko społeczne i historyczne, red. B. Płonka-Syroka, Wrocław 2001, s. 171).

341. [341] P. Duber, Działalność…, s. 305–306.

342. [342] A. Garlicki, Józef Piłsudski…, s. 900. Po latach Tadeusz Schaetzel wspominał, że jeszcze na kilka lat przed rokiem 1930 Piłsudski powiedział jednemu z wiceministrów: „Niech Pan na Becka nie liczy. Becka Pan nigdy nie dostanie. Pan Beck nie będzie robił wojskowej karjery. Pan Beck pójdzie do spraw zagranicznych i to do bardzo odpowiedzialnej roboty” (cyt. za: M. Kornat, M. Wołos, Józef Beck..., s. 192).

343. [343] P. Stawecki, Następcy Komendanta. Wojsko a polityka wewnętrzna Drugiej Rzeczypospolitej w latach 1935–1939, Warszawa 1969, s. 115.

344. [344] Nowy wiceminister skarbu pos. Adam Koc, „Gazeta Polska”, nr 352, 24 XII 1930, s. 2; J. Mierzwa, Pułkownik Koc…, s. 110–111.

345. [345] Rząd p. W. Sławka utworzony, „Polska Zachodnia”, nr 305, 6 XII 1930, s. 1.

346. [346] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 527.

347. [347] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 269.

348. [348] Rząd p. W. Sławka utworzony, „Polska Zachodnia”, nr 305, 6 XII 1930, s. 1.

349. [349] Marszałek Piłsudski szefem rządu, „Gazeta Polska”, nr 234, 26 VIII 1930, s. 1.

350. [350] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 250.

351. [351] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 94.

352. [352] P. Duber, Działalność…, s. 308.

353. [353] Mowa marszałka Sejmu dr. K. Świtalskiego, „Gazeta Polska”, nr 338, 10 XII 1930, s. 1.

354. [354] P. Duber, Działalność…, s. 311–312.

355. [355] Ibidem, s. 313.

356. [356] Zob. więcej Projekt nowego regulaminu obrad Sejmu, „Gazeta Polska”, nr 339, 11 XII 1930, s. 3.

357. [357] P. Duber, Działalność…, s. 318–321.

358. [358] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 533.

359. [359] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 314.

360. [360] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 535–536.

361. [361] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 314.

362. [362] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 537.

363. [363] P. Waingertner, Piłsudczycy w parlamencie polskim 1919–1939 [w:] Józef Piłsudski a parlamentaryzm Polski, red. A. Adamczyk, Warszawa–Bełchatów 2009, s. 76. Por. P. Duber, Działalność…, s. 352.

364. [364] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 538.

365. [365] P. Duber, Działalność…, s. 352.

366. [366] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 540.

367. [367] Ibidem, s. 541.

368. [368] Ibidem. Zob. więcej J. Rawicz, Pozostało do wyjaśnienia, Warszawa 1979, s. 161–181; P. Duber, Działalność…, s. 353.

369. [369] Por. P. Cichoracki, Droga ku anatemie. Wacław Kostek-Biernacki (1884–1957), Warszawa 2009.

370. [370] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 541–542.

371. [371] Ibidem, s. 545.

372. [372] Ibidem, s. 546.

373. [373] Ibidem, s. 546–547.

374. [374] Ibidem, s. 547.

375. [375] Ibidem.

376. [376] Ibidem, s. 547–548.

377. [377] Ibidem, s. 548.

378. [378] Ibidem, s. 549–550.

379. [379] Por. Sprawozdanie stenograficzne z 7 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej dn. 26–27 stycznia 1931 r., ł. 136–140; K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 550–551.

380. [380] Historyczna debata, „Gazeta Polska”, nr 28, 28 I 1931, s. 2.

381. [381] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 550–551.

382. [382] Ibidem, s. 551.

383. [383] Ibidem, s. 553.

384. [384] P. Duber, Działalność…, s. 359–360.

385. [385] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 564–566.

386. [386] Ibidem, s. 554.

387. [387] Ibidem, s. 555.

388. [388] Ibidem, s. 560–561.

389. [389] Ibidem, s. 562.

390. [390] P. Duber, Działalność…, s. 359.

391. [391] Zob. M. Kacprzak, Ziemia dla żołnierzy. Problem pozyskania i rozdysponowania gruntów na cele osadnictwa wojskowego na Kresach Wschodnich 1920–1939, Łódź 2009; J. Stobniak-Smogorzewska, Kresowe osadnictwo wojskowe 1920–1945, Warszawa 2003.

392. [392] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 310–311.

393. [393] J. Srokosz, W stronę silnego państwa. Koncepcje ustrojowe prawników obozu rządzącego w Polsce 1926–1939, Kraków 2013, s. 195.

394. [394] Ibidem, s. 196.

395. [395] Zob. więcej W. Paruch, Od konsolidacji państwowej do konsolidacji narodowej. Mniejszości narodowe w myśli obozu piłsudczykowskiego (1926–1939), Lublin 1997.

396. [396] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 548–549.

397. [397] Ibidem, s. 556–557.

398. [398] Ibidem, s. 557.

399. [399] Ibidem, s. 558.

400. [400] Ibidem, s. 574. Stosunek „pułkowników” do ogółu mniejszości narodowych w II RP był ukazywany na łamach „Gazety Polskiej” także na tle szerszej problematyki relacji kategorii narodu i państwa. Zob. J. Seniów, W kręgu piłsudczyków. Poglądy ideowo-polityczne „Gazety Polskiej” (1929–1939), Kraków 1998, s. 63–78.

401. [401] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 574–575.

402. [402] P. Duber, Działalność…, s. 364.

403. [403] Dolina Szwajcarska to warszawski ogród wypoczynkowo-rozrywkowy utworzony w 1786 r. W okresie międzywojennym było to popularne miejsce do przeprowadzania manifestacji politycznych. Do czasów współczesnych zachował się niewielki fragment dawnej Doliny Szwajcarskiej – położony między ulicą Fryderyka Chopina a aleją Róż. Miejsce to przeznaczono na park.

404. [404] Na ten dzień, przed aresztowaniami poprzedzającymi „wybory brzeskie”, były zaplanowane manifestacje Centrolewu w całym kraju. Aresztowania przywódców Centrolewu wpłynęły na konieczność przejścia od manifestacji do wiecu – mimo to nie obyło się bez starcia.

405. [405] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 566.

406. [406] Ibidem.

407. [407] Ibidem, s. 563.

408. [408] Ibidem.

409. [409] Ibidem, s. 576–578.

410. [410] Ibidem, s. 580–581.

411. [411] P. Duber, Działalność…, s. 365–366.

412. [412] Ibidem, s. 366.

413. [413] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 572. Chodziło o pożyczkę, która została zaciągnięta w kwietniu 1931 r. we Francji, w celu sfinansowania linii kolejowej Śląsk–Gdynia.

414. [414] Ibidem, s. 573.

415. [415] Ibidem, s. 569.

416. [416] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 134.

417. [417] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 569.

418. [418] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 135.

419. [419] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 570–571.

420. [420] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 135.

421. [421] Ibidem, s. 135–136.

422. [422] P. Duber, Działalność…, s. 368.

423. [423] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 586–587.

424. [424] J. Molenda, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/boguslaw-miedzinski. Jest to biogram Bogusława Miedzińskiego, zamieszczony w Internetowym Polskim Słowniku Biograficznym. Jan Molenda stwierdził, że Miedziński: „Uchodził, wraz z J. Jędrzejewiczem, za reprezentanta lewego skrzydła wewnątrz grupy pułkowników”.

425. [425] Por. A. Garlicki, Józef Piłsudski, s. 900–901.

426. [426] Adam Ludwik Korwin-Sokołowski podał: „Marszałek wyglądał dobrze i robił wrażenie rzeczywiście wypoczętego. Był w doskonałym humorze, opowiadał o podróży morzem, którą zniósł bardzo dobrze, nie chorując” (A. Korwin-Sokołowski, U boku Marszałka…, s. 169).

427. [427] Marszałek Piłsudski przybył dzisiaj przez Gdynię do Warszawy, „Polska Zachodnia”, nr 79, 30 III 1931, s. 1; Powrót Marszałka Piłsudskiego do Warszawy, „Gazeta Polska”, nr 88, 30 III 1931, s. 1.

428. [428] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 597–598.

429. [429] P. Duber, Działalność…, s. 379.

430. [430] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 598.

431. [431] Ibidem, s. 603.

432. [432] Świtalski pisze o Romanie Rybarskim ze Stronnictwa Narodowego. Na Rybarskiego wskazał też socjalistyczny „Robotnik”. Zob. Gilotyna, „Robotnik”, nr 152, 26 IV 1931, s. 1. Jednak ze sprawozdania stenograficznego z posiedzenia Sejmu z 25 IV 1931 r. wynika, że posłem tym był inny narodowy demokrata – Stanisław Stroński (Sprawozdanie Stenograficzne z 28 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 25 kwietnia 1931 roku, ł. 19–20). Zwrócił na to uwagę P. Duber, Działalność…, s. 383.

433. [433] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 603–604.

434. [434] Gilotyna, „Robotnik”, nr 152, 26 IV 1931, s. 1.

435. [435] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 594.

436. [436] Por. M. Wołos, Generał dywizji Bolesław Wieniawa-Długoszowski…

437. [437] Władysław Günther-Schwarzburg, będący w latach trzydziestych, a następnie w okresie II wojny światowej kolejno ambasadorem RP w Jugosławii, Grecji i Norwegii, wspominał, że „pewna grupa z otoczenia Marszałka była niezadowolona z polityki ministra Zaleskiego. Byli to tak zwani «pułkownicy», ambitni, żądni władzy, lecz sprawujący ją tylko z ramienia Marszałka, świadomi, że z jego odejściem mogą stracić wpływy i znaczenie. Ludzie tej grupy czyhali na sposobność wykazania się, która by ich utrwaliła jako rządzącą elitę i to szybko, bo Marszałek posuwał się w latach i zapadał na zdrowiu. Min. Zaleski pragnął dla Polski spokoju i statyki, sprzeciwiał się obaleniu traktatu wersalskiego jako prawnej podstawy jej odrodzenia i obawiał się wojny, przekonany, że Polska na niej tylko straci. Stąd zatarg ideowy, w którym głównym antagonistą ministra Zaleskiego był adiutant Marszałka, płk Józef Beck” (W. Günther, Pióropusz i szpada. Wspomnienia ze służby zagranicznej, Paryż 1963, s. 113). Opinia Günthera-Schwarzburga nie może być przyjęta bezkrytycznie. Grupa „pułkowników” również opowiadała się za przestrzeganiem traktatu wersalskiego – w obawie przed możliwą rewizją granic RP w przypadku łamania jego postanowień. „Pułkownicy” nie byli zwolennikami uczestnictwa Polski w działaniach wojennych na szerszą skalę, co przekraczało możliwości państwa. Piłsudski i jego najbliższe otoczenie uznawali za zasadne przede wszystkim przygotowanie II RP do obrony przed ewentualną agresją – zwłaszcza stanowiących największe zagrożenie Niemiec i Związku Sowieckiego.

438. [438] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 604–609.

439. [439] W. Paruch, Myśl polityczna obozu piłsudczykowskiego 1926–1939…, s. 131–132.

440. [440] W. Władyka, Działalność polityczna…, s. 201.

441. [441] P. Duber, Działalność…, s. 385.

442. [442] W. Władyka, Działalność polityczna…, s. 201.

443. [443] P. Duber, Działalność…, s. 385.

444. [444] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 134.

445. [445] P. Duber, Działalność…, s. 136–137.

446. [446] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 610–611.

447. [447] Ibidem, s. 611.

448. [448] Idem, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 140.

449. [449] W diariuszu Świtalski stwierdził: „Z mojej strony wysuwałem ten argument za Matuszewskim, że on jest człowiekiem, który specjalnie oddziałuje dobrze w tych ciężkich czasach na Klub B[ezpartyjnego] B[loku], dając temu klubowi satysfakcję w formie dobrych argumentów i dobrej polemiki z przeciwnikiem. Równocześnie sam Matuszewski jest z natury swojej polemistą i polemika sprawia mu przyjemność. W ten sposób Matuszewski i B[ezpartyjny] B[lok]wzajemnie uzupełniają się dobrze: jeden w swojej satysfakcji argumentowania, a drugi w satysfakcji słuchania dobrych argumentów” (ibidem, s. 134).

450. [450] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 110–111.

451. [451] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 134.

452. [452] Ibidem, s. 135.

453. [453] W tym kontekście krytycznej oceny wymagają słowa zapisane w dzienniku przez ks. prof. Bronisława Żongołłowicza – sporządzone pod wpływem jego rozmowy z żoną Prystora, Janiną Prystor (de domo Bakun). Pod datą 16 IV 1931 r. Żongołłowicz zapisał: „Sławek, Prystor – dawni pracownicy, odchodzący. Zastępują ich młodsi – Beck, Józewski, Pieracki. Obok idei, mają swe osobiste widoki i cele. Dziś Prystor jest nieco odsunięty od Komendanta. Wchodzą ludzie «przyszłości», wiedzą, że Komendant nie wieczny, nie chcą dla przyszłości ryzykować sobą”. Spojrzenie to było raczej świadectwem troski Janiny Prystor o wpływy męża w państwie, które mogła traktować jako zagrożone wobec wzrastającego znaczenia innych postaci w obozie piłsudczykowskim. Ten wzrost znaczenia w rzeczywistości dowodził konsolidacji i rozrostu grupy „pułkowników”, realizującej politykę na wielu płaszczyznach życia państwowego. Ówcześnie Prystor pozostawał w dalszym ciągu wpływową postacią i jego wyjątkowy status w kręgu piłsudczyków był niezagrożony. Już wówczas do żony Prystora docierały pogłoski o możliwej nominacji małżonka na stanowisko prezesa Rady Ministrów (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 158).

