Spis treści

Karta redakcyjna

Przedmowa

Wstęp – Mateusz Szpytma

Alina Fitowa
Stanisław Mierzwa. Od Polskiej Akademickiej Młodzieży Ludowej do władz naczelnych Stronnictwa Ludowego

Janusz Gmitruk
Działalność podczas II wojny światowej

Antoni Kura
Represje komunistów (1945–1954)

Elżbieta Pietrzyk
Inwigilacja (1953–1985)

Mateusz Szpytma
Stanisław Mierzwa i ZSL. Wzajemne relacje w okresie tzw. przełomu październikowego (1956–1957)

Franciszek Dąbrowski
Stanisław Mierzwa a Stanisław Mikołajczyk w dokumentach sprawy operacyjnej kryptonim „Wirus” (1958–1961)

Tadeusz P. Rutkowski
Wobec opozycji i NSZZ „Solidarność” (1976–1985)

Janusz Skicki
Wkład Stanisława Mierzwy w powołanie oraz działalność Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach oraz Towarzystwa Przyjaciół tego Muzeum

Jan Gwizdała
Jakim Go znałem (1981–1985)

Jan Hebda
Ostatnie pożegnanie Stanisława Mierzwy w 1985 roku

Jacek Mierzwa
Wspomnienie o dobrych ludziach w złych czasach

Przypisy

Recenzenci naukowi
prof. dr hab. Aleksander Łuczak
dr Michał Wenklar

Projekt okładki
Paweł Gawrychowski

Fotografie ze zbiorów Jacka Mierzwy, Stanisława Kopcia i Jana Gwizdały.
Wybór Jacek Mierzwa.
Opis Jacek Mierzwa i Mateusz Szpytma

Opracowanie redakcyjne i indeksy
Dorota Pasiak-Wąsik

Realizacja na zlecenie Wydawcy OFI
Krzysztof Gawrychowski

Publikacja dofinansowana ze środków przeznaczonych na działalność statutową Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie

© Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Warszawa 2011
© Oddział Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Krakowie, Kraków 2011

ISBN 978-83-8376-238-8

Wydawcy:
Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego
adres: 02-730 Warszawa,
al. Wilanowska 204
tel./fax (22) 843 38 76, 843 78 73
e-mail: mhprl@mhprl.pl
www.mhprl.pl

Oddział Instytutu Pamięci Narodowej –
Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
w Krakowie
adres: 31-012 Kraków,
ul. Reformacka 3
tel. (12) 421 19 61, fax (12) 421 11 00

Zapraszamy:
www.ipn.gov.pl
www.ksiegarniaipn.pl

Przedmowa

„Historia ruchu ludowego jest historią patriotycznej warstwy chłopskiej, która w służbie narodu i państwa wykazała, że godna jest szacunku ze strony innych warstw, monopolizujących prawo do zarządzania i przodowania” – pisał Stanisław Mierzwa do Tadeusza Nawrockiego w liście z 17 stycznia 1971 r.

Nie tylko w indywidualnych listach, których do wiciarzy i ludowców napisał wiele, ale także w zbiorowych kierowanych do przyjaciół, przypominał o nieprzemijających wartościach ruchu ludowego, wielkości jego dokonań. Przypominał, że polityczny ruch chłopski stworzyły dwie idee: walki o niepodległości i sprawiedliwości społecznej.

W długim, niestrudzonym życiu wypełnionym walką o byt, wolność i demokrację, umiał pochylić się nad przeszłością – dokonaniami swojego Mistrza – Wincentego Witosa.

Z najwyższym szacunkiem i refleksją nad majestatem śmierci pochylał się nad grobami przyjaciół i znajomych, dla których zawsze znajdował czas, aby ich pożegnać. W jednym z listów „Do Przyjaciół” z 1974 r., poświęconym refleksjom nad dramatem śmierci Władysława Kojdra – następcy Wincentego Witosa w Małopolsce, będącym formą apelu zmarłych do żywych, przypomniał o powojennej heroicznej walce i dramacie Polskiego Stronnictwa Ludowego, Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici” i Batalionów Chłopskich.

Na grobie Władysława Kojdra wyryty został wiersz Paula Wojtyny „Tokarza”, młodego wiciarza, urodzonego poety i artysty, wychowanka Kojdrów, który granit ożywił słowami:

„Szliśmy z ludźmi ku ludziom,

Chleb niosąc, myśli i pieśni

Pole zostało niedosiane

Myśl niedopowiedziana

Ale ścieżka ku ludziom biegnie

dalej polami

Niech się Wam szczęści, którzy

idziecie za nami”.

Przytaczamy ten wiersz, bo w jego wersach jak w lustrze odbija się cała historia życia Stanisława Mierzwy. Przez większość dorosłego życia zawodowego, a zwłaszcza politycznego, Stanisław Mierzwa nie tylko przebywał na wewnętrznej emigracji, traktowany jako wróg władzy ludowej, ale pozbawiony był wolności osobistej. Paradoksem historii w po roku 1945 było to, że w państwie określającym się jako „Polska Ludowa” Stanisław Mierzwa, antysanacyjny polityk, bohater Polskiego Państwa Podziemnego, prawdziwy demokrata, był prześladowany.

Stanisław Mierzwa, mimo doznanych krzywd, nigdy nie obrażał się na Polskę. Nie wyjechał z kraju, nie wziął odszkodowania za więzienie, poniżenie i ból rozstania z rodziną. Był szlachetnym patriotą i ludowcem w każdym calu. Przez całe życie szedł drogą prawdy, na tej drodze nie zapominał nigdy o Wincentym Witosie – chłopskim herosie – o jego dokonaniach i naukach przekazywanych z życia i działalności. Uważał, iż tych wartości nie należy ukrywać, że powinny być wartością całego narodu.

Muzeum i Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa miały być opoką, na której odbudowałby się samodzielny ruch chłopski. Stanisław Mierzwa uczynił z Wierzchosławic centralne miejsce kultu Wincentego Witosa. Po 1956 r. systematycznie starał się przywrócić społeczeństwu postać przywódcy chłopów i ruchu ludowego. Wkrótce dokonał tego dzieła, ale z pomocą Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Po latach milczenia zaczęto stawiać Wincentemu Witosowi pomniki w spiżu i w pamięci dzięki wydawanym publikacjom i wspomnieniom potomnych.

Stanisław Mierzwa był jednym z najważniejszych opiekunów świętego ognia Witosowego. Tak było za jego życia i po śmierci, kiedy spoczął w kaplicy w Wierzchosławicach, dając tym samym dowód przywiązania do Wincentego Witosa i jego misji.

Na dwa lata przed śmiercią dokonał rozrachunku własnego życia. Akcentował w nim, iż w okresie międzywojennym zmagał się z sanacją o prawa chłopskie i o demokratyczny ustrój Polski. W czasie II wojny światowej walczył o jedność ruchu ludowego, wspierał rząd gen. Władysława Sikorskiego i Stanisława Mikołajczyka. Budował po wiciowemu Polskie Państwo Podziemne „od przyciesi do niebieskich pował”. Robił to, co konieczne, bez oportunizmu, stawiając się na rozmowy z przedstawicielami Armii Czerwonej w Pruszkowie w 1945 r. Po powrocie z Moskwy, gdzie był sądzony w słynnym procesie szesnastu uczestniczył w wielkiej epopei ludowców w ramach Polskiego Stronnictwa Ludowego. Później aresztowany i sądzony zachował ogromną godność, budząc szacunek nawet u politycznych przeciwników. Skazany na 10 lat więzienia, przetrzymywany był w celach pojedynczych w więzieniach na Mokotowie i we Wronkach. Paradoksalnie śmierć Józefa Stalina, zbrodniarza i tyrana, w 1953 r. uratowała mu życie. W dramatycznym stanie zdrowia został zwolniony czasowo z więzienia, aby już do niego nigdy nie wrócić.

Jego dramatyczne przeżycia i doświadczenia stały się własnością nie tylko b. działaczy PSL, ale wszystkich ludowców w kraju.

Zjednoczone Stronnictwo Ludowe, rozdarte między apologią i negacją realnego socjalizmu, znajdowało w Stanisławie Mierzwie osobę, która rozumiała zmagania tego ugrupowania w walce o odbudowanie samodzielnego ruchu ludowego. Był niestrudzonym obrońcą jedności ruchu ludowego w latach osiemdziesiątych. Ponad wszelką wątpliwość wierzył, że młodzi ludowcy pójdą drogą witosową i życzył im szczęścia na tej drodze.

W jednej z licznych publikacji ostatni prezes PSL na uchodźstwie – Tadeusz Chciuk „Celt”, kurier polityczny rządu RP w Londynie w maju 1942 r., po wielu spotkaniach ze Stanisławem Mierzwą w Krakowie wyraził taką opinię: „To jeden z najbardziej pozytywnych ludzi, jakich ostatnio poznałem”. Ta przyjaźń, która zrodziła się w czasie wojny, przetrwała mimo odległości i granic dzielących tych wybitnych działaczy ruchu ludowego.

Stanisław Mierzwa, jako wiciarz i ludowiec, na trwałe wszedł do ludowego panteonu. Zawsze charakteryzowała go trwałość poglądów i zasad oraz trzeźwość w ocenie faktów i szacunek dla rzeczywistości, ale bez uginania się przed nią.

Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Instytut Pamięci Narodowej oraz Wydział Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego podejmują wspólny trud wydania drukiem materiałów z sesji naukowej „Stanisław Mierzwa 1905–1985. Ludowiec i działacz niepodległościowy”. Składamy podziękowanie wszystkim, którzy przyjęli nasze naukowe zaproszenie i z uwzględnieniem najnowszych badań podjęli się opisania życia i działalności Stanisława Mierzwy. Niniejsza publikacja z oczywistych względów nie pretenduje do roli pełnej biografii politycznej, ale jest próbą przybliżenia sylwetki niezłomnego ludowca dla potomnych.

dr Janusz Gmitruk
Dyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie

dr Marek Lasota
Dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Krakowie

prof. dr hab. Andrzej Banach
Dziekan Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego

Wstęp

Małopolska od końca XIX wieku była bastionem ruchu ludowego. Partie ludowe cieszyły się tu dużym zaufaniem nie tylko wśród chłopów. Ziemia ta wydała także wielu znanych ogólnopolskich działaczy ruchu ludowego. Z ich gronie najwybitniejszym był Wincenty Witos. Stanisław Mierzwa był jego jednym z najbliższych współpracowników. Po śmierci swego Mistrza kontynuował jego dzieło. Był samodzielnym i wybitnym działaczem, któremu w odróżnieniu od Witosa nie było dane pracować publicznie w okresie funkcjonowania prawdziwej demokracji. Gdy rozpoczynał polityczną działalność, w Polsce panował autorytaryzm władz sanacyjnych, które starały się minimalizować ruch ludowy. Po wojnie, która była tragiczna dla Polaków niezależnie od ich poglądów politycznych, przyszedł czas rządów komunistycznych, w którym nie było mowy o swobodnej działalności niezależnego ruchu ludowego, wielu działaczy trafiało do więzień, a niektórych skrytobójczo mordowano. Mierzwa nie rezygnował z działalności nawet w najtrudniejszych okresach. Stał wytrwale i wiernie przy swoich poglądach, zarówno wtedy gdy był tropiony przez Niemców, jak i wówczas gdy skazywano go w sfingowanym „procesie szesnastu” w Moskwie oraz WiN-u i PSL-u w Krakowie, gdy więziono go na Łubiance, a później we Wronkach czy na Mokotowie. Było to tym bardziej heroiczne, że miał liczną rodzinę – żonę Helenę oraz czworo małych dzieci.

Wkrótce po wyjściu z więzienia wrócił do działalności opozycyjnej. W roku 1956 oraz w późniejszych latach nie dał się namówić ani na ministerialne, ani na poselskie funkcje. Wiedział, że nie miałby wówczas możliwości realizowania programu ruchu ludowego, a on sam straciłby wówczas własną niezależność. Skupił się więc na kultywowaniu pamięci o dokonaniach ruchu ludowego i jego liderów, a w szczególności Wincentego Witosa. Dzięki zręcznym zabiegom, także za pośrednictwem „swoich ludzi”, których zachęcał do członkowstwa i obejmowania niektórych funkcji w ZSL, możliwe stało się utworzenie w roku 1971 w Wierzchosławicach Muzeum – Domu Wincentego Witosa, a w rok później powołanie Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa. Miał też swój wielki udział w powstaniu pomników Witosa w Tarnowie i Warszawie.

Dodać należy, że Mierzwa cieszył się dużym uznaniem nie tylko w gronie ludowców działających poza ZSL, którzy po śmierci Stanisława Mikołajczyka nieformalnie obwołali go liderem środowisk PSL w kraju, ale także wśród niektórych działaczy ZSL. Od 1956 r. aż do śmierci w 1985 r. był ojcem duchowym najliczniejszego środowiska opozycyjnego w ruchu ludowym. O jego poparcie zabiegało wiele środowisk nowej opozycji, rodzącej się od 1976 r. Pod koniec życia, podczas „karnawału” Solidarności służył radą działaczom „Solidarności” Rolników Indywidualnych i chętnie spotykał się z młodzieżą studencką. Nic więc dziwnego, że od 1945 r. nieprzerwanie przez czterdzieści lat znajdował się w ciągłym zainteresowaniu komunistycznego aparatu bezpieczeństwa, inwigilowało go łącznie ponad 100 osób zarejestrowanych jako osobowe źródła informacji.

Cztery lata po jego śmierci Polska odzyskała niepodległość. Do tradycji niezależnego ruchu ludowego nawiązało wówczas Polskie Stronnictwo Ludowe, powstałe z połączenia tzw. wilanowskiego PSL, reaktywowanego przez gen. Franciszka Kamińskiego, w którym znalazła się także grupa byłych współpracowników Mierzwy, i PSL-Odrodzenie powstałego z przekształcenia Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Jednak pamięć o tym wybitnym działaczu jakby osłabła. Próbą jej wskrzeszenia była działalność naukowa prof. Aliny Fitowej, która napisała biografię polityczną Stanisław Mierzwa „Słomka” na tle swoich czasów. Książka ta, wydana przez Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach w 1994 r. przeszła bez większego echa, podobnie jak prawie dekadę później opublikowana przez Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego praca Bolesława Derenia Krakowscy konfederaci. Ludowa opozycja w Krakowskiem w latach 1945–1974, mówiąca o historii środowiska skupionego wokół Stanisława Mierzwy. W bliższym nam okresie okazją do przypomnienia m.in. S. Mierzwy było uroczyste odsłonięcie 27 marca 2008 r. tablicy upamiętniającej 60. rocznicę „procesu krakowskiego” WiN i PSL na gmachu Muzeum Archeologicznego w Krakowie oraz towarzysząca mu promocja książki Koniec jałtańskich złudzeń. Sfałszowane wybory – 19 I 1947, będącej zbiorem artykułów z konferencji zorganizowanej 19 stycznia 2007 r. przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, Wydział Historyczny UJ, Muzeum Okręgowe w Tarnowie Oddział w Wierzchosławicach i Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa. Opublikowano w niej również fragment wspomnień S. Mierzwy o historii jego kandydatur poselskich w 1945 i 1947 r. zatytułowany Jak dwa razy mandat poselski utraciłem. Duży udział w tych przedsięwzięciach miała Janina Kupiec, kierownik Muzeum Wincentego Witosa, która z pewnością, gdyby nie jej przedwczesna śmierć w 2009 r., byłaby zaangażowana w kolejne podobne inicjatywy.

Ciągle jednak brakowało opracowania, w którym ukazano by te aspekty z życia i działalności Mierzwy, które są słabo znane, a które nie mogły być opisane, m.in. z powodu braku dostępu do źródeł, w biografii autorstwa A. Fitowej. Okazją do ich przedstawienia stała się 25. rocznica śmierci S. Mierzwy, przypadająca w październiku 2010 r. W związku z tym zorganizowano 19 października 2010 r. konferencję naukową na jego temat. Zgromadziła ona w Collegium Novum UJ prawie 300-osobowe grono słuchaczy. Otworzyli ją przedstawiciele organizatorów – prof. dr hab. Andrzej Banach, dziekan Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, Ryszard Ochwat, prezes Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa oraz dr Marek Lasota, dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie. Konferencji, która stanowiła jeden z elementów programu badawczego IPN „Działania aparatu bezpieczeństwa wobec polskich ruchów i środowisk politycznych w latach 1944–1990”, towarzyszyła prezentacja wystawy Oddziału IPN w Krakowie, poświęconej tzw. procesowi krakowskiemu WiN i PSL.

Niniejszy tom zawiera zapis jedenastu wystąpień wygłoszonych na wspomnianym sympozjum. Znajdujące się w nich artykuły mają dwojaki charakter. W pierwszej, szerszej części znalazły się publikacje typowo naukowe, a w drugiej – będące relacjami bądź wspomnieniami. Publikację rozpoczyna artykuł autorstwa prof. A. Fitowej dotyczący początkowego okresu działalności S. Mierzwy. Nieproporcjonalnie duża objętość tego tekstu w stosunku do pozostałych (1/3 tomu) wynika nie tylko z faktu, że dotyczy długiego okresu życia bohatera, ale również z tego, że przedstawia je na szerokim tle politycznym. Trzy artykuły – dr. Janusza Gmitruka, dr. Antoniego Kury oraz Mateusza Szpytmy omawiają kolejne okresy życia i działalności S. Mierzwy: w czasie okupacji niemieckiej, podczas stawania przed komunistycznymi sądami i przebywania w więzieniach oraz w okresie tzw. przełomu październikowego. Dwa opracowania: Elżbiety Pietrzyk i dr. Franciszka Dąbrowskiego dotyczą inwigilacji Mierzwy i działań dezintegracyjnych UB i SB. Kolejne skupiają się na istotnych fragmentach działalności Mierzwy: politycznej z lat 1976–1985 i jego stosunku do rodzącej się opozycji i Solidarności (dr Tadeusz Rutkowski) oraz jego zabiegach, mających na celu ocalenie od zapomnienia dorobku Wincentego Witosa (Janusz Skicki).

W części wspomnieniowej zostały zamieszczone trzy materiały. Autorem pierwszego z nich jest J. Gwizdała, który był bliskim współpracownikiem S. Mierzwy w ostatnim okresie jego życia. Przedstawia on mało znaną, choć nieodległą (bo z okresu pierwszej połowy lat osiemdziesiątych XX w.) działalność „Mecenasa” w środowisku akademickim Krakowa, a zwłaszcza w gronie wykładowców oraz studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego. W drugim dr Jan Hebda bardzo dokładnie relacjonuje przebieg uroczystości pogrzebowych S. Mierzwy. W ostatnim Jacek Mierzwa w imieniu swoim oraz braci Wojciecha i zmarłego niedawno Wincentego – uczestniczącego jeszcze w konferencji, wspomina m.in. pomoc, którą uzyskali od różnych osób podczas pobytu ojca w więzieniu.

Zdaję sobie sprawę, że opublikowanie niniejszego tomu nie zamyka badań nad osobą oraz działalnością S. Mierzwy. Jest jeszcze wiele obszarów, które można poruszyć lub pogłębić. Warto zaznaczyć, że olbrzymia spuścizna S. Mierzwy w postaci dokumentów, w tym osobistych (kroniki, pamiętniki) jest olbrzymia i nie zapoznał się z nią w pełni jeszcze żaden z historyków. Stanisław Mierzwa czeka więc nadal na opracowanie swojej pełnej biografii.

Mateusz Szpytma

Alina Fitowa

Stanisław Mierzwa.
Od PAML do władz naczelnych Stronnictwa Ludowego

Glosa do życiorysu

Kim był? W Małopolsce – po Wincentym Witosie – był niewątpliwie najbardziej znaczącą postacią w ruchu ludowym. Był najwierniejszym uczniem Witosa oraz najgorliwszym obrońcą jego ideologii, programu działania, jego dobrego imienia i – posługując się określeniem Wyspiańskiego – największym strażnikiem jego „grobu znaków”.

Stanisław Mierzwa za życia – co najmniej do końca 1982 r. – był „na indeksie”. Był niczym banita we własnym kraju. W oficjalnych wydawnictwach jego tekstów nie wolno było publikować, nie mógł też na oficjalnych uroczystościach przemawiać[1]. Owszem, przemawiał często, ale na cmentarzach, które zwyczajowo, a także moralnie były miejscem jakby eksterytorialnym. Mierzwa przemawiał tam na pogrzebach i przy grobach wcześniej zmarłych ludowców. Bywałam na niektórych z owych pogrzebów, a ponieważ i cmentarze były też penetrowane przez Służbę Bezpieczeństwa, dla młodego historyka atmosfera na nich była przejmująca. Z wielkiej literatury romantycznej przypominały one III część Dziadów Mickiewicza, zaś z Młodej Polski te oto wersety modlitewne z Wyzwolenia Wyspiańskiego:

O Boże, Wielki Boże

ty nie znasz nas, Polaków

ty nie wiesz, czym być może

straż polska twych [grobu] znaków!

Daj nam poczucie siły

I Polskę daj nam żywą,

by słowa się spełniły nad ziemią tą szczęśliwą.

Urodził się 27 stycznia 1905 r. w rodzinie chłopskiej we wsi Biskupice Radłowskie, gm. Radłów byłego powiatu brzeskiego (obecnie tarnowski). Ojciec Franciszek, syn Jacka, matka Karolina z Golbów; była drugą żoną ojca. Pierwsza, z domu Ziejka, pochodziła też z Biskupic. Rodzeństwo Stanisława Mierzwy było bardzo liczne. Z pierwszego małżeństwa ojciec miał pięcioro dzieci, z drugiego – ośmioro, z których jedno zmarło we wczesnym dzieciństwie. Stanisław urodził się w drugim małżeństwie, był z kolei szóstym dzieckiem. Jego rodzeństwo to siostry: Maria, Anna, Bronisława i Julia oraz bracia: Franciszek i Jan. Ojciec odumarł go już w czerwcu 1911 r. Wychowywał się więc z matką i resztą rodzeństwa na kilku morgach ziemi. Szkołę powszechną dwuklasową (zwaną wówczas ludową) ukończył w rodzinnej wsi w 1916 r., po czym zaczął uczęszczać do czteroklasowej szkoły z językiem niemieckim w oddalonym od Biskupic o około 3 km miasteczku Żabno. Po ukończeniu tu dwu klas zdał egzamin i w 1918 r. rozpoczął naukę w neoklasycznym Państwowym Gimnazjum im. hetmana Jana Tarnowskiego w Tarnowie. Ukończył je, zdając maturę w czerwcu 1926 r. Od szóstej klasy gimnazjum musiał już pomagać sobie udzielaniem korepetycji, gdyż owdowiała matka nie mogła wiele łożyć na jego utrzymanie w mieście.

Bieda w jego rodzinnym domu zaczęła szczególnie doskwierać od roku 1916, kiedy to w czasie walk pozycyjnych armii rosyjskiej i austriackiej nad Dunajcem spalony został ich dom i stajnie, które z wielkim trudem trzeba było odbudowywać, mieszkając w tym czasie „na komornym”. A prócz tego kurczyło się też niegdyś kilkumorgowe gospodarstwo, gdyż ówczesnym zwyczajem wychodzące za mąż córki trzeba było obowiązkowo „wianować” ziemią – po dwie morgi każdej. Bieda w dzieciństwie zostawia na ogół w psychice jakiś ślad. Przeważnie radykalizuje. Manifestuje się to później bądź to buntem przeciw zastanej rzeczywistości, bądź upartą refleksją nad tym, jak ją zmienić. Mierzwę cechowało to drugie. On nie był radykałem i zawsze wzdragał się przed jakimiś gwałtownymi czy ryzykownymi posunięciami.

Po maturze Mierzwa wstąpił do Seminarium Duchownego w Tarnowie – jak sam twierdził – wbrew rodzinie, a dlatego że na wsi były ciężkie warunki materialne i „pociągała” go też praca z ludnością wiejską. Przebywał w nim dwa lata, w którym to czasie przebył, groźne na ów czas, ciężkie zapalenie płuc, po którym zgłosił dobrowolne wystąpienie[2]. Z powodu pozostawionych przez tę chorobę zmian w płucach zwolniono go też (z kategorią „C”) ze służby wojskowej.

Studia rozpoczął w Krakowie od jesieni 1929 r. Początkowo zamierzał studiować filozofię – historię, ale ostatecznie zdecydował, że pójdzie na prawo. Obiecywał sobie, że po ukończeniu tych studiów będzie mógł szybko uniezależnić się materialnie od rodziny, która i tak już niewiele mu pomagała. Przez całe studia na Uniwersytecie Jagiellońskim utrzymywał się sam: pracą w biurze, korepetycjami, połową uzyskanego stypendium. Studia – na Wydziale Prawa i Administracji – ukończył w 1934 r., uzyskując stopień magistra. Odbył następnie aplikację adwokacką i przy tym zawodzie już pozostał.

Wróćmy jeszcze do wcześniejszego dzieciństwa i dorastania Mierzwy. Otóż urodził się on, gdy Polski – jako suwerennego państwa – jeszcze nie było. Była to Galicja z ograniczoną autonomią w ramach monarchii Austro-Węgierskiej. W okresie jednak jego uczęszczania do szkoły powszechnej (w latach 1912–1918) monarchia ta zaczęła się już rozpadać i nauczyciele, tacy jak np. kierownik szkoły ludowej w Żabnie Wojciech Seweryn, który pokierował dalszą nauką Mierzwy (notabene ojciec późniejszego ludowca – dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie Tadeusza Seweryna), też już uczyli dzieci – jak pisze Mierzwa – „[...] o Polsce, która była kiedyś wielka, ale zginęła, bo źli sąsiedzi ją rozebrali. Wtedy była szlachecka, pańska, ale znowu będzie Polska wolna i niepodległa, ale już inna. Taką właśnie Polskę – kontynuował – nową i niepodległą spotkaliśmy w 1918 roku, gdyśmy zaczynali uczyć się w gimnazjach 13-letni chłopcy wiejscy. Potem uczono nas, jak to wielcy poeci marzyli o naszej Polsce, jaka ona powinna być i jak szczęśliwi będą w niej ludzie. Nawet i chłopi. Chłonęliśmy te ideały, bośmy nigdy własnej Polski nie mieli”[3].