454. [454] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 136.

455. [455] Ibidem, s. 137.

456. [456] Ibidem, s. 139–140. Leon Kozłowski był ówcześnie ministrem reform rolnych.

457. [457] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 141.

458. [458] Ibidem, s. 141–142.

459. [459] Ibidem, s. 142.

460. [460] Ibidem, s. 143.

461. [461] Ibidem. Daniel Konarzewski w latach 1925–1931 był I wiceministrem spraw wojskowych i szefem administracji armii, a od 1931 do 1935 r. inspektorem armii. Kazimierz Fabrycy w latach 1926–1931 pełnił funkcję II wiceministra, a od 1931 do 1934 roku I wiceministra spraw wojskowych. Następnie od 1934 r., przez cztery lata, pełnił funkcję inspektora armii z siedzibą we Lwowie.

462. [462] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 144.

463. [463] Ibidem, s. 144.

464. [464] M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski…, s. 240.

465. [465] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 96.

466. [466] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 144.

467. [467] Ibidem, s. 145.

468. [468] Jedynie powierzchowną znajomością ówczesnej rzeczywistości politycznej wykazał się kpt. Czesław Świrski – w przeszłości adiutant Józefa Piłsudskiego, gdy ten był Naczelnikiem Państwa. W okresie istnienia rządu Prystora kpt. Świrski złożył wizytę ks. prof. Żongołłowiczowi. Temu spotkaniu Żongołłowicz poświęcił wpis w dzienniku z 17 II 1932 r. Zdaniem Świrskiego „są u nas właściwie trzy rządy – Piłsudski, Rząd widomy z Premierem, partia zakulisowa – [Mieczysław] Wyżeł-Ścieżyński, Świtalski, Beck, Miedziński. «Rząd» ostatni – ludzie bez idei, bez ideałów, sprytni poszukiwacze urzędów i pieniędzy, by żyć, hulać, używać. Nie służą nikomu, jeno sobie. Sprzedadzą wszystkich, zawsze się utrzymają na powierzchni. Tajemnica, iż oni są bliżsi do Marszałka, częściej się z nim widują, polega na tym, że w lot chwytają nie już myśl, lecz skinienie Piłsudskiego, który nie lubi długo mówić, tłumaczyć. Beck w r. 1926 tego nie umiał i Piłsudski nazwał go durniem, idiotą przy pierwszym zetknięciu, ale Beck prędko się zorientował… Ta klika jest okropna, hajdamacka, pijacka – «Adria», gdzie noc w noc kompromitują Rząd i Sejm” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 298). W rzeczywistości to grupa „pułkowników” stanowiła najbardziej wpływowe środowisko polityczne. Nie wszystkie postacie do niej zaliczane zasiadły w rządzie Prystora. Nie było to jednak kryterium decydujące o realnej roli. Wyrazem tego było znaczenie w państwie byłego premiera Walerego Sławka czy Kazimierza Świtalskiego. Opinia dotycząca „partii zakulisowej” stanowiła świadectwo obiegowych stereotypów, które opozycja i część społeczeństwa kojarzyły z postaciami identyfikowanymi jako „pułkownicy”. Ocena kpt. Świrskiego była jednak jednostronna i nie może być traktowana bezkrytycznie. Sugerowana przez autora koniunkturalność bliskiego otoczenia Piłsudskiego dotyczyła raczej tzw. IV Brygady, a nie „pułkowników”, którzy byli ideowymi patriotami. Również opinia dotycząca Becka, do którego Piłsudski miał duże zaufanie, wydaje się krzywdząca. Na ocenę Świrskiego wpływ miał ograniczony dostęp do informacji – ówcześnie kapitan nie zaliczał się do elity władzy.

469. [469] Rozmowa ta była okazją do krytycznej charakterystyki „pułkowników” przez Piaseckiego, w którego ocenie: „Świtalski właściwie nic nie umie, chwyta wszystko i upraszcza, więc robi złudzenie, że coś zna czy umie. Sławek ma umysł ciężki, charakter rycerski, emocjonalny – takich ludzi ceni sam. Świtalski ma nań wpływ decydujący…”. Opinia Piaseckiego stanowiła jego subiektywny punkt widzenia. Przesadzone było uznanie wpływu Świtalskiego na Sławka, czego dowiodą ich późniejsze rozbieżności – stanowiące genezę dekompozycji grupy „pułkowników” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 322–323).

470. [470] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 283.

471. [471] Ibidem, s. 288–289. Zob. też M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski…, s. 242.

472. [472] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 295–296.

473. [473] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 145.

474. [474] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 123.

475. [475] Ibidem, s. 124. Charakterystyki Janusza Jędrzejewicza jako ministra WRiOP dokonał ks. prof. Bronisław Żongołłowicz: „bystry, chwytliwy, gorączkowy, o szybkim pędzie myśli, niezdolny do studiów, przemyśleń do końca, zgłębień, rozwagi. Temperament ruchliwego polityka. Jako polityk ujmuje każde zagadnienie oświatowe, wychowawcze. Dąży zawsze do celów chwilowych, do efektów najbliższych i zewnętrznych” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 386).

476. [476] Zdaniem Jarosława Tomasiewicza: „Legion od początku pozostawał tworem wewnętrznie niespójnym, rozdzieranym walkami frakcyjnymi między tajną organizacją «Alfa» (Jakub Szperber, Zbigniew Zapasiewicz, Tadeusz Choromański) o orientacji radykalnie lewicowej a frakcją skupioną wokół «Ruchu Młodolegjonowego» (Leon Stachórski, W. Łukasiewicz), uważaną za katolicką, antykomunistyczną i antysemicką”. W latach trzydziestych dochodziło do rozłamów i częstych zmian kierownictwa. W rezultacie, jak zauważył Marek Sioma: „Ambicje, radykalizm, głoszone hasła, bezkompromisowość, dążenie do samodzielności, nacjonalizm oraz chęć zmonopolizowania przestrzeni publicznej Obozu spowodowały, że 19 IV 1935 r. protektorzy w liście seniorów potępili LM”. W praktyce oznaczało to wystąpienie z Legionu Młodych tzw. Senioratu, do którego zaliczali się „pułkownicy”: Walery Sławek, Janusz Jędrzejewicz, Kazimierz Świtalski, Wacław Jędrzejewicz oraz Tadeusz Schaetzel. Wydarzenie to można traktować jako zerwanie grupy „pułkowników” z organizacją. Oficjalnie motywowano to z krytykowaną przez grupę zmianą jej charakteru – z akademickiej na polityczną. W rzeczywistości Legion aspirował do odgrywania istotnej roli w obozie piłsudczykowskim, co nie było dobrze postrzegane przez ówczesną elitę władzy. Legion opuścili też inni seniorzy: Juliusz Ulrych, Marian Zyndram-Kościałkowski i Stefan Starzyński. Napięcia w relacjach między starszyzną a władzami LM występowały już wcześniej. W dniu 11 X 1933 r. Komendant Główny LM Zbigniew Zapasiewicz przesłał do „pułkowników” memoriał, w którym tłumaczył kontrowersje i zarzuty związane z pracami organizacji. Memoriał ten otrzymali: ówczesny premier Janusz Jędrzejewicz, prezes BBWR Walery Sławek oraz minister spraw wewnętrznych Bronisław Pieracki, Adam Skwarczyński, Mikołaj Dolanowski, Juliusz Ulrych, Michał Brzęk-Osiński i Wiktor Tomir Drymmer (AAN, BBWR, 25, Legion Młodych. Memoriał, korespondencja z prezesem BBWR W. Sławkiem, „Zagadnienie Młodzieży w Polsce” (na prawach rękopisu) Aleksandra Kawałkowskiego, naczelnika Wydz. Pol.-Ośw. w Ministerstwie WRiOP, k. 2–15). Wówczas jeszcze do opuszczenia LM przez „pułkowników” nie doszło, ale jak się okazało była to kwestia czasu. Po odejściu „pułkowników” ruch ten ulegał wpływom „Naprawy” – w 1937 r. Legion Młodych i ZPMD doprowadziły do utworzenia Związku Lewicy Patriotycznej. W kolejnym roku pozostałości dawnego Legionu Młodych połączyły się z „prawicą” ZPMD, tworząc Legion Młodzieży Polskiej, akcentujący demokratyczny charakter własnej organizacji. Zob. więcej J. Tomasiewicz, Między „narodowym komunizmem” a „faszyzmem lewicy” – ideologia Legionu Młodych (1930–1939), „Społeczeństwo i Polityka” 2011, nr 1, s. 195–211; M. Sioma, Młodzi contra starzy: Legion Młodych w obozie piłsudczykowskim (1930–1935) [w:] Adaptacja – reforma – stabilizacja. Przestrzeń publiczna we współczesnych systemach politycznych, red. T. Koziełło, P. Maj, W. Paruch, Rzeszów 2010, s. 161–175. Zob. też M. Sioma, Legion Młodych – Akademicki Związek Pracy dla Państwa a Józef Piłsudski [w:] Józef Piłsudski. Człowiek – żołnierz – polityk, red. Z. Girzyński, J. Kłaczkow, Toruń 2016, s. 382–404.

477. [477] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 149.

478. [478] Po dymisji ze stanowiska kierownika Ministerstwa Skarbu Matuszewski, omawiając sprawy polityczne, w dalszym ciągu pozostawał w kontakcie z „pułkownikami” (K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 597–598).

479. [479] P. Duber, Działalność…, s. 386.

480. [480] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 150.

481. [481] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 614.

482. [482] Ibidem, s. 615.

483. [483] Ibidem, s. 616.

484. [484] Ibidem, s. 618.

485. [485] Był to sukces Świtalskiego, który zapisał w diariuszu: „moim istotnym celem było niedoprowadzenie do sesji nadzwyczajnej – terminy sesji zwyczajnej były mi zupełnie obojętne” (ibidem, s. 619–620). Prawdopodobnie Prystor własne stanowisko motywował krótkim trwaniem sesji zwyczajnej, podczas gdy – w okresie kryzysu gospodarczego – chciał przeforsować wiele ustaw. Tym samym nastąpiły trudności w ujednoliceniu stanowiska między „pułkownikami”, ponieważ Świtalski uznawał prymat racji politycznych nad ekonomicznymi (R. Kraczkowski, Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z mocą ustawy w latach 1926–1935, Warszawa 2007, s. 230–231).

486. [486] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 620.

487. [487] P. Duber, Nieznane…, s. 112.

488. [488] Ibidem, s. 113.

489. [489] Ibidem, s. 114.

490. [490] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 621.

491. [491] Ibidem, s. 625.

492. [492] Ibidem, s. 635–636.

493. [493] D. Malczewska-Pawelec, Bogusław Miedziński (1891–1972). Polityk i publicysta, Łódź 2002, s. 143.

494. [494] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 627, 629.

495. [495] Ibidem, s. 631.

496. [496] Ibidem.

497. [497] P. Duber, Działalność…, s. 390.

498. [498] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 154.

499. [499] Ibidem, s. 176.

500. [500] Ibidem, s. 160. Prawdopodobnie do zagadnienia „zgromadzenia lokatorów” odnosi się wpis w dzienniku ks. prof. Żongołłowicza z 22 VI 1932 r.: „Niby zamierzano utworzyć rząd nad Rządem, złożony z b. premierów, Becka, Świtalskiego. Bartel miał to rozbić. Nie cierpi Świtalskiego, również Becka stawia nisko”. Bartel osiągnął jednak połowiczny sukces. Wprawdzie spotkania określane jako „zgromadzenia lokatorów” nie odbywały się regularnie, lecz w praktyce dopuszczano ich okazjonalny charakter (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 356).

501. [501] P. Duber, Działalność…, s. 401. Świtalski w diariuszu wyjaśnił, że było to ironiczne określenie, pochodzące od „dość chwilowych i zmieniających się mieszkańców w gmachu prezydium Rady Ministrów” (K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 694).

502. [502] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 160–161.

503. [503] Ibidem, s. 161–166.

504. [504] Ibidem, s. 177.

505. [505] Zob. więcej ibidem, s. 181–186; P. Duber, Działalność…, s. 404.

506. [506] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 186.

507. [507] Ibidem, s. 196.

508. [508] P. Duber, Działalność…, s. 405. Zob. więcej H. Bułhak, Polska – Francja. Z dziejów sojuszu 1933–1936, Warszawa 2000, s. 15–31.

509. [509] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 188–192.

510. [510] P. Duber, Działalność…, s. 405–406.

511. [511] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 731.

512. [512] M. Kornat, M. Wołos, Józef Beck…, s. 361. Zob. też J. Meysztowicz, Czas przeszły dokonany. Wspomnienia ze służby w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w latach 1932–1939, Kraków 1984, s. 94.

513. [513] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 196–197.

514. [514] Ibidem, s. 197.