Do kwestii owego wielkiego pytania poetów i dorastających w początkach II RP młodych Polaków „jaka” ma być ta zmartwychwstała po rozbiorach Polska, Mierzwa niejednokrotnie wracał też w swoich ustnych relacjach. Mówił, że już w końcu lat gimnazjalnych słyszał na wsi od dorosłych, że ma być to Polska Ludowa, „ale nie umiał nic o niej powiedzieć”. Pamiętał wszakże ów wiersz Słowackiego z drugiej połowy XIX wieku, w którym ten poeta niezwykle wyraziście postawił przed Polakami to pytanie. A wiersz brzmiał, jak następuje:

Szli krzycząc: Polska! Polska! – wtem jednego razu

chcąc krzyczeć zapomnieli na ustach wyrazu;

Pewni jednak, że Pan Bóg do synów się przyzna,

szli dalej krzycząc: Boże! ojczyzna, ojczyzna

wtem Bóg z Mojżeszowego pokazał się krzaka,

Spojrzał na te krzyczące i zapytał: Jaka?

Jest rzeczą oczywistą, że w pytaniu – „jaka Polska”? – zakodowane były fundamentalne pytania: o niepodległość Polski, gdy jej nie było, a później o jej kształt terytorialny, a nade wszystko ustrojowy. Ujmując rzecz w wielkim skrócie – o program dla Polski. I to właśnie będzie treścią całego życia Mierzwy.

Lata studiów – działalność w ludowych organizacjach młodzieżowych

Zacznijmy od tego, w jakim kontekście historycznym i pokoleniowym studiował Mierzwa. Ludwik Hass w swojej publikacji Pokolenia inteligencji polskiej pisze, że istnieją „[...] specyficzne dla każdego pokolenia inteligencji systemy wartości moralnych, owe imponderabilia, które nader często okazywały się trwalsze od przekonań. Pod wpływem szkoły i grupy rówieśniczej dokonywała się też standaryzacja jednostki zarówno pod względem kwalifikacji osobistych, jak i pod względem psychicznym. Pokolenie inteligenckie jest zatem wspólnotą bagażu aspiracji, w tym młodzieżowych wzlotów, z czasem zaś życiowych i politycznych doświadczeń. [...] Punktem wyjścia – pisze on dalej – dla badań metodą pokoleniową jest określenie, jakie wydarzenia natury szerszej, które dana generacja przeżyła w młodości, stały się dla niej źródłem zasadniczego wstrząsu młodości, tego, który narzucił jej trwałe odruchy myślowe, owe imponderabilia”[4].

Hass w przytoczonej tu publikacji wyszczególnił też przesłanki, a dokładniej rzecz ujmując wydarzenia z dziedziny polityki i ustroju II RP, które zdeterminowały cechy osobowościowe i społeczne pokolenia urodzonego w latach 1906–1915. Mierzwa urodził się wprawdzie w 1905 r., ale ponieważ w grę tu wchodzi grupa rówieśnicza w szkole i na studiach, można go bez ryzyka błędu zaliczyć do tej generacji pokoleniowej, gdyż rozpoczął studia z 3letnim opóźnieniem.

Czego więc owo pokolenie 1906–1915 doświadczyło, czego było świadkiem i jak na to reagowało? Hass wymienia:

„Podczas szkolnych lat pokolenia został zastrzelony – w grudniu 1922 r. – przez prawicowego fanatyka pierwszy prezydent wskrzeszonej Rzeczypospolitej, w życiu publicznym panował zamęt, coraz to zmieniały się gabinety ministrów. Kiedy zaś dorastało, a jego najstarsze roczniki zaczynały studiować w szkołach wyższych nastąpiła próba położenia temu »bałaganowi« kresu przez zamach stanu w maju 1926. [...] Cała więc młodzież tego pokolenia – pisze on dalej – stawiała sobie pytanie: »Polska, ale jaka?« Niebawem stało się ono dla niej już nie platonicznym, lecz »zasadniczym pytaniem« [...] wobec takich faktów, jak Centrolew, Brześć, zmanipulowane wybory parlamentarne 1930 r., później obóz w Berezie Kartuskiej[5], a ponadto wielki kryzys ekonomiczny przy równoczesnym nabieraniu przez reżim sanacyjny »cech autorytarnych«”[6].

Otóż wszystkie te wymienione przez Hassa wydarzenia z okresu II Rzeczypospolitej jak najbardziej dotykały Mierzwę. Najpierw emocjonalnie, a później także politycznie. Z jego relacji i z jego późniejszego zachowania można wnosić, że szczególnie silnie wstrząsnął nim, młodym, bo przygotowującym się wówczas do matury, zamach z 12 maja 1926 r. Piłsudskiego i sposób, w jaki demonstrowali swoją radość z powodu tego zamachu socjaliści tarnowscy. Przypomnijmy, że w wyniku tego zamachu obalony został utworzony legalnie w dniu 10 tego miesiąca rząd pod przewodnictwem Wincentego Witosa, którego Mierzwa przed niecałym rokiem, tj. 25 sierpnia 1925 r. poznał na Dożynkach w Wierzchosławicach z udziałem pisarza i noblisty, autora Chłopów Władysława Reymonta. Mierzwa był pod wielkim wrażeniem tej wielotysięcznej uroczystości chłopskiej, a zwłaszcza jej gospodarza, którym był Witos. Co tymczasem usłyszał o nim i o chłopach od socjalistów w Tarnowie? W swoich wspomnieniach zatytułowanych „W pobliżu Wincentego Witosa” napisał, że po zamachu majowym urządzili oni w mieście pochód, w czasie którego demonstrowali na cześć Piłsudskiego, lżąc przy tym chłopów i paląc kukłę Witosa. Mierzwa jako syn chłopski odnosił te obelgi również do siebie i był nimi ogromnie upokorzony. Uzmysłowił bowiem sobie, że samo pochodzenie chłopskie może czynić człowieka gorszym.

„Poczułem wyraźnie – pisał – potrzebę solidarności z tą pogardzaną warstwą, zabolały mnie te wzgardliwe okrzyki na ulicach Tarnowa, zrodziło się współczucie dla Witosa. To było moje pierwsze, jakby duchowe, ideowe zbliżenie do Witosa, do chłopskiej polityki”[7].

I – dodajmy tu – zarówno Witosowi, jak też owej „polityce chłopskiej” Mierzwa pozostał wierny do końca życia; mimo nad wyraz ciężkiej ceny, jaką przyszło mu za tę wierność zapłacić.

Opisane tu młodzieńcze przeżycie Mierzwy związane z szydzeniem z chłopów miało zapewne wpływ na jego późniejszą osobowość, manifestującą się m.in. tym, że on wręcz eksponował i podkreślał swoje chłopskie pochodzenie, jak też wartość pracy chłopów dla narodu. Bywało, że podpisywał się pod niektórymi swoimi tekstami „chłopski inteligent”, o chłopach zaś mówił i pisał, że im też należy się szacunek, gdyż „produkują to, co dla narodu jest najpotrzebniejsze – chleb”. Tym zachowaniem swoim chciał jakby samą ową nazwę – chłop oczyścić z tych niejednokrotnie wzgardliwych konotacji, co zwłaszcza w II RP skutkowało tym, że dzieci chłopskie uczące się w miastach wstydziły się swojego pochodzenia, zaś jako już inteligenci „wysferzali się”.

Gdy Mierzwa skończył 70 lat, w swoim liście „Przyjacielu” z 2 lutego 1975 r. (rozesłanym do wielu ludowców) przypomniał tę swoją i innych inteligentów „chłopskość”, chcąc zapewne zwrócić uwagę inteligencji chłopskiego pochodzenia, że jest coś winna wsi. Pisał wtedy:

„Byłem i jestem jednym spośród wielkiej liczby synów chłopskich, którzy wyszli ze wsi, zdobyli dyplomy wyższych uczelni, ale ani o wsi, ani o swoim chłopskim pochodzeniu nie zapomnieli. Co więcej, tym swoim pochodzeniem, w najgorszych czasach pogardy dla chłopów, odsyłania ich »do wideł i gnoju« szczycili się. Bo byli synami chłopów, twórców chleba dla całego narodu”[8].

Dla Mierzwy z tych opisanych przez Hassa przeżyć człowieka w latach młodzieńczych, które wywarły duży wpływ na formowanie się jego osobowości i preferencji ideowych, było niewątpliwie jego uczestniczenie w roku 1925 we wspomnianych tu Dożynkach Reymontowskich, kiedy to jako gimnazjalista zobaczył po raz pierwszy Witosa. W niedokończonych wspomnieniach zatytułowanych „W pobliżu Wincentego Witosa” Mierzwa pisał:

„Zdumiewała swoboda, z jaką Witos poruszał się wśród tego mrowiska ludzkiego. Był naprawdę gospodarzem tych dożynek; biła od niego jakaś dostojność, jakby obrzędowość. Czuło się, że Witos jest u siebie, w swojej wsi, w chłopskiej gromadzie, że Reymont jest gościem na tym wielkim chłopskim święcie, a reżyserem całości jest Witos. Wszyscy i wszystko kręciło się koło niego. Pierwszy raz słuchałem go z tak bliska, i pierwszej mowy słuchałem. Jakaś wielka siła bijąca z jego postawy zwartej w ruchach, pewnej siebie, biła jakaś godność, honorność, można by powiedzieć duma, że gospodarzy na tym wielkim zlocie chłopskim [...] urobiłem sobie sam o nim własny pogląd, że to wielki chłop wśród chłopów. Stąd tyle niechęci do niego w mieście”[9]. Przy Witosie Mierzwa był w szpitalu oo. Bonifratrów, gdy Witos kończył życie. On zamknął Witosowi oczy po jego śmierci; on też był współorganizatorem pogrzebu Witosa i jednym z przemawiających nad jego trumną.

Działalność w PAML i „Wiciach”

Pierwsze zalążki organizacji zrzeszających akademików pochodzących ze wsi i identyfikujących się z ideologią ruchu ludowego powstały w Warszawie. W 1919 r. założono tam Zrzeszenie Akademickiej Młodzieży Ludowej, na bazie którego w 1922 r. powstała Akademicka Młodzież Ludowa. Ta z kolei w 1923 r. połączyła się z pokrewnym jej ideowo Związkiem Młodzieży Demokratycznej „Zarzewie” i z fuzji tej powstała PAML. Pierwszym jej prezesem został Bolesław Babski – późniejszy wybitny działacz „Wici”[10].

Mierzwa był członkiem PAML. Studia w UJ odbył on w pierwszej połowie lat trzydziestych. Gdy je rozpoczynał w jesieni 1929 r., był już dojrzałym, bo 24-letnim człowiekiem i – jak z powyższych rozważań wynika – z dość już silnym postanowieniem służenia wsi i chłopom. W tym samym więc roku wstąpił do organizacji grupującej studentów chłopskiego pochodzenia pod nazwą Polska Akademicka Młodzież Ludowa. Nie była to wszakże ani jedna, ani najsilniejsza organizacja studencka. Również jej ideologia nie była szeroko akceptowana. Była raczej przedmiotem dość silnej krytyki ze strony innych organizacji studenckich, mających o wiele silniejsze wsparcie i zaplecze w dużych obozach politycznych, a także w Kościele. PALM musiała więc z tymi organizacjami podejmować dość ciężką rywalizację nie tylko w kwestiach ideologicznych, lecz także w organizacjach samopomocowych studentów jak Bratnia Pomoc (potocznie zwaną Bratniakiem), której zadaniem było niesienie pomocy finansowej niezamożnym studentom. Musiała też stawiać czoła demonstrowanej, niestety, także wśród studentów, pogardy dla chłopa.

Spośród tych wielkich ruchów i orientacji ideowopolitycznych największymi była niewątpliwie endecja, tj. Narodowa Demokracja (i jej kontynuacja w postaci Związku Ludowo-Narodowego, Obozu Wielkiej Polski i Stronnictwa Narodowego), której organizacje młodzieżowe nazywano Młodzieżą Wszechpolską i ona bezsprzecznie dominowała. Po zamachu majowym w 1926 r., kiedy to czołowy ideolog endecji Roman Dmowski utworzył Obóz Wielkiej Polski, powstał też Ruch Młodych OWP, z czasem rozwiązany przez rząd.

Drugim wielkim ruchem politycznym, w którego rękach znajdowała się faktycznie władza w Polsce od zamachu majowego aż do klęski wrześniowej 1939 r., był obóz piłsudczykowski, zwany sanacją. Piłsudczycy w 1927 r. utworzyli Związek Polskiej Młodzieży Demokratycznej (ZPMD), następnie – w 1930 r. Legion Młodych – Akademicki Związek Pracy dla Państwa. W Krakowie o podobnej ideologii powstała z byłych członków Polskiej Organizacji Wojskowej „Peowiaków” Polska Organizacja Akademickiej Młodzieży Niezależnej „Kuźnica”, która po zamachu majowym już wyraźnie przeszła na pozycje rządu sanacyjnego[11].

Prócz młodzieży akademickiej, pozostającej pod wpływem czy nawet w silnych związkach bądź to z Narodową Demokracją, bądź z obozem Piłsudczykowskim, w środowisku akademickim od roku 1919 działała, w wielu kwestiach bliska Narodowej Demokracji, organizacja katolicka, która w 1929 r. przyjęła nazwę – Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie”. Było ono ideowo zbliżone do Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji. Deklaracja ideowa „Odrodzenia” w sprawach natury społecznej postulowała czerpać naukę z papieskiej encykliki Rerum Novarum. Różnica z wszechpolakami dotyczyła głównie tego, że ci w swej deklaracji uznawali „prymat narodu jako najwyższego dobra”, podczas gdy odrodzeniowcy „uznawali Boga jako najwyższy cel człowieka, zaś dobro narodu za najwyższy nakaz stawiany przed każdym obywatelem”. Były to tylko różnice – jak twierdzi w przytoczonej tu publikacji A. Pilch – w przyjmowanej hierarchii wartości i faktycznie odrodzeniowcy poszerzali wpływy wszechpolaków na uczelniach[12]. Jakkolwiek wymienione tu orientacje ideowe i organizacje studenckie pomiędzy sobą rywalizowały, a wszechpolacy i piłsudczycy w niektórych kwestiach się zwalczali, bywało że zaciekle, to jednak – jak pisze z własnego doświadczenia członek lwowskiej PALM – Stanisław Malawski: „[...] wszystkie te organizacje i ich przybudówki [czytaj korporacje akademickie] ogłaszały powszechną mobilizację sił, ilekroć młodzież ludowa zblokowana z nielicznymi siłami lewicy akademickiej [mowa tu o Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej] usiłowała sięgnąć po jakiekolwiek wpływy w organizacjach samopomocowych dysponujących domami studenckimi, tanimi stołówkami i funduszami zapomogowymi”[13].

W efekcie PALM, w wyborach do władz tychże organizacji samopomocowych przegrywała, a ponieważ miała w swoich szeregach wielu bardzo biednych studentów ze wsi, szukała dla nich pomocy w ludowej Fundacji „Wisła”, która posiadała w Krakowie przy ulicy Radziwiłłowskiej 23 Dom Ludowy.

Otóż w wyniku osobistych zabiegów Mierzwy w październiku 1935 r. udało się w domu tym otworzyć bursę dla studentów. Przez pewien czas Mierzwa był jej kierownikiem. W jego zamyśle z korzystających studentów mieli w przyszłości wyrosnąć działacze ruchu ludowego, co – jak Mierzwa zanotował w swoich „Zapiskach” w 1938 r. – niezupełnie się te jego nadzieje sprawdziły. Prócz tego, również na skutek pomysłu i starań Mierzwy w styczniu 1935 r. w środowisku życzliwych dla młodzieży chłopskiej profesorów gimnazjalnych, a także profesorów UJ powstała (przy użyczeniu przez prof. Stanisława Kota swojego konta bankowego w PKO) fundacja na rzecz wspomagania poprzez pożyczki pieniężne biednych studentów chłopskiego pochodzenia. Pieniądze te pochodziły z uzbieranych składek. Ich zbieraniem i udzielaniem pożyczek zajmował się Komitet tejże fundacji w składzie: prof. S. Kot, dyr. gimnazjum Józef Zachara i S. Mierzwa. Według Józefa Mężyka, jednego ze współzałożycieli krakowskiej PAML, był to Komitet Pomocy Akademikom Ludowcom, do którego wchodził też dyr. Jakub Zachemski. Spośród profesorów UJ organizowaniem pomocy dla biednych studentów w latach 1934 i 1935 zajęli się: Leon Marchlewski, Stanisław Pigoń, Stanisław Kot, Franciszek Lulek, Adam Vetulani, Stanisław Kołaczkowski, Franciszek Leja, Ludwik Kolankowski[14].

W Krakowie początki PAML sięgają 1921 r. Tutaj organizacja ta powstała poprzez reaktywowanie i przejęcie przez akademików ludowców dawnej Czytelni Akademickiej im. Adama Mickiewicza, która dotąd była organizacją ogólnoakademicką. Przejęcie to nastąpiło przy wydatnym wsparciu młodzieży ludowej przez kuratora Czytelni z ramienia Senatu UJ – profesora prawa Fryderyka Zolla (juniora)[15]. Otóż z pomocą owego profesora w marcu 1923 r. został zmieniony statut Czytelni, a także jej nazwa na Polska Akademicka Młodzież Ludowa Wyższych Uczelni w Krakowie, którą to organizację zatwierdził Senat UJ, mianując jednocześnie jej kuratorem prof. Zolla. Dodajmy tu, iż pełnił on tę funkcję do 1931 r. ku ogromnemu zadowoleniu członków PAML. Darzyli go oni wielkim szacunkiem oraz zaufaniem i – jak piszą – „żegnali go uroczyście z wielkim żalem”[16].

Niestety, z drugim z kolei kuratorem PAML (od grudnia 1931 r. do marca 1935 r.) prof. Zygmuntem Mysłakowskim relacje te były już bardzo chłodne. Doszło nawet do konfliktu pomiędzy nim a PAML, w rezultacie czego prof. Mysłakowski sam zrzekł się stanowiska opiekuna tej organizacji[17]. Natomiast z trzecim kuratorem (od 21 marca 1935 r. do 1 września 1939 r.) prof. Adamem Vetulanim (notabene w 1921 r. sekretarzem Wydziału Czytelni Akademickiej, na bazie której powstał później Zarząd PAML w Krakowie) współpraca ta układała się nadzwyczaj dobrze. Vetulani w okresie II Rzeczypospolitej był wielkim przyjacielem i obrońcą młodzieży ludowej, która – jak pisze Józef Mężyk – „ceniła w nim odwagę w walce o praworządność i autonomię szkół wyższych”[18]. Również w powojennym okresie Vetulani był wiernym sympatykiem niezależnego ruchu ludowego. Z Mierzwą pozostawał też w osobistej przyjaźni do końca swego życia w 1976 r.

Mierzwa w świetle jego własnego życiorysu działalność społeczną, jako student UJ, rozpoczął w 1929 r. właśnie w PALM; najpierw jako jej bibliotekarz. Ale już w następnym roku – jak wynika to z protokołów walnych zebrań PALM – wybrany został do jej Zarządu jako II wiceprezes. W następnych wyborach, w dniu 29 października 1931 r. został jej prezesem, przy czym II wiceprezesem została wówczas studentka Wydziału Rolnego UJ Helena Ściborowska z d. Kościelniak, od 22 lutego 1936 r. żona Mierzwy. Na prezesa Zarządu był wybrany jeszcze w dniu 10 listopada 1932 r., zaś w wyborach z 21 listopada 1933 r. i 1 marca 1934 r. przyjął funkcję tylko przewodniczącego Komisji Rewizyjnej[19].

Krakowska PALM (grupująca studentów z UJ, Akademii Górniczej i Akademii Sztuk Pięknych) początkowo była najliczniejszą spośród organizacji akademików ludowców w kraju (w 1923 r. liczyła ona ok. 150 studentów)[20]. Od marca 1923 r. wchodziła w skład powstałego w Warszawie ogólnokrajowego Związku Organizacji Akademickiej Młodzieży Ludowej (ZO ALM), któremu w 1927 r. pierwszy człon tej nazwy zmieniono na Ogólnopolski Związek AML. Na VI Zjeździe tegoż OZ AML, odbytym w Krakowie 5 lipca 1930 r., Mierzwa wszedł do jego Zarządu w charakterze skarbnika, zaś na VIII Zjeździe, odbytym w Warszawie w dniach 18 – 19 grudnia 1932 r. został jednym z wiceprezesów Zarządu[21].

Wspomniany tu VIII Zjazd OZ AML był już ostatnim zjazdem tego związku, gdyż reformy jędrzejowskie szkolnictwa wyższego nie zezwalały na istnienie ogólnokrajowych związków organizacji studenckich. OZ AML musiał się więc rozwiązać, co nastąpiło w grudniu 1933 r. Pamlowcy jednak dalej prowadzili swoją działalność, nawet aktywniejszą, ale już w ramach organizacyjnych jednej uczelni i równocześnie w ramach Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej (ZMW RP) „Wici”. W Krakowie np. oni – w tym oczywiście Mierzwa – byli założycielami tej organizacji i przez pierwsze jej lata czołowymi działaczami, zaś terenem ich głównego działania nie był już Uniwersytet, lecz wieś. Niemal do samego wybuchu II wojny światowej, bo do lipca 1939 r. ukazywał się też organ prasowy PAML, wychodzący początkowo pod auspicjami OZ AML, tj. „Młoda Myśl Ludowa”, założony w lutym 1924 r.[22]

Zatrzymajmy się jeszcze nieco przy celach PAML i jej ideologii. Jest to zasadne po pierwsze, dlatego że formy i teren działania (tj. wieś) PAML i „Wici” były dość zbieżne, zaś w kwestiach ustrojowych wręcz identyczne. A po wtóre – w ten sposób będzie można pokazać, o co, o jakie imponderabilia walczył Mierzwa w okresie II Rzeczypospolitej, działając równolegle w obu tych młodzieżowych organizacjach. Otóż, według statutu „Polskiej Akademickiej Młodzieży Ludowej” w Krakowie z 14 marca 1923 r. cele jej – w skrócie rzecz ujmując – były następujące:

– wychowanie swoich członków na prawych obywateli Rzeczypospolitej Polskiej;

– praca wśród ludu polskiego nad podniesieniem poziomu kulturalnego tak w znaczeniu kulturalnym, jak i gospodarczym oraz nad wzmożeniem poczucia społecznego, obywatelskiego i zgodnej współpracy z innymi warstwami;

– praca nad pogłębieniem ideologii ludowej i zasad demokratycznych;

– do celów tych organizacja dążyć będzie przez pracę samowychowawczą swych członków w łonie organizacji, urządzanie zebrań dyskusyjnych, odczytów, wieczornic itp., czynny udział w życiu społeczeństwa akademickiego, kiedy zajdzie potrzeba, udział w pracy społecznej wśród ludu przez organizowanie odczytów, kursów, wieczornic, przedstawień amatorskich, zakładanie organizacji kulturalno-oświatowych i gospodarczych na wsi, a przede wszystkim kół młodzieżowych, kółek rolniczych, kooperatyw, utrzymanie łączności z pokrewnymi ideowo organizacjami, organizowanie własnych czytelni i bibliotek[23].

W późniejszym okresie, gdy program dla całej akademickiej młodzieży ludowej wypracowywany był i uchwalany przez zjazdy OZ ALM, katalog tych celów został znacznie poszerzony, ale głównie o zagadnienia ideologiczne i ustrojowe. Ogólny wydźwięk tych deklaracji był radykalniejszy od tego, co postulowała młodzież ludowa przed zamachem Piłsudskiego z 1926 r.

Według deklaracji ideowo-programowej OZ ALM przyjętej na IV jego Zjeździe w 1928 r., ustrój Polski – jak to sformułowano:

„– musi być demokratyczny i republikański [...] dyktatura jest hańbą i zgubą narodu, który do niej dopuszcza. Interesy państwa i narodu muszą być traktowane równorzędnie. [...]

– winien być zaprowadzony jak najdalej idący samorząd, w szczególności terytorialny i gospodarczy [...]

– chłopi rolnicy ilościowo i jakościowo stanowią trzon narodu, przeto Rzeczpospolita musi się oprzeć na nich przede wszystkim. Wieś powinna zająć w Rzeczypospolitej stanowisko, na którym ją stawia cenna i wydajna praca rolnika oraz wszelkie inne wartości, jak: umiłowanie ziemi, pracy, spokoju itp. [...]

– w interesie Rzeczypospolitej leży, aby nauka była bezpłatna na każdym stopniu nauczania. Wszyscy obywatele winni mieć równe prawa do kształcenia swego umysłu. [...]

– domagamy się przeprowadzenia reformy rolnej w duchu interesów Rzeczypospolitej i ludu rolnego [...] wyzwolenia życia gospodarczego wsi przez zorganizowanie spółdzielczości [...]

– średni typ gospodarstwa rolnego oraz drobny, lecz samowystarczalny, oparty na zasadzie własności indywidualnej, uważamy za najkorzystniejszy dla całości interesów Polski. Wielka własność ziemska musi zniknąć z ustroju rolnego Rzeczypospolitej [...]

– solidaryzm społeczny nie odpowiada rzeczywistości w życiu [...] Ruch agrarny musi posiadać charakter klasowo-chłopski [...]

– popieramy postulaty klasy robotniczej, o ile nie godzą w interesy wsi”[24].

Prócz wymienionych wyżej kwestii ogólnoustrojowych w tej deklaracji OZ AML z 1928 r. ważne były jeszcze dwa stwierdzenia – ze wstępu, że Związek ten stanowi „organiczną część ruchu ludowego”, i art. 8, że „jest częścią ruchu młodzieży wiejskiej; ten ruch będzie szerzyć i z nim pracować jak najwydatniej[25]. I ten właśnie kierunek w działalności PAML, tj. silnego identyfikowania się ze ZMW RP „Wici” i Stronnictwem Ludowym (aż do opanowania przez pamlowców – wiciarzy jego władz naczelnych w 1935 r.) będzie konsekwentnie realizowany. Natomiast program z 1928 r. w zasadniczej swej osnowie będzie ten sam, wyjąwszy jego radykalizację w postulowaniu szybkich i zdecydowanych działań, zmierzających do budowy nowego ustroju gospodarczego w miejsce kapitalizmu i realizacji reformy rolnej, połączonej z wywłaszczeniem wielkiej własności bez odszkodowania, co od 1932 r. weszło też do programu SL. Postulaty te znalazły się w uchwałach ostatniego Zjazdu OZ AML odbytego w Warszawie w dniach 18 i 19 grudnia 1932 r. Znamienne, że Zjazd ten odbywał się już w atmosferze – jak to ujęto – „jednego frontu ludowego”, czego realnym wyrazem był wygłoszony na nim wspólny referat ówczesnego członka Naczelnego Komitetu Wykonawczego SL i redaktora „Zielonego Sztandaru” Macieja Rataja ze Stanisławem Miłkowskim, do 1931 r. prezesem OZ AML i czołowym działaczem krakowskiego PAML i „Wici”. Tytuł tego referatu brzmiał: „Akademicka młodzież ludowa a ruch ludowy”, zaś ogólny jego sens da się sprowadzić do takiej konstatacji, że młodzież ta powinna się włączyć do walki o należne chłopom prawa i do pracy „nad podniesieniem ich kulturalnego i gospodarczego poziomu”. W odniesieniu do bieżących zadań Zjazd wezwał do walki w obronie ograniczanej przez rząd sanacyjny autonomii wyższych uczelni, piętnowania dyktatury sanacyjnej i walki z nią „o prawo dla chłopa, by ten czuł się wolny w wolnym państwie obywatelem” i do pracy „dla niezniszczalnej idei wolności i demokracji”[26].

Gdy idzie o relacje PALM, w tym krakowskiego, z innymi partiami politycznymi i ich organizacjami młodzieżowymi, to była ona zdecydowanie antysanacyjna, antyendecka (w Krakowie nieco łagodniej niż w innych ośrodkach akademickich) i antykomunistyczna. Gotowa natomiast do współpracy z młodzieżą socjalistyczną.

Dla interesującej nas tu problematyki działalności Mierzwy w PAML i „Wiciach”, omówiony wyżej zjazd OZ ALM z grudnia 1932 r. ma o tyle znaczenie, że Mierzwa uczestniczył w tym Zjeździe, że został wówczas jednym z wiceprezesów tegoż Związku. Jest więc rzeczą oczywistą, że uchwały owego Zjazdu musiał uznać za wiążące dla siebie i dla krakowskiej PALM, której od listopada tego roku był prezesem. Wtedy też poznał bliżej Rataja i jego dobre relacje z młodzieżą ludową i – być może – odtąd nabrał do niego szacunku, którym go już ciągle obdarzał, mimo iż pod naciskiem Witosa musiał niekiedy realizować inną niż Rataj taktykę polityczną.

* * *

Działalność Mierzwy w ramach krakowskiej PAML przed rokiem 1932, prowadzona oczywiście wspólnie z innymi członkami jej Zarządu, sprowadzała się głównie do akcji samopomocowej dla chłopskich studentów, starań o obniżenie dla nich opłat uniwersyteckich i zwiększenie liczby stypendiów, a także organizowania pogadanek i odczytów przeważnie na tematy ustrojowe. Działał on też w Kole Tarnowiaków. W 1930 r. brał czynny udział w protestach organizowanych przez PAML w związku ze sprawą brzeską, tj. aresztowaniem przez rząd sanacyjny, we wrześniu 1930 r., posłów opozycyjnych (w tym m.in. Wincentego Witosa) i osadzenie ich w twierdzy w Brześciu. Jednakże szczególnie aktywną działalność z ramienia PAML Mierzwa przejawiał w 1932 i 1933 r., w których to latach organizował studenckie protesty. Najpierw przeciw wprowadzonej przez rząd 12 lipca 1932 r. podwyżce opłat za studia, która godziła głównie w najbiedniejszą młodzież chłopską, a następnie przeciw wprowadzonej w dniu 15 marca 1933 r. ustawie o szkolnictwie wyższym, godzącej w autonomię szkół wyższych i jednocześnie w samorządność studencką. W sprawie podwyżki opłat cała młodzież akademicka, w różnych formach, protestowała już od wiosny 1931 r., kiedy to w Warszawie rozeszły się wśród niej wieści o przygotowywaniu w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (MWRiOP) takiego rozporządzenia. W Krakowie PAML, obok Młodzieży Wszechpolskiej, skierowała do rektora UJ podanie o zgodę na zorganizowanie w tej sprawie protestacyjnego wiecu studentów już w dniu 29 maja 1931 r. Rektor, pod naciskiem też innych organizacji studenckich, zgodził się na wiec ogólnoakademicki zorganizowany w dniu 12 czerwca 1931 r. PAML wystąpiła na nim z rezolucją, wskazującą na to, że podwyżka ta ugodzi w młodzież najbiedniejszą. Mimo protestów studentów minister WRiOP w dniu 12 lipca 1932 r. – pod nazwą „regulacji, dla państwowych szkół akademickich” podwyżkę opłat wprowadził[27].

PAML zareagowała na tę podwyżkę wydaniem do „Koleżanek i Kolegów ze wsi pochodzących” ulotki, w której nakładcą „za PAML” był Stanisław Mierzwa z adresem Garbarska 7 (gdzie znajdowała się bursa dla studentów chłopskiego pochodzenia, tzw. Pigoniówka). W ulotce tej pisano, że „zatrzaśnięto bramy wyższych uczelni przed chłopskimi dziećmi! [...] obowiązkiem naszym jest na cały głos wołać! Quo vadis Polonia! dlaczego odsuwasz od wiedzy i kultury swych najliczniejszych i najdzielniejszych obywateli? Czy śnią ci się czasy pańszczyźnianej niewoli ciała i ducha!”. W jej dalszej części nawoływano do przyjścia na zebranie PAML, aby zaprotestować „przeciw krzywdzie 18-sto milionowej warstwy narodu”. Termin tego zebrania ustalono na 6 października 1932 r. w Collegium Novum UJ. Znamienne w tej ulotce były jeszcze dwa stwierdzenia definiujące najwyraźniej cele krakowskiej PAML. Po pierwsze, że „właściwym terenem” dla niej „obok studiów” jest „wieś, zwłaszcza jej młode pokolenie” i po wtóre zachęta, aby synowie i córki wsi, po zapoznaniu się z programem i metodami pracy PAML, stanęli później „w szeregu pracujących i walczących o ideał Polski ludowej”[28]. Miało to miejsce wkrótce po wydarzeniach w Łapanowie, kiedy to policja krwawo rozprawiła się ze strajkującymi chłopami.

Protesty krakowskich studentów przeciw omawianemu tu zwiększeniu opłat za studia były dość długo rozproszkowane, do czego przyczyniła się niewątpliwie ta część studentów, która związana była z ówczesnym rządem sanacyjnym. Po różnych nieudanych próbach zintegrowania owej akcji protestacyjnej[29], około 20 października 1932 r. z inicjatywy wszechpolaków, a w porozumieniu z PAML i delegatami kół naukowych i różnych stowarzyszeń studenckich powołano Ogólnoakademicki Komitet Antyopłatowy (OKA), z ramienia którego podanie do rektora UJ o zgodę na wiec akademicki w dniu 22 października 1932 r. podpisali studenci UJ, Akademii Górniczej i Akademii Sztuk Pięknych. Wśród podpisujących podanie w charakterze prezesa PAML był Mierzwa. Na odbytym w tym dniu wiecu w Collegium Novum studenci zwrócili się z rezolucją do „Wysokich Senatów” tych trzech uczelni, aby one wystąpiły o „zniesienie krzywdzącego ogół młodzieży rozporządzenia”, i taką też wówczas uchwalono. Charakterystyczne, że PAML ustami Józefa Dąbrowskiego wystąpiła z drugą rezolucją, postulującą „zniesienie wszelkich opłat za naukę”, którą jednak kurator nadzorujący ów wiec z ramienia UJ skonfiskował[30].

Jeszcze aktywniej, niż w opisany tu protest antyopłatowy, Mierzwa w okresie sprawowania (od 10 listopada 1932 r. do 21 listopada 1933 r.) funkcji prezesa Zarządu krakowskiej PAML włączył się do walki przeciw nowej ustawie o szkołach akademickich przygotowanej przez ministra WRiOP Janusza Jędrzejewicza – piłsudczyka, i czołowego działacza Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR). Ustawa ta ograniczała autonomię szkół wyższych, oddając wiele ich spraw w ręce władz administracyjnych. Rozesłany do uczelni, we wrześniu 1932 r., jej projekt likwidował samorząd profesorów i uzależniał ich od ministra WRiOP. Jeszcze dalej szedł w likwidacji samorządu studentów. Należne im dotąd uprawnienia w zakresie udzielania stypendiów, ulg w opłatach, w sprawach burs i domów akademickich miały przejść w gestię władz administracyjnych. Celem tej Ustawy – jak pisze A. Pilch – „[...] było niewątpliwie rozszerzenie zakresu władzy sanacyjnych organów państwowych kosztem samorządowych, stworzenie warunków, które z jednej strony umożliwiłyby ograniczenie wpływów sił opozycyjnych zarówno w środowisku grona nauczycielskiego, jak i młodzieży, z drugiej zaś ułatwiłyby studentom popierającym rządzący obóz polityczny w umacnianiu własnych pozycji i ewentualnym poszerzeniu swych wpływów na uczelniach”[31].

Projekt ten niezmiernie zbulwersował niemal całą kadrę profesorską[32], jak też studentów. Profesorowie już na początku stycznia 1933 r. wydali w Krakowie obszerną publikację zatytułowaną W obronie wolności szkół akademickich. Studenci zaś, wyjąwszy prosanacyjny Legion Młodych i Akademicki Oddział Związku Strzeleckiego, rozpoczęli szeroką akcję protestacyjną. Na przykład 27 stycznia 1933 r. z inicjatywy głównie Młodzieży Wszechpolskiej i PAML odbył się w UJ wielki, bo liczący około 4 tysięcy studentów, wiec, na którym uchwalono rezolucję żądającą utrzymania samorządu szkół akademickich[33].

Z kolei 23 lutego 1933 r. również z inicjatywy Młodzieży Wszechpolskiej i PAML (przypomnijmy tu kierowanej przez Mierzwę) odbył się wiec, na którym uchwalono strajk generalny na uczelniach, po czym zorganizowano „blokadę Uniwersytetu”. Poskutkowało to zamknięciem przez rektora Stanisława Kutrzebę UJ, którego otwarcie nastąpiło dopiero 14 marca 1933 r. Wcześniejsze plany otwarcia Uniwersytetu zablokowali studenci, w związku z dość licznymi wśród nich aresztowaniami w początkach marca. Spośród PAML aresztowano wówczas Mierzwę, a także: Józefa Dąbrowskiego, Wojciecha Skuzę, Stanisława Matyjasika, Tadeusza Nawrockiego i Zygmunta Kopcia[34].

Mierzwa w swoim zwięzłym życiorysie z 28 lipca 1977 r. o kwestii tej pisał:

„Na uczelni urządziliśmy strajk, jako protest przeciw reformie Jędrzejewicza w 1933 r. – ograniczenia autonomii wyższych uczelni i podwyżki opłat studenckich. Za demonstracje różne, zatrzymała policja 5-ciu akademików ludowców w marcu 1933 r. – byłem wśród nich, jako ówczesny prezes PAML – krótkie śledztwo, potem sąd i wyrok dwa miesiące aresztu z zawieszeniem wykonania kary. W tym roku też 1933-cim – pisał dalej Mierzwa – byłem dwukrotnie aresztowany przez policję na skutek zdrady kolegi, konfidenta w organizacji PAML. Sądzony z kolegami za pobicie go, konfidenta, wyszedłem bez wyroku”[35].

Według badań A. Pilcha, „za blokowanie Uniwersytetu przy użyciu siły nagany otrzymali pamlowcy: S. Matysik i S. Mierzwa”[36].

Jak z powyższego wynika determinacja Mierzwy w walce przeciw jędrzejewiczowskiej ustawie o szkołach wyższych z 15 marca 1933 r. była bardzo duża. Ale po pierwsze – należało to do jego obowiązków organizacyjnych jako prezesa krakowskiej PAML i jednocześnie wiceprezesa OZ AML, który to na swoim ostatnim zjeździe w Warszawie w dniach 18 – 19 grudnia 1932 r. wezwał akademicką młodzież chłopską do walki o autonomię wyższych uczelni, „gdyż – jak to sformułowano – w niej widać rękojmię nieskrępowanego rozwoju nauki i intelektu polskiego”[37]. A po wtóre – z jego (wówczas studenta już IV roku prawa) autentycznego przeświadczenia, że to, co robi rząd, jest uderzeniem nie tylko w demokratyzm wyższych uczelni, ale w cały ustrój państwa, w tym w SL i związane z nim organizacje studenckie, które jako niewygodne dla siebie władza będzie mogła rozwiązać. Wskazywały na to zapadłe już 13 stycznia 1932 r. wyroki w procesie brzeskim przeciw przywódcom legalnych partii politycznych (w tym z SL) z Witosem na czele, a także zwrócenie przez MWRiOP w dniu 11 września 1932 r. statutu krakowskiej PAML z 1923 r. do zaopiniowania przez wyższe uczelnie Krakowa. Fakt ten można było interpretować jako początek działań rządu na rzecz ograniczenia związków tej organizacji z SL, co też rzeczywiście w 1933 r. nastąpiło. Mianowicie w nowym, opracowanym w roku 1933 pod naciskiem władz statucie PAML prócz różnych ograniczeń wykreślone zostało zdanie mówiące o tym, że celem jej jest „praca nad pogłębieniem ideologii ludowej i zasad demokratycznych” oraz o „utrzymywaniu łączności z pokrewnymi ideowo organizacjami”[38].

Warto tu nadmienić o znaczeniu pracy PAML na rzecz wsi. Wydaje się, iż stosunkowo trafnie przedstawił tę kwestię Andrzej Burda w swojej wspomnieniowej publikacji pt. Lata walki i nadziei. Oto odnośny fragment tej jego oceny PAML:

„Młodzież akademicka rzucała na wsi powiew świeżych i nieuformowanych jeszcze idei społecznych, ale to były iskry niecące płomień, drożdże – rodzące ferment i coraz potężniejszy ruch społeczny. W tym pędzie do pracy społecznej z szerokim oddechem, ofiarnej i pochłaniającej całą energię chłopskich synów, należało widzieć niespożytą tężyznę biologiczną wsi, od wieków drzemiącą, ale i krzepnącą, teraz rozbudzoną i docierającą do świadomości chłopskiej. To jakby szukanie rekompensaty za wieki bezruchu i spętania”[39].

Także Wincenty Witos w swoich wspomnieniach dostrzegł pracę akademików ludowców na rzecz wsi i ruchu ludowego. W swoich wspomnieniach napisał o nich, co następuje:

„Bardzo duże zasługi oddali ruchowi ludowemu kandydaci na inteligentów – akademicy, szczególnie pochodzący ze wsi. Wnosili oni do pracy nie tylko silny pierwiastek ideowy, ale wielką ruchliwość i bezinteresowność. Podkreślając to, nie umiałbym powiedzieć, czy większy pożytek był, jaki pracą swą oddali sprawie czy szkoda, która wynikała ze załamania, a nawet wykolejenia się niektórych z powodu zbyt wczesnego zaangażowania się w robocie politycznej. Nie brakowało też i takich, co umieli pogodzić jedno z drugim, a przechodząc krzyżową drogę udręczeń, nie załamali się ani na chwilę”[40].

Nie ulega kwestii, iż ta opinia Witosa o pamlowcach, którzy umieli pogodzić studia z pracą społeczną, odnosiła się głównie do Józefa Dąbrowskiego, działacza krakowskiej PAML, „Wici” i SL, który mimo niezwykłej aktywności społecznej zdołał uzyskać doktorat z chemii w Uniwersytecie Jagiellońskim. Właśnie jemu, przebywający w czasie wojny w więzieniu w Rzeszowie Witos, w pisanych tam wspomnieniach o różnych działaczach młodzieżowych poświęcił najcieplejsze słowa[41].

* * *

Jak było wspomniane już wyżej, Mierzwa w okresie studiów, a przez pewien czas i po ich ukończeniu, równolegle z PAML działał w krakowskich „Wiciach”. Wiele włożył w tę działalność energii i zapału, a nawet poświęcenia. Ale on „kochał tę pracę”– jak sam napisał, gdy odchodził z tej organizacji po prawie 9 latach[42].

Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej „Wici” – wg Mierzwy – był „najważniejszą organizacją, która – jak napisał o tym w 1977 r. – pochłonęła nas, gromadę synów chłopskich w czasie studiów w Krakowie”[43]. Przypomnijmy, iż ZMW RP „Wici” założony został w 1928 r. w Warszawie przez grupę działaczy Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej, która wyłamała się spod kurateli prosanacyjnego Centralnego Związku Kółek Rolniczych i rozpoczęła wydawanie własnego tygodnika pod nazwą „Wici”, od którego przyjęła się skrócona nazwa całego tego Związku. ZMW RP „Wici” z czasem stał się federacją autonomicznych wojewódzkich Związków Młodzieży Wiejskiej, w tym związku krakowskiego. Początkowo skupiał się on na działalności oświatowo-wychowawczej, w której doniosłą rolę odgrywał Uniwersytet Ludowy prowadzony przez Ignacego Solarza i jego żonę Zofię najpierw, do 1931 r. w Szycach koło Olkusza, zaś od 1932 r. w Gaci w pow. Przeworsk. Jednakże już od roku 1931 zaczął on włączać się do działalności także politycznej, a zwłaszcza do wypracowywania ideologii i programu dla ruchu ludowego. Pierwszym prezesem tegoż Związku był Zygmunt Załęski, zaś funkcję kierownika – ważniejszą od prezesa, pełnił od 1930 do 1939 r. Józef Niećko.

„Wici” krakowskie także powstały w drodze secesji części studenckiej młodzieży ludowej z Małopolskiego Związku Młodzieży, działającego przy Małopolskim Towarzystwie Rolniczym. Związek ten był więc dziełem studentów zorganizowanych w krakowskiej PAML. Oni zainicjowali powstanie takiego samodzielnego Związku i pod koniec 1929 r. opracowali dla niego podstawy ideowo-wychowawcze oraz statut, który Urząd Wojewódzki zatwierdził 7 grudnia 1929 r.

Zatrzymajmy się nieco przy tym pierwszym statucie Związku (w 1931 r. będzie drugi), gdyż określał on dość ściśle jego osobowość formalno-prawną oraz ramy tego, czym Związek ma się zajmować, a czego mu robić nie wolno. Rychło bowiem okazało się, że dla ówczesnych zamysłów i pragnień wiciarzy ramy te były nazbyt ciasne, zaś dla sanacyjnej, bardzo niechętnej ludowcom władzy dawały łatwy (w sensie prawnym) pretekst do stosowania wobec Związku różnych szykan i represji, łącznie z jego rozwiązaniem, co też nastąpiło już po półtorarocznej działalności.

Otóż zgodnie z brzmieniem owego Statutu z 7 grudnia 1929 r. Związek Młodzieży Wiejskiej był Stowarzyszeniem, posiadającym siedzibę w Krakowie i działającym tylko na terenie województwa krakowskiego. Art. 2 Statutu stwierdzał, że:

„Związek jest zrzeszeniem młodzieży wiejskiej, mającym na celu podniesienie duchowego i gospodarczego poziomu swych członków i wzbogacenie kultury wsi i Rzeczypospolitej. Tą drogą Związek dąży do przebudowy życia moralnego jednostek w duchu braterstwa i czynnej wzajemnej pomocy”[44].

W Art. 3 następowało wyliczenie różnych form owej działalności Związku, a więc kulturalno-oświatowej, społecznej, gospodarczej i sportowej, po czym w punkcie d) tegoż artykułu znalazło się następujące zastrzeżenie: „sprawy natury politycznej nie wchodzą w zakres prac Związku Młodzieży Wiejskiej”[45]. I ten właśnie statutowy zapis będzie później bardzo doskwierał akademikom – wiciarzom, gdyż czas, w którym zaczynali swoją działalność wśród młodzieży wiejskiej, tj. rok 1930, był właśnie politycznie niezmiernie burzliwy. Rósł wówczas opór sześciu partii związanych sojuszem wyborczym (tzw. Centrolew) przeciw autokratycznym rządom Piłsudskiego; w odwecie rosły represje tegoż rządu wobec przywódców partii opozycyjnych, w tym wobec przywódcy chłopów Wincentego Witosa i rosła niepomiernie bieda na wsi, którą tę wieś szczególnie ciężko doświadczył światowy kryzys gospodarczy. Oczywistą jest rzeczą, że akademicy ludowi mieli świadomość tych realiów ustrojowych i konieczności ich zmiany. Ale znamienne dla nich było to, że przebudowę ustroju postanowili zaczynać niejako od dołu – od człowieka; od zmiany chłopskiej mentalności i podniesienia poczucia obywatelskiego chłopów. Miała więc to być praca nie rewolucyjna, lecz długofalowa, a jej najbardziej charakterystyczną cechą miała być samodzielność organizacyjna i tożsamość ideowa; w aspekcie indywidualnym, tj. poszczególnych członków „Wici”, miała to być usilna i ustawiczna praca nad sobą, nad podniesieniem swojej wiedzy ogólnej i fachowej oraz nad kształtowaniem swojej osobowości – nazywając to po wiciowemu – swojej „duchowości”.

A oto, jak niektórzy z czołowych krakowskich wiciarzy definiowali cel, cechy „Wici” i swoją pracę w tym Związku. Józef Marcinkowski, jeden z głównych założycieli Związku Młodzieży Wiejskiej w Krakowie i pierwszy jego prezes, a następnie kierownik, w rozmowie z autorką w dniu 4 lipca 1983 r. powiedział m. in.:

„My w »Wiciach« szukaliśmy prawdy o świecie i dróg postępowania własnymi ścieżkami; własnymi przemyśleniami. Sami szukaliśmy prawdy, dochodziliśmy do światopoglądu własnymi drogami, a wiodły one poprzez masowe dokształcanie się młodzieży wiejskiej – jej oczytanie. Nas cechowała też samodzielność materialna; nas nikt nie dotował – nawet SL nic nie dawało. Istotną cechą »Wici« była także tolerancja”.

Jan Dusza w latach 1934–1935 prezes, a następnie kierownik krakowskiego Związku, po czym członek Zarządu Głównego ZMW RP „Wici” w publikacji z 1979 r., w związku z 50-leciem tegoż Związku na zadane przez siebie pytanie – czym były „Wici”, objaśniał:

„»Wici« były samorodną organizacją wychowawczą, która:

– uświadamiała młodzieży chłopskiej ich własne wartości duchowe i moralne;

– prostowała skrzywienia w psychice chłopskiej – pozostałości pańszczyzny;

– obudziła chłopską godność i wiarę we własne siły oraz moc niezależnego myślenia i zespołowego działania;

– rozszerzyła światopogląd i uwrażliwiła na krzywdę ludzką;

– głosiła i wprowadzała w życie poszanowanie cudzych przekonań;

– budziła szacunek dla pracy”[46].

Jeśli zaś idzie o najbardziej charakterystyczne cechy owego Związku, to Dusza wyakcentował je następująco: „[...] była to organizacja młodzieży przez nią samą założona i przez nią prowadzona; cechowała ją samodzielność organizacyjna, wiążąca się ściśle z samodzielnością myślenia; silna więź organizacyjna, ale też autentyczny demokratyzm wewnętrzny; dążność do kształcenia i podnoszenia wewnętrznych wartości człowieka, a także do realnej zmiany życia wsi „na lepsze”[47]. W konkluzji końcowej zauważa on jednak, iż w dalszym rozwoju ZMW RP „Wici” pierwotny cel, tj. „zagadnienie demokratycznego wychowania poszerzyło się do problemu przebudowy całego ustroju społeczno-gospodarczego”[48]. A ponadto, że „Wici” – poprzez walkę o zapewnienie chłopom należytego wpływu na bieg spraw państwowych, poprzez uznawanie SL za polityczną reprezentację chłopów „stawały się organizacją nie tylko wychowawczą, ale i polityczną”[49].

Sens owych, w istocie marzeń wiciarzy, co do zakresu oraz form przebudowy samego człowieka i w ślad za tym całego ustroju państwa, tak oto widział i odczuwał Paul Wojtyna – w młodości jeden z wychowanków Uniwersytetu Ludowego I. Solarza w Gaci przeworskiej:

„»Wici« to przebudowa ustroju od podstaw, od jednostki, od samego siebie. Przebudowa ekonomiczna, społeczna, polityczna i kulturalna. To działania praktyczne we wszystkich odmianach spółdzielczości, która była formą przebudowy Polski. [...] Romantyzm »Wici« polegał na tym, że były to zamierzenia dalekosiężne [...] »Wici« to długofalowa praca organiczna [...] to przede wszystkim praca samokształceniowa [...] Współdziałanie z drugim człowiekiem”[50].

Ta wizja nowego człowieka i nowego ustroju państwa, którą zarysował Paul Wojtyna, była wizją ukształtowaną i wpajaną młodzieży wiejskiej przez I. Solarza. Rozgłos poglądów i metod wychowawczych Solarza miał wprawdzie wymiar ogólnopolski (Solarz był przecież członkiem Zarządu Głównego „Wici”), ale jego oddziaływanie na małopolskich wiciarzy było szczególnie mocne. Józef Marcinkowski w 1936 r. na łamach „Znicza” – organu prasowego krakowskich wiciarzy napisał w tej kwestii: „Gdyby chodziło o wskazanie osób ucieleśniających najlepiej ideę i postawę całego ruchu wiciowego – tylko dwóch takich ludzi można by wskazać – osobami tymi są: Niećko i Solarz. Pierwszy z nich reprezentuje ciągłość i stopniowy rozrost – mimo rozlicznych przeszkód naszego ruchu, Solarz zaś stanowi jego ideę i postawę wewnętrzną, to co nazywa się sumieniem”[51].

Prócz Solarza takim ojcem duchowym dla wiciarzy był też w jednej osobie poeta, powieściopisarz, dramaturg i nowelista – Władysław Orkan (właśc. Franciszek Smreczyński), który w twórczości swojej szczególnie dojmująco drążył sumienia tych synów chłopskich, którzy wraz z ukończeniem studiów wyższych zrywali swoje więzi ze wsią. A poza tym już w początkach XX wieku w takich swoich utworach, jak w Roztokach, Franek Rakoczy kreślił wizję przyszłej wsi i model ustroju rolnego, zaś w Listach ze wsi z lat 1925–1927 dokonał charakterystyki współczesnego mu chłopa. Opisał jego sytuację społeczną, uwydatnił jego wartości obywatelskie i kulturotwórcze, sformułował też program działania dla nowej inteligencji wiejskiej[52]. To jego autorstwa są poniższe strofy:

Ukochałem lud biedny nad miarę

Bom się jego pieśnią wykołysał[53].

I to on apelował do inteligentów wiejskiego pochodzenia takimi oto słowami:

„Wróć braciom coś wiedzą zdobył. Nie przecinaj korzeni łączących cię z rodną ziemią, choćbyś na końcu świata się znalazł, to tak jakbyś przeciął żyły żywota”[54].