515. [515] Ibidem, s. 196–197.

516. [516] P. Duber, Działalność…, s. 400.

517. [517] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 198–199.

518. [518] Idem, Diariusz 1919–1935…, s. 645–646.

519. [519] Kwestia decyzji o reelekcji Mościckiego, a nie o wyborze Sławka, może być też analizowana w kontekście ewentualnego wpływu problemów zdrowotnych Piłsudskiego na decyzje dotyczące spraw państwowych (A. Adamczyk, Wpływ…, s. 171).

520. [520] Polskie koła polityczne brały pod uwagę kandydatury Aleksandra Prystora, Ignacego Mościckiego i Ignacego Jana Paderewskiego (P. Duber, Działalność…, s. 407). Piłsudczycy początkowo liczyli się z wyborem Komendanta, ale ten odrzucił zdecydowanie taką możliwość (S.M. Nowinowski, Prezydent Ignacy Mościcki, Warszawa 1994, s. 75).

521. [521] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 646.

522. [522] Ibidem, s. 646–647.

523. [523] S.M. Nowinowski, Prezydent…, s. 76.

524. [524] P. Duber, Działalność…, s. 408.

525. [525] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 648–649.

526. [526] A.L. Korwin-Sokołowski, U boku Marszałka…, s. 194.

527. [527] Ibidem, s. 195.

528. [528] A. Adamczyk, Wpływ…, s. 171.

529. [529] Prystor nie był jedyną postacią identyfikowaną z grupą „pułkowników”, z którą Piłsudski kontaktował się pośrednio – poprzez osoby niezaliczane do ówczesnej elity władzy. Na przykład Korwin-Sokołowski pośredniczył w relacjach Komendanta i ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego (A.L. Korwin-Sokołowski, U boku Marszałka…, s. 198).

530. [530] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 111.

531. [531] Wspominając po latach Aleksandra Prystora, Janusz Jędrzejewicz zapisał: „Nie wiem, czy go bardzo lubiano; z wszelką natomiast pewnością twierdzić mogę, że wzbudzał powszechny szacunek, a może nawet nieco strachu u tych, którzy czuli, że zasłużyli na jego niezadowolenie. Niejednokrotnie dziwiłem się, że karceni przez niego, a często nie byli to urzędnicy, ale posłowie, senatorowie lub działacze społeczni, a więc ludzie od premiera niezależni – nie obrażali się na niego, choć sposób mówienia Prystora potrafił niekiedy być bardzo przykry. Tłumaczę to właśnie jego wielką powagą i świadomością karconych, że jego nawet najbardziej twarde słowa są wynikiem jedynie i wyłącznie jego wielkiej troski o sprawy państwa, których najwierniejszym sługą i stróżem się uważał” (J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 136).

532. [532] Przeczy to poglądowi wyrażonemu przez Władysława Żukotyńskiego – do 1931 r. dyrektora departamentu w Ministerstwie Rolnictwa. W rozmowie z ks. prof. Żongołłowiczem Żukotyński stwierdził: „Prystora zwalczają Miedziński, Beck itd., tzw. lewica”. W podobnie ostrej konwencji były słowa żony Prystora, Janiny. Już w marcu 1932 r. ks. prof. Żongołłowicz zapisał, że zdaniem Janiny Prystor, jej mąż Aleksander miał jako premier przeciwników w osobach: Pierackiego, Świtalskiego, Miedzińskiego, Kozłowskiego, Matuszewskiego, a także jednego z synów prezydenta Mościckiego. Pod datą 11 V 1933 r. Żongołłowicz zanotował: „Według Prystorowej Beck, Nakoniecznikow, Zawadzki, Pieracki, może nawet Jędrzejewicz nie byli zadowoleni z twardych rządów Olka, zniechęcili doń Marszałka, usiłowali systematycznie usunąć go celem utorowania drogi do rządów Becka i koło niego skupionej kliki, używającej stanowiska i władzy przede wszystkim dla hucznego i hulaszczego życia, używania kobiet, wina i kart. Jędrzejewicz jest przejściową naiwną figurą dla Becka i kliki. Zawichrzy i zawikła rządy w Państwie, jak to zrobił w Ministerstwie Oświaty. Wówczas się załamie, odejdzie, a przyjdzie Beck z Companie… Olek wytrzymał straszny dwuletni czas walki z kryzysem, Jędrzejewicz tę linię załamie, przyjdzie Beck zbawca, gdy światowy kryzys w Polsce będzie mijał…” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 312, 489, 497–498). Nawet jeśli ówcześnie występował pewien dystans w relacjach między Prystorem a Beckiem, to żona premiera przesadnie akcentowała rolę ministra spraw zagranicznych w ustąpieniu jej męża. Upadek rządu Prystora był wynikiem braku pewnych informacji o decyzji Piłsudskiego wobec Prystora. Opierając się na zauważalnie, szybko wzrastającym znaczeniu Becka, Janina Prystor domniemywała, że to minister spraw zagranicznych stanowił przyczynę dymisji. Rosnące znaczenie Becka nie oznaczało marginalizacji Prystora. Piłsudski ówcześnie w dalszym ciągu łączył z Beckiem przede wszystkim sprawy międzynarodowe. Uwagi Janiny Prystor mogą prowadzić do błędnego założenia, że Prystor miał przeciwko sobie grupę „pułkowników”, co nie było zgodne z prawdą.

533. [533] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 648–649.

534. [534] Ibidem, s. 649. Nie tylko Prystor z grupy „pułkowników” doświadczył trudnej do zrozumienia decyzji. Innym przykładem była postać Bogusława Miedzińskiego. W lipcu 1933 r. Miedziński – pod wpływem życzenia Piłsudskiego – został odwołany z funkcji przewodniczącego komisji wojskowej Sejmu RP. Piłsudski zarzucał mu protekcję w działaniach oraz ingerowanie w wewnętrzne stosunki służbowe armii. Decyzja Piłsudskiego wydawała się raczej pretekstem niż realną przyczyną. Trudno wytłumaczyć, jakie przesłanki miały zasadniczy wpływ na jej podjęcie – niewykluczone, że zdrowotne. Następcą Miedzińskiego został Juliusz Poniatowski (A. Adamczyk, Bogusław Miedziński…, s. 184; idem, Wpływ…, s. 172).

535. [535] Arkadiusz Adamczyk zwrócił uwagę, że nieprzewidywalne i trudne do wytłumaczenia – nawet dla bliskiego otoczenia – decyzje Józefa Piłsudskiego mogły wynikać z jego złego stanu zdrowia. Do tych decyzji zaliczył postanowienie o ustąpieniu Aleksandra Prystora ze stanowiska premiera (A. Adamczyk, Wpływ…, s. 171).

536. [536] Proklamowanie strejku w przemyśle włókienniczym. Strejk rozpocząć się ma dziś rano. Wczoraj rano wybrano komitet strejkowy, „Ilustrowana Republika”, nr 65, 6 III 1933, s. 3; Strajk w przemyśle włókienniczym. Akcja ma przebieg zupełnie spokojny. Większość włókniarzy wczoraj pracowała. Dlaczego związki nie czekały na wynik interwencji rządu, „Ilustrowana Republika”, nr 66, 7 III 1933, s. 5.

537. [537] AAN, BBWR, 2, Okólniki Sekretariatu Generalnego BBWR oraz okólnik prezesa BBWR, k. 10–12.

538. [538] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 22.

539. [539] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 649–650.

540. [540] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 21.

541. [541] Dlaczego ustąpiłem ze stanowiska szefa gabinetu, „Głos Prawdy”, nr 180, 1 VII 1928, s. 1–2; J. Piłsudski, Pisma…, t. 9, s. 112. Zob. też W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 309.

542. [542] S.F. Składkowski, Strzępy meldunków…, s. 89.

543. [543] D. Koźmian, Janusz Jędrzejewicz – polityk i pedagog (1885–1951), Szczecin 2004, s. 142.

544. [544] Z. Osiński, Janusz Jędrzejewicz…, s. 176–180.

545. [545] W. Władyka, Działalność polityczna…, s. 208–209.

546. [546] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 652. Wspominając ostatnie posiedzenie rządu Prystora, Jędrzejewicz stwierdził: „Posiedzenie było krótkie, trwało bowiem zaledwie parę minut. Prystor oznajmił nam, że właśnie złożył na ręce prezydenta dymisję swoją i swego rządu, oraz w ciepłych słowach podziękował nam wszystkim za współpracę. Na tym zamknął posiedzenie. Gdy wychodziłem z sali posiedzeń, odciągnął mnie na bok i przyciszonym głosem powiedział, że prezydent prosi, abym natychmiast przyjechał do Zamku. Tak byłem daleki od myśli o tym, co miało nastąpić, że dopiero w aucie, w drodze do Zamku, nagle z przerażeniem pomyślałem: – Jezus, Maria, a nuż prezydent będzie chciał abym został premierem!” (J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 170).

547. [547] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 169.

548. [548] Ibidem, s. 176–177.

549. [549] Ibidem, s. 177.

550. [550] Ibidem, s. 178.

551. [551] Ibidem, s. 171.

552. [552] Stanowiło to konsekwencję problemów zdrowotnych premiera, który zdaniem Wacława Jędrzejewicza chorował na nadkwasotę żołądka i inne dolegliwości (W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 213–215). Wacław Jędrzejewicz wówczas musiał podjąć się spraw dotyczących reform szkolnictwa w Polsce. W jego ocenie – wypowiedzianej w ramach komentarza do wspomnień brata Janusza – „Reforma szkolna w Polsce jest związana z nazwiskiem nas obu: mego brata, jako inicjatora i twórcy i moim, jako jego kontynuatora”. Wacław Jędrzejewicz powołał się też na słowa lekarza Włodzimierza Badmajewa, od którego usłyszał: „Wszyscy dziwią się, że to Pan objął po bracie ministerstwo oświaty. A przecież to takie proste i logiczne. Reforma szkolna jest ukochanym dzieckiem pana premiera. Komuż oddaje się pod opiekę dziecko, jeśli nie bratu?” (J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 117, 119). Krytyczny wobec nominacji Wacława Jędrzejewicza był Bronisław Żongołłowicz: „ustąpił Janusz z Ministerstwa, wprowadził brata swego Wacława. Brat wszedł bez wiadomości o tym Sławka, Prystora, chyłkiem wprowadzony. Człowiek bez wyższego wykształcenia, typ umysłowy o skali sierżanta od razu zdezorganizował aparat ministerstwa” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 533).

553. [553] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 181.

554. [554] Ibidem, s. 171.

555. [555] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 116–117.

556. [556] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 23.

557. [557] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 658–662.

558. [558] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 213.

559. [559] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 636.

560. [560] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 484.

561. [561] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 23.

562. [562] Ibidem, s. 23–24.

563. [563] Na wniosek Piłsudskiego jako ministra spraw wojskowych płk Pieracki został pośmiertnie awansowany przez Mościckiego na stopień generała brygady (A.L. Korwin-Sokołowski, U boku Marszałka…, s. 222).

564. [564] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 179.

565. [565] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 484.

566. [566] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 320–321.

567. [567] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 662–663.

568. [568] P. Duber, Działalność…, s. 409.

569. [569] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 664.

570. [570] Ibidem, s. 665–666.

571. [571] Ibidem, s. 664.

572. [572] W. Jędrzejewicz, Kronika…, s. 503.

573. [573] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 666–667.

574. [574] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 172.

575. [575] Ibidem.

576. [576] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 627.

577. [577] K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 104.

4. Dekompozycja grupy „pułkowników”

1. [1] B. Miedziński, Wczoraj – dziś – jutro, Warszawa 1938, s. 7. O dekompozycji obozu piłsudczykowskiego zob. więcej J. Faryś, Dekompozycja ideowa piłsudczyków 1935–1939, „Przegląd Zachodni” 1988, t. 3, z. 3, s. 3–23.

2. [2] W 1929 r. Kazimierz Świtalski stwierdził: „wierzę, że w tych naszych dążeniach opinja społeczeństwa stanie za nami i udzieli nam zupełnego poparcia. Instynkt zdaje sobie sprawę z trudności, jakie przy dzisiejszych stosunkach skomplikowanych daje rządzenie, żąda rzeczy realnych i pragnie być kierowany wśród tych trudności silną ręką. Jeśli parlamentaryzm polski nie daje w swych najbardziej szerokich ramach gwarancji, że siłę państwu dać może, jeśli grozi on prawie napewno zawodami pod tym względem, to trzeba się decydować w sposób bezwzględny na ograniczenie szerokich uprawnień parlamentarnych. Tę zasadę trzeba naprzód przyjąć. Bez jej uznania próba redagowania i uzgadniania poszczególnych artykułów Konstytucji nie może dać żadnych realnych wyników. Nie widzę w tej zasadzie żadnych tendencyj antidemokratycznych, idzie ona bowiem w kierunku pragnień mas, a nie przeciwko nim (K. Świtalski, O rewizję konstytucji. Odczyt wygłoszony na zaproszenie Bloku Bezpartyjnego Współpracy z Rządem w sali Filharmonji Warszawskiej w dniu 19 listopada 1929 r., Warszawa 1929, s. 29).

3. [3] DzU 1921, nr 44, poz. 267, Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

4. [4] Sprawozdanie Stenograficzne z 39 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 22 stycznia 1929 roku, ł. 49.