Gdy więc w dniu 14 maja 1930 r. Orkan zmarł, w „Zniczu” ukazała się obszerna informacja o jego pogrzebie z takimi m.in. stwierdzeniami, że wskazania jego dla Podhalan są „godne marmuru” i tego, aby trafiły do „młodych innych ziem polskich”, gdyż Orkan „stał się naprawdę duchowym wodzem przyszłości chłopskiej”[55].

Czas teraz na przytoczenie opinii Mierzwy na temat „Wici”, które on wprawdzie współtworzył, ale on nie był tylko wiciarzem; był też wysokiej rangi politykiem. Stąd też i nieco inne jego spojrzenie na tę organizację. Oto, co powiedział:

„»Wici« były organizacją pełną nadziei dla wsi i ruchu ludowego. Obiecywały tak dużo istotnych praw, jakie chłop zdobędzie, a więc: wolność, sprawiedliwość i wymarzoną Polskę Ludową. Było to pokolenie marzeń. »Wici« miały tę daleką perspektywę – marzenia nawet odległe, trudne do realizacji, stąd idealizacja, ale to pociągało. Ta Polska Ludowa była ideałem, była marzeniem. Na wieś patrzyło się jak na chamów – »Wici« obiecywały, że pokonają to. Ideały te młodzi chcieli osiągnąć sami. Poświęcali się, sami płacili składki, sami pracowali; »Wici« nie były dotowane przez SL. Obraz Polski Ludowej był wyidealizowany przez Niećkę i Solarza. Wizja ta była miejscami nierealna, ale piękna. W latach trzydziestych wizja ta ukonkretnia się, nabiera realnych kształtów w programach wypracowanych przez »Wici«, które w chłopach widziały trzon narodu i źródło jego odrodzenia. »Wici« chciały zachęcać chłopów do wielkości. Dumania, rozmyślania o Polsce Ludowej prowadzone były na kursach. Tam dopuszczano młodzież do głosu, to dawało im przekonanie, że mają wpływ na to, jaka Polska będzie. Ale »Wici« nie tylko dumały – spółdzielczość to ich konkretna praca. Spółdzielczość uczy ludzi pracy i wiąże ich. »Wici« były organizacją wychowawczą, przygotowywały młodzież do nowej Polski Ludowej – dopiero tworzyły tę wizję Polski. Marzyły o niej, ale to była dopiero przyszłość. Witos tymczasem chciał działać szybko, zaś Niećko – kierownik ZMW RP »Wici« – nie chciał iść do SL, bo w »Wiciach« był pierwszym, a w SL komuś już musiał podlegać. Niećkę do Rady Naczelnej SL wprowadziłem ja, to znaczy na Kongresie Stronnictwa w lutym 1938 r. w Krakowie; namówiłem do tego Mikołajczyka. Chodziło o powiązanie »Wici« z SL, a Niećko miał autorytet wśród wiciarzy.

»Wici« miały dwóch wielkich wychowawców, równolatków urodzonych w rodzinach chłopskich w 1891 r., gdy wolnej Polski jeszcze nie było. Był to Józef Niecko i Ignacy Solarz. Obaj w 1928 r. byli współtwórcami Związku. Jakie to były osobowości? Czym się różnili? Solarz to inżynier rolnik, skończył klasyczne gimnazjum, a ówczesne szkoły, głównie galicyjskie kształciły znakomite umysły. Niećko zaś był samoukiem, stąd jego mistycyzm. Solarz studiował rolnictwo w Krakowie, także w Danii. Był przyrodnikiem i filozofem. Umysł jego był szeroki i wychowawcą był w wielkim wymiarze. To wielki wychowawca – to taki Korczak, który też zginął z rąk Niemców, aby ratować rodzinę i Uniwersytet Ludowy w Gaci przeworskiej. Solarz uszlachetniał duszę, i rozbudzał myślenie – szerokie myślenie filozofa. Niećko natomiast nie mógł stworzyć kierunku filozoficznego. Krytykował Kościół, że przyniósł cywilizację zachodnią – bliższe mu było pogaństwo. Według Niecki – przed religią chrześcijańską człowiek był bardziej wolny. Mir Niećki polegał na tym, że on był ojcem »Wici« – nazywano go »tata«. Niećko miał też kompleksy – nie znosił np. Stanisława Miłkowskiego, bo ten go przerastał”[56].

Do powyższej relacji Mierzwy konieczne jest kilka zdań komentarza. Otóż nie tylko Niećko nie chciał wiązać „Wici” ze Stronnictwem Ludowym. Nie chciała też tego większość wiciarzy, którzy konsekwentnie i długo (do wybuchu II wojny światowej na pewno) bronili swojej organizacyjnej niezależności i tożsamości ideowej. Te bowiem dwie zasady legły u samych narodzin „Wici”. A legły dlatego, że „Wici” powstawały w drodze emancypowania się spod kurateli swoich prosanacyjnych patronów, tj. Centralnego Związku Kółek Rolniczych, i jako zasadę swego działania przyjęły imperatyw: „żadnych patronów”. Po wtóre – powstawały w okresie ogromnego rozbicia w ruchu ludowym. Istniały wówczas 3 stronnictwa ludowe, tj. PSL „Piast”, PSL „Wyzwolenie” i Stronnictwo Chłopskie, które nawzajem się krytykowały, przy czym dwa z nich, tj. Stronnictwo Chłopskie i „Wyzwolenie” w 1926 r. poparły zamach majowy Piłsudskiego, wymierzony w rząd Wincentego Witosa, prezesa „Piasta”. Dla młodych akademików ludowych te kłótnie „starych” polityków były zjawiskiem gorszącym. Stąd ich separatyzm od „starych, urodzonych w niewoli i nienawykłych do demokracji”, połączony z ambicją jednak stworzenia nowego, ozdrowieńczego i na wskroś demokratycznego ruchu młodzieży wiejskiej, z perspektywą jego służenia zarówno wsi, jak i Polsce. Taki był cel i charakter ZMW RP „Wici”, przedstawiony m.in. w referacie Adama Bienia, wygłoszonym w dniu 29 czerwca 1928 r. w Warszawie na zjeździe założycielskim tegoż Związku.

Oto znamienny fragment owego referatu, będącego wyrazem postawy całego tego pokolenia młodzieży, które dorastało w tuż porozbiorowej wolnej Polsce, a które prof. Roman Wapiński określił mianem „ideowego pokolenia Polski niepodległej”, które różniło z poprzednimi pokoleniami głównie to, że „Polska już była” i trzeba było tylko wypracować dla niej sprawiedliwy ustrój społeczny[57].

Adam Bień, we wspomnianym tu referacie powiedział:

„Największe wady naszego życia publicznego w czasach obecnych; ciemnotę i egoistyczną obojętność wobec własnego państwa zapisać należy, niestety, przede wszystkim na rachunek ludzi starych, wychowanych jeszcze w karbach niewoli. Młodzież, która już chodziła do polskiej szkoły, która wychowuje się pod wolnym polskim sztandarem, jest już tych wad pozbawiona i naprawdę zawiera w swych szeregach przeogromny kapitał jasnej przyszłości naszego kraju. Niech więc starzy ludzie, zatruci jadem niewoli, pozbędą się swego szkodliwego despotyzmu. Niezależność organizacyjna potrzebna nam jest koniecznie również ze względu na niezmierny chaos, jaki w tej chwili panuje w polityczno-partyjnym ruchu ludowym.

Ruch młodzieży wiejskiej niewątpliwie stoi pod względem politycznym na gruncie ludowym. Bylibyśmy organizacją niepotrzebną dla wsi i bardzo daleką od życia wsi, gdybyśmy orzekli, że sprawy polityczne wiejskie nie obchodzą nas. Jesteśmy organizacją ściśle związaną z całokształtem życia wsi. Nie możemy jednak losów naszych wiązać z życiem tego czy innego z dzisiejszych stronnictw ludowych, bowiem dzisiejsze rozproszkowanie w tej dziedzinie uznajemy za zupełnie przypadkowe i przejściowe. W swoich szeregach posiadamy kapitał przyszłości ruchu ludowego. Tego kapitału nie wolno marnować w błahych dzisiejszych tarciach i przemianach partyjnych”[58].

Przytoczone tu wypowiedzi Mierzwy i Bienia na temat stosunku „Wici” do SL dotyczą oczywiście innego okresu historycznego – Mierzwa miał na uwadze nie początki „Wici”, lecz lata bezpośrednio poprzedzające II wojnę światową, kiedy to Witos parł do obalenia sanacji i utworzenia nowego rządu w nadziei, że ten nowy rząd poprzez zmianę polityki zagranicznej uratuje Polskę przed agresją Niemiec. Oczywiście obalenie to miałoby nastąpić poprzez wywołanie ogólnokrajowego strajku chłopów, w którym istotną rolę – zdaniem Witosa – powinni odegrać „młodzi”, o co Witos w specjalnej odezwie z jesieni 1936 r. apelował do nich[59]. Tymczasem „Wici” nie reagowały na te apele Witosa, gdyż one wówczas stały wiernie przy Macieju Rataju, który „gasił rozpalone” głowy, gdyż on – mimo zdecydowanego krytycyzmu wobec rządów sanacji – wolał z nią negocjować niż ją siłą obalać. Argumentował, że Stronnictwo Ludowe jest za słabe na taką akcję i skończy się ona niepotrzebnym rozlewem chłopskiej krwi i narażeniem na niebezpieczne wstrząsy państwo[60]. Kończąc tę kwestię, trzeba tu nadmienić, iż wszyscy wiciarze, już bez zastrzeżeń zbliżyli się do Witosa, uznając w nim także „swojego wodza”, dopiero po jego powrocie z emigracji na przełomie marca i kwietnia 1939 roku.

* * *

Wróćmy tymczasem do Małopolskiego Związku Młodzieży Wiejskiej w Krakowie i działalności w nim Mierzwy. Otóż rychło po zatwierdzeniu omówionego wyżej statutu owego Związku, mianowicie w dniu 11 stycznia 1930 r. wybrali oni, niemal w całości spośród siebie, Tymczasowy Zarząd Związku w następującym składzie:

– Józef Marcinkowski – prezes,

– Piotr Świetlik – I wiceprezes,

– Józef Dąbrowski – II wiceprezes

– Antoni Płonka – sekretarz,

– Julian Waś (później Orlewicz) – zastępca sekretarza,

– Antoni Woźniak – skarbnik.

Członkowie Zarządu: Władysław Buchaniec, Czesław Kurek, Franciszek Luranc, Stanisław Mierzwa, Stanisław Miłkowski.

Działacze ci już 15 stycznia 1930 r. wydali swój (a także lwowskiego Związku) organ prasowy pod nazwą „Znicz”, od którego cały krakowski Związek nazywany był „Zniczem”. Jego pierwszym redaktorem był Stanisław Miłkowski. Siedziba Związku i redakcja pisma (od lipca 1932 r.) mieściła się w Domu Ludowym „Wisła” przy ul. Radziwiłłowskiej 23, a więc razem z PAML. Strona tytułowa „Znicza” zawierała podtytuł „Czasopismo Młodzieży Wiejskiej” oraz hasło: „Przez wieś i jej młodzież do silnej Polski Ludowej”[61]. W haśle tym zawarty był cały program tego Związku. Mówiło ono o drodze, którą związkowcy muszą najpierw przejść, o rozbudzeniu ideowym i obywatelskim wsi, a zwłaszcza jej młodzieży – i o celu, który ma być osiągnięty, tj. o Polsce Ludowej. Był to w istocie program PAML, który ona wniosła do ZMW. Za pół roku, w dniu 6 lipca 1930 r. na I Walnym Zjeździe krakowskiego ZMW „Znicz” odbytym w Krakowie podjęto decyzję o przystąpieniu tegoż Związku, w formie federacji, do ogólnopolskiego ZMW RP „Wici” i od tego też czasu nazwa „Wici” stała się też uprawniona w odniesieniu do Związku krakowskiego. Na zjeździe tym wybrano też nowy Zarząd. Mierzwa został w nim członkiem Komisji Rewizyjnej oraz przewodniczącym Komisji Oświatowej. Natomiast przewodniczącą Komisji do spraw Koleżanek została Helena Ściborowska, późniejsza żona Mierzwy. „Odtąd – jak to określił Józef Mężyk – splotła się ściśle i nierozerwalnie działalność PAML i ZMW zwanego w Krakowie „Zniczem”[62]. Tak też ocenił to Mierzwa. W przytoczonym tu swoim życiorysie z 28 lipca 1977 r. napisał:

„Zw[iązek] Młodzieży [Wiejskiej] opierał pracę na akademikach ludowcach, pochodzących przeważnie z terenu województwa. Zgłosiłem się do tej pracy od początku jego istnienia i znów w nim od szeregowca przez różne funkcje doszedłem do stanowiska prezesa Zarządu Wojew[ódzkiego], ustępując z tej funkcji w 1935 r.”

Zanim uściślimy daty tych funkcji Mierzwy, trzeba tu nadmienić, że ZMW „Znicz” w Krakowie niemal od początku był szykanowany przez kręgi osób związanych z sanacją, zwłaszcza nauczycielskie i urzędnicze, które oskarżały go o działalność „wywrotową i bolszewicką”[63]. Także cenzura państwowa konfiskowała niektóre artykuły w „Zniczu”, a bywało, że i cały jego nakład. Szczególnym przejawem tej niechęci ówczesnych władz do młodzieży ludowej było rozwiązanie Związku w dniu 31 lipca 1931 r. przez wojewodę krakowskiego, z powołaniem się na przepisy z 15 listopada 1867 r. „o prawie stowarzyszenia się”, a pod zarzutem, że Związek zajmuje się „przeważnie sprawami politycznymi z pominięciem właściwego celu kulturalnooświatowego określonego statutem”[64]. Pamlowcy, szukając sposobu na dalsze istnienie Związku, przekształcili go w Spółdzielnię Oświatową (z odpowiedzialnością udziałami), co pociągnęło za sobą konieczność opracowania dla niego nowego statutu, wyboru Zarządu i Rady Nadzorczej, a także rzeczywistego prowadzenia działalności gospodarczo-spółdzielczej. A poza tym, ta nowa struktura i formuła prawna Związku wymagała wpłat udziałów (3 zł), wpisowego (1 zł), opłat stemplowych i pracy biurokratycznej związanej z podwójną sprawozdawczością, tj. merytoryczną z prac Zarządu do końca czerwca każdego roku i finansową wg instrukcji Związku Rewizyjnego Spółdzielni, do końca marca – też każdego roku. Co istotniejsze, wymagała przebudowy wszystkich Kół Związku na nowych zasadach statutowych. Całe to formalno-prawne przeistoczenie Związku pamlowcy zdołali szybko przeprowadzić i już w dniu 11 sierpnia 1931 r. Sąd Okręgowy w Krakowie zatwierdził ów nowy statut Związku jako Spółdzielni Oświatowej[65]. Stało się to tak szybko głównie z tego powodu, że dla wiciarzy zmiana ta nie miała charakteru tylko fasadowego. Spółdzielczość była bowiem integralną częścią ich programu gospodarczego, stąd też rychło po tej zmianie przystąpili do propagowania spółdzielczości na wsi, najpierw poprzez kursy spółdzielcze, a następnie zakładanie placówek handlowych (np. sklepów, mleczarni) na statusie spółdzielni.

Od sierpnia więc 1931 r. krakowscy „zniczacy” występowali pod nazwą ZMW SO. Mierzwa był wśród pierwszych udziałowców tej Spółdzielni Oświatowej.

Z zachowanych oryginalnych „Ksiąg protokołów z posiedzeń...” Rady Nadzorczej, która była najwyższą władzą tego nowego Związku i ona wybierała jego Zarząd, wynika, że na jego „Zgromadzeniu założycielskim” (w charakterze Spółdzielni Oświatowej) odbytym w dniu 28 lipca 1931 r. Mierzwa wszedł do tejże Rady[66]. Na drugim posiedzeniu w dniu 6 grudnia 1931 r. został członkiem Komisji Rewizyjnej Związku[67]. Na posiedzeniu w dniu 27 lutego 1933 r., na którym wybrano nowe Prezydium Rady Nadzorczej i nowy Zarząd Związku, Mierzwa wszedł do Zarządu w charakterze skarbnika[68]. Na posiedzeniu w dniu 10 grudnia 1933 r. został kierownikiem Związku[69]. Na posiedzeniu w dniu 9 grudnia 1934 r. został (po Stanisławie Miłkowskim) prezesem Zarządu Związku[70] i funkcję tę pełnił do 30 października 1935 r., w którym to dniu zrezygnował z niej[71].

Pracę Mierzwy z okresu prezesowania Zarządowi Związku oceniała jego Rada Nadzorcza na swym posiedzeniu w dniu 26 kwietnia 1936 r. W imieniu Komisji Rewizyjnej Rady Józef Marcinkowski oświadczył wówczas, iż „Komisja stwierdza z zadowoleniem, że Zarząd Związku stanął na wysokości swego zadania”[72]. Mierzwa, rezygnując z funkcji prezesa Zarządu ZMW SO, pozostał jednak dalej w jego Radzie Nadzorczej. Według protokołów posiedzeń owej Rady z 14 czerwca 1936 r. i 29 czerwca 1937 r. był on członkiem Rady i Komisji Rewizyjnej Związku[73]. Zrezygnował z niej dopiero 29 maja 1938 r., gdyż – jak pisał – czuł się już źle wśród „młodych”, tj. wyrosłego już nowego pokolenia krakowskiego ZMW. Rezygnację tę złożył na odbywającym się w tym dniu Walnym Zjeździe ZMW w Maszkowicach w powiecie Brzesko[74].

Mierzwa prócz wymienionych wyżej funkcji, w latach 1934–1935, wchodził w skład komitetu redakcyjnego „Znicza”, którego wydano ogółem 80 numerów. Mierzwa pisywał do niego artykuły, choć niezbyt często. W 74 przebadanych przez Jana Borkowskiego, a także autorkę numerach „Znicza”, artykułów Mierzwy było ogółem 14[75]. W 1936 r. był kierownikiem akademickiej Bursy Ludowej przy ul. Radziwiłłowskiej 23, co zostało odnotowane w protokole Rady Nadzorczej Związku z dnia 26 kwietnia tego roku[76]. Na tym samym posiedzeniu Rada Nadzorcza uchwaliła budowę Uniwersytetu Wiejskiego Ziemi Krakowskiej i powołała trzyosobowy „Komitet Organizacyjny [...] dla przygotowania prac i skoordynowania wysiłków” przy tej budowie. Do owego Komitetu wybrano: Józefa Marcinkowskiego, Stanisława Mierzwę i Narcyza Wiatra[77]. W sprawę budowy tegoż Uniwersytetu Mierzwa zaangażowany był przez wiele następnych lat, również po II wojnie światowej. W okresie międzywojennym bodaj najwięcej wysiłku wkładał on w organizację i obsługę kursów ideologicznych ZMW „Znicza”, których większość odbywała się na wsiach, blisko młodzieży, aby oszczędzić jej kosztów dojazdu do Krakowa. Tymczasem Związek się rozwijał i jego Kół przybywało. Według danych zawartych w „Zniczu”, w latach 1934–1935, a więc wtedy, gdy Mierzwa był (od 10 grudnia 1933 r. do 9 grudnia 1934 r.) kierownikiem Związku, a następnie prezesem (od 9 grudnia 1934 r. do 30 października 1935 r.) liczba Kół wzrosła z 338 w czerwcu 1933 r.[78] do 370 w październiku 1934 r.[79], do 404 na dzień 31 marca 1935 r.[80] i do 438 na dzień 31 grudnia 1935 r.[81]. Jak podał to w 1936 r. Józef Marcinkowski, na koniec 1935 r. Związek istniał już w 17 powiatach, z tego w 12 powstały zarządy powiatowe, zaś ogólna liczba członków z około 8000 w roku 1934 wzrosła do 13 000[82]. Była więc to już wielka gromada młodzieży wiejskiej z rozbudzonym też głodem wiedzy i – w ślad za tym – z oczekiwaniami na przyjazd z prelekcją „akademików” z Krakowa. Zaspokojenie więc tych oczekiwań wymagało od Mierzwy nie tylko sporych zabiegów z wynalezieniem odpowiednich prelegentów (wszyscy oni byli przecież studentami), ale też osobistego wyjazdu na wieś z takimi prelekcjami. Wygłaszane one były na specjalnie zorganizowanych kursach bądź to dla trzech Kół (tworzących tzw. Związki Sąsiedzkie) bądź dla Kół z całego powiatu; były też kursy wojewódzkie, na które Koła wysyłały swoich delegatów, a także ogólnokrajowe organizowane w samym Krakowie albo na terenie województwa krakowskiego. A kursów tych – z uwagi na ówczesny niedostatek na wsi innych środków komunikowania i dokształcania się (bibliotek i radia nie było, prasa w stosunku do cen płodów rolnych była za droga) organizowano bardzo wiele. Towarzyszyło też temu przeświadczenie, że w środowisku wiejskim łatwiej trafić do młodzieży poprzez żywe słowo i włożone w nie emocje. Celem owych kursów było kształtowanie odpowiedniego światopoglądu młodzieży wiejskiej, wpajanie potrzeby samokształcenia się, a także dostarczania jej wiedzy zarówno ogólnej, jak i fachowej. Dzielono je więc na kursy ideowo-oświatowe (zwane też ogólnymi) i na kursy fachowe z zakresu przysposobienia rolniczego, prowadzenia gospodarstwa domowego (“dla koleżanek”) i ze spółdzielczości.

W okresie, gdy Mierzwa był kierownikiem Związku (a ta funkcja łączyła się z bieżącą pracą i odpowiedzialnością za całą organizację) z początkiem przewodniczenia Związkowi, tj. w okresie od 1 stycznia 1934 do 31 marca 1935 r. odbyło się 69 kursów, w tym 53 ogólne I i II stopnia, 11 specjalnych dla koleżanek i 5 fachowo-spółdzielczych[83]. Kół – od Walnego Zjazdu w czerwcu 1934 do 31 marca 1935 r. przybyło 100[84]. I dokonano tego mimo wielkiej powodzi, jaka miała miejsce 17 lipca 1934 r., kiedy to wylał Dunajec, zatapiając najlepiej zorganizowane przez Związek powiaty, jak Dąbrowę Tarnowską i Mielec.

Na walnym Zjeździe Związku w czerwcu 1935 r., w czasie którego Mierzwa był jeszcze przewodniczącym Związku, podjęto uchwałę o dalszych staraniach na rzecz tworzenia nowych Kół – zgodnie z hasłem: „w każdej wsi zniczowe Koło” i organizowanie nowego rodzaju kursów, w tym o charakterze prawnym, oraz założenie 10 sklepów spółdzielczych[85].

Oceniając te niewątpliwe osiągnięcia w pracy Mierzwy, trzeba tu zwrócić uwagę na realia, w jakich wówczas działał. Otóż prócz ogólnej biedy na wsi (młodzież wiejska z trudem składała się na bilet dla wykładowcy), Związek doświadczał wielu najrozmaitszych szykan i represji. Zwalczał go Kościół, zwalczali starostowie, zwalczała policja. Z zachowanych zestawień Związku o doznanych represjach ze strony policji i władz administracyjnych w okresie od 1932 do 1937 r., a godzących w konstytucyjną zasadę – jak to ujęto – „wolności zgromadzeń” wynika, iż władze starościńskie zawieszały bądź rozwiązywały poszczególne Koła; rozwiązywały także kursy – nawet te fachowe. Policja rozpędzała zebrania wiciarzy, bywało że przy użyciu pałek gumowych, zaś prelegentów policja aresztowała i bądź to przetrzymywała przez jakiś czas na posterunkach, bądź odstawiała do miejsca zamieszkania na piechotę, tzw. ciupasem, od posterunku do posterunku. Starostowie nagminnie nie dawali zezwoleń na imprezy kulturalno-oświatowe, w tym nawet dożynki czy jasełka, a jeśli je urządzono, to czekała za to kara pieniężna lub areszt – a wszystko to władze robiły „ze względu na bezpieczeństwo, spokój i porządek publiczny”, a bywało, że „ze względów higienicznych”[86].

Inną trudnością, jaka napotkała Mierzwę w okresie, gdy był kierownikiem Związku, była walka ideologiczna, jaka toczyła się od końca czerwca 1933 r. do grudnia tego roku w Zarządzie Związku i w jej efekcie rozpad tegoż Zarządu oraz konieczność podjęcia współpracy z nową generacją wiciarzy. Genezy owego rozpadu należy upatrywać w składzie osobowym Zarządu Związku wybranym na posiedzeniu Rady Naczelnej 27 lutego 1933 r. Według protokołu owej Rady, listę kandydatów do Zarządu Związku zgłosił lewicowy radykał Mieczysław Kafel, którą przyjęto „jednogłośnie”. Do Zarządu weszli wówczas:

– Józef Marcinkowski,

– Andrzej Burda,

– Stanisław Mierzwa,

– Stanisław Miłkowski,

– Józef Olechawski,

– Wojciech Skuza.

Rada poleciła nowo wybranemu Zarządowi, aby sam się ukonstytuował, po czym jego skład wyglądał następująco:

– prezes – J. Marcinkowski,

– I wiceprezes – S. Miłkowski,

– II wiceprezes – W. Skuza,

– skarbnik – S. Mierzwa,

– sekretarz – A. Burda,

– kierownik – J. Olechawski[87].