5. [5] AAN, Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem. Sekretariat Generalny i Klub Parlamentarny w Warszawie, 75, Rewizja Konstytucji RP. Wniosek posła W. Sławka i kolegów z klubu BBWR w sprawie zmiany niektórych postanowień ustawy konstytucyjnej, korespondencja z innymi klubami parlamentarnymi, k. 17, 21–27.

6. [6] J.M. Nowakowski, Konferencja konstytucyjna z czerwca 1932. U źródeł rozbicia grupy pułkowników, „Studia Historyczne” 1982, t. 25, nr 3–4, s. 439–440.

7. [7] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 161, 188.

8. [8] P. Duber, Działalność…, s. 324.

9. [9] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 575.

10. [10] Ibidem, s. 582.

11. [11] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 188.

12. [12] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 581.

13. [13] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 188.

14. [14] P. Duber, Działalność…, s. 325.

15. [15] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 188.

16. [16] Ibidem, s. 189.

17. [17] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 620–621.

18. [18] Ibidem, s. 588.

19. [19] P. Duber, Działalność…, s. 326.

20. [20] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 611–612.

21. [21] Dystans Piłsudskiego wobec prac „pułkowników” wynikał z jego nie najlepszej kondycji zdrowotnej. Arkadiusz Adamczyk zwrócił uwagę na konsekwencje tego zjawiska: „Enigmatyczny sposób wypowiedzi Piłsudskiego również nie ułatwiał pracy jego nieformalnym podwładnym. Stąd też, widoczna szczególnie w przypadku prac nad kształtem ustawy zasadniczej, tendencja, która uwidoczniła się od połowy 1932 r., aby pewne założenia wypracowywać w gronie ścisłej elity rządzącej, a następnie oczekiwać na stosowny moment, kiedy przedyskutowane rozwiązania będzie można przedstawić czynnikowi decydującemu, w minimalny sposób narażając je na odrzucenie” (A. Adamczyk, Wpływ…, s. 168).

22. [22] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 620–621.

23. [23] Ibidem, s. 618–619.

24. [24] R. Kraczkowski, Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej…, s. 230.

25. [25] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 619.

26. [26] P. Duber, Działalność…, s. 329.

27. [27] K. Świtalski, Diariusz. Uzupełnienie…, s. 156.

28. [28] Zob. A. Piasecki, Tezy konstytucyjne Marszałka Piłsudskiego. Referat wygłoszony w dniu 28 lutego 1931 r. u Marszałka Senatu Władysława Raczkiewicza, Warszawa 1931.

29. [29] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 191.

30. [30] AAN, BBWR, 77, Zmiana Konstytucji. Protokóły z konferencji u prezesa płk. W. Sławka, propozycje generalnego referenta i proponowane warianty, k. 10–11.

31. [31] Beck i Koc nie wzięli jednak udziału w żadnym posiedzeniu konferencji (J.M. Nowakowski, Konferencja konstytucyjna…, s. 441).

32. [32] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 191. Autor ten dopuścił się terminologicznej nieścisłości, zwracając uwagę, że „zaproszeni zostali niemal wyłącznie przedstawiciele grupy piłsudczykowskiej”. Chojnowskiemu chodziło o grupę „pułkowników”, czyli jedno ze skrzydeł wieloprogramowego obozu piłsudczykowskiego. Do piłsudczyków zaliczali się jednak nie tylko „pułkownicy”, lecz także postacie utożsamiane z innymi skrzydłami: konserwatywnym, liberalnym i lewicowym, którym nie sposób odmówić miana sanatorów.

33. [33] J.M. Nowakowski, Konferencja konstytucyjna…, s. 445.

34. [34] Ibidem, s. 440–441.

35. [35] Ibidem, s. 439–449.

36. [36] AAN, BBWR, 77, Zmiana Konstytucji. Protokóły z konferencji u prezesa płk. W. Sławka, propozycje generalnego referenta i proponowane warianty, k. 12–57.

37. [37] Ibidem, k. 12–13.

38. [38] Ibidem, k. 13–14.

39. [39] DzU 1921, nr 44, poz. 267, Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

40. [40] AAN, BBWR, 77, Zmiana Konstytucji. Protokóły z konferencji u prezesa płk. W. Sławka, propozycje generalnego referenta i proponowane warianty, k. 18–19.

41. [41] Ibidem, k. 19–20.

42. [42] Ibidem, k. 21–26.

43. [43] B. Podoski, Prace nad konstytucją kwietniową, „Niepodległość. Czasopismo poświęcone najnowszym dziejom Polski” (Nowy Jork–Londyn) 1979, t. 12, s. 197–198.

44. [44] AAN, BBWR, 77, Zmiana Konstytucji. Protokóły z konferencji u prezesa płk. W. Sławka, propozycje generalnego referenta i proponowane warianty, k. 24–25.

45. [45] DzU 1935, nr 30, poz. 227, Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. Zob. też. Historia państwa i prawa Polski 1918–1939, cz. 1–2, red. F. Ryszka, Warszawa 1962–1968; C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 75.

46. [46] AAN, BBWR, 77, Zmiana Konstytucji. Protokóły z konferencji u prezesa płk. W. Sławka, propozycje generalnego referenta i proponowane warianty, k. 26.

47. [47] Ibidem, k. 27–30.

48. [48] P. Duber, Działalność…, s. 333.

49. [49] DzU 1935, nr 30, poz. 227, Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r.

50. [50] AAN, BBWR, 77, Zmiana Konstytucji. Protokóły z konferencji u prezesa płk. W. Sławka, propozycje generalnego referenta i proponowane warianty, k. 35, 38.

51. [51] J.M. Nowakowski, Konferencja konstytucyjna…, s. 446.

52. [52] AAN, BBWR, 77, Zmiana Konstytucji. Protokóły z konferencji u prezesa płk. W. Sławka, propozycje generalnego referenta i proponowane warianty, k. 31–36.

53. [53] Ibidem, s. 39.

54. [54] Por. J.M. Nowakowski, Konferencja konstytucyjna…, s. 446.

55. [55] Ibidem.

56. [56] DzU 1935, nr 47, poz. 320, Ustawa z dnia 8 lipca 1935 r. – Ordynacja wyborcza do Senatu.

57. [57] DzU 1922, nr 66, poz. 590, Ustawa z dnia 28 lipca 1922 r. – Ordynacja wyborcza do Sejmu.

58. [58] Na takie rozwiązanie zdecydowano się w ordynacji wyborczej do Sejmu z 8 VII 1935 r. DzU 1935, nr 47, poz. 319, Ustawa z dnia 8 lipca 1935 r. – Ordynacja wyborcza do Sejmu.

59. [59] AAN, BBWR, 77, Zmiana Konstytucji. Protokóły z konferencji u prezesa płk. W. Sławka, propozycje generalnego referenta i proponowane warianty, k. 40–41.

60. [60] DzU 1935, nr 30, poz. 227, Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r.

61. [61] DzU 1935, nr 47, poz. 319, Ustawa z dnia 8 lipca 1935 r. – Ordynacja wyborcza do Sejmu.

62. [62] AAN, BBWR, 77, Zmiana Konstytucji. Protokóły z konferencji u prezesa płk. W. Sławka, propozycje generalnego referenta i proponowane warianty, k. 44–48.

63. [63] Ibidem, k. 49.

64. [64] DzU 1935, nr 30, poz. 227, Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r.

65. [65] AAN, BBWR, 77, Zmiana Konstytucji. Protokóły z konferencji u prezesa płk. W. Sławka, propozycje generalnego referenta i proponowane warianty, k. 50–57.

66. [66] P. Duber, Działalność…, s. 330.

67. [67] Por. J.M. Nowakowski, Konferencja konstytucyjna…, s. 446–447.

68. [68] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 167.

69. [69] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 641.

70. [70] Ibidem.

71. [71] Wytyczne nowej konstytucji. Przemówienie prezesa Walerego Sławka na Akademji Legjonowej, „Gazeta Polska”, nr 216, 7 VIII 1933, s. 1–2.

72. [72] Ks. prof. Bronisław Żongołłowicz zanotował w dzienniku (22 II 1933 r.): „Wczoraj w Sejmie Sławek omawiał ze mną, [Januszem] Jędrzejewiczem, [Stanisławem] Zakrzewskim, [Stefanem] Ehrenkreutzem następującą sprawę. Do konstytucji należy dać dekalog stosunku obywatela do Państwa, społeczeństwa i odwrotnie. Wzorem mogą tu służyć zasady konstytucji amerykańskiej i deklaracja praw człowieka. Należy to wydobyć z podświadomości polskiej od prostaka do myśliciela, męża stanu. «Elementarz» taki miałby oparcie o intuicję, instynkt, psychikę polską, stanowiłby całą «mądrość» konstytucji, podwaliny całego ustroju…” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 464). Finalnie na postanowienia zawarte w „dekalogu” największy wpływ wywarli Walery Sławek, Bohdan Podoski, Stanisław Car i Wacław Makowski. W pierwszych dziesięciu artykułach określono najważniejsze założenia „nowego państwa”, którego budowę zapowiedział Sławek (J. Srokosz, W stronę silnego państwa…, s. 162).

73. [73] P. Duber, Działalność…, s. 340.

74. [74] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 194.

75. [75] Ibidem, s. 213–214.

76. [76] Ibidem, s. 216.

77. [77] J. Srokosz, W stronę silnego państwa…, s. 17–20.

78. [78] Ibidem, s. 13.

79. [79] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 214.

80. [80] J. Srokosz, W stronę silnego państwa…, s. 186.

81. [81] Ibidem, s. 14–17.

82. [82] Cyt. za: P. Duber, Działalność…, s. 340.

83. [83] Ibidem, s. 340–341.

84. [84] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 215.

85. [85] Dodatek. Projekt Legjonu Zasłużonych [w:] K.W. Kumaniecki, Ustrój polityczny Polski. Konstytucja kwietniowa i system wyborczy (sejmowy, senacki, prezydencki). Tekst i studjum, Kraków 1937, s. 125.

86. [86] Zob. projektowane statuty Kadry Obywatelskiej i Legionu Zasłużonych, AAN, BBWR, 89, Zmiana Konstytucji. Statuty: Kadry Obywatelskiej i Legionu Zasłużonych, k. 9–14, 23–29.

87. [87] DzU 1921, nr 44, poz. 267, Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

88. [88] P. Duber, Działalność…, s. 342–343.

89. [89] Ibidem, s. 341; C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 72–73.

90. [90] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 73.

91. [91] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 653–654.

92. [92] Ibidem, s. 654.

93. [93] Ibidem, s. 657.

94. [94] Ibidem, s. 658.

95. [95] W.T. Kulesza, Koncepcje..., s. 143, 173; P. Duber, Działalność polityczna…, s. 346.

96. [96] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 73.

97. [97] P. Duber, Działalność…, s. 346–347.

98. [98] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 73.

99. [99] Zob. więcej J. Srokosz W stronę silnego państwa…, s. 211–213.

100. [100] DzU 1935, nr 30, poz. 227, Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r.

101. [101] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 758.

102. [102] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 212.

103. [103] Ibidem, s. 200.

104. [104] Michał Łubieński wspominał: „Nie jest już tajemnicą dla nikogo, że na czele Polski, jako obdarzony jak najdalej idącą władzą konstytucyjną Prezydent Rzeczypospolitej, miał stanąć Walery Sławek” (M. Łubieński, Refleksje i reminiscencje…, s. 65).

105. [105] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 769.

106. [106] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 213–214.

107. [107] Ibidem, s. 214.

108. [108] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s.770.

109. [109] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 213.

110. [110] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 667.

111. [111] P. Duber, Działalność…, s. 413.

112. [112] Zdaniem Ryszarda Świętka nie tylko Sławek, lecz także Świtalski był kandydatem Piłsudskiego na urząd prezydenta (R. Świętek, Kazimierz Świtalski, premier Rzeczypospolitej Polskiej 14 IV – 7 XII 1929 [w:] Prezydenci i premierzy Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Chojnowski, P. Wróbel, Wrocław 1992, s. 279).

113. [113] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 203.

114. [114] Ibidem, s. 202. Nie tylko Jędrzejewicz był o tym przekonany. Kordian Józef Zamorski w dzienniku – w zapisce sporządzonej na cztery dni przed śmiercią Piłsudskiego, 8 V 1935 r. – stwierdził: „Tzw. nasi ludzie zaczynają biegać do Śmigłego[-Rydza] – a więc przez [Bogusława] Miedzińskiego [Józef] Beck z wiernopoddańczym oświadczeniem, był [Juliusz] Ulrych, dzwonił słodko [Janusz] Gąsiorowski, był [Mieczysław] Lepecki” (K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 344). Dalsze wydarzenia pokazały jednak, że Beck – choć liczył się ze Śmigłym-Rydzem – daleki był od „wiernopoddańczej” wobec niego postawy.

115. [115] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 204.

116. [116] Ibidem, s. 208.

117. [117] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 766–768.

118. [118] Adam L. Korwin-Sokołowski zapisał: „13 lub 14 maja byłem umówiony z premierem Sławkiem w godzinach przedwieczornych. Zgłosiłem się w sekretariacie. Odbywało się właśnie posiedzenie Rady Ministrów, więc czekałem. Po chwili do sekretariatu wszedł Sławek, wziął mnie na bok i powiedział, że jedzie w tej chwili na Zamek. Wkrótce wróci i prosi, bym na niego czekał. Gdy wrócił, powiedział mi, że prezydent zdecydował mianować gen. Rydza-Śmigłego Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych i że oświadczył mu, iż taką wolę Marszałek wyraził w czasie rozmów z nim. Z tonu i formy, w jakiej mi to podał Sławek, wyczułem wyraźnie, że decyzja prezydenta nie była po jego myśli. Sławek stawiał raczej na kandydaturę gen. Kazimierza Sosnkowskiego” (A.L. Korwin-Sokołowski, U boku Marszałka…, s. 250–251).

119. [119] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 204.

120. [120] K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 351.

121. [121] Ibidem, s. 365.

122. [122] P. Stawecki, Następcy Komendanta. Wojsko a polityka wewnętrzna Drugiej Rzeczypospolitej w latach 1935–1939, Warszawa 1969, s. 107–108.

123. [123] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 208, 210.

124. [124] Ibidem, s. 210–211.

125. [125] Ibidem, s. 210.

126. [126] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 139.

127. [127] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 776–777.

128. [128] T. Schaetzel, Pułkownik Walery Sławek, Jerozolima 1947, s. 19.

129. [129] P. Prezydent Rzeczypospolitej nie przyjął dymisji Rządu. Oświadczenie premjera W. Sławka, „Gazeta Polska”, nr 139, 21 V 1935, s. 1.

130. [130] Konsekwencją tego poglądu było wyjście z założenia, że formuła zebrań w postaci „zgromadzeń lokatorów” będzie miała charakter dyskusyjny i wyjaśniający – niezobowiązujący urzędującego premiera (W.M. Zawadzki, Dziennik, oprac. J. Mierzwa, Kraków 2010, s. 178).

131. [131] J. Srokosz, W stronę silnego państwa…, s. 190. Zob. też K. Kawalec, Spadkobiercy niepokornych. Dzieje polskiej myśli politycznej 1918–1939, Wrocław 2000, s. 194.

132. [132] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 694.

133. [133] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 131–132, 215.

134. [134] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 137.

135. [135] Zgromadzenia okręgowe były tworzone przez przedstawicieli samorządu terytorialnego (rad powiatowych, miejskich, gminnych), gospodarczego (izb rolniczych, przemysłowo-handlowych i rzemieślniczych), zawodowego (izb lekarskich, adwokackich, notarialnych, zrzeszeń technicznych) oraz organizacji zawodowych (związków zawodowych pracowników fizycznych i umysłowych) i kobiecych (np. Ligi Kobiet), a jeśli na terenie danego okręgu istniały szkoły wyższe, także przez przedstawicieli szkół wyższych. Poza tym własnych reprezentantów mogły kierować do zgromadzeń okręgowych grupy liczące co najmniej 500 osób (C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 79).

136. [136] J. Faryś, Piłsudski i piłsudczycy…, s. 158.

137. [137] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 138–139.

138. [138] Ibidem, s. 141.

139. [139] Kordian Józef Zamorski zapisał w dzienniku (22 VI 1935 r.): „Kandydatami na stolec prezydenta mają być Sosnkowski, Sławek lub [Aleksander] Prystor” (K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 388). W rzeczywistości grupa „pułkowników” realnie brała pod uwagę Walerego Sławka jako potencjalnego kandydata na nowego Prezydenta RP.

140. [140] Jędrzejewicz stwierdził: „Na gruncie tej niechęci ułożył sobie inną koncepcję układu personalnego bardziej mu odpowiadającego. Pragnął mianowicie, aby Mościcki pozostał nadal prezydentem, premierem zaś byłby on sam i główne zadanie dla siebie widział w wprowadzeniu konstytucji w życie, tzn. uczynienie z niej nie tylko formalnie obowiązujących norm, ale żywej praktyki i dobrego obyczaju życia politycznego” (J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 216).

141. [141] Ibidem, s. 215. W tym kontekście zwraca uwagę dyskusyjny charakter przedstawionej przez Sławomira Cenckiewicza pogłoski, wedle której Matuszewski zawarł ze Sławkiem niejawne porozumienie. Porozumienie to przewidywało, że gdyby Sławek został prezydentem, Matuszewski objąłby funkcję prezesa Rady Ministrów. Z jeszcze większym zastrzeżeniem można się odnieść do rzekomych planów Sławka i Matuszewskiego, zakładających odsunięcie od steru polityki zagranicznej ministra Józefa Becka oraz podjęcie poszukiwania porozumienia z narodową demokracją (S. Cenckiewicz, Ignacy Matuszewski (1891–1946) – emigracyjne losy (I), „Arcana” 2000, nr 5, s. 101–102).

142. [142] Andrzej Garlicki zwrócił uwagę, że Sławek: „Sprawny i lojalny wykonawca instrukcji Piłsudskiego, po jego śmierci czynił wrażenie, jak określił to jeden z piłsudczyków, że w każdej trudniejszej sytuacji chce sięgnąć po telefon, aby zadzwonić do Marszałka” (A. Garlicki, Piękne lata trzydzieste, Warszawa 2008, s. 265).

143. [143] P. Olstowski, Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936)…, s. 327.

144. [144] Ibidem, s. 328

145. [145] Nie jest wykluczone, że Walery Sławek myślał o powierzeniu Orliczowi-Dreszerowi stanowiska Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych po zmarłym w 1935 r. Piłsudskim. Wydaje się jednak, że nie była to kandydatura realnie rozpatrywana, a jedynie przewidywana hipotetycznie przez nieformalnego przywódcę „pułkowników” (ibidem, s. 319). Być może w Orliczu-Dreszerze miałby Sławek lojalnego współpracownika. Z drugiej strony mógł się obawiać indywidualizmu generała i jego niezależności w podejmowanych decyzjach.

146. [146] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 138.

147. [147] J. Srokosz, W stronę silnego państwa…, s. 25. Zob. więcej M. Sioma, Koncepcja i realizacja hasła konsolidacji narodowej w latach 1936–1939. Założenia ogólne, „Dzieje Najnowsze” 2010, t. 42, nr 2, s. 85–101.

148. [148] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 216.

149. [149] Ibidem, s. 218.

150. [150] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 138–139.

151. [151] Zob. „Illustrowany Kuryer Codzienny”, 7 VIII 1935; S.M. Nowinowski, Prezydent…, s. 85.

152. [152] Konferencja na Zamku, „Gazeta Polska”, nr 258, 17 IX 1935, s. 2; Narada na Zamku czterech premierów z Prezydentem RP, „Robotnik”, nr 289, 18 IX 1935, s. 4. Por. K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 386.

153. [153] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 667–668.

154. [154] Wacław Jędrzejewicz jako minister WRiOP był krytykowany przez ks. prof. Bronisława Żongołłowicza, który – jak zauważyła Dorota Zamojska – w okresie łączenia przez Janusza stanowiska premiera i ministra WRiOP faktycznie kierował bieżącą pracą resortu. Wówczas premier Jędrzejewicz – jako minister – zajmował się jedynie pracą koncepcyjną (D. Zamojska, Wstęp [w:] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. XXXIV). W okresie istnienia rządu Kozłowskiego Żongołłowicz zwracał uwagę, że Wacław Jędrzejewicz – mimo ministerialnej funkcji – faktycznie nie rządził w ministerstwie WRiOP. Ks. Żongołłowicz uważał, że znajdował się pod wpływem brata, Janusza, oraz (za pośrednictwem dyrektora Departamentu Szkolnictwa Wyższego MWRiOP, Jana Stanisława Bystronia) premiera Kozłowskiego. W dzienniku – pod datą 4 XI 1934 r. – Żongołłowicz zapisał: „Wacław Jędrzejewicz wzięty w dwa ognie ma niezmiernie trudne zadanie, zwłaszcza że nie posiada własnej postawy w bardzo wielu sprawach resortowych, do których nie ma przygotowania ani teoretycznego, ani praktycznego”. Wskazał też Żongołłowicz na duży wpływ Związku Nauczycielstwa Polskiego na ministra. Dnia 8 I 1935 r. Żongołłowicz stwierdził: „Janusz narzucił swego brata ministerstwu, aby przez niego rządzić dalej wraz ze swoją Cezarią… [Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa była drugą żoną Janusza – przyp. M.H.] Brat Wacek człeczek – homuncio – mały, dorósł do referendarza, najwyżej…” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 564, 617).

155. [155] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 668–669.

156. [156] Kordian Józef Zamorski – pod datą 7 IV 1938 r. – zapisał w dzienniku, że Śmigły-Rydz wyraził się w rozmowie z nim krytycznie o Świtalskim. Zamorski podał, że zdaniem Śmigłego-Rydza: „Świtalski to mydłek i chamiaszek”. Również Zamorski był niechętny Świtalskiemu (K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 464).

157. [157] W świetle cytowanych fragmentów diariusza Świtalskiego, przesadzona wydaje się opinia Nowakowskiego, że Piłsudski nie miał zaufania do Kwiatkowskiego ze względu na jego dużą samodzielność (J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 142).

158. [158] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 668.

159. [159] Ibidem, s. 669–670.

160. [160] P. Duber, Działalność…, s. 415; J.M. Nowakowski, Rozpad grupy pułkowników. Pierwsza faza dekompozycji sanacji, „Acta Poloniae Historica” 1990, t. 61, s. 88.

161. [161] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 253.

162. [162] Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego, t. 4 (1935–1940), oprac. T. Jędruszczak, A. Leinwand, Wrocław 1974, s. 56. Zob. biografię Kota: T.P. Rutkowski, Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, Warszawa 2000.

163. [163] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 669.

164. [164] Ibidem, s. 670.

165. [165] Ibidem.

166. [166] Po II wojnie światowej Świtalski dopisał do diariusza fragment, który sugerował duży wpływ pobudek osobistych: „Nie byłem pewnym, czy negatywna ocena działalności czy uzdolnień Prystora oparta była u Prezydenta na obiektywnych czysto przesłankach. Prystor wspomniał mi bowiem kiedyś, że Mościcki pytał się jego jako ówczesnego premiera, co sądzi o planowanym wówczas przez Mościckiego ożenieniu się z panią Marią Nagórną. Prystor wyraził się w tej materii z dużym krytycyzmem i Prystor wyczuł, że od tego czasu jego stosunki z Prezydentem stały się chłodniejsze. Ot, ludzie nie przestają być ludźmi z całym ich mieszaniem spraw ważnych i drobniejszych ze skłonnością dopuszczania u siebie, by drobne okoliczności wywierały wpływ na sprawy istotnie ważne” (ibidem, s. 671).

167. [167] Ibidem, s. 670.

168. [168] Ibidem, s. 670–671.

169. [169] Ibidem, s. 674–676.

170. [170] Wicemarszałkami zostali też Władysław Byrka (w 1936 r. zastąpił go Stanisław Kielak) oraz Ukrainiec Wasyl Mudryj. Wybór Mudrego był możliwy wobec polsko-ukraińskiej ugody politycznej, a więc porozumienia piłsudczykowskiej elity władzy z partią Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne. Mudryj – przewodniczący UNDO – był marszałkiem do 1939 r., a więc także w Sejmie V kadencji. Zob. więcej na temat postaci Mudrego, okresu pełnienia przez niego funkcji wicemarszałka, a także relacji polsko-ukraińskich: P. Samuś, Wicemarszałek Wasyl Mudryj (1893–1966). Ugody polsko-ukraińskiej orędownik daremny, Warszawa 2017.

171. [171] Prezydent Rzplitej mianował 32 senatorów, „Gazeta Polska”, nr 265, 24 IX 1935, s. 1.

172. [172] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 334–337.

173. [173] P. Stawecki, Następcy Komendanta…, s. 120.

174. [174] Ks. prof. Bronisław Żongołłowicz zapisał w dzienniku (1 X 1935 r.): „Wybory Sławek prowadził skandalicznie, ujawnił Polsce brak moralności, prawości, bezprawie” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 665).

175. [175] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 226.

176. [176] J.M. Nowakowski, Walery Sławek..., s. 145.

177. [177] J. Srokosz, W stronę silnego państwa…, s. 176–177.

178. [178] J.M. Nowakowski, Walery Sławek..., s. 146.

179. [179] J. Srokosz, W stronę silnego państwa…, s. 178. Zob. też J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 148.

180. [180] Zob. więcej A. Chojnowski, Utopia utracona Walerego Sławka. Projekt Powszechnej Organizacji Społecznej, „Przegląd Historyczny” 1989, t. 80, z. 2, s. 353–365.

181. [181] J.M. Nowakowski, Walery Sławek..., s. 146–147.

182. [182] Ibidem, s. 147.

183. [183] J.M. Nowakowski, Rozpad…, s. 85–86.

184. [184] Idem, Walery Sławek…, s. 148.

185. [185] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 252.

186. [186] O tej zgodności świadczy utworzenie w lutym 1937 r. Obozu Zjednoczenia Narodowego. Idea OZN wiązała się z hasłami konsolidującymi społeczeństwo (naród) (J. Srokosz, W stronę silnego państwa…, s. 179).

187. [187] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 148.

188. [188] Ibidem, s. 148–149.

189. [189] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 678.

190. [190] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 665.

191. [191] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 679. Zob. więcej M. Hübner, Wybór marszałka Senatu w 1935 roku – świadectwo solidarności czy dekompozycji grupy „pułkowników”? [w:] Senat II Rzeczypospolitej (1922–1939) – „rzecznik rozsądku, rozwagi i miary”, red. Z. Girzyński, J. Kłaczkow, J. Żaryn, Toruń 2020, s. 171–197.