Jeśli idzie o światopogląd poszczególnych członków owego Zarządu, to Marcinkowski, Miłkowski i Mierzwa byli agrarystami i reprezentowali postawę umiarkowaną. Skuza „poeta chłopski” był radykałem, ale nie komunistą, natomiast Burda i Olechawski okazali się ukrytymi w „Wiciach” komunistami, członkami Komunistycznej Partii Polski (KPP). Jak pisze Henryk Cimek, właśnie „KPP nakazywała swym członkom wstępować do SL i ZMW RP, jednocześnie wyrażając troskę o ich rozwój organizacyjny i zwartość szeregów[88]. Oczywiście sprawa ta wyszła na jaw dopiero w końcu 1934 r. i skończyła się wyrzuceniem Olechawskiego, jak też Mieczysława Kafla (członka Rady Nadzorczej Związku) z „Wici”, co oficjalnie ogłoszone zostało w styczniu 1935 r. w „Zniczu”[89]. Burdę zaś, który dość zręcznie kamuflował się z tą podwójną działalnością, wyrzucono dopiero w końcu lutego 1936 r.[90] Chociaż on – jak opisał to w swoich wspomnieniach – przerwawszy studia już wiosną 1934 r. organizował w powiecie krakowskim przy Kołach „Wici” „sekcje pracy społecznej”, ucząc w nich młodzież wiejską marksizmu, który sam dobrze „przewertował”, po czym poprowadził tę młodzież do Wieliczki nie na święto ludowe, lecz robotnicze – 1 Maja[91]. Do KPP – pisze dalej – wstąpił w pierwszej połowie sierpnia 1934 r. „pozostając z premedytacją dalej w ruchu wiciowym, aby wykorzystać zdobyte w nim doświadczenie i szerokie kontakty”[92]. Jeśli idzie o Olechawskiego i Kafla, to w wymienionym „Zniczu” nie podano przyczyny owego ich wykluczenia. Chodziło naturalnie o to, aby nie upowszechniać tego, że w Związku „Wici” byli komuniści, a także aby ich nie denuncjować, gdyż KPP była partią zdelegalizowaną. Dopiero w lutym 1936 r. Józef Marcinkowski w broszurze poświęconej „sześcioleciu” ZMW w Krakowie napisał, iż chodziło o ich związek z „Polską Ludową”[93]. Wyjaśnijmy, iż owa „Polska Ludowa” to tygodnik wydany 1 września 1934 r. przez grupę rozłamową w SL, której czołowymi działaczami byli Andrzej Waleron i Stanisław Wrona. Działacze ci, a wśród nich Józef Olechawski, w połowie czerwca 1935 r. na Zjeździe w Warszawie wznowili dawne, tym razem jako „ludowe” Stronnictwo Chłopskie, uznając dzień 1 Maja za święto ludowe. We władzach tegoż Stronnictwa znalazł się m.in. Mieczysław Kafel. Rychło okazało się, że Stronnictwo to – przez Burdę nazwane „radykalne” – było tak spenetrowane przez KPP, że mniej radykalni jego członkowie w dniu 12 września tegoż roku doprowadzili do usunięcia za „kontakty z KPP” wiceprezesa Stronnictwa – Władysława Dobrocha. Ten z kolei już za parę dni – 20 września – utworzył nowe, secesyjne Stronnictwo Chłopskie, a jego „Komisję organizacyjną” tworzyli: Dobroch – prezes; Olechawski – wiceprezes; Michał Poleszczuk – sekretarz; Burda – skarbnik. Wyjąwszy Poleszczuka, który był zwolennikiem tylko „wspólnot rolnych” i który się rychło z tego Stronnictwa wycofał, pozostali to komuniści; 15 grudnia 1935 r. wydali oni swój tygodnik pod nazwą „Chłopskie Jutro”. Kończąc tę kwestię, należy dodać, że 11 stycznia 1937 r. Stronnictwo Chłopskie W. Dobrocha zostało przez władze państwowe zdelegalizowane[94].

Wróćmy do Krakowa. Otóż główną rolę w szerzeniu wśród małopolskich wiciarzy marksizmu odegrał niewątpliwie Józef Olechawski, polonista, obdarzony dużym darem wymowy i agitacji ideologicznej. To on zgromadził wokół siebie kilku lewicowo nastrojonych wiciarzy i kierował nimi w walce z „prawicowymi” agrarystami. Andrzej Burda w swoich wspomnieniach opublikowanych w 1970 r. w kwestii tej napisał: „Oponentom z lewa przewodził Olechawski, najbieglejszy w krytyce z pozycji marksistowskich. Sekundowałem mu w tym, a wspierali nas z większym lub mniejszym animuszem: Stanisław Matysik, Wojciech Skuza, Józef Blak i jeszcze paru innych”[95].

Tymi innymi, z którymi Olechawski z pomocą Burdy zaszczepiali marksizm w czasie wygłaszanych prelekcji w Kołach wiciowych, a których Związek ostatecznie w 1936 r. „wykluczył” ze swoich szeregów razem z Burdą, byli: Emil Dziedzic, członek Koła „Wici” w Ochmanowie, Józef Stryszowski z Rzeszotar (wraz z całym Kołem z tej miejscowości)[96], Jan Maniewski z Dąbrówki Wisłockiej w Mieleckim. Do owego grona wiciarzy należał także poeta, prozaik, publicysta i redaktor (o takim właśnie nachyleniu ideologicznym) „Nowej Wsi” – Marian Czuchnowski, pochodzący ze wsi Polna pod Grybowem. Właśnie przez Czuchnowskiego jako redaktora „Nowej Wsi” i zamieszczonego w tym piśmie krytycznego artykułu pod adresem ZMW RP „Wici”, w którym – jak pisał w „Zniczu” Jan Dusza – zarzucono, że w czasie październikowego Zjazdu tegoż Związku w 1935 r. w Warszawie „nie było o Thälmanie – przywódcy niemieckich komunistów, o Dymitrowie, obecnym sekretarzu międzynarodówki komunistycznej, że nie zachwycamy się gospodarką rolną w Sowietach, że winna temu jest »góra« Związku, której członkowie gotowi są do zdrady” doszło do tego, że krakowski Związek w sposób już otwarty (czego unikano wcześniej) piórem Jana Duszy wymienił po nazwisku tych komunistów, którzy – jak to Dusza ujął – „nie wprost, otwarcie z »frontu« [czyt. ludowego] tylko z boku, chyłkiem, podjazdem” chcą „poddać pod komendę marksistowskiej doktryny chłopów i polecił swoim członkom usunąć się od nich”. Dusza pisał:

„Panów Mirków, Czuchnowskich, Burdów, Olechawskich itd. itd. tak długo uważaliśmy za towarzyszy pracy, jak długo za takich w naszych oczach chcieli uchodzić. Może nawet za długo pozwalaliśmy panom tym podszywać się pod szczytne miano »Zniczaków«, Związkowego działacza. Skoro wreszcie odkryli przyłbicę i pokazali kim są, powiadamy: [...] Koleżanki i Koledzy! Pędźcie precz od siebie zdrajców i rozbijaczy – nawet gdyby to była »Nowa Wieś«”.

Pod artykułem tym zamieszczona została uwaga Od Redakcji „Znicza”, „całkowicie” podzielająca jego treść[97]. Zanim jednak nastąpiło to ostateczne wyrugowanie z krakowskiego Zarządu ZMW i z paru jego Kół komunistów, ich działalność niewątpliwie utrudniała pracę Mierzwie jako kierownikowi i prezesowi Związku. Z premedytacją bowiem – jak się później okazało – burzyła jedność w Zarządzie, zaś samego Mierzwę – jak można to przeczytać we wspomnieniach ówczesnego sekretarza Zarządu A. Burdy – traktowała jako wprawdzie „człowieka ideowego”, lecz „prawicowca”, „uprzedzonego do społecznego radykalizmu i mającego „szczególne nabożeństwo do Wincentego Witosa”, który razem z tzw. grupą „Piasta” (zapewne członków dawnego PSL „Piast”) pragnąłby ruch młodowiejski „sprowadzić do roli jej ekspozytury”. Co więcej tenże Burda o Mierzwie, a także dwu wybitnych i nad wyraz wiernych wsi wiciarzach, tj. Józefie Dąbrowskim i Janie Witaszku napisał, ze oni „przeciwko koncepcjom Miłkowskiego, wypowiadali się jako otwarci przeciwnicy” czemu absolutnie zaprzecza choćby pobieżny przegląd ich artykułów w „Zniczu”. Ale mieściło się to widocznie w logice ówczesnego skłócania Zarządu Związku[98].

Gdyby nawet pominąć owe kłopoty Mierzwy, wynikające z działalności w Zarządzie komunistów, to musi się tu wyeksponować fakt, iż działalnością swoją wyrządzali oni ogromną szkodę całemu Związkowi. Obsługując bowiem wiejskie kursy wiciarzy, propagowali na nich marksizm, co (może mniej od szkodliwego fermentu światopoglądowego) skutkowało zawieszaniem przez starostów wielu Kół Związku – oczywiście pod zarzutem prowadzenia przez Związek nielegalnej działalności komunistycznej. Doświadczył tego głównie powiat krakowski, w którym działali wymienieni wyżej Olechawski, Burda, Dziedzic i Stryszowski, a w którym w 1935 r. zawieszone zostały wszystkie Koła, a także powiat nowosądecki, gdzie zawieszono 1/3 Kół. W tym drugim powiecie próbował działać w „Wiciach”, ukrywający się tu komunista z Wilna – Jan Kapała ps. „Gunia”. Po czym w dalszej konsekwencji, zważywszy na niechęć do ludowców ówczesnej władzy, mogło to doprowadzić do delegalizacji całego krakowskiego Związku. Nie bez znaczenia dla działalności programistycznej Związku było też to, że w czasie gdy tutejsi czołowi działacze Związku, we współpracy z warszawskim Zarządem Głównym ZMW RP „Wici”, dużym wysiłkiem wypracowywali ideologię i program społeczno-gospodarczy dla ruchu ludowego, tj. agraryzm, komuniści ci działający równolegle (jak Burda) w „Wiciach” i KPP[99] krytykowali tę ideologię jako wsteczną, propagując w zamian „front ludowy” z klasą robotniczą[100] i rewolucję. Burda w jednym z artykułów do „Wyzwolenia” (organu grupy secesjonistów z SL w 1935 r.) pisał, że „rewolucja staje się koniecznością historyczną”[101]. Oto, co pisał on o agraryzmie: „Agraryzm przedstawiał pewien kompleks spekulacji oderwanych od życia, czerpiących soki ze szczególnego mistycyzmu i separatyzmu chłopskiego [...] Wszelkie odmiany agraryzmu charakteryzowały się eklektyzmem i były wyrazem separatyzmu i zaściankowości ruchu ludowego w tym okresie”[102].

Skoro Mierzwa był współtwórcą agraryzmu, wypada tu, bodaj pokrótce, objaśnić istotę i sens tworzenia owego programu wraz z odpowiedzią na zarzut, że był to kierunek „konserwatywny i eklektyczny”.

Jest rzeczą oczywistą, że agraryzm nie był propozycją ideologiczną i ustrojową dla krajów wysoko uprzemysłowionych i wybiegającą swoimi postulatami daleko w przód. Był doktryną określonego czasu i określonej, tj. polskiej i innych rolniczych krajów słowiańskich, rzeczywistości. W Polsce z ogromną (sięgającą 70% narodu) warstwą chłopską, z przeludnieniem wsi i w związku z tym „głodem ziemi”, a także z silnymi jeszcze kulturowymi zaszłościami w postaci pogardy dla chłopów, ambicją wiciarzy była zmiana tych stosunków na lepsze – lepsze dla chłopów i lepsze dla Polski. Istniejące już w realiach (to znaczy wdrożone w systemy ustrojowe) doktryny liberalizmu (tj. kapitalizm), którego w Polsce chłopi doświadczyli i komunizmu, którego doświadczali chłopi w ZSRR, skłaniały do poszukiwania trzeciej formy ustrojowej – takiej, która łączyłaby pozytywne pierwiastki z kapitalizmu i socjalizmu (komunizm odrzucali in corpore, ponieważ w praktyce odbiera on wolność człowiekowi). I taką też syntezę tych dwu ustrojów, oczywiście uzupełnioną o kwestie światopoglądowe i o drogi dojścia do tego trzeciego ustroju, tj. Polski Ludowej, zaproponowali wiciarze w agraryzmie. Miłkowski nazwał ów agraryzm nie tylko ustrojem społeczno-gospodarczym, w którym obok własności prywatnej istnieć będzie też własność społeczna i spółdzielcza („kooperatywy”), ale też nową „filozofią życia”. Jądrem tej filozofii jest życie i wolność człowieka oraz ziemia i chłop, który nie jest proletariuszem, nie jest kapitalistą – jest „samodzielnym wytwórcą pracującym na swoim warsztacie pracy”, jednak „społecznie stoi bardzo blisko robotnika. Elementem, który łączy te obydwie warstwy, jest praca”[103].

Agraryzm doczekał się sporej literatury naukowej. Pozytywnie oceniali go i współcześni tworzącym tę doktrynę wiciarzom z Miłkowskim na czele i dzisiejsi uczeni, podkreślając, iż była to pierwsza ważna próba stworzenia ideologii dla ruchu ludowego, wychodząca poza – jak ujął to Stanisław Thugutt – „ciasne opłotki zagadnień stanowych na szeroki teren spraw ogólnonarodowych, a nawet ogólnoświatowych”[104]. A jeśli idzie o ów „eklektyzm” agraryzmu, to Tadeusz Chrobak w nad podziw erudycyjnej publikacji zatytułowanej Filozoficzne przesłanki agraryzmu stwierdza, iż wprawdzie „przewodnia idea myśli agrarystycznej związana jest [...] z przyjęciem pluralistycznego charakteru rzeczywistości społecznej. Nie oznacza to, że agraryzm jest eklektywizmem. Czynnikiem łączącym ową wielość podejść i treści jest doświadczenie, które stanowiło punkt wyjścia wiciarzy do badania problemów związanych z rolnictwem [Chrobak to nazywa »produktem rolnym«] i bytem społecznym”[105]. Zresztą na to „doświadczenie” przy opracowywaniu agraryzmu wskazywał sam Miłkowski[106].

Z kwestii związanej z destrukcyjną działalnością kryptokomunistów w ZMW SO w Krakowie w okresie, gdy Mierzwa kierował tym Związkiem, pozostaje sprawa podejmowanych przez te osoby działań, które w konsekwencji miały doprowadzić do rozbicia Związku. Działania te zaczęły się już w połowie 1933 r. Otóż według protokołu z posiedzenia Rady Nadzorczej Związku w dniu 25 czerwca tego roku Józef Marcinkowski zrezygnował z funkcji prezesa Związku i prezesem po nim został Miłkowski, zaś I wiceprezesem W. Skuza. Z tzw. lewicy wiciowej, prócz Skuzy, byli na tym posiedzeniu też Burda, Kafel oraz Olechawski. I wówczas to, w czasie dyskusji, Olechawski zaczął nawoływać do „rewizji ideologii Związku [zaś] kol. Burda – jak czytamy to w protokole – [stwierdził, że] energia Kół nie osłabła, praca jednakże niektórych ma charakter politykierski, co da się usunąć, skoro wyemancypujemy się spod ruchu starszych”[107]. Burdzie chodziło o zupełne odseparowanie się Związku od Stronnictwa Ludowego, szczególnie od dawnego PSL „Piast”, które było dla niego nazbyt prawicowe[108]. Pośrednio uderzało to w Mierzwę, który już od 1932 r. był członkiem SL, ale także w innych wiciarzy, którzy uważali Związek za „odcinek oświatowo-wychowawczy ruchu ludowego”. Na te wystąpienia Olechawskiego i Burdy odpowiedziała Stefania Suchtówna stwierdzając, że „koledzy w niektórych powiatach są nastrojeni może zbyt bojowo”. Niemniej cała Rada Nadzorcza przeszła jeszcze do porządku nad tą dyskusją i do redagowania „Znicza” wybrała komitet w składzie: Miłkowski, Skuza, Kafel, Dusza, Burda i Olechawski[109]; trochę na własną zgubę. Olechawski bowiem, będąc wówczas kierownikiem Związku, wydał już w listopadzie 1933 r. „Znicza” nr 1 (jedyny zresztą w tym roku, gdyż wiciarze nie mieli na jego druk pieniędzy), w którym w jego artykule zatytułowanym Młodzież „Zniczowa” w pochodzie naprzód pojawiło się już słownictwo jakby wzięte z literatury marksistowskiej i nawoływanie do radykalizacji działań Związku[110]. A ponadto stały felieton Wojciecha Skuzy, który dawniej nosił tytuł Wojtkowe dumania zmieniony został na Wojtkowe pranie, w którym ten pisał, że „teraz nie czas na dumanie – teraz trzeba prać!!! [...] bo [...] kto dziś, gdy trza robić porządki, za dużo duma, ten robi się filozofem bezczynnym, a tacy w dzisiejszych czasach giną z głodu”[111]. Ten felieton łącznie z zamieszczonym dwie strony dalej wierszem Skuzy pt. Muzyka wsi można było odebrać jako pochwałę rewolucji bądź nawet sygnał do jakichś rewolucyjnych działań[112]. Jak bowiem odczytać ten fragment wiersza?

...aż w tem graniu pękła struna

zgrzytnął smyk

Chcą pogardą w „ludek” plunąć

zmieszać szyk!

Niech bas tęgi, gruby w barach

rymnie Szelą w chłopską krew!

z tęgich basów

spadła kropla czarnej krwi

rośnie głośno

w granie rośnie

mruczy lasem

pcha się gwałtem w polskie drzwi!

Otwórzcie jej! Niech rymnie

światu w przekór, niechaj wrze!!![113]

Ta sprawa, a zwłaszcza dochodzące z Kół sygnały o tym, co wykłada na kursach Olechawski – i to sam kierownik Związku – wywołały trwogę w Zarządzie i postanowiono tę jego akcję definitywnie przeciąć, jak też zwrócić uwagę będącego pod jego wpływem Burdzie. Oto co o tej kwestii napisał Burda:

“Jesienią [1933 r.] zaostrzyła się walka wewnętrzna w łonie Zarządu Wojewódzkiego. Olechawskiemu zarzucono wprost przemycanie w referatach i odczytach na kursach ideologii obcej agraryzmowi i ruchowi ludowemu. Starsi koledzy, głównie Miłkowski i Dąbrowski przeprowadzali ze mną szereg rozmów wychowawczych, przestrzegając przed sidłami komunizmu. Sprawa rozdźwięków w Zarządzie – kontynuował Burda – postawiona została w listopadzie [faktycznie 10 grudnia] na Radzie Nadzorczej, szło o to, by – jak to Burda ujął – aktyw terenowy poparł konserwatywną część Zarządu. Rada Nadzorcza – kontynuuje on – wypowiedziała się ogólnie przeciw ewentualnym odchyleniom komunistycznym, nie sformułowała jednak konkretnych zarzutów pod niczyim adresem”[114].

Zdaniem Burdy, grupa prawicowa w Zarządzie (czytaj: Miłkowski, Mierzwa, Dąbrowski) chcąc pozbyć się Olechawskiego wysunęła sprawę rezygnacji z opłacania stanowiska kierownika, czym Olechawski poczuł się dotknięty i sam zrezygnował z funkcji kierownika[115]. Według protokołu z owego posiedzenia Rady w dniu 10 grudnia 1933 r. Olechawski ustąpił też z komitetu redakcyjnego „Znicza”. To samo uczynił wówczas Skuza, który pełnił funkcję wiceprezesa Zarządu. Kierownikiem Związku po Olechawskim został Mierzwa, I wiceprezesem po Skuzie – Józef Blak, skarbnikiem po Mierzwie – Edward Czubek. Komitet redakcyjny „Znicza” uzupełniono o Bronisławę Baranównę i Stanisława Matysika. Z innych, a ważnych dla Związku spraw na tej Radzie było podjęcie uchwały o wydaniu Agraryzmu Miłkowskiego[116]. Burdy nie usunięto z Zarządu, ale jego funkcję sekretarza połączono z funkcją kierownika, czyli przejął ją Mierzwa. Olechawski już z początkiem grudnia wyjechał z Krakowa do rodzinnego domu we wsi Kędzierz pod Dębicą. Rychło po nim wyjechał też do rodzinnego domu w Rzeszotarach Burda[117]. Wyjazd Olechawskiego i Burdy z Krakowa nie kończył ich prób opanowania przez lewicę „prawicowego” Zarządu Związku. Zasadnicza rozgrywka nastąpiła w następnym 1934 r., z tym, że teraz nie chodziło już o sam Zarząd, z Mierzwą jako kierownikiem, ale o doprowadzenie do wewnętrznego rozbicia w całym Związku. Spiritus movens tej akcji był oczywiście starszy od Burdy Olechawski. Burda, choć konfidencjonalnie należał do KPP, to formalnie był w dalszym ciągu członkiem Zarządu Związku i poprzez niego można było jeszcze jakichś akcji próbować. Sam Burda o tym napisał, że równolegle działał „na niwie radykalnego ruchu młodowiejskiego, rozszerzając tę działalność także na teren ruchu robotniczego, a później – kontynuował – od połowy 1935 przyszedł okres działalności w radykalnym Stronnictwie Chłopskim”[118]. Otóż, jak on to podaje, w maju tegoż roku przyjechał do niego do Krakowa Olechawski z taką propozycją, że on „Skupił wokół siebie grupę radykalnych działaczy zniczowych, przewidywał dalszy wzrost nastrojów lewicowych i nie wykluczał, że na najbliższym zjeździe wojewódzkim – miał odbyć się w czerwcu w Tarnowie – może przyjść do starcia prawicy z lewicą. Wprawdzie siły lewicowe nie działają w sposób zorganizowany, ale sama dyskusja programowa i konfrontacje ideologiczne doprowadzą nieuniknienie do zarysowania linii podziału. Mówiąc o tych działaczach, którzy wyraźnie orientują się przeciw konserwie – kontynuował Burda – wymienił obok innych także nazwisko Mieczysława Kafla”[119].

I rzeczywiście, próbę taką podjęto na owym Walnym Zjeździe w Tarnowie w dniu 29 czerwca 1934 r. już na etapie wyboru członków do Komisji Matki, kiedy to pojawiły się dwie listy kandydatów do Rady Nadzorczej i na tej „lewicowej” było nazwisko Olechawskiego[120]. Próba ta jednak nie powiodła się. Ale ponowiono ją w grudniu tego roku na zorganizowanym w Krakowie w dniach 10–16 grudnia (notabene dużym wysiłkiem Mierzwy jako już prezesa Związku) ogólnopolskim kursie związkowym poświeconym – jak pisał Marcinkowski – „wyłącznie zagadnieniom ustrojowo-gospodarczym, pogłębieniu i ustaleniu agraryzmu, a także drogom jego realizacji”. Kurs był z udziałem takich gości, jak: prezes ZMW RP „Wici” Bolesław Babski, prof. Paweł Bobek, Stanisław Thugutt, Maciej Rataj i Józef Grudziński. Po referatach wywiązała się dyskusja, w której – według tegoż Marcinkowskiego – „starły się tutaj dwa światopoglądy społeczne: marksistowski materializm dziejowy oraz społeczny idealizm, szukający w twórczej inicjatywie jednostki, ograniczonej jednak dobrem zbiorowym, punktu oparcia i drogi wyjścia dla nowego światopoglądu”[121].

Marcinkowski, pisząc o owym starciu, posłużył się po prostu eufemizmem, aby nie zdradzać przed władzami i Kościołem, że pod szyldem „Wici” działali też marksiści. Nie było to bowiem wówczas starcie dwu ideologii, lecz realna próba dokonania rozłamu w Związku. Jak opisał to już J. Borkowski[122] – zwolennicy Stanisława Wrony ze Stronnictwa Chłopskiego pod kierownictwem znanych nam już z powyższych rozważań: Poleszczuka, Kafla i Olechawskiego na kursie tym zaatakowali Związek, nawołując do zerwania z nim i utworzenia Związku Młodzieży Chłopskiej. Próba ta poniosła wówczas zupełne fiasko, stąd Kafel i Olechawski zmuszeni byli do ustąpienia z krakowskiego ZMW OS. O tym, że „przestali” oni być członkami tegoż Związku, redakcja „Znicza” zamieściła informację w „Zniczu”, zaznaczając przy tym, że „stracili tym samym prawo występowania i pracy pod firmą naszej organizacji”[123].

Na tę próbę rozłamu w „Wiciach” Mierzwa zareagował bardzo ostro na łamach styczniowego „Znicza” z 1935 r. I znów, aby nie nazywać rozłamowców komunistami, czy choćby marksistami, używał określeń „panowie” i „kombinatorzy”. Pisał:

„Zwalcza nas dalej administracja, atakuje nas zajadle kler i stara się zniszczyć dotychczasową robotę, a prócz tego coraz większa nędza wsi zmusza nas do dalszych wysiłków i gorliwej pracy. Większym jednak nad to wszystko niebezpieczeństwem dla nas mogą być zakusy różnych kombinatorów, którzy wyciągają brudne łapy po dorobek młodzieży. [...] tym panom musimy krótko i twardo powiedzieć: wara! Młodzież Zniczowa porwała się do walki po to, by walczyć z demoralizacją ludzi, by się złączyć pod jednym sztandarem młodego ruchu ludowego i ogólnie pracować dla dobra wsi. Dzisiaj ten sam cel nam przyświeca – ta sama musi być nasza postawa i taka sama musi być nasza odpowiedź jak pięć lat temu. Z tym postanowieniem musimy zabrać się do dalszej pracy, rozpoczynając drugie pięciolecie. St. Mierzwa”[124].

* * *

To drugie pięciolecie Związku Mierzwa – jako jego prezes – rozpoczynał w dość trudnej sytuacji. Napór bowiem marksistów na pociągnięcie za sobą „Wici” nie ustawał – w tym, tj. 1935 roku pod dość chwytliwym hasłem budowania wraz z całym „światem pracy” frontu ludowego. Walkę z „Wiciami” zaostrzył też Kościół w obawie głównie o to, że „Wici” mogą utorować drogę na wieś komunistom. Według Romana Wapińskiego, dla sfer kościelnych krytyka księży, tj. „antyklerykalizm czy też obojętność wobec spraw Kościoła, nie mówiąc już o przejawach podważania wartości wnoszonych przez katolicyzm [pochwała pogaństwa w broszurze Niecki pt. O wewnętrzne życie wsi] były złem samym w sobie, a połączone z daleko idącym radykalizmem społecznym [w Agraryzmie Miłkowskiego postulującym uspołecznienie wielkiej własności prywatnej] tworzyły przedpole komunizmu”[125].

Mierzwa – jak pisze – „by tej walce” Kościoła z wiciarzami „[...] położyć kres, wybraliśmy się z ramienia naszego Związku [Młodzieży Wiejskiej] na rozmowę z księdzem Piwowarczykiem, człowiekiem poważnym, który uchodził za człowieka zaufania Metropolity [Stefana Sapiehy] i przedstawiliśmy mu szereg przykładów takich niepotrzebnych zatargów po wsiach, prosząc, by poinformował o tym Metropolitę, że nie chcemy świadomej walki z klerem, tym bardziej z religią, ale musimy dbać o samodzielność w pracy oświatowej itd. Wysłuchał nas i obiecał interweniować u Metropolity, przedkładając mu naszą ocenę sytuacji i propozycje załagodzenia walki na wsi. Nie wiem – kontynuował Mierzwa – czy odniosło bezpośredni skutek, ale w każdym razie umiał słuchać zażaleń, czego nie umiał robić biskup Wałęga”[126].

Obrona krakowskich wiciarzy przez ks. Jana Piwowarczyka, który zadał sobie trud rozeznania, ku czemu dążą wiciarze i ich zrozumienia, na niewiele się zdała. Niemniej Ksiądz Piwowarczyk w artykule pt. Kultura wsi opublikowanym w 1937 r. dość obiektywnie i jakby pojednawczo wobec „Wici” pisał, iż wieś nurtują dwa prądy:

„Jeden z nich, prąd starych, ma na myśli prawie wyłącznie organizację polityczną i jej jedności pilnie strzeże. Drugi prąd młodych, raczej odżegnuje się od polityki, a główną uwagę zwraca organizację spółdzielczą i oświatowo-wychowawczą. W każdym razie ruch klasowo-chłopski trzeba uznać za jeden z ważnych czynników kształtujących kulturalne życie wsi. Tworzy atmosferę walki i fermentu, wychowuje masę chłopską, kształtuje jej duszę. W jakich formach? Naprzód w poczuciu »dumy chłopskiej«, w świadomości walorów pracy chłopa. A następnie w nieufności, jeżeli już nie nienawiści do innych warstw społecznych, jak: ziemiaństwo, urzędnicy itd. Powstaje w ten sposób bardzo ważny współczynnik życia kulturalnego: jednolita atmosfera społeczna”[127].

Walka Kościoła z „Wiciami” w 1935 r. jeszcze bardziej się zaostrzyła, co miało niewątpliwie związek z pojawieniem się owej komunistycznej strategii frontu ludowego. Walka ta szczególnie dotkliwy dla wiciarzy wyraz znalazła w „wydanej za pozwoleniem władzy duchownej w Krakowie w 1937 r. książeczce ks. Stanisława Bełcha (pod. ps. Józef Wieśniak), a zatytułowanej Wici – Agraryzm – Siew (Ruch młodowiejski) w świetle zasad katolickich, w której stwierdzał:

„Ponieważ poglądy wiciowe co do religii i moralności są sprzeczne z nauką objawioną, jakiej nauczał Kościół, więc katolikowi nie wolno ich ani wyznawać, ani głosić – Kto zaś wyznaje i głosi te błędne poglądy wiciowe [...] staje się przez to samo odstępcą od wiary, błędno wiercą, niedowiarkiem (heretykiem lub apostatą)”[128].

A tymczasem z bieżącej pracy w Zarządzie odeszli ci najbardziej doświadczeni – niegdysiejsi założyciele Związku. Odszedł Józef Marcinkowski, który ożenił się i wspierał Mierzwę tylko artykułami do „Znicza” oraz Józef Dąbrowski, który też wspierał Mierzwę tylko artykułami, gdyż rozpoczął pisanie pracy doktorskiej. Notabene Mierzwa z nim miał wręcz serdeczne relacje koleżeńskie, jak też identyczne poglądy w sprawach ideologicznych oraz stosunku „Wici” do SL i Witosa. Odszedł z Zarządu do Rady Nadzorczej poeta Wojciech Skuza[129], którego radykalizm szedł zbyt daleko i mógł razić Mierzwę. Odszedł do Warszawy Stanisław Miłkowski, czołowy ideolog „Wici”. Ze starszych odszedł też powołany do wojska skarbnik w Zarządzie – Edward Czubek, przerwali studia Józef Blak i będący formalnie (do 9 grudnia 1934 r.) sekretarzem Zarządu Andrzej Burda. O tym „zdekompletowaniu Zarządu” mówił Mierzwa już 9 grudnia 1934 r. na posiedzeniu Rady Nadzorczej Związku, stwierdzając, że Zarząd był zmuszony wciągnąć do pracy „nieformalnie” Jana Witaszka[130], Tadeusza Kozika i Jana Duszę. Zwrócił wówczas uwagę, że sprawa powtórnego rozwiązania Związku przez Sąd Okręgowy w Krakowie (w czerwcu? 1933 r.) „nie została jeszcze definitywnie załatwiona”[131]. Mimo to – jak pisał Marcinkowski – „całość i ciągłość pracy ani na chwilę nie zostały przerwane; w miejsce starszych już wysłużonych przychodzili nowi, młodsi i pod czujnym okiem swoich poprzedników zaprawiali się do pracy, by następnie prowadzić ją dalej już samodzielnie”[132]. Pracę tę poprowadził nowy Zarząd wybrany na wspomnianej Radzie Nadzorczej 9 grudnia 1934 r. w następującym składzie:

– prezes – S. Mierzwa,

– I wiceprezes – Jan Gajoch (rolnik),

– II wiceprezes – Władysław Rączy,

– sekretarz – Tadeusz Kozik (od stycznia 1935 r. Franciszek Boduch),

– kierownik – Jan Dusza[133].

Wspomniane wyżej oficjalne wyrzucenie w styczniu 1935 r. ze ZMW SO w Krakowie Olechawskiego i Kafla, połączone z wcześniejszym podjęciem na Radzie Nadzorczej Związku w dniu 9 grudnia 1934 r., na wniosek sekretarza tejże Rady Heleny Sciborowskiej (od lutego 1936 r. żony Mierzwy), uchwały „potępiającej” ludzi (w tym oczywiście tych dwu), „którzy na łamach »Polski Ludowej« w sposób nieuczciwy i szkodzący ruchowi ludowemu napadają na ZMW RP [“Wici”] i jego działaczy”[134], nie zakończyło prób rozbijania krakowskiego Związku. Wręcz odwrotnie, wiele wskazuje na to, że się nasiliły. Świadczy o tym treść protokołu z posiedzenia Rady Nadzorczej Związku z 5 maja 1935 r., na którym Jan Dusza jako kierownik i Mierzwa jako prezes składali przed tą Radą sprawozdanie z półrocznej działalności Związku. Dusza powiedział m.in.:

„Ostatnio wywrotowe i rozbijackie elementy skupione przy »Polsce Ludowej« wydały pismo młodzieżowe »Siła«, w której wprost obuchem walą w ruch chłopski młodzieżowy. W tej chwili wojują oni z »Wiciami«, trzeba jednak przypuścić, że i na »Znicza« zwrócą się ataki. Należałoby wcześniej uplanować walkę z nimi. Szczególnie narażone są powiaty: ropczycki [stąd pochodził Olechawski] i gorlicki [stąd pochodził Kafel], bo stamtąd wywodzą się prowodyrzy tej rozbijackiej roboty p[an] Kafel i p[an] Olechawski – obaj byli »zniczacy«. Trzeba przypuszczać, że część ludzi pójdzie za nimi”[135].

Mierzwa wówczas stwierdził, że: jak na powódź, która dotknęła najczynniejsze w Związku powiaty, „nie jest źle”. Zwrócił uwagę na „brak dostatecznego Związku z Centralą” i na „potrzebę pogłębienia ideowego i kursów fachowych [...], aby teren przeorały [oraz na brak w terenie] przodowników”[136]. „W sprawozdaniu trzeba by jeszcze – kontynuował Mierzwa – poruszyć nam stosunek do Zw[iązku] Literatów Ludowych. Związek ten był zakładany właściwie przy naszej współpracy. Jednak i tam do głosu dochodzą elementy rozbijackie. P[anowie] Kafel i Olechawski zagrzebią ten Związek i uczynią go przystanią haseł przeciw Ruchowi Ludowemu”[137].

Natomiast przy charakterystyce na tej Radzie poszczególnych powiatów Jan Gajoch powiedział, że „powiat kr[akowski] jest jednym cmentarzyskiem [z powodu zawieszenia przez władze wszystkich Kół]. Wina tego spada na Olechawskiego, który do nieobliczalnej roboty podburzał”[138]. W sprawach tych zabierał jeszcze raz głos Mierzwa, który – jak zapisano w tym protokole Rady Nadzorczej – „w stosunku do władz radzi studzić chęć walki; kładzie silny nacisk na jedność ruchu ludowego”[139].

Jak z powyższego widać, komunistów w krakowskim ZMW „Znicz” było zaledwie kilku, których Związek po zidentyfikowaniu ich działalności relegował ze swoich szeregów. Rzecz jednak w tym, że nie byli to chłopi, lecz ruchliwi akademicy, którzy imponując młodzieży wiejskiej swoją wiedzą i obyciem, zdołali potworzyć sobie przyczółki w paru powiatach, tj. gorlickim, krakowskim, mieleckim, nowosądeckim i ropczyckim. Przyczółki te były i nikłe, i miały charakter raczej efemeryd, gdyż w całej swojej masie młodzież wiciowa była antykomunistyczna. Niemniej niezmiernie szkodziły „Wiciom”. Były bowiem wodą na młyn nagonki na tę organizację, której dość często przyklejano etykietę bolszewizmu. Nad odkłamywaniem zaś tego Zarząd Związku musiał usilnie pracować, by jak najliczniej organizować i obsługiwać kursy dla młodzieży wiejskiej, gdyż tylko poprzez dyskusję z nią można było strzec kierunku ideowego Związku. Była też inna droga docierania do umysłów młodzieży wiejskiej – poprzez regularne wydawanie pisma związkowego, tj. „Znicza”, ale brakowało pieniędzy na jego druk, gdyż Związku nikt nie dotował, a wieś krakowska, zwłaszcza po powodzi z lipca 1934 r., była nad wyraz biedna.

Jeśli idzie o dorobek organizacyjny Zarządu Związku pod kierownictwem Mierzwy, jaki przedłożono omówionej tu Radzie Nadzorczej z 5 maja 1935 r., to w okresie półrocza (od 9 grudnia 1934 r.) Kół przybyło 18, czyniąc ich razem 400, przyjęto 192 nowych członków, kursów zorganizowano 22, w tym oświatowe, fachowe spółdzielcze i „dla koleżanek”[140].

* * *

Druga połowa 1935 r. w kierowanym przez S. Mierzwę i J. Duszę Związku przebiegała pod znakiem – żeby użyć słów Mierzwy – „upartej walki o duszę młodzieży wiejskiej” oraz uczenie jej budowy na wsi samorządnej spółdzielczości, jako alternatywy wobec gospodarki kapitalistycznej i komunistycznej. W tej pierwszej kwestii – ideologicznej Mierzwa wypowiedział się na łamach „Znicza’ w artykule omawiającym dyskusję programową „Wici” na ogólnozwiązkowym kursie konferencji odbytej w Krakowie w grudniu 1934 r. Pisał w nim mianowicie, że wiciarze w poszukiwaniu nowego sprawiedliwego ustroju odrzucili zarówno kapitalizm, jak też komunizm i tworzyć będą „swój własny, agrarny program ustroju i ten tylko – jak akcentował – będzie wprowadzony w życie z całym zapałem i poświęceniem”. Przy czym Mierzwa pisał też o starciu się na tym grudniowym kursie z koncepcją ustroju podsuwaną tam przez kilku „akademików” – w domyśle marksistów. Oto odnośny fragment tego tekstu:

„[...] wypowiedzieli się wszyscy uczestnicy zgodnie, że dzisiejszy ustrój kapitalistyczny musi wcześniej, czy później runąć, bo jest oparty na niesprawiedliwości i wyzysku jednych przez drugich, słabszych przez bogatych, uprzywilejowanych. Trudniejsza była odpowiedź na drugie pytanie [na jakich założeniach ma być oparty przyszły ustrój społeczno-gospodarczy?] [...] Gdy jedni chcieli powolnie, ale samodzielnie i według własnych planów, odpowiadających wsi, urządzić przyszły ustrój, inni wybrali takie rozwiązanie: dzisiaj jest źle, bo jest ustrój kapitalistyczny – wobec tego może by tak wprowadzić ustrój kolektywny, a będzie całkiem dobrze. Ale komu dobrze? Wiadomo, na pewno nie chłopu! Niewielu było takich teoretyków uzdrawiaczy – konkludował Mierzwa. Prawie wszyscy zdecydowanie wypowiedzieli się przeciw tak łatwemu pozornie rozwiązaniu sprawy, przeciwko przyjmowaniu gotowego, nie dla chłopa obmyślanego programu. Chłop nie chce po raz drugi dostać się do niewoli, choćby ona nosiła inną nazwę, zamiast szlacheckiej – proletariacką. Młodzież nie chce kolektywów, ani pokrewnych im »wspólnot«, pragnie natomiast zbudować taki ustrój społeczny, w którym klasa chłopska i robotnicza, w ogóle świat pracy, mógłby zająć należne mu stanowisko i znaleźć zaspokojenie życiowo koniecznych potrzeb. [...] Dlatego też mimo długich »akademickich« dyskusji (w ogóle za dużo było tych akademików), mimo pociągającej argumentacji różnych »programowców« młodzież nie dała się skusić, nie zeszła z raz obranej drogi”[141].

O spółdzielczości w tym samym „Zniczu” napisał artykuł Jan Dusza, który po wstępnej, jednakowo ostrej krytyce kapitalizmu i komunizmu istniejącego w Rosji, a powołując się na wypowiedź wielkiego uczonego i jednocześnie „syna chłopskiego” prof. Franciszka Bujaka, że „ruch ludowy musi być przede wszystkim ruchem ekonomicznym włościaństwa; organizacje ekonomiczne muszą się stać ośrodkami ruchu ludowego”, gdyż inna droga dla chłopów „sprowadza na bezdroża i opóźnia jego postęp”, stwierdził, iż „tylko spółdzielczość i społecznie wychowany człowiek rozwiąże dzisiejszy kryzys światowy”. Zaapelował też, aby „tę radę [prof. Bujaka] z serca i rozumu płynącą” młodzież rozważyła i wyciągnęła wnioski. W dalszej części tego artykułu nastąpiły już czysto fachowe uwagi, jak się zabrać do założenia spółdzielczego sklepu wiejskiego[142].

Charakterystyczne dla działalności krakowskiego ZMW w 1935 r. pod przewodnictwem Mierzwy było budowanie silniejszej więzi organizacyjnej poszczególnych ogniw terenowych Związku z jego Zarządem w Krakowie, czego potrzebę Mierzwa sygnalizował już wcześniej na posiedzeniach Rady Nadzorczej, a co w „Zniczu” ze stycznia 1935 r. uzasadniano tym, że jest to konieczne, gdyż młodzież wiciowa „świadomie zaczyna brać odpowiedzialność za losy ruchu ludowego” i w tym celu musi się „bardziej skupić i zespolić, bo [...] zadaniom, jakie stawia przed nami chwila dzisiejsza – nie sprosta”[143]. W stwierdzeniu tym widzimy jądro myśli politycznej krakowskich wiciarzy, a mianowicie ściślejszego wiązania ideowego (a z czasem i personalnego) Związku ze Stronnictwem Ludowym, której to myśli Mierzwa sprzyjał. Rychło też, bo już 13 sierpnia tego roku, został on (wraz z kilkoma innymi wiciarzami) dokooptowany do Naczelnego Komitetu Wykonawczego SL. Szerzej o tej kwestii będzie niżej.

Prezesem krakowskiego ZMW Mierzwa był do 30 października 1935 r., kiedy to na posiedzeniu Rady Nadzorczej Związku zrezygnował z tej funkcji. Sprawozdanie z dorobku Zarządu za półrocze od 1 maja do 29 października 1935 r. złożył wówczas kierownik Związku – Jan Dusza. Powiedział on, że w okresie tym przybyło 9 Kół i 310 nowych członków, założono 3 nowe sklepy i wydano 4 numery „Znicza” (łącznie z pierwszym półroczem tego roku 8), a ponadto, że w dalszym ciągu zawieszone są wszystkie Koła w powiecie krakowskim i część w sądeckim[144]. Obecny na posiedzeniu Rady Narcyz Wiatr z Nowego Sącza (późniejszy ps. „Zawojna”) stwierdził, że na 43 Koła zawieszonych jest w tym powiecie 13 „a w dwu przypadkach starostwo odmówiło rejestracji”[145]. Z działalności spółdzielczej zdawał sprawozdanie skarbnik Jan Witaszek. Stwierdził, że „Związek aktualnie prowadzi łącznie 5 sklepów i księgarnię w Krakowie”. Sklepy te usytuowane były we wsiach: Słupiec (pow. Dąbrowa), Stara Wieś (pow. Limanowa), Wadowice Dolne (pow. Mielec), Gnojnica (pow. Ropczyce), Łukawica (pow. Limanowa)[146]. Dorobek organizacyjny krakowskiego Zarządu z tego drugiego półrocza 1935 r. nie był szczególnie duży, ale też warunki obiektywne dla intensywniejszej pracy były szczególnie ciężkie. Przypomnijmy: ogromna powódź w najlepiej zorganizowanych powiatach; rozbijacka robota „akademików marksistów”; zmiana pokoleniowa we władzach Związku; od czerwca 1933 r. Związek był przez dłuższy czas rozwiązany przez Sąd Okręgowy w Krakowie; walka Kościoła ze Związkiem w 1935 r. już tak silna (niedawanie rozgrzeszenia wiciarzom, odmawianie im sakramentów i posług religijnych), że w styczniu 1936 r. Józef Marcinkowski pod ps. „Jotem” zdecydował się napisać na łamach „Znicza” oskarżycielski artykuł pod adresem większości duchowieństwa, które – jak pisał – krzywdzi w istocie „wierzącą i praktykującą młodzież wiciową”[147].

Były oczywiście i przyczyny subiektywne: Mierzwa w 1935 r. rozpoczął pracę jako pomocnik redaktora w „Piaście” (prowadził w nim „Kronikę” i porady prawne), odbywał aplikację adwokacką i równolegle z „Wiciami” działał w SL. Od początku 1935 r. był zastępcą sekretarza Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk, zaś w jesieni tego roku pełnił już funkcję sekretarza tegoż Okręgu, którą łączył z członkowstwem w Naczelnym Komitecie Wykonawczym SL. A ponadto na Zjeździe ZMW RP „Wici”, odbywającym się w dniach 27–28 października 1935 r., wszedł on w skład jego 15-osobowego Zarządu Głównego. I te ostatnie funkcje były właśnie przyczyną jego rezygnacji z prezesowania w Zarządzie ZMW w Krakowie.

Mierzwa po rezygnacji z prezesa Zarządu ZMW w Krakowie – jak była już o tym mowa – nie odszedł zupełnie od tego Związku. Do 29 maja 1938 r., tj. do Walnego Zjazdu ZMW SO w Maszkienicach, powiat Brzesko, był członkiem Rady Nadzorczej i Komisji Rewizyjnej Związku i w ich imieniu złożył tu ostatnie sprawozdanie[148].

* * *

Mówiliśmy wyżej o kursach jako podstawowej formie kształcenia młodzieży wiejskiej w zakresie ideologii, a także ogólnej i fachowej oświaty, jakie organizował bądź to Zarząd Związku, bądź same Koła w terenie, a które trzeba było obsłużyć odpowiednią kadrą wykładowców, co oczywiście wiązało się z koniecznością ich wyjazdów, często do odległych wsi. Idea bowiem samokształcenia się młodzieży, którą „Wici” propagowały, zaczęła zdawać egzamin, ale dopiero w późniejszym okresie. Na początku trzeba było tę młodzież dopiero „zapalić” do takiej pracy nad sobą i pokazać im, jakimi sposobami mogą zdobywać wiedzę na wsi. Mierzwa, jako człowiek posiadający ładną wymowę, a także wiedzę prawniczą i polityczną (miał przecież kontakt z czołowymi ludowcami, w tym także z Witosem), był szczególnie oczekiwany na kursach. I obsłużył ich wiele. Trzeba tu też zwrócić uwagę na to, iż prócz tych kształcących i integrujących młodzież funkcji, kursy te, zwłaszcza wojewódzki i ogólnokrajowe, były istotnym forum, na którym wykuwały się założenia ideowe programu dla ruchu wiciowego, a w dalszej perspektywie także dla Stronnictwa Ludowego.

Kalendarium ważniejszych z tych kursów, na których Mierzwa był prelegentem bądź organizatorem ich na szczeblu wojewódzkim i ogólnokrajowym, przedstawia się następująco:

– 1931 – kurs sąsiedzki w Wampierzowie w pow. Mielec;

– 1932 – 28 lutego – 6 marca – pierwszy wojewódzki kurs ideologiczny dla „przodowników wsi” w Przybysławicach, pow. Brzesko;

– 1932 – jesień – ideologiczno-organizacyjny kurs powiatowy w m. Rogi w pow. Nowy Sącz; referentami też wówczas byli: Franciszek Niedojadło i Adam Mamak[149];

– 1933 – 12–25 lutego – drugi wojewódzki kurs ideologiczny w Krakowie z tematem: „Co to jest Polska Ludowa i jakimi drogami do niej zmierzać”. Na kursie tym podjęta była przez Stanisława Miłkowskiego próba sformułowania zasad deklaracji ideowo-gospodarczej Związku. W trakcie dyskusji z kursantami zrodził się pomysł opracowania i wydania przez Związek broszury na temat agraryzmu, co zostało powierzone Miłkowskiemu[150];

– 1933 – 23–26 sierpnia – trzeci wojewódzki kurs ideologiczny w Otfinowie, pow. Dąbrowa Tarnowska. Zasadniczy referat wygłosił tam Miłkowski. Prócz niego i Mierzwy referentami byli: Jan Dusza i Mieczysław Kafel. Celem tego kursu było „pogłębienie i rozszerzenie ideologii oraz programu działalności Związku;

– 1933 – 27 sierpnia – na zakończenie powyższego kursu w Otfinowie zwołane zostało na błoniach w Pierszycach, w tymże pow. dąbrowskim, Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie delegatów i członków Związku, na którym pod gołym niebem obradom przewodniczyli i wygłosili referaty Miłkowski i Mierzwa. Pierwszy omawiał problemy ideologiczne i społeczno-gospodarcze, drugi zaś sprawy organizacyjne Związku. Po ich referatach doszło do przegłosowania rezolucji wypracowanych w trakcie obrad w Otfinowie i Pierszycach. Zawierały one podstawowy zrąb zagadnień z programu ruchu wiciowego, które określono później mianem agraryzmu[151]. Józef Marcinkowski opisując w 1936 r. ów kurs stwierdził, iż to właśnie w Otfinowie „krakowska organizacja ZMW pierwsza w Polsce podjęła wielki wysiłek myślowy sformułowania zasad nowej ideologii, nowego światopoglądu chłopskiego zwanego agraryzmem”[152];

– 1933 – 15 grudnia – powiatowy kurs oświatowo-spółdzielczy w Żyrakowie, pow. Dębica. Mierzwę i Stanisława Matysika obsługujących ten kurs policja aresztowała, przetrzymała w zimnym posterunku przez całą noc, po czym siłą odprowadziła pieszo do stacji z zakazem powrotu do tego powiatu[153];

– 1934 – zima – Mierzwa miał wykład dla Koła ZMW w Rzeszotarach, w pow. Kraków[154];

– 1934 – 10–16 grudnia – był współorganizatorem i uczestnikiem w dyskusji na ogólnopolskiej konferencji nazwanej „rozważaniami społeczno-gospodarczymi”, jaka odbyła się w Krakowie z udziałem jako referentami: marszałka Macieja Rataja, czołowego znawcy spółdzielczości Stanisława Thugutta, członka Rady Naczelnej SL prof. Pawła Bobka i prezesa ZMW RP „Wici” Bolesława Babskiego. Referat na temat wypracowanych już przez krakowskich wiciarzy podstawowych założeń agraryzmu wygłosił Stanisław Miłkowski. W trakcie toczącej się wokół tego referatu bardzo żarliwej dyskusji (zwolenników agraryzmu z kilku marksistami) wiele kwestii z agraryzmu zostało rozszerzonych i dorzuconych nowych, a ponadto określono „drogi urzeczywistnienia” owego programu. Pokłosiem tej konferencji było przyjęcie przez zebranych rezolucji, która w porównaniu do tej sierpniowej z Otfinowa była – jak oceniono to w „Zniczu” – olbrzymim krokiem naprzód w formowaniu się chłopskiej doktryny ustrojowej”. Sukcesem jej było też gremialne opowiedzenie się zebranych za agraryzmem i zmarginalizowanie tych kilku marksistów[155];

– 1935 – marzec – Mierzwa był wykładowcą na wojewódzkim kursie spółdzielczym odbywającym się dla 35 uczestników w Krakowie[156];

– 1935 – 9–19 grudnia – miał wykład dla 40 uczestników kursu spółdzielczego odbywającego się w Krakowie[157];

– 1936 – 7–11 stycznia – miał wykład w Dobrej w pow. Limanowa na kursie powiatowym dla 80 uczestników[158];

– 1936 – 9–19 grudnia – miał wykład na siódmym z rzędu wojewódzkim kursie dla „przodowników” związkowych odbywającym się w Krakowie. Mierzwa mówił wówczas „o ruchu ludowym na tle historii chłopów”[159].

Ta, ze znaczącym udziałem Mierzwy, praca programistyczna krakowskich przywódców ZMW, prowadzona na kurso-konferencjach, a więc w szerokim i bezpośrednim dialogu z młodzieżą wiejską, została bardzo wysoko oceniona przez prof. Stanisława Kota. W wywiadzie, jaki przeprowadzili z nim w kwietniu 1936 r. J. Marcinkowski, S. Mierzwa i J. Witaszek, powiedział on, że za „istotną wartość” ruchu młodzieży wiejskiej uważa:

„[...] tworzenie przez ruch młodzieży ideologii, co dowodzi głębszego nurtu i troski o przyszłość i związania się istotnego z ruchem ludowym, a nie szukania w nim sukcesów osobisto-politycznych, było to zarazem szlachetnym wysiłkiem niedopuszczenia do ruchu ludowego grożącej mu bezprogramowości i chaotyczności celów i dróg, która się zarysowywała w okresie rozbicia politycznego”[160].

Nie ulega kwestii, że powstanie „Wici” i działalność tej organizacji to wielki zryw społeczny i kulturowy młodego pokolenia wsi polskiej, zainicjowany przez akademików chłopskiego pochodzenia, którzy postanowili nie tylko „przeorać” mentalnie wieś, ale też wypracować dla całego ruchu ludowego jego własną ideologię oraz założenia ustrojowe dla państwa polskiego. Mierzwa należał do awangardy owego ruchu. Niestety, trwałych śladów jego własnych koncepcji teoretyczno-ustrojowych jest stosunkowo mało, był bowiem człowiekiem raczej słowa niż pióra. A jeśli już pisał artykuły do „Znicza” (przeważnie pod ps. „Es–em” lub „Em–es””) to poruszał zagadnienia praktyczne, związane raczej z bieżącą pracą organizacyjną Związku. Oczywiście zdarzały się także w nich kwestie, które można by określić jako: postawy ideowe i moralne poszczególnych wiciarzy. A więc ich „pracę nad sobą”, tj. nad poszerzaniem swojej wiedzy, doskonaleniem swojego charakteru, a także pracę dla wsi. Pisał np. o tym, jak spędzać długie wieczory zimowe przy wspólnym czytaniu, a nie grze w karty[161], „jak założyć czytelnię na wsi”[162]; o tym, że aby przygotować sobie lepszą przyszłość, „musimy najpierw siebie przygotować do tej lepszej przyszłości, gdyż – jak to ujął – „nowy porządek społeczny wymaga nowych ludzi”. Było w tym niewątpliwie wiele myśli z pracy wychowawczej Ignacego Solarza[163].