192. [192] Paweł Duber zwrócił uwagę, że nie powinno się wykluczać, iż postępowanie Świtalskiego w sprawie funkcji marszałka Senatu było dyktowane jego negatywną oceną działań podejmowanych przez kierownictwo obozu sanacyjnego. Konstytucja kwietniowa usankcjonowała zwiększenie prerogatyw marszałka izby wyższej parlamentu, co ułatwiało występowanie przeciwko prezydentowi. W ocenie Dubera, nie chcąc obejmować stanowiska marszałka Senatu Świtalski nie planował sprzeciwiać się Mościckiemu (P. Duber, Działalność…, s. 423).

193. [193] Zwracają uwagę rozbieżności między relacją Świtalskiego a zapiskami ks. prof. Bronisława Żongołłowicza z rozmowy z Prystorem, którą ten odbył 1 X 1935 r.: „Prystor sam przygnębiony, zdenerwowany. Dopiero w sobotę czy niedzielę dowiedział się od Świtalskiego, że ma być marszałkiem Senatu” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 665). Żongołłowicz wspomniał też o wahaniach Prystora przed objęciem funkcji marszałka Senatu.

194. [194] A. Chojnowski, Walery Sławek, premier Rzeczypospolitej 29 III–23 VIII 1930, 4 XII 1930–26 V 1931, 28 III–12 X 1935 [w:] Prezydenci i…, s. 302. O tym, że Beck popierał Sławka, świadczy rozmowa ministra spraw zagranicznych ze Świtalskim, do której doszło 1 X 1935 r. Świtalski odniósł wrażenie, że Beck najbardziej ufa Sławkowi i utożsamia się z linią polityczną nieformalnego lidera „pułkowników” (K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 678).

195. [195] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 779.

196. [196] Archiwum polityczne…, s. 56.

197. [197] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 682.

198. [198] Było to spełnienie ambicji Kościałkowskiego, który chociaż nie zaliczał się do „pułkowników”, to wcześniej współpracował z postaciami identyfikowanymi z grupą. Rozbieżności między Kościałkowskim a „pułkownikami” występowały już u schyłku życia Piłsudskiego. Kordian Józef Zamorski zapisał w dzienniku (pod datą 22 I 1935 r.): „Kościałkowski zaczął ryzykowną grę w stosunku do ludzi stojących dotychczas blisko Komendanta, a więc w stosunku do [Walerego] Sławka, [Aleksandra] Prystora et Consortes” (K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 312).

199. [199] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 694.

200. [200] Ibidem, s. 694–695.

201. [201] P. Duber, Działalność…, s. 418.

202. [202] M. Kornat, Niedoszłe dymisje ministra Józefa Becka – pogłoski, dokumenty, interpretacje [w:] Polska bez Marszałka. Dylematy piłsudczyków po 1935 roku, red. M. Wołos, K. Kania, Toruń 2008, s. 324.

203. [203] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 780–781. Michał Łubieński podał, że „prezydent wezwał Becka na konferencję, na której otworzył przed nim szufladę biurka i wyjmując rewolwer, oświadczył, że w razie odmowy Becka palnie sobie w łeb”. Relację tę podał Łubieński – bardzo krytyczny wobec Mościckiego – na podstawie informacji od Jadwigi Beck (de domo Salkowskiej) (M. Łubieński, Refleksje i reminiscencje…, s. 66).

204. [204] M. Kornat, Niedoszłe dymisje ministra Józefa Becka…, s. 326.

205. [205] M. Łubieński, Refleksje i reminiscencje…, s. 164.

206. [206] Zakończenie prac BBWR. List płk. Walerego Sławka do działaczy BBWR, „Gazeta Polska”, nr 302, 11 X 1935, s. 1.

207. [207] A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy…, s. 242–244.

208. [208] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 252.

209. [209] O kulcie Piłsudskiego zob. więcej: P. Cichoracki, „Z nami jest On”. Kult Marszałka Józefa Piłsudskiego w Wojsku Polskim w latach 1926–1939, Wrocław 2001; idem, Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918–1939, Kraków 2005; H. Hein-Kircher, Kult Piłsudskiego i jego znaczenie dla państwa polskiego 1926–1939, Warszawa 2008.

210. [210] Archiwum polityczne…, s. 57.

211. [211] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 689–690.

212. [212] Ibidem, s. 690.

213. [213] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 152.

214. [214] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 676.

215. [215] P. Duber, Działalność…, s. 435.

216. [216] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 695.

217. [217] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 252.

218. [218] Informację tę podał Michał Łubieński, który kolejno wskazał na Aleksandra Prystora, Walerego Sławka, Janusza Jędrzejewicza oraz Tadeusza Schaetzla, jako tych „pułkowników”, którzy nie aprobują polityki Edwarda Śmigłego-Rydza (M. Łubieński, Refleksje i reminiscencje…, s. 68).

219. [219] Nie oznacza to jednak, by Beck miał monopol na sprawy zagraniczne, choć jego znaczenie w tej dziedzinie można uznać za szczególne. Mimo to na politykę zagraniczną starał się oddziaływać także gen. Śmigły-Rydz. Świadectwem tego była jego oficjalna wizyta we Francji, gdzie przebywał od 30 VIII do 6 IX 1936 r. W trakcie tej wizyty prowadził rozmowy z inspektorem generalnym armii oraz przewodniczącym Najwyższej Rady Wojennej gen. Maurice’em Gamelinem. Rozmawiał także z francuskimi politykami, w tym z premierem Léonem Blumem oraz prezydentem Albertem Lebrunem. Efektem pobytu Śmigłego-Rydza było podpisanie w Rambouillet umowy pożyczkowej, stanowiącej o przekazaniu przez Francję kredytu w wysokości 2600 mln franków w złocie. Podpisano też dokument, który za podstawę sojuszu polsko-francuskiego uznawał układ z 1921 r. (M. Jabłonowski, P. Stawecki, Następca Komendanta. Edward Śmigły-Rydz. Materiały do biografii, Warszawa–Pułtusk 2014, s. 212–213). Nie jest prawdą opinia Piotra Staweckiego, że po powrocie do kraju Śmigły-Rydz nie ingerował w politykę zagraniczną ministra Becka (P. Stawecki, Następcy Komendanta…, s. 10). Wprawdzie generał, a następnie marszałek uznał Becka za spadkobiercę linii polityki zagranicznej, której głównym realizatorem przed 1935 r. był Józef Piłsudski, lecz nie dystansował się od spraw zagranicznych. Michał Łubieński podał: „W rzeczywistości jednak wytworzył się dla tych spraw specjalny Komitet złożony z premiera, marszałka Śmigłego i Ministra Becka, który odbywał narady pod przewodnictwem osobistym prezydenta i decydował o zasadniczych liniach polityki. Brak jakiejkolwiek kompetencji w dziedzinie polityki zagranicznej zarówno u prezydenta, jak i u premiera, stwarzał, że właściwie sprawy te były decydowane między Beckiem a Śmigłym” (M. Łubieński, Refleksje i reminiscencje…, s. 67).

220. [220] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 705.

221. [221] Ibidem, s. 715.

222. [222] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 713–714.

223. [223] Mimo to w kontekście ówczesnych realiów nadinterpretacją są słowa Jacka Srokosza, którego zdaniem „doszło do konfliktu w gronie dotąd zgodnych pułkowników, a przeciwko byłemu prezesowi BBWR wystąpili Miedziński i Prystor, a także Świtalski” (J. Srokosz, W stronę silnego państwa…, s. 63). Krytyka Sławka na spotkaniu u premiera Kościałkowskiego nie oznaczała zerwania Prystora z nieformalnym przywódcą grupy „pułkowników”, wyrażającego się w jego przejściu do „obozu GISZ”. Również Świtalski nie występował czynnie przeciwko Sławkowi, lecz zdystansował się od polityki na ogólnopolskim szczeblu. Spośród wymienionych tylko Miedziński – jeden z „pułkowników”, którzy dołączyli do obozu Śmigłego-Rydza – był aktywnie zaangażowany w działania przeciwko Sławkowi.

224. [224] P. Duber, Działalność…, s. 430.

225. [225] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 223.

226. [226] Beck uzyskał wcześniej aprobatę Sławka, który w imię racji stanu (kontynuacji dotychczasowej linii politycznej Polski na arenie międzynarodowej) uważał za zasadne przyjęcie oferty Kościałkowskiego. Beck w dalszym ciągu pozostawał życzliwy wobec „pułkowników”, jednak brak zdecydowania Sławka w rywalizacji o władzę sprawił, że powiększyła się – i tak już duża – samodzielność ministra spraw zagranicznych. Możliwe, że stopień emancypacji Becka od innych „pułkowników” skłonił część badaczy do sceptycyzmu wobec identyfikowania go z grupą. Nie jest to zasadne wobec bliskiej współpracy Becka ze Sławkiem, Świtalskim i Prystorem w pierwszej połowie lat trzydziestych.

227. [227] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 222.

228. [228] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 153.

229. [229] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 693.

230. [230] Ks. prof. Żongołłowicz opisał jedną z wizyt w mieszkaniu Kozłowskiego: „W jadalni Kozłowskiego rzucał się w oczy stojący u drzwi do korytarza duży stół, na którym stała bateria butelek ze 20… wódek… […]. Rzecz charakterystyczna, że Kozłowski wypił trzy kieliszki i niczym nie przegryzł… Taki obyczaj…” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 596).

231. [231] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 694.

232. [232] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 153.

233. [233] P. Duber, Działalność…, s. 423–424.

234. [234] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 682.

235. [235] Ibidem.

236. [236] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 232–233.

237. [237] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 154.

238. [238] P. Duber, Działalność…, s. 425.

239. [239] W postanowieniach konstytucji kwietniowej prezydent zyskiwał realne możliwości znaczącego wpływu na bieżącą politykę państwa. Na przykład głowa państwa mogła zdymisjonować ministra, który odmówił kontrasygnaty prezydenckiego aktu. Prezydent miał możliwość powołania ministra – gotowego do podpisania danego aktu. Był uprawiony też do odwołania premiera. Zdaniem Stanisława Cara „byłaby to niepoważna zabawa”. „Pułkownicy” zakładali, że przed rozbudzonymi ambicjami do wpływu na rządy w państwie, będą prezydenta powstrzymywały względy moralne (J. Srokosz, W stronę silnego państwa…, s. 238–239, 241). Przyjęcie tej optyki jest znamienne – zwłaszcza że Car był znany ze stosowania tzw. precedensów konstytucyjnych, a w obozie piłsudczykowskim brakowało ugruntowanego przeświadczenia o złym wpływie instrumentalnego podejścia do zagadnień prawnych i ustrojowych.

240. [240] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 155.

241. [241] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 782.

242. [242] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 155.

243. [243] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 782; A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 233.

244. [244] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 156.

245. [245] T. Marszałkowski, Zamieszki…, s. 342, 344, 358.

246. [246] P. Duber, Działalność…, s. 439. Taki pogląd przedstawił np. J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 156.

247. [247] M. Niedziałkowski, „Robotnik”, nr 134, 22 IV 1936, s. 1; L. Ciołkoszowa, Spojrzenie wstecz, Paryż 1995, s. 112.

248. [248] Zob. więcej P. Duber, Działalność…, s. 439 i n.

249. [249] Zob. „Gazeta Polska”, nr 109, 19 IV 1936 (drugi nakład po konfiskacie). Pobóg-Malinowski błędnie podaje, że numer ten był z 17 kwietnia (W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 784).

250. [250] P. Duber, Działalność…, s. 456.

251. [251] Ibidem, s. 455.

252. [252] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 240–241; J. Mierzwa, Pułkownik Koc…, s. 161.

253. [253] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 784.

254. [254] I. Matuszewski, Próby syntez, Warszawa 1937.

255. [255] Z. Landau, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ignacy-matuszewski-1891-1946-pulkownik-redaktor-publicysta [dostęp: 26 XII 2019].

256. [256] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 785–786; M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski…, s. 281. Charakterystyki rządu Składkowskiego dokonał Michał Łubieński: „Kompromis ten stwarzał gabinet o tak precyzyjnym układzie wzajemnych sił obu grup, tj. prezydenta i Śmigłego, że dymisja jednego ministra mogła go obalić. Był on wynikiem statycznej równowagi, wywołanej przez wzajemnie anulujące się wpływy – w całości swojej dzięki temu bezpłodny i niezdolny do konsekwentnej i skoordynowanej akcji. Z jednej strony stali ministrowie marszałka: premier, gen. Kasprzycki, minister sprawiedliwości Dembowski, oraz ministrowie kolei i poczt, z drugiej grupa prezydenta z wicepremierem Kwiatkowskim i oscylującymi ku niemu Poniatowskim i Kościałkowskim. Pośrodku jako epigon dawnego reżymu pułkowników – samotny Beck. Dla równowagi, jako człowiek Becka, wszedł do gabinetu z teką ministra przemysłu i handlu Antoni Roman. Był to jednak minister bez wpływu na Radzie Ministrów, który od początku ugrzązł w konflikcie głębokim z ministrem skarbu Kwiatkowskim, za słaby, by mu się przeciwstawić, za uczciwy, by mu się poddać wbrew swym przekonaniom” (M. Łubieński, Refleksje i reminiscencje…, s. 67). Pisząc o „Dembowskim”, Łubieński miał na myśli ministra sprawiedliwości Witolda Grabowskiego, a odwołanie do „ministra kolei” było w rzeczywistości nawiązaniem do ministra komunikacji płk. Juliusza Ulrycha. Ulrych był postacią usytuowaną blisko „pułkowników” jeszcze za życia Piłsudskiego. Razem z „pułkownikami” tworzył Legion Młodych. Dotychczas brakowało jego zaangażowania politycznego na większą skalę, co lokowało go de facto poza grupą. Zmieniło się to w okresie dekompozycji grupy „pułkowników”. Można więc przyjąć, że zaliczał się on do tej części środowiska „pułkowników”, która poparła Śmigłego-Rydza. Podobnie, do „pułkowników” lojalnych wobec Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych dołączył minister poczt i telegrafów ppłk Emil Kaliński.