Znamienne, iż Mierzwa ten dydaktyzm wobec młodzieży wiejskiej w swoich artykułach zaczął od wyplenienia z jej postaw kompleksu uniżoności z racji chłopskiego pochodzenia. Solarz nazywał to „gruntowaniem u tej młodzieży chłopskości”[164]. Mianowicie pierwszy artykuł Mierzwy w „Zniczu” dotyczył klęsk polskich powstań narodowych, poniesionych dlatego, że walczyła w nich tylko szlachta – bez chłopów. Tymczasem – jak pisał – udział chłopów w I wojnie światowej, a następnie w 1920 r. pod Warszawą uchronił Polskę od ponownej zguby, któremu to zadaniu sama szlachta by nie podołała[165].

Późniejsze artykuły Mierzwy, zwłaszcza te od 1934 r., kiedy to w krakowskim Związku toczyły się z jego udziałem intensywne prace nad agraryzmem, zawierają zagadnienia związane już z profilem ideowym całego Związku. Znajdujemy w nich zalecenia dotyczące postawy tegoż Związku, które jednoznacznie określać miały jego osobowość. Były to: samodzielność w myśleniu o sprawach wsi, niezależność organizacyjna i materialna od kogokolwiek, akceptacja agraryzmu jako jedynej koncepcji ustrojowej, której realizacja doprowadzi do budowy sprawiedliwej dla chłopów Polski Ludowej.

W połowie 1934 r. w artykule pt. Nasza praca Mierzwa pisał m.in.: „Nie ulękliśmy się gróźb, nie daliśmy się sprowadzić na manowce zakusom z tej czy innej strony – szliśmy i pójdziemy w życie swoją drogą, samodzielnie i godnie, jak na młody ruch ludowy przystało! Wytworzenie w naszej gromadzie tej świadomości jest już wielkim dorobkiem”[166].

W tym samym numerze „Znicza” Mierzwa napisał niewątpliwie zasadniczy jego artykuł w sprawie agraryzmu. Jest on zatytułowany: Idziemy w życie z programem. Nawiązywał on w nim do treści wydanej wówczas broszury Stanisława Miłkowskiego pt. Agraryzm jako forma przebudowy ustroju społecznego. W pierwszej części tegoż artykułu Mierzwa, w sposób bardzo uproszczony (ale być może przez to zrozumiały dla mniej wykształconych umysłów), przedstawił istotę agraryzmu, zaś w dalszej nawoływał do realizacji owego programu. Pisał:

“Przed nami stoi obowiązek: usunąć niesprawiedliwość dzisiejszego ustroju społecznego, a wiarą swą i pracą stworzyć i wprowadzić w życie taki program, który by dał siłę zorganizowanemu społeczeństwu, a równocześnie zaspokojenie potrzeb i zadowolenie z życia człowiekowi pracy. Nie urodzenie, nie spryt czy medal, albo też prosty ordynarny wyzysk drugiego, ale jego praca i tylko praca fizyczna czy umysłowa powinna być oceną i stanowić o wartości człowieka. Na takich zasadach oparty jest nasz program agrarny [...] Ten program przedyskutowaliśmy na zebraniach i kursach [...] musimy teraz wcielać w życie. [...] Potrzebne nam dalej twórcze myślenie, ale konieczne jest i budowanie [...] prócz »dumania« brać się do roboty. Programu swego nie wprowadzimy bowiem w życie, dopóki nie będziemy mieć odpowiedniej siły. Tego nie zrobią jednostki. To może i musi zrobić tylko wielka zorganizowana i uświadomiona gromada – zgodnie dążąca do wytkniętego celu”.

Dalej w artykule tym Mierzwa zachęcał, aby powiększyć liczbę zorganizowanych w Związku i „tworzyć siłę, która by zdolna była – jak to ujął – w najbliższym czasie do walki o zrealizowanie naszej idei”[167].

W lutym 1935 r. Mierzwa wrócił na łamach „Znicza” do zagadnienia „samodzielności” Związku. W artykule pt. Nasza samodzielność związkowa pisał m.in. „[...] nie będziemy nikomu służyć ani ulegać, nie będziemy najmitami, płatnymi lokajami tej czy innej partii, nie będziemy nikomu swoich wysiłków i dorobku przedawać. Będziemy pracować dla siebie, dla wsi i tylko na swoich siłach się oprzemy [...] mimo że było wielu chętnych chlebodawców [...], a samodzielności, jako podstawy swobodnego rozwoju [organizacji] strzec jakby świętości”[168]. Treść tego artykułu jednoznacznie świadczy o tym, że była to odpowiedź Mierzwy, jako prezesa krakowskiego ZMW, na zabiegi marksistów (jak pamiętamy, ujawnione w Związku w grudniu 1934 r.), aby przyciągnąć „Wici” do frontu ludowego, budowanego przez KPP.

Warto tu nadmienić, że od tej strategii komunistów frontu ludowego w „Zniczu” – już bez ogródek – odcięto się w lutym 1936 r. w artykule pióra Józefa Marcinkowskiego zatytułowanym „Front Ludowy” na wsi czy w mieście? Marcinkowski pisał w nim m.in. „[...] na wsi »front ludowy« istnieje. Na wsi już się »dom ludowy« buduje. Nie smućcie się tym, że nasz dom będzie na zielono pomalowany. Nie próbujcie nas odwodzić od pracy i tłumaczyć, że koniecznie ten dom powinien być czerwony”[169].

Wracając do Mierzwy – z późniejszego okresu jego działalności w Radzie Nadzorczej i Komisji Rewizyjnej Związku znajdujemy jeszcze dwa artykuły Mierzwy w „Zniczu” z 1937 r. Pierwszy z nich z października tego roku, zatytułowany Ruch wiciowy a życie społeczne w Polsce zawiera omówienie ideologii ruchu wiciowego i przesłanek warunkujących jej realizację. Po wstępnym stwierdzeniu, że „tylko chłop jest rdzeniem narodu i podstawą jego bytu” Mierzwa pisał:

„Stajemy na gruncie głęboko pojętej demokracji politycznej i gospodarczej. Żeby ją można było wprowadzić w życie i uczynić trwałą i silną, trzeba najpierw wychować człowieka w duchu tejże demokracji. Trzeba żeby młodzież chłopska zrzuciła z siebie co złe, co czyni człowieka niewolnikiem, co koszlawi duszę, nie pozwala jej rozwinąć się do lotu ku ideałom. Jako środki wychowawcze bierzemy oświatę, pojętą po chłopsku, w myśl usamodzielnienia się, kulturę szczerze ludową i jej pogłębienie oraz samowychowanie się w Kołach. W życiu zbiorowym hołdujemy zasadom moralności katolickiej, objawionej nie tylko w słowach, lecz i w czynach. [...] Chcemy, by warstwa chłopska była czynnikiem odrodzenia narodu, gdyż jesteśmy przeświadczeni, że nikt inny nie potrafi tego dokonać. [...] Z wiary zrodzi się potężny czyn, który zbliży nas do upragnionego ideału, do Polski Ludowej[170].

Drugi ze wspomnianych artykułów napisał Mierzwa w listopadzie tego roku. Jest on w istocie kontynuacją jego myśli z poprzedniego artykułu, a dotyczącej potrzeby kształtowania nowej postawy i nowej mentalności młodzieży wiejskiej – takiej, aby była zdolna zbudować ustrój demokratyczny, najkorzystniejszy dla chłopów i całego społeczeństwa. Artykuł ten Mierzwa zaczął od zdecydowanej krytyki systemów wychowawczych w faszystowskich Niemczech i komunistycznej Rosji. Krytyka ta – pisał – wypływa „z naszych podstawowych założeń ideologicznych. Jesteśmy demokratami z krwi i kości i chcemy, aby całe społeczeństwo w tym duchu się kształtowało. Wierzymy bowiem, że tylko ustrój demokratyczny zdolny jest zapewnić narodom dobrobyt, swobodny rozwój i pokój”. Do tego – pisze Mierzwa – trzeba ludzi: „odpowiednio wychować [...] Pojedynczego człowieka wychowuje rodzina, środowisko społeczne, szkoły, Kościół, książki itd. Moralność zaś całego społeczeństwa kształtuje się pod wpływem ustroju politycznego i gospodarczego [...] musimy najpierw gruntownie zreformować te wszystkie instytucje, które wpływają na kształtowanie charakteru jednostki i oblicza moralnego całego społeczeństwa. Jest to głównym celem organizacji wiciowej”. Dalej pisze, że te działania wychowawcze „nie mogą być narzucone z góry, muszą iść od dołu” i że „gdy sami [...] będziemy się starali być lepszymi, wtedy wszystkie instytucje, do których wejdziemy, lub które stworzymy, będą dobre i przyniosą nam w rezultacie szczęście i zadowolenie”.

A co – zdaniem Mierzwy – powinno w ówczesnych postawach i poglądach ludzkich zginąć, a jakimi należy je zastąpić? Oto co pisał:

„Zginąć muszą pod naszym naporem raz na zawsze te poglądy, które szlachetność, moralność i prawość charakteru mierzą pieniędzmi, ubraniem czy ogładą towarzyską. Podstawą do wyróżnień w ustroju demokratycznym ma być tylko moralność jednostki, jej praca i zasługi dla społeczeństwa, a nie urodzenie czy bogactwo lub piastowany urząd. Musimy – kontynuował – stać się ludźmi wolnymi, z poczuciem własnej godności i chłopskiego honoru. Wtedy dopiero, gdy zapanuje w naszych duszach demokracja, gdy szkoła będzie odpowiednio wychowywała młodociane pokolenia, gdy i z ambon padną słowa równości i braterstwa, słowem, gdy zmieni się gruntownie psychika człowieka pojedynczego i całego społeczeństwa, będzie można mówić o prawdziwej Polsce Ludowej”[171].

Ostatni do „Znicza” artykuł Mierzwy jest ze stycznia 1939 r. Apelował on w nim o udział wiciarzy w wyborach do rad gromadzkich i do samorządu, aby zastąpić w nich tych, którzy źle gospodarowali. Pisał: „Trzeba realizować głoszone przez nas hasła i poddać je próbie życia na szerszym terenie. [...] Chcemy świat przebudować i odmienić”[172].

Ileż tu idealizmu w tej nadziei Mierzwy, że pracą jednego pokolenia uda się zmienić „od posad” nie tylko ustrój państwa, lecz także mentalność całego narodu. Ale takie to było – uwznioślone w swoich romantycznych marzeniach ówczesne pokolenie wiciarzy. Było to pokolenie – jak je określił Roman Wapiński – „ideowe”, a Mierzwa był jego typowym reprezentantem. Dla tego pokolenia ideały to jakby wzięte od Bernarda Showa powiedzenie, że (w wolnym tłumaczeniu) „są one jak gwiazdy; nigdy się ich nie osiągnie, ale trzeba się na nie orientować”. „Wiciom” ów idealizm wychowawczy i mit Polski Ludowej, jako ustroju sprawiedliwości społecznej, w którym zachowanie przez młodzież wiejską „chłopskości” będzie przymiotem charakteru, zaszczepił głównie Ignacy Solarz. W wydanej właśnie w 1937 r. broszurce pt. Wiejski Uniwersytet Orkanowy. Cel i program, charakteryzując prowadzony przez siebie ten Uniwersytet Ludowy stwierdził m.in.:

„Wiejski Uniwersytet Orkanowy ma i swoją ideę specjalną, swoją indywidualność oblicza [...] Dla nas jest nią Polska Ludowa – to jest wiara silna i wola odrodzenia Polski przez chłopa, przez ducha jego. W tej honorowej ambicji twórczej znajdujemy siłę naszego działania wychowawczego. Wychowawcy naszej polskiej szkoły szukają jeszcze idei, która by im zastąpiła magnetyczną siłę idei niepodległości w wychowaniu z czasu niewoli. Wiejski Uniwersytet Orkanowy znalazł ją dla siebie i dla nowego pokolenia wiejskiego”[173].

Mierzwa w starszym wieku przyznawał się do tego młodzieńczego romantyzmu w swoich marzeniach o Polsce Ludowej. Ale owo marzenie o nowym, doskonalszym ustroju dla Polski było rysem charakterystycznym dla całego tego pokolenia, które dorastało w niepodległej już Polsce. Oczywiście wizje tego nowego ustroju bywały zgoła rozbieżne, chociaż – jak pisze Andrzej Pilch – była to zawsze ta sama „Polska, w której żyli i studiowali”[174].

Oczywiście wiciarze nie byli tylko romantykami wpatrzonymi w mit Polski Ludowej, który się sam ziści. Ich działalność, granicząca często z poświęceniem, była też równolegle prowadzoną pracą organiczną na wsi, pracą od podstaw – począwszy od przebudowy mentalnej młodzieży wiejskiej, aż po jej naukę racjonalnego gospodarowania w obejściu domowym („kursy dla koleżanek”) i na roli, w spółdzielczości oraz naukę tego, jak być światłym obywatelem w państwie. Pokłosiem tej pracy „Wici”, którą w Małopolsce od fundamentów współorganizował Mierzwa, było wychowanie wspaniałego pokolenia młodzieży wiejskiej, którego głęboki patriotyzm uwydatnił się i w czasie II wojny światowej i w dwu powojennych latach, kiedy walczyło ono o suwerenność wewnętrzną Polski. Niewątpliwym dorobkiem krakowskich wiciarzy było też wypracowanie dla Stronnictwa Ludowego podstawowych założeń jego ideologii i programu działania. A najpłodniejszy okres w tej pracy programistycznej przypadł na lata 1933–1934, kiedy to prezesem Związku Młodzieży Wiejskiej „Znicz” w Krakowie był Stanisław Miłkowski, zaś kierownikiem najpierw Józef Marcinkowski, a następnie Stanisław Mierzwa. To oni głównie, przy silnym też zaangażowaniu Juliana Wasia (Orlewicza), Józefa Dąbrowskiego, Jana Duszy byli nie tylko głównymi współtwórcami i propagatorami tej ideologii, ale też głównymi wyrazicielami jej ludowego, umiarkowanego, tj. w istocie demokratycznego charakteru, odrzucającego napór na „Wici” różnych skrajnych radykalizmów.

I ta linia ideowa, jak też zapoczątkowane wcześniej formy działania zostały w krakowskim Związku utrzymane do wybuchu II wojny światowej. Kontynuowali ją po Mierzwie, jako prezesi Związku, najpierw Jan Witaszek, a następnie Mieczysław Kabat. Z zostawionych przez Mierzwę „Zapisków” wynika, iż będąc już poza władzami tego Związku starał się na niego oddziaływać, głównie w kierunku wiązania go ze strategią polityczną Stronnictwa Ludowego.

Mierzwa w Stronnictwie Ludowym – między Ratajem a Witosem

Mierzwa w lutym 1984 r. w rozmowie z Witoldem Ciechomskim na temat swojej politycznej drogi życiowej i swoich przywódców, jakich na owej drodze, tj. w Stronnictwie Ludowym, miał szczęście napotkać, powiedział m.in.: „Podobnie jak Witos popieram dążenia do zachowania pokoju wewnętrznego, jak Rataj dążę do narodowego pojednania. Jestem przecież ich wychowankiem i współpracownikiem. [...] Szedłem z nimi, za nimi, obok nich, a gdy odeszli, spadł na mnie obowiązek iść tą samą drogą. [...] Nie czuję też potrzeby – mówił dalej – odwrotu od tej drogi, raczej z satysfakcją wędrówkę kontynuuję, wiedząc i czując, że coraz więcej ludzi rozumie, że nie ma innej drogi jak służyć Polsce, jeśli się pragnie, by była wolna”[175].

Z tego fragmentu wypowiedzi Mierzwy można by wnosić, że on szedł niemal takim samym „krokiem” za tymi dwoma wielkimi przywódcami ruchu ludowego. W rzeczywistości jednak nie zawsze to było możliwe, gdyż drogi tych wielkich nie zawsze biegły w tym samym kierunku. One były identyczne w sprawach ideowych i imponderabiliów co do natury ustroju państwa polskiego, ale w taktyce politycznej dość zasadniczo się rozchodziły i Mierzwa, ceniąc ich obydwu, stawał jednak przed koniecznością wyboru: czy poprzeć koncepcję walki z sanacją jaką narzucał z emigracji Witos, czy inną, ale prowadzoną realnie w kraju przez Rataja. A wyboru takiego musiał dokonywać, gdyż był członkiem władz centralnych Stronnictwa Ludowego i sekretarzem wielkiego Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk, który skupiał niemal połowę całego Stronnictwa.

Zanim omówimy owe zmagania Mierzwy z wyborem właściwej drogi dla siebie i dla małopolskiego Okręgu, którego postawa miała charakter w wielu kwestiach decydujących dla decyzji podejmowanych w Naczelnym Komitecie Wykonawczym SL w Warszawie, pokażmy ówczesny kontekst polityczny i personalny, w jakim Mierzwa musiał działać. Chodzić tu będzie w szczególności o ogólną sytuację w SL, począwszy od krytycznego dla tego Stronnictwa roku 1930, a następnie 1934 oraz o charakterystykę porównawczą działalności Witosa i Rataja.

* * *

Mierzwa do SL wstąpił w 1932 r. Było to w rok po zjednoczeniu (w dniu 15 marca 1931 r.) trzech stronnictw chłopskich, tj. PSL „Piast”, PSL „Wyzwolenie” i Stronnictwa Chłopskiego. Wprawdzie podział stanowisk kierowniczych w tym nowo powstałym Stronnictwie miał jeszcze charakter – jak to wówczas nazywano – „trójpolówki”, co rychło zaczęło rzutować na brak w nim spójności ideowej, a także organizacyjnej, ale sam fakt zjednoczenia politycznego ruchu ludowego był zjawiskiem pozytywnym i ze sporą radością przyjętym także w „Wiciach”; dano temu wyraz m.in. w krakowskim „Zniczu”. Zjednoczenie to było niewątpliwie reakcją na wyaresztowanie (bez nakazu sądowego) w dniu 10 września 1930 r. z rozkazu Piłsudskiego i z jego imiennym wskazaniem 19 działaczy opozycyjnych, w tym 5 ludowców, i osadzenie ich w twierdzy wojskowej w Brześciu[176], co już na tym etapie owej „sprawy brzeskiej” – jak ją zaczęto nazywać – było podwójnym złamaniem prawa. Spośród ludowców aresztowani wówczas zostali: Wincenty Witos i Władysław Kiernik z PSL „Piast”, Kazimierz Bagiński i Józef Putek z PSL „Wyzwolenie” i Adolf Sawicki ze Stronnictwa Chłopskiego. Uwięzionych polityków, na skutek danej przez Piłsudskiego komendantowi tej twierdzy płk. Kostkowi-Biernackiemu instrukcji, że aresztowani „mają poczuć, iż są w więzieniu”, że „nie mogą czuć się w Brześciu jak bohaterowie” – traktowano niczym pospolitych przestępców. Lżono ich, poniżano, przetrzymywano w ciemnicy, a niektórych też bito lub inscenizowano sytuacje, które mogły wskazywać na zbliżającą się egzekucję. Fakty te były tak liczne i tak niezaprzeczalne, że nawet historyk emigracyjny Władysław Pobóg-Malinowski, nie podważając zbytnio samej zasadności aresztowań, napisał jednak o Kostku-Biernackim i jego zastępcy w tejże twierdzy ppłk. Władysławie Ryszance, że „zastosowane przez nich sposoby i metody przekraczały granice wymyślnych szykan – weszły w dziedzinę bezspornej przestępczości”[177].

Jeśli idzie o przyczynę owych aresztowań brzeskich, to we współczesnej literaturze naukowej istnieje zgoda co do tego, że przeprowadzono je po to, aby sanacja mogła wygrać wybory ogłoszone na 16 września 1930 r., a – jak pisze np. Andrzej Garlicki – „było to możliwe tylko przy sparaliżowaniu opozycji i zastosowaniu na szeroką skalę fałszerstw wyborczych”[178]. I tak też sanacja postąpiła w czasie wyborów, przy czym fałszerstwom tym towarzyszyły też próby rozbijania partii opozycyjnych[179].

Owe przestępstwa wobec więzionych w Brześciu i przestępstwa wyborcze wywoływały wówczas liczne protesty społeczne, w tym wśród uczonych polskich. Bodaj najgłośniejszy protest w sprawie Brześcia ogłoszony w prasie w dniu 10 grudnia wyszedł z Krakowa od 45 profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Protest ten, w formie listu, skierowany był do ówczesnego posła z sanacyjnej listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem prof. Adama Krzyżanowskiego, który w swej odpowiedzi ogłoszonej także w prasie 20 grudnia oświadczył, że jest zgodny z powyższymi profesorami w negatywnej ocenie sprawy brzeskiej, po czym 26 stycznia 1931 r. zrezygnował z mandatu poselskiego[180].

Sam Witos nie był bity ani szczególnie poniżany czy lżony, niemniej przetrzymywano go tam w ciężkich warunkach przez 74 dni. Następnie, w dniu 23 listopada 1930 r. przewieziono go do więzienia o łagodniejszym rygorze w Grójcu, po czym 27 tego miesiąca zwolniono z aresztu, ale za kaucją 10 tys. zł[181]. Po wyjściu z więzienia i zjednoczeniu stronnictw chłopskich w 1931 r. Witos został prezesem Rady Naczelnej SL oraz prezesem Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk. Rychło jednak, bo w dniu 26 października 1931 r. postawiono go wraz z dziesięcioma innymi politykami z SL i PPS przed sądem pod zarzutem, że „wspólnie przygotowywali zamach, którego celem było usunięcie przemocą członków sprawującego w Polsce władzę rządu i zastąpienie ich przez inne osoby, wszakże bez zmiany zasadniczego ustroju państwowego”[182].

Proces toczył się 55 dni. W 56 dniu, tj. 13 stycznia 1932 r., ogłoszono wyrok. Spośród ludowców skazano, „na dom poprawy” – jak w oryginale brzmiał ów wyrok:

– W. Witosa – na 1,5 roku,

– W. Kiernika – 2, 5 roku,

– K. Bagińskiego – na 2 lata,

– J. Putka – na 3 lata.

– A. Sawickiego – uniewinniono (później wstąpił on do sanacyjnego Obozu Zjednoczenia Narodowego).

Skazanych sąd pozbawił też praw obywatelskich i obciążył kosztami sądowymi. Wyroki te zatwierdziły po kolei dwa Sądy Apelacyjne i ostatecznie w dniu 5 października 1933 r. Sąd Najwyższy. Witos o zatwierdzonym na niego w dniu 20 lipca 1933 r. wyroku przez drugi Sąd Apelacyjny napisał: „Znowu mnie skazano na półtora roku więzienia po raz trzeci; odebrano prawa na 5 lat, nałożono koszta i nie zapomniano dodać, że się »dobrze zasłużyłem Ojczyźnie«. Dziwne to motywy i postępowanie”[183]. Współcześnie prof. Wojciech Roszkowski pisze o tych wyrokach, że niewątpliwie „rzucają one cień na [ówczesny] polski wymiar sprawiedliwości”[184]. Jedynym sędzią, który zgłosił swoje votum separatum wobec tych wyroków i opowiedział się za uniewinnieniem wszystkich oskarżonych był sędzia Stanisław Leszczyński. W uzasadnieniu tego swojego odrębnego stanowiska stwierdził on, że stworzenie opozycyjnego wobec rządu Centrolewu (tj. koalicji wyborczej sześciu partii) i przebieg jego krakowskiego Kongresu Obrony Praw i Wolności Ludu (29 czerwca 1930 r.) nie dają „podstaw do wyroku skazującego”, gdyż „żaden przepis ustawy karnej nie zabrania obywatelom zrzeszania się dla opozycji [...] Obywatel ma prawo dążyć do obalenia rządu, byle nie obalał rządu przemocą”, a „z działalności Centrolewu wynika, że o spisku dla dokonania zamachu nie może być mowy”[185].

Nie wszyscy ze skazanych w tym politycznym i wysoce tendencyjnym procesie brzeskim zdecydowali się na odsiadywanie w więzieniu zasądzonych im wyroków. Zanim Sąd Najwyższy je uprawomocnił, ucieczkę z kraju podjęli: Witos, Kiernik i Bagiński z SL oraz Herman Lieberman i Adam Pragier z PPS. 57-letni wówczas Witos przekroczył pieszo granicę polsko-czechosłowacką w Tatrach o świcie 28 września 1933 r. Tuż przed nim przedostali się też do Czechosłowacji Kiernik (przez most w Cieszynie) i Bagiński (przez Tatry). We Francji osiedli Lieberman i Pragier. Prokurator Sądu Okręgowego w Warszawie (w jego zastępstwie J. Sztumpf) wydał za nimi „List Gończy” jako za „zbiegłymi skazanymi”, których miejsce zamieszkania, niczym pospolitych przestępców, winno się wskazać Prokuratorowi przy Sądzie Okręgowym w Warszawie.

A więc dla ówczesnej władzy nie starczyło, że ci opozycyjni politycy usunęli się z kraju. Należało ich powtórnie wtrącić do więzienia, tym razem niby w majestacie prawa. Oni jednak postanowili nie poddawać się temu niewątpliwie autorytarnemu systemowi rządów i z emigracji próbować różnych metod doprowadzenia do jego zmiany. Zapowiedzieli to w specjalnej odezwie ogłoszonej 25 grudnia 1933 r., w której po wstępnym stwierdzeniu, że wyrok na nich został wydany z rozkazu „mściwej kliki przez niegodnych sędziów”, którzy wyrokiem tym dokonali „mordu sprawiedliwości”, oświadczyli, co następuje:

„[...] Opuściliśmy Polskę, aby dalej prowadzić walkę ze znienawidzoną przez naród dyktaturą! Gdy zamykają się wrota więzień za najlepszymi synami Polski, gdy milczeć musi zakneblowana niezależna prasa, a kraj deptany butem dyktatora – my walczyć będziemy świadomi, iż w walce tej nie jesteśmy sami [...]”[186].

Sam Witos o tej swojej ucieczce napisał, że „nie chciał gnić w lochach więziennych, nie mając na sobie najmniejszej winy i że spodziewał się, „że się jeszcze żywy może na co przydać”[187].