257. [257] S.F. Składkowski, Nie ostatnie…, s. 174–175.

258. [258] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 157.

259. [259] P. Duber, Działalność…, s. 458–460.

260. [260] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 710.

261. [261] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 788.

262. [262] Generał E. Śmigły-Rydz pierwszym dostojnikiem w Państwie. Doniosłe pismo Prezesa Rady Ministrów, „Gazeta Polska”, nr 197, 16 VII 1936, s. 1.

263. [263] M. Sioma, Sławoj Felicjan Składkowski…, s. 301.

264. [264] P. Stawecki, Następcy Komendanta…, s. 122. Nie tylko ta część grupy „pułkowników”, która pozostała przy Sławku, była przeciwna okólnikowi. Sprzeciw wyrażali też inni piłsudczycy, np. ppłk Adam Ludwik Korwin-Sokołowski. Jako wojewoda nowogródzki podpułkownik zabronił zorganizowania specjalnego zebrania pracowników Urzędu Wojewódzkiego w celu okazjonalnego odczytania okólnika. Korwin-Sokołowski uczynił to mimo zalecenia premiera Składkowskiego, a także presji wicewojewody nowogródzkiego. Wojewoda rozważał nawet złożenie dymisji z zajmowanego stanowiska, ale pod wpływem Sławka zmienił decyzję (A.L. Korwin Sokołowski, U boku Marszałka…, s. 274).

265. [265] P. Stawecki, Następcy Komendanta…, s. 37.

266. [266] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 158–159.

267. [267] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 223–224.

268. [268] AAN, Akta Lucjana Żeligowskiego (dalej ALŻ), 63, Notatnik, k. 69, 71. Wskutek krytyki Śmigłego-Rydza i jego otoczenia Żeligowski utracił funkcję przewodniczącego sejmowej komisji wojskowej.

269. [269] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 170.

270. [270] T. Katelbach, „Szlachetny” (Wspomnienie o Adamie Kocu), „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1969, z. 16, s. 171.

271. [271] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 169. Zob. więcej B. Miedziński, Sprostowania spoza grobu, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1972, z. 22.

272. [272] Na XIII Zjeździe ZLP Śmigły-Rydz powiedział: „Uważam, że jedynym naszym hasłem, które może być tym pionem moralnym, jest hasło obrony Polski […]. Chodzi o ujęcie tego programu szerzej […]. W tym programie wszystko się znajdzie, znajdzie się droga wyjścia z naszych stosunków gospodarczych, znajdzie się droga, która nas doprowadzi do wyzwolenia sił moralnych i twórczych w narodzie, do skupienia ich, do wytworzenia nowych wartości, których nam tak bardzo potrzeba” (Deklaracja ideowo-polityczna wygłoszona dn. 21 b.m. przez płk. Adama Koca, „Gazeta Polska”, nr 53, 22 II 1937, s. 1).

273. [273] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 246–247.

274. [274] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 798–799.

275. [275] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 247; W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 801.

276. [276] Zob. projektowany statut Obozu Pracy Narodowej: AAN, Obóz Zjednoczenia Narodowego. Centrala w Warszawie (dalej OZN), 1, Organizacja Obozu Pracy Narodowej po ogłoszeniu Deklaracji ideowo-politycznej obozu tworzonego przez płk. Adama Koca z 21 II 1937 r. Deklaracja, lista członków Wielkiej Rady Narodowej, akt erekcyjny, statuty, zaproszenia, odezwy, k. 15–18.

277. [277] M. Niedziałkowski, „Stawka” na złe strony człowieka, „Robotnik”, nr 326, 21 X 1936.

278. [278] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 248.

279. [279] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 253.

280. [280] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 170.

281. [281] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 272. Zob. też J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 237.

282. [282] K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 432.

283. [283] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 272.

284. [284] P. Stawecki, Następcy Komendanta…, s. 150.

285. [285] Deklaracja ideowo-polityczna wygłoszona dn. 21 b. m. przez płk. Adama Koca, „Gazeta Polska”, nr 53, 22 II 1937, s. 1.

286. [286] Por. J.M. Majchrowski, Silni – zwarci – gotowi. Myśl polityczna Obozu Zjednoczenia Narodowego, Warszawa 1985, s. 74–86.

287. [287] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 248.

288. [288] Por. J.M. Majchrowski, Silni – zwarci – gotowi…

289. [289] Por. M. Sioma, Państwo w myśli politycznej Obozu Zjednoczenia Narodowego. Zarys problematyki [w:] Między Europą naszych pragnień a Europą naszych możliwości, t. 1, red. J. Faryś, T. Sikorski, P. Słowiński, Gorzów Wielkopolski 2007, s. 197–210.

290. [290] Por. J.M. Majchrowski, Silni – zwarci – gotowi…, s. 141–153.

291. [291] Ibidem, s. 154–163.

292. [292] Ibidem, s. 117–140.

293. [293] AAN, OZN, 96, Zasady polityki narodowościowej. Referat Biura Studiów i Planowania OZN. Materiały i prace, b.p.

294. [294] Ibidem, 26, Tezy programowe OZN dotyczące m.in. gospodarki wiejskiej i programów kulturalno-oświatowych, k. 31–45.

295. [295] Deklaracja ideowo-polityczna wygłoszona dn. 21 b. m. przez płk. Adama Koca, „Gazeta Polska”, nr 53, 22 II 1937, s. 1–2.

296. [296] AAN, OZN, 12, Referaty i tezy Biura Planowania OZN: „Motoryzacja w niektórych państwach”, „Hasła propagandowe akcji oświatowej Obozu Zjednoczenia Narodowego”, „Szkolnictwo wyższe”, „Wzmocnienie władzy naczelnej w Państwie”, „Zagadnienia gospodarcze”, „Stanowisko w kwestii żydowskiej”, k. 27–28.

297. [297] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 250–251.

298. [298] AAN, OZN, 34, Koło Parlamentarne OZN. Wyniki dyskusji przeprowadzonej w dn. 1 IV [1938 r.] w sprawach taktyki i ideologii, k. 3.

299. [299] K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 428.

300. [300] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 343.

301. [301] Ibidem, s. 342; W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 798.

302. [302] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 272.

303. [303] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 236.

304. [304] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 135.

305. [305] H. Gruber, Wspomnienia i uwagi 1892–1942, Londyn 1968, s. 363.

306. [306] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 160.

307. [307] Ruch Narodowo-Radykalny „Falanga”, potocznie zwany „Falangą”.

308. [308] P. Stawecki, Następcy Komendanta…, s. 158.

309. [309] K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 447.

310. [310] O tym, że Zamorski dostrzegał realne przyczyny zabójstwa Pierackiego, świadczy wpis w dzienniku z 20 II 1935 r.: „W służbie śledczej nie ma Rusinów, ani nawet nie ma Polaków, którzy umieją po rusku. Cóż dziwnego, że nie było komu przeczytać dokumentów o przygotowującym się na [Bronisława] Pierackiego zamachu” (ibidem, s. 324).

311. [311] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 344.

312. [312] Zadaniem Rady była współpraca z szefem Obozu w kwestii wypracowywania zasad programowych i organizacyjnych. W tych sprawach Rada mogła występować z inicjatywą. Jacek M. Majchrowski zwrócił uwagę, że „faktycznie jednak osobą decydującą był szef Obozu, bądź też jego odpowiednik niższego szczebla, a praktyka wykazała znikome znaczenie organów kolegialnych” (J.M. Majchrowski, Silni – zwarci – gotowi…, s. 23–24).

313. [313] AAN, OZN, 1, Organizacja Obozu Pracy Narodowej po ogłoszeniu Deklaracji ideowo-politycznej obozu tworzonego przez płk. Adama Koca z 21 II 1937 r. Deklaracja, lista członków Wielkiej Rady Narodowej, akt erekcyjny, statuty, zaproszenia, odezwy, k. 11; P. Stawecki, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/tadeusz-schaetzel [dostęp: 4 I 2020].

314. [314] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 173.

315. [315] K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 428.

316. [316] J. Mierzwa, Pułkownik Adam Koc…, s. 192.

317. [317] Ibidem, s. 198.

318. [318] AAN, ALŻ, 63, Notatnik, k. 73–74.

319. [319] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 804–805.

320. [320] Ibidem, s. 805.

321. [321] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 485.

322. [322] Ibidem, s. 345–346. Marek Kornat uważa, że decyzja o przeprowadzeniu wyborów w okresie napięcia na arenie międzynarodowej – spowodowanego kryzysem sudeckim – nie była dobra (M. Kornat, Niedoszłe dymisje ministra Józefa Becka…, s. 334).

323. [323] Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego, t. 5 (1919–1941), oprac. B. Janicka, Warszawa 2001, s. 112.

324. [324] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 116.

325. [325] K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 461, 490.

326. [326] Ibidem, s. 431–432.

327. [327] Jednostronnie krytyczny wobec niektórych członków grupy „pułkowników” Kordian Józef Zamorski, komentując śmierć Stanisława Cara w zapisce z 21 VI 1938 r., stwierdził: „Niewątpliwie Stanisław Car na tle tych wszystkich kanciarzy i kombinatorów był jasnym promieniem nieposzlakowanej uczciwości i prawości. Szkoda, że ostatnio zaprzyjaźnił się ze Sławkiem, łbem mętnym, niezgułą, nie wiadomo dlaczego uważanym przez Piłsudskiego za człowieka mocnego i zdolnego do pracy organizacyjnej i twórczej. Sławek długie lata pracował z Carem, a kiedy Cara kopnięto, nie podał mu ręki i obojętnie na jego walkę z endecką adwokaturą patrzył” (ibidem, s. 480).

328. [328] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 160.

329. [329] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 273.

330. [330] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 252.

331. [331] DzU 1935, nr 30, poz. 227, Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r.

332. [332] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 160.

333. [333] Ibidem, s. 153.

334. [334] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 273.

335. [335] Zarządzenie P. Prezydenta Rzplitej, „Gazeta Polska”, nr 252, 13 IX 1938, s. 1.

336. [336] M. Kornat, Niedoszłe dymisje ministra Józefa Becka…, s. 335.

337. [337] W liście do Piotra Wandycza z 11 XI 1975 r. Bohdan Podoski pisał, że Beck podał się do dymisji w listopadzie 1938 r. Zdaniem Podoskiego po upływie kilku tygodni od zajęcia przez Polskę Zaolzia, Beck złożył wizytę Sławkowi, chcąc uzyskać radę w sprawie dalszego postępowania. Jako główną przyczynę dymisji podawał brak „dyskrecji” przy zajmowaniu Zaolzia przez Wojsko Polskie. W ocenie ministra Becka armia była zobowiązana, by przesadnie nie eksponować zajęcia części terytorium Czechosłowacji. Mimo to w propagandzie bardzo podkreślano akcję wojskową polskiej strony, chcąc w ten sposób umocnić wizerunkowo obóz rządzący. Beck miał, zdaniem Podoskiego, uważać to za błąd wobec trudnej sytuacji międzynarodowej – następna rewizja granic mogłaby dotyczyć Polski. Podoski sądził, że „płk Sławek po wysłuchaniu min. Becka doradził mu, by cofnął swą dymisję, skoro uważa, że Polska znalazła się w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Powinien zostać i uczynić wszystko, co w jego mocy, by to niebezpieczeństwo możliwie od Polski odwrócić”. Ze względu na braki źródłowe trudno zweryfikować tę relację. Wydaje się mało prawdopodobna, jednak nie jest wykluczone, że w 1938 r. Beck składał dymisję dwukrotnie – we wrześniu i w listopadzie (ibidem, s. 335–337). Zob. też W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 780–781.

338. [338] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 137.

339. [339] Jeśli weźmiemy to pod uwagę, nie jest prawdziwe twierdzenie Jacka Srokosza sugerującego odmienne stanowisko Becka. Zdaniem Srokosza: „Chęć odsunięcia od władzy pułkowników zbliżyła do siebie Mościckiego i Rydza-Śmigłego, do których przyłączył się także Beck” (J. Srokosz, W stronę silnego państwa…, s. 63). O ile jest to zgodny z rzeczywistością motyw taktycznego zbliżenia prezydenta i generalnego inspektora, o tyle zamiarem Becka nie było odsunięcie „pułkowników”, lecz możliwość kontynuowania prac na stanowisku ministra spraw zagranicznych.

340. [340] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 346–348.

341. [341] Wyniki wyborów do Senatu, „Gazeta Polska”, nr 313, 14 XI 1938, s. 1–2.

342. [342] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 161.

343. [343] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 138.

344. [344] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 161. O zaliczającej się do lewicy niepodległościowej PPS w analizowanym okresie zob. więcej J. Żarnowski, Polska Partia Socjalistyczna w latach 1935–1939, Warszawa 1965.

345. [345] Pułkownik Walery Sławek o ordynacji wyborczej, „Słowo”, nr 337, 7 XII 1938, s. 1.

346. [346] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 161–162.

347. [347] Chodziło o niektórych przedstawicieli opozycji, którzy znaleźli się w komitecie pożyczki lotniczej (ibidem, s. 162).

348. [348] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 253–254.

349. [349] Wacław Jędrzejewicz stwierdził: „Jak mnie informowali moi przyjaciele z Ministerstwa Skarbu, gdzie przez krótki czas byłem podsekretarzem stanu, w początkowym okresie prac nad odezwą pożyczki nazwisko Sławka było włączone do listy członków komitetu. Dopiero później, gdy lista weszła na wyższe stopnie hierarchii rządowej i zamku, nazwisko to zostało skreślone” (ibidem, s. 254).

350. [350] Przed samobójstwem Sławek sporządził notatkę, w której zapisał: „Odbieram sobie życie. Nikogo proszę nie winić. W. Sławek 2 IV 1939”. Niżej dopisał: „Spaliłem papiery o charakterze prywatnym, a także wręczone mi w zaufaniu. Jeśli nie wszystkie, to proszę pokrzywdzonych o wybaczenie. Bóg wszystkowidzący może mi wybaczy moje grzechy i ten ostatni” (AAN, Akta Walerego Sławka, 3, Zapiska przedśmiertna Walerego Sławka, k. 1).

351. [351] J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 247–248.

352. [352] W zapisce z 6 X 1937 r. w dzienniku Kordiana Józefa Zamorskiego znajduje się informacja o spotkaniu tzw. lewicy patriotycznej, w którym jako przedstawiciel Sławka brał udział płk Mieczysław Mak-Piątkowski (K.J. Zamorski, Dzienniki (1930–1938)…, s. 425). Odwołanie do ideałów dawnej lewicy niepodległościowej wynikało z kontestacji Sławka i jego otoczenia wobec działań podejmowanych przez Śmigłego-Rydza oraz jego współpracowników. Lojalna wobec Sławka grupa „pułkowników” była przeciwna recepcji przez obóz rządzący ideologii ruchu narodowego.

353. [353] J.M. Nowakowski, Walery Sławek…, s. 163.

5. Z perspektywy klęski i emigracyjnych losów „pułkowników” – zamiast podsumowania

1. [1] DzU 1935, nr 30, poz. 227, Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r.

2. [2] J. Piotrowski, Grupa pułkowników…, s. 259.

3. [3] K. Świtalski, Diariusz 1919–1935…, s. 605.

4. [4] DzU 1935, nr 30, poz. 227, Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r.

5. [5] Zob. M.M. Drozdowski, Władysław Raczkiewicz. Prezydent RP, t. 2, Warszawa 2002.

6. [6] A. Adamczyk, Bogusław Miedziński..., s. 41.

7. [7] Zob. R. Mossin, Wywiad z prof. Wacławem Jędrzejewiczem, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1985, z. 72, przedruk za: „Nowy Dziennik” (Nowy Jork), 28 II 1985.

8. [8] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 365–366; W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza…, t. 2, s. 856–857.

9. [9] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 513–514.

10. [10] Ibidem, s. 516.

11. [11] T. Serwatka, Kazimierz Świtalski…, s. 177.

12. [12] Koc był zaangażowany – choć nie w sposób bezpośredni – w ewakuację polskiego złota po wybuchu II wojny światowej. Janusz Mierzwa stwierdził: „Adam Koc nie pełnił funkcji związanych stricte z techniczną stroną ewakuacji złota, a raczej sprawował swego rodzaju pieczę nad jej pomyślnym przeprowadzeniem”. Miał on kompetencje do objęcia stanowiska ministra skarbu, ponieważ przed wojną, w pierwszej połowie lat trzydziestych, był wiceministrem tego resortu. Obecność Koca, podobnie jak Augusta Zaleskiego na stanowisku ministra spraw zagranicznych w rządzie Sikorskiego, była korzystna dla premiera, ponieważ obaj byli doceniani w Wielkiej Brytanii. Pozwalało to Sikorskiemu na realizację deklaracji o angażowaniu do współpracy wszystkich ugrupowań niepodległościowych. W rzeczywistości – ze względu na negatywny stosunek do piłsudczyków – postulat ten był jedynie powierzchowny. Pod presją antysanacyjnego otoczenia Sikorskiego doszło do dymisji Koca z ministerialnych stanowisk w grudniu 1939 r. (J. Mierzwa, Pułkownik Koc…, s. 210, 216, 221; C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 514).

13. [13] J. Piotrowski, Aleksander Prystor…, s. 144–149.

14. [14] Aleksandra Prystora postrzegał Janusz Jędrzejewicz jako osobę o nieprzeciętnych walorach i znaczeniu. Jędrzejewicz był przekonany, że godnie zniósł on okres pobytu w więzieniu w schyłkowym okresie życia: „Nie znam przeżyć więziennych Prystora. Nie zna ich nikt, gdyż trzymany był podobno sam jeden w celi. Nie wiem, jak się z nim obchodzili bolszewiccy kaci w mundurach sędziów śledczych: czy go torturowali, czy go bili, głodzili lub zamęczali pragnieniem lub bezsennością. Nie znam stopnia jego męki fizycznej, ale mogę się wczuć doskonale w jego mękę duchową, mękę starego człowieka, który całe swe życie poświęcił walce o wolność, za wolność tę zapłacił najlepszymi latami życia, a umierać musiał samotnie, zdala od swoich, z rąk tych samych zbrodniarzy, którym walkę nieubłaganą wypowiedział. Muszę wyznać, że najgłębsze przerażenie mnie ogarnia na myśl, ile sił, ile odporności, ile wiary trzeba posiadać, aby umierając w tych warunkach, nie załamać się duchowo, wytrzymać godnie i mężnie tę ostatnią, a tak straszliwą, bo prowadzącą do śmierci, próbę. I znając Prystora, gotowym głowę oddać za to, że on, on właśnie, stary, zmęczony ciężkim życiem człowiek, próbę tę odbył po bohatersku, ze spokojem zupełnego opanowania i z tą zdumiewającą prostotą, która go zawsze cechowała. Był to charakter silny, z jednej bryły najtwardszego żelaza wykuty o monumentalnej strukturze. W pamięci polskiej pozostać winien w towarzystwie takich ludzi jak Walery Sławek i Stefan Starzyński, ludzi, których praca tworzy historię narodową, a nazwiska przekazywane z pokolenia w pokolenie stają się wzorami wychowawczymi dla młodych generacji” (J. Jędrzejewicz, W służbie idei…, s. 136–137).

15. [15] Zob. L. Kozłowski, Moje przeżycia w więzieniu sowieckim i na wolności w czasie wojny w Rosji sowieckiej, oprac. B. Gogol, J. Tebinka, Warszawa 2001; M. Kozłowski, Sprawa premiera Leona Kozłowskiego. Zdrajca czy ofiara, Warszawa 2005.

16. [16] W trakcie internowania w Rumunii Beck napisał pamiętniki – skoncentrowane w głównej mierze na okresie jego działalności jako ministra spraw zagranicznych II RP. Zob. J. Beck, Ostatni raport, Warszawa 1987; idem, Wspomnienia o polskiej polityce zagranicznej 1926–1939, oprac. A.M. Cienciała, Warszawa–Kraków 2015.

17. [17] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 281–282.

18. [18] C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski…, s. 523–524.

19. [19] http://historia.focus.pl/wojny/za-polske-i-fuhrera-519?strona=2 [dostęp: 28 V 2017].

20. [20] http://www.rodaknet.com/rp_art_6870_czytelnia_cenckiewicz_plk_ignacy_matuszewski.htm [dostęp: 28 V 2017].

21. [21] A. Adamczyk, Piłsudczycy w izolacji (1939–1954). Studium z dziejów struktur i myśli politycznej, Bełchatów 2008, s. 53–54.

22. [22] Zob. J. Cisek, Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce i jego zbiory, Warszawa 1997.

23. [23] Ibidem, s. 52–53.

24. [24] W.T. Drymmer, W służbie Polsce. Wspomnienia żołnierza i państwowca z lat 1914–1947, Kraków 2014, s. 343–348, 354–359; J. Piotrowski, Piłsudczycy bez lidera (po 1 września 1939 roku), Toruń 2004, s 328. Zob. więcej: M. Sioma, Wizja Polski powojennej w myśli politycznej Ignacego Matuszewskiego i piłsudczyków w Palestynie (1941–1944) [w:] Polskie niepodległości. Wizje państwa i społeczeństwa w okresie przełomów 1918–1945–1989, red. J. Faryś, P. Słowiński, T. Sikorski, Gorzów Wielkopolski 2009, s. 229–246; idem, Zawsze wierni. Środowisko piłsudczyków „palestyńskich” wobec postaci Józefa Piłsudskiego (1941–1944) [w:] Post hominum memoriam. Profesorowi Januszowi Farysiowi – uczniowie i przyjaciele, red. E. Skorupska-Raczyńska, P. Słowiński, Gorzów Wielkopolski 2009, s. 191–207.

25. [25] Zob. W.T. Drymmer, W służbie Polsce… Drymmer był żołnierzem I Brygady i peowiakiem. Uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej, był oficerem Oddziału II Sztabu Generalnego. W latach 1923–1927 pracował jako attaché wojskowy w Estonii. Należał do grupy „pułkowników”. W POW jego przełożonym był Wacław Jędrzejewicz, a w Oddziale II szefem – Ignacy Matuszewski. Znaczenie Drymmera wzrosło w latach trzydziestych. Od 1931 r. pełnił funkcję dyrektora Wydziału Personalnego. Dwa lata później objął też kierownictwo Departamentu Konsularnego MSZ. Cieszył się szczególnym zaufaniem Józefa Becka, którego był bliskim współpracownikiem. Świadczy o tym zapis w dzienniku ks. prof. Żongołłowicza z 1 I 1935 r. Żongołłowicz dowiedział się od dyplomaty Mieczysława Grabińskiego, „że Minister Beck jest postacią «mityczną» dla urzędników Ministerstwa. Personalia, liczące ponad 1000 osób, ma w swych rękach wyłącznie Drymmer, któremu pomaga Grabiński. Nawet wiceminister Szembek personaliami zgoła się nie interesuje” (B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936…, s. 611). Mimo to Drymmer nie należał do przedwojennej elity władzy, co sprawia, że można go zaliczyć do „pułkowników drugiego planu”.

26. [26] A. Adamczyk, Piłsudczycy…, s. 54–55.

27. [27] Ibidem, s. 59–61.

28. [28] J. Piotrowski, Piłsudczycy…, s. 330.

29. [29] Cyt. za: ibidem, s. 327.

30. [30] Ibidem, s. 323–324.

31. [31] Cyt. za: ibidem, s. 325.

32. [32] Ibidem, s. 325.

33. [33] Ibidem, s. 333.

34. [34] Ibidem, s. 331.

35. [35] Cyt. za: ibidem, s. 325–326.

36. [36] Arkadiusz Adamczyk krytykuje Jacka Piotrowskiego za utożsamienie napięć między „pułkownikami” i „naprawiaczami” z konfliktem pokoleniowym, zwraca uwagę, że wprawdzie Ignacy Matuszewski (1891), Henryk Floyar-Rajchman (1893) oraz Wacław Jędrzejewicz (1893) byli urodzeni w latach dziewięćdziesiątych XIX w., to jednak Janusz Jędrzejewicz przyszedł na świat w 1885 r. Poza tym część przywódców piłsudczykowskiej lewicy na emigracji też była urodzona w latach dziewięćdziesiątych – np. Michał Grażyński (1890) i Bronisław Hełczyński (1890) (A. Adamczyk, Piłsudczycy…, s. 191–192). Por. J. Piotrowski, Piłsudczycy…, s. 324, 327.

37. [37] J. Piotrowski, Piłsudczycy…, s. 328.

38. [38] B. Miedziński, Gdybym nie był piekarzem, „Wiadomości”, 21 VII 1952, s. 3.

39. [39] J. Piotrowski, Piłsudczycy…, s. 338.

40. [40] P. Duber, Działalność…, s. 463–464. Korespondował też z Aleksandrą Piłsudską i historykiem Władysławem Pobóg-Malinowskim.

41. [41] Zob. J. Kęsik, Zaufany Komendanta. Biografia polityczna Jana Henryka Józewskiego 1892–1981, Wrocław 1995.

42. [42] J. Piotrowski, Piłsudczycy…, s. 349.

43. [43] J. Cisek, Posłowie [w:] W. Jędrzejewicz, Wspomnienia…, s. 298.

44. [44] J. Lechoń, Dzienniki, t. 2, Warszawa 1992, s. 113.

45. [45] J. Cisek, Posłowie…, s. 299.

46. [46] W czasach emigracyjnych Wacław Jędrzejewicz został profesorem katedry języka i literatury rosyjskiej w Wellesley College, jednej z lepszych uczelni w USA (ibidem, s. 292).

47. [47] R. Mossin, Wywiad z prof. Wacławem Jędrzejewiczem…, s. 93.