Czołową postacią wśród owych emigrantów politycznych był niewątpliwie Witos, trzykrotny premier Polski i Kawaler Orderu Orła Białego za zasługi w obronie niepodległości Polski, zwłaszcza w 1920 r. Na niego więc zwrócone były oczy wielu tych, którzy chcieli zmienić system rządów w Polsce i on też przez 6 lat emigracji próbował bezskutecznie do tego doprowadzić. A w miarę upływu lat nalegał na tę zmianę coraz natarczywiej, zwłaszcza na Stronnictwo Ludowe, za którym stali chłopi, ówcześnie prawie 70% narodu. Mając bowiem w Czechosłowacji szerszy ogląd sytuacji międzynarodowej, był pewien, że Polsce grozi ze strony Niemiec militarna agresja, której zapobiec może tylko zmiana polskiego rządu i wraz z nim zmiana polskiej polityki zagranicznej. I właśnie obiektem owych nacisków Witosa na Stronnictwo Ludowe, aby strajkiem obalić rząd, były nie tylko kolejne Kongresy SL, do których Witos kierował w tej sprawie specjalne listy, i nie tylko Rataj jako pełniący w jego zastępstwie funkcję prezesa SL na kraj, oraz Bruno Gruszka jako prezes Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk, lecz także personalnie Mierzwa, jako sekretarz tego największego Okręgu SL. Witos czynił to w stosunku do Mierzwy nie tylko osobiście, gdy ten kilkakrotnie odwiedził go w Czechosłowacji, ale także listownie bądź przez innych odwiedzających go małopolskich ludowców. A ponieważ w sprawach niezmiernie ważnych, jak owe ogólnopolskie strajki chłopskie, inne instrukcje otrzymywał z Warszawy od NKW i Rataja, wielokrotnie stawał na rozdrożu – za którą taktyką się opowiedzieć: Witosa czy Rataja?[188] Wrócimy do tej kwestii.

Proces brzeski w oczach polskich chłopów podniósł do rangi ich symbolu osobę Witosa, ale jednocześnie osłabił władze Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk, którego prezesem był Witos i osłabił władze centralne SL, gdyż w osobie Witosa brakło prezesa Rady Naczelnej Stronnictwa, w osobie Kiernika – jednego z wiceprezesów, zaś w osobie Bagińskiego – jego sekretarza. Prezesem Stronnictwa był wówczas pochodzący z PSL „Wyzwolenie” Stanisław Wrona, a po jego zawieszeniu Andrzej Waleron, ale oni właśnie już za niecały rok po ucieczce tych trzech czołowych ludowców podjęli działania zmierzające do rozbicia SL. Co więcej – począwszy od emigracji Witosa aż do jego powrotu do kraju 30 marca 1939 r. w SL powstały dwa ośrodki decyzyjne dla tegoż Stronnictwa. Jeden z Maciejem Ratajem (ku któremu skłaniały się „Wici”) i Zygmuntem Gralińskim (z dawnego PSL „Wyzwolenie”) w Warszawie, oraz drugi z trzema emigrantami na czele w Czechosłowacji, którego centralną postacią był Witos wspierany głównie przez Okręg SL na Małopolskę i Śląsk, a także przez chłopów i starszą generację ludowców z innych okręgów[189]. Przy czym Rataj, począwszy od 5 lutego 1935 r. aż do 17 maja 1939 r. był pełniącym obowiązki prezesa SL na kraj, zaś formalnym prezesem tegoż Stronnictwa wybranym na dwu kolejnych Kongresach SL – w 1935 r. w Warszawie i w 1938 r. w Krakowie był Witos. Rataj był więc prezesem SL w zastępstwie za Witosa, stąd decyzje Witosa były dla niego wiążące i stąd też, gdy Witos wrócił z emigracji, Rataj w dniu 17 maja 1939 r. na posiedzeniu NKW w Warszawie przekazał prezesurę SL w ręce Witosa. Rataj po Witosie był niewątpliwie drugą wielką osobowością w Stronnictwie. Pomijając fakt, iż był wykształconym intelektualistą, to miał za sobą doświadczenie w pełnieniu wielu ważnych funkcji publicznych. Był wiceprzewodniczącym Komisji Konstytucyjnej opracowującej Konstytucję marcową z 1921 r., ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego w pierwszym gabinecie Witosa (1920–1921) oraz marszałkiem sejmu, pełniącym dwukrotnie (po zabójstwie Gabriela Narutowicza w grudniu 1922 r. i po dymisji Stanisława Wojciechowskiego w związku z zamachem majowym Piłsudskiego w maju 1926 r.) obowiązki prezydenta RP. Cieszył się też sporym szacunkiem wśród chłopów, a także w kręgach politycznych. A zatem to współkierowanie Stronnictwem przez tych dwu wielkich przywódców – Witosa i Rataja – byłoby ze wszech miar korzystne dla SL pod warunkiem wszakże, że byliby oni zdolni przyjąć jednolitą strategię polityczną. Tymczasem rzeczywistość była zgoła inna. Rataj miał tak samo krytyczny osąd o dyktatorskich rządach sanacyjnych jak Witos i tak samo jak on pragnął ich zmiany[190], ale różniły ich – i to dość zasadniczo – dwie kwestie: pierwsza z nich to taktyka walki z sanacją. Witos dążył do obalenia jej rządów nawet siłą – poprzez ogólnopolskie strajki chłopskie, Rataj zaś był strajkom przeciwny. Bał się rozlewu krwi, ale nade wszystko on był legalistą i chciał, aby do zmiany rządu i sposobu sprawowania władzy doszło drogą parlamentarną, drogą pokojową bądź to poprzez negocjacje z przedstawicielami rządu i tzw. lewicą sanacyjną, bądź poprzez naciski społeczne, np. w postaci bojkotu przez SL wyborów do sejmu i senatu.

Taką „pokojową wojnę” z ówczesną władzą SL pod prezesurą Rataja ogłosiło dwukrotnie na swoich Nadzwyczajnych Kongresach – pierwszy raz 14 lipca 1935 r. ogłoszono bojkot wyborów do sejmu i senatu i drugi raz 9 października 1938 r. – bojkot wyborów do sejmu. Drugą kwestią różniącą Witosa i Rataja był ich stosunek do partii politycznych jako potencjalnych sojuszników SL. Witos był rzecznikiem współpracy z umiarkowanym skrzydłem Stronnictwa Narodowego, Narodową Partią Robotniczą, z Chrześcijańską Demokracją i Związkiem Hallerczyków, których przywódcy w dniu 15 lutego 1936 r. zawarli w Szwajcarii porozumienie polityczne pod nazwą Front Morges, w celu jednoczenia antysanacyjnej opozycji. Grupował on takie osobistości, jak: Ignacy Paderewski, gen. Władysław Sikorski i gen. Józef Haller, a także Wojciech Korfanty[191]. Efektem działalności konsolidacyjnej Frontu Morges było utworzenie w dniu 10 października 1937 r. z powyższych ugrupowań (wyjąwszy endecję) Stronnictwa Pracy, któremu nieformalnie patronował gen. Sikorski, a z którym Witos pozostawał w częstym kontakcie przez cały okres emigracji. Do PPS, wyjąwszy niektórych jej członków (jak Norbert Barlicki, Stanisław Dubois i Herman Lieberman) Witos generalnie nie miał zaufania. Nie miał go zwłaszcza do Centralnego Komitetu Wykonawczego tej partii, chociaż gdyby socjaliści rzeczywiście chcieli wystąpić razem z SL przeciw sanacji, podjąłby z nimi współpracę – tak jak to było w Centrolewie. Według Jana Borkowskiego, Witos w początkach 1933 r. zachęcał małopolskich ludowców do takiej współpracy z PPS, ale ta partia tego wówczas nie chciała[192].

Rataj natomiast był zdecydowanym przeciwnikiem Frontu Morges i endecji. Sojusznika dla SL upatrywał jedynie w PPS i początkowo w Narodowej Partii Robotniczej. I taką strategię polityczną narzucił wręcz SL jako obowiązującą w uchwalonej na jego wniosek w dniu 18 kwietnia 1936 r. przez NKW instrukcji politycznej dla wojewódzkich i powiatowych zarządów Stronnictwa[193]. Arkadiusz Kołodziejczyk w podsumowaniu biografii Rataja napisał, że „Rataj w latach trzydziestych najkonsekwentniej z przywódców ludowych dążył do porozumienia i sojuszu politycznego z Polską Partią Socjalistyczną, zdając sobie jednocześnie sprawę z wielkich różnic ideologicznych i programowych dzielących oba te nurty polityczne”[194].

Witos i Rataj, w kwestii owych sojuszów politycznych, nie różnili się tylko w swoim jednakowo zdecydowanie negatywnym stosunku do komunistów i ich strategii Frontu Ludowego. Oczywistą już jest rzeczą, że te różne orientacje i taktyki polityczne Witosa i Rataja znajdowały też odbicie w składzie osobowym NKW, który pod tym względem był niemal przepołowiony. Z Mojej tułaczki Witosa, a także z badań naukowych historyków wynika, że do zdeklarowanych zwolenników Witosa w NKW w latach 1935–1939 należeli: prof. Stanisław Kot, prof. Paweł Bobek, Stanisław Mikołajczyk, Władysław Witek, Stanisław Mierzwa, Józef Dąbrowski (z wielką stratą dla stronnictwa zmarły 4 lipca 1937 r.), a także, chociaż już nie w każdej kwestii Bruno Gruszka. Według Józefa Ryszarda Szaflika od 17 czerwca 1937 r., tj. uchwalenia przez NKW strajku w dniu 15 sierpnia 1937 r. „ster kierownictwa SL przeszedł w ręce grupy zwolenników Witosa”[195]. W niektórych kwestiach, np. uchwalenia strajku, Witos mógł też liczyć na Andrzeja Czapskiego. Rataja zaś bezwzględnie popierali: Zygmunt Graliński, Józef Grudziński, Tadeusz Rek, Jan Jaworski, a także Stanisław Miłkowski. Zwolenniczką Rataja była też zapewne Irena Kosmowska[196].

Wróćmy do kwestii Mierzwa a Rataj i Witos. Otóż charakterystykę ciepłą dla nich obydwu, choć niewątpliwie cieplejszą dla Witosa, za którym ostatecznie Mierzwa się opowiedział i któremu służył już wiernie do końca jego życia Witosa a także po jego śmierci, przywołując wśród potomnych pamięć o wielkich zasługach Witosa dla Polski i chłopów, Mierzwa dał w przytoczonej tu rozmowie z Witoldem Ciechomskim w lutym 1984 r. Powiedział wówczas:

„Witos był niezwykłym »samorodkiem«, a Rataja porównywałem do oszlifowanego brylantu. Mieli różne charaktery. U Witosa mocno rozwinięta wola walki szła w parze z ogromną siłą fizyczną, która tę walkę ułatwiała. Rataj był zupełnie innej konstrukcji fizycznej [i] duchowej. Przewrażliwiony wieloletnimi studiami i wysiłkiem wyłącznie intelektualnym, inne stosował metody. Witos przez wiele lat przebywał na wsi i żył w twardych warunkach: ciężko fizycznie pracując, długo odczuwał na własnej skórze beznadziejne położenie wsi. Dlatego pragnął szybko i bezpośrednio je zmienić. Tworząc olbrzymią siłę chłopską, politycznie zorganizowaną, liczył, że w ten sposób przyśpieszy rozwój wydarzeń i przekształci stosunki społeczne w Polsce. Rataj inaczej, nastawił się przede wszystkim na działalność oświatową i wychowawczą. [...] Zresztą Witos tej problematyki też nie lekceważył. [...] Inaczej tylko rozkładali akcenty w rejonach swej działalności praktycznej. Ale w sytuacjach dramatycznych dla państwa i narodu obydwaj jednakowo obok siebie stali. Funkcjonuje schemat, że Rataj to ugodowiec i człowiek kompromisu, a Witos to człowiek walki. Ale gdy trzeba było – Rataj, rzeczywiście polityk umiarkowany i człowiek łagodnego serca i pokory, stawał do walki. Przecież kiedy nie mógł już przekonać swoich kolegów z [PSL] »Wyzwolenia« o potrzebie jedności ruchu ludowego i jednej wyłącznie polityki chłopskiej – przeszedł do klubu PSL »Piast« i pozostał w nim do końca, mimo że nie zawsze zgadzał się z taktyką Witosa. Urabiano też opinię, że Witos jest prawicowcem, bo się wiąże z endecją, a Rataj – lewicowcem, bo wyszedł z [PSL] »Wyzwolenie«. W rzeczywistości Rataj był większym Witosowcem od samego Witosa. To Rataj okazał się większym narodowcem, czyli człowiekiem troszczącym się o cały naród, gdy stwierdził, że nie będzie marszałkiem jednej partii, ale całego Sejmu. Różnili się w metodach walki politycznej, ale nie było między nimi różnic programowych i ideowych”.

O samym Witosie i swoich z nim relacjach oraz współpracy Mierzwa powiedział, że program Witosa i jego sposób myślenia o sprawach publicznych „trafiał” mu do przekonania, gdyż nie sposób było nie zgodzić się z jego twierdzeniem, że „państwo będzie o tyle silne, o ile silny będzie naród”. Mówił też, że on u boku Witosa i wedle jego wskazań „walczył z sanacją o ustrój demokratyczny”. Ale Witos – kontynuował Mierzwa – „w wewnętrznych układach politycznych [...] nie prowadził bezpośrednio walki, lecz starał się tworzyć rządy koalicyjne [...] wzywał do współpracy i wysuwał propozycje od prawa do lewa, by powołać rząd koalicyjny, zdolny do reprezentowania siły całego narodu”.

Gdy Witos został odsunięty od wpływu na państwo (w 1926 r.) – mówił dalej Mierzwa – „lata całe poświęca walce o zmontowanie bloku demokratycznego, siły zdolnej do przywrócenia rządnej demokracji: rządnej demokracji, gdyż należał do przeciwników tzw. sejmowładztwa [...], ale zawsze był szczerym demokratą i zwolennikiem parlamentaryzmu. Rosła więc legenda Witosa jako przywódcy opozycji antysanacyjnej, a ja żyjąc w krakowskim środowisku, już jako działacz młodzieżowy i niebawem jako działacz Stronnictwa miałem okazję spotykania się z nim, wysłuchiwania jego rad, zaleceń; czytałem jego artykuły. A po procesie brzeskim, gdy musiał wyjechać na emigrację, należałem już do tych bliskich mu w kraju, którzy co roku odwiedzali go zagranicą. Otrzymywałem od niego wspólnie uzgodnione wytyczne polityki Stronnictwa w kraju. Należałem do grupy, która wierzyła Witosowi i chciała walczyć z reżimem prowadzącym kraj do zguby”.

Następnie Mierzwa mówił o tym, że po powrocie Witosa z Czechosłowacji, gdy Witos w obliczu grożącej Polsce wojny objeżdżał kraj, aby zachęcać chłopów do jej obrony, on z Witosem był już „co dzień bardzo blisko” – rozdzielił ich wprawdzie wybuch wojny, ale znów zetknął się z nim (w Piotrkowie) w jesieni 1944 r., po czym (24 marca 1945 r.) przewiózł Witosa do Wierzchosławic i po swoim powrocie z więzienia w Moskwie w sierpniu 1945 r. natychmiast zajął się już bardzo chorym Witosem. Przewiózł go do szpitala oo. Bonifratrów w Krakowie i czuwał przy Witosie do ostatnich chwil jego życia. Przytoczona tu dość szeroko wypowiedź Mierzwy o jego relacjach z Ratajem i Witosem nie wyczerpuje jeszcze dość istotnej kwestii, jaka nasuwa się po lekturze całej tej jego wypowiedzi. Notabene nie dość zrozumianej, a nawet skrytykowanej przez bliskich mu ludowców. Otóż Mierzwa udzielał tego wywiadu w okresie tuż po zniesieniu stanu wojennego w Polsce i po licznych strajkach organizowanych przez Solidarność, które posłużyły wprawdzie do obalenia PRL, ale niewątpliwie nie przysparzały one dóbr materialnych dla kraju i zdaniem Mierzwy zubożały go tak, że trzeba było wyciągać rękę o pomoc do obcych. Prawdą jest, że Mierzwa w ocenie ówczesnej sytuacji, jakby przechodząc nad tym, że Solidarność walczyła metodą strajków nie tylko o zmianę ówczesnego reżimu politycznego, lecz także o suwerenność zewnętrzną Polski, posłużył się Witosową szkołą myślenia o zachowaniach obywateli wobec własnego państwa. Mianowicie, Witos nieustannie, nawet w najtrudniejszych dla siebie sytuacjach – gdy był faktycznym wygnańcem z własnego kraju – ciągle pouczał chłopów, aby jego „los nikogo nie zrażał do państwa”[197], aby nie identyfikowali rządu z państwem, które dla każdego narodu jest dobrem najważniejszym, które należy bronić i nie tylko żądać od niego, ale też pracować dla państwa. I w wywiadzie tym Mierzwa niczym Witos zatroskany powszechnym wówczas utyskiwaniem na państwo i roszczeniowymi postawami wobec tegoż państwa – powiedział, że on od powojennej „grupy rządzącej to i owo wycierpiał”, ale to nie znaczy – jak to ujął – „bym mógł mieć żal do Polski” i „rozgoryczonym i niezadowolonym” zaproponował „hasło” – „dobrowolnie odpowiadaj za Polskę, mimo wszystko”[198].

* * *

Zatrzymajmy się teraz nad formalnymi funkcjami Mierzwy w okresie II Rzeczypospolitej. Mierzwa do SL wstąpił w 1932 r. Miało to związek z odbytym w dniach 3 i 4 kwietnia tego roku w Krakowie zjazdem inteligencji SL województwa krakowskiego z udziałem Witosa, Kiernika oraz profesorów Stanisława Kota i Leona Marchlewskiego, na którym to zjeździe wyrażono poparcie dla więźniów brzeskich i uchwalono rezolucję domagającą się poszanowania prawa[199]. Rychło po nim, bo 10 maja powstało w Krakowie Miejskie Koło Stronnictwa Ludowego, grupujące w swych szeregach inteligencję pochodzenia chłopskiego[200]. Mierzwa został sekretarzem tego Koła i – jak napisał to w swoim życiorysie – pełnił w nim „tę i inne funkcje”, a praca w nim była „ożywiona i pożyteczna”. Poprzez pracę społeczną w powiecie krakowskim został też rychło wciągnięty do Zarządu SL na ten powiat, w którym był skarbnikiem, a także wiceprezesem, przy prezesie tego powiatu – Janie Gajochu[201]. 30 listopada tegoż 1932 roku zawiązał się w Krakowie pod przewodnictwem ówczesnego rektora UJ prof. L. Marchlewskiego Komitet Honorowy uczczenia 25-lecia działalności parlamentarnej Witosa, tj. jego wyboru w roku 1908 na posła do Sejmu Krajowego we Lwowie. Sekretarzem tego Komitetu został Mierzwa. Uroczystość ta, przy udziale ok. 60–70 tysięcy ludzi i 120 sztandarów z różnych części ziem polskich, odbyła się w Wierzchosławicach w dniu 30 kwietnia 1933 r. Była to wielka manifestacja na cześć Witosa, której przewodniczył Bruno Gruszka. Przemawiało na niej kilku wybitnych działaczy ludowych, a wśród nich – „w imieniu młodzieży akademickiej” – przemawiał też Mierzwa. Było to jego pierwsze, takie bliskie zetknięcie się z Witosem i pierwszy ogląd jego wielkiej popularności wśród chłopów, którzy na rękach wnieśli wówczas Witosa na trybunę[202].

W tym samym 1933 r., na odbywającym się w dniach 27–28 maja Kongresie SL (jeszcze z udziałem Witosa) Mierzwę (pod jego nieobecność) wprowadzono do Rady Naczelnej Stronnictwa. I odtąd był jej członkiem do wybuchu wojny w 1939 r., a także po wojnie w PSL do wyroku wydanego na niego w procesie krakowskim we wrześniu 1947 r.[203] W roku 1934 Mierzwa kończył studia prawnicze w UJ, niemniej już od początku tego roku włączył się intensywnie do działalności politycznej SL. Wyrazem tego była jego wizyta w dniu 2 lutego u Witosa w Czechosłowacji. Oto, co Witos zanotował o tej wizycie:

„W dniu 1 lutego przybył do mnie akademik krakowski p[an] Mierzwa. Twierdzi, że przeprowadzenie nowej konstytucji [mowa o projekcie kwietniowej z 1935 r.] wywarło wielkie wrażenie i podniecenie. Ludzie więcej narzekają na posłów opozycyjnych niż na sanacyjnych. Nie dopisali posłowie ludowi. Poseł [Jan] Brodacki, który głośno narzeka, że ich oszukano na posiedzeniu Sejmu wcale nie był. Młodzież ludowa zdąża do zmian w Stronnictwie i do przewrotu w państwie na podstawie haseł klasowych i społecznych. W tajnej organizacji pracuje około tysiąca ludzi. Wszyscy są karni, świadomi i zdecydowani. Słuchając go widzę, że w tym jest dużo tupetu, może nawet farsy, ale bardzo mało prawdy”[204].

Te cierpkie uwagi Witosa pod adresem Mierzwy były niewątpliwie odbiciem konfliktu, jaki od początku powstania w Krakowie ZMW „Znicz” zaistniał pomiędzy tym Związkiem a tutejszą starszą generacją ludowców. Przyczyny były zarówno pokoleniowe, jak też ideowe. SL chciało sobie „młodych” jakoś podporządkować, ci zaś krytykowali „bezideowość starych” i kategorycznie bronili swojej samodzielności, głosząc przy tym, że oni czują się wprawdzie częścią ruchu ludowego, jednakże SL, według nich, trzeba tak „odnowić”, aby dominowały w nim ideologia i program, a nie indywidualni „wodzowie”. Ich hasła to: „żadnych patronów”, „żadnych autorytetów” i „wzorców”, „koniec z kultem wodzów”. Co więcej – na łamach „Znicza” wprost pisali, że im, młodym, należy się „przodownictwo” w ruchu ludowym. Popełniali też zwykłe „niezręczności” wobec „starszych” działaczy, a zdarzyło się to także w stosunku do Witosa w dniu 6 lipca 1930 r. na I Walnym Zjeździe Związku, kiedy to obecny na tym Zjeździe Witos siedział na końcu sali przez nikogo niezauważony i niehonorowany[205]. Witosa musiało to bardzo zaboleć, tym bardziej że w przeddzień, tj. 5 lipca, na odbywającym się w Krakowie Zjeździe Ogólnopolskiego Związku PAML Ratajowi akademicy uroczyście wręczyli dyplom honorowego członkowstwa tego Związku[206].

Mierzwa, najprawdopodobniej za radą prof. Kota (z którym był w bardzo dobrych relacjach) pojechał w lutym 1934 r. do Witosa, aby te stosunki „młodych” ze Stronnictwem poprawiać, a zacząć wypadało od Witosa. Dało to pozytywny skutek, gdyż w końcu tego roku, tj. w dniu 19 grudnia 1934 r., Witos w swoim „Dzienniku” zanotował: „Mierzwa przyzwoicie”, co było zapewne oceną listu Mierzwy do Witosa, gdyż Witos już na drugi dzień, tj. 20 grudnia zanotował, że napisał m.in. „do Mierzwy”[207].

Z omawianego tu roku 1934 zachowała się rękopiśmienna „notatka z pracy” Mierzwy, z której wynika, że obsługiwał on już zebrania Kół SL w terenie. Na przykład 20 maja 1934 r. był na Święcie Ludowym w Marcyporębie w pow. Wadowice; 10 czerwca tego roku był też w tym powiecie w miejscowości Jaśkowice, gdzie łączył spotkanie z prezesem Koła SL z zakładaniem Kół ZMW „Znicz”[208].

Przełomowym w działalności politycznej Mierzwy był niewątpliwie rok 1935. Mianowicie już w początkach tego roku został on zastępcą sekretarza Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk, a także pracownikiem „Piasta”, w którym prowadził „kronikę”, a także porady prawne, co łączyło się też z dyżurami w lokalu SL i „Piasta”, mieszczącym się w Krakowie na Małym Rynku pod nr 4. Tutaj docierała cała korespondencja do SL; tutaj też przyjeżdżali działacze z terenu, co dawało mu ogląd liczebny Stronnictwa i nastrojów w nim panujących. Witos poinformowany o tych funkcjach Mierzwy w swoim „Dzienniku” pod datą 17 marca 1935 r. zanotował, że dał „[dla Krakowa] 1000 kor[on], 900 dla Mierzwy [zapewne na działalność w SL], 100 na prenum[eratę] »Piasta«”[209]. W miesiąc po tym, tj. 19 kwietnia, Witos odnotował, że Mierzwa napisał do niego „o robocie” – czytaj w Stronnictwie[210]. Innymi słowy – od grudnia 1934 r. do połowy 1935 r. współpraca Mierzwy z Witosem rozwijała się już harmonijnie. Tymczasem od maja tego roku w SL, głównie w jego władzach centralnych zaczęły następować rozłamy. Pierwszy miał miejsce w dniach 15–16 maja, kiedy to grupa działaczy dawnego PSL „Wyzwolenie” wystąpiła z SL i wznowiła „klasowe” Stronnictwo Chłopskie i w ślad za tym utworzyła w sejmie odrębny Klub Parlamentarny. Drugi zaś, o wiele groźniejszy rozłam nastąpił 8 sierpnia 1935 r. Mianowicie w dniu tym 19 posłów i czołowych działaczy SL, wywodzących się z dawnego „Wyzwolenia” i Stronnictwa Chłopskiego, ogłosiło wystąpienie z SL. Groziło to – jeśli nie całkowitym rozpadem Stronnictwa, to wielkim w nim chaosie organizacyjnym i ideowym. Ratunek przyszedł wówczas ze strony „Wici”. Mianowicie w dniu 13 sierpnia 1935 r. kadłubowy NKW pod przewodnictwem Rataja dokooptował do swego składu 6 działaczy PAML i „Wici”. Byli to: Józef Błasiak, Jan Jaworski, Stanisław Mierzwa, Stanisław Miłkowski, Tadeusz Rek i Irena Kosmowska. Wkrótce po tym, tj. 18 sierpnia tego roku, na specjalnej konferencji w Warszawie 22 czołowych działaczy „Wici”, w tym Mierzwa, podjęło i osobiście podpisało uchwałę potępiającą rozłamowców. W uchwale tej wiciarze ci deklarowali wzięcie odpowiedzialności za całość ruchu ludowego i walkę o jego „nowy wyraz”, cementujący SL poprzez nową ideologię i nowy program oraz dobór jednostek do organów SL „według ich – jak pisano – moralnej wartości i przydatności w pracy, a nie według stosowanego dotychczas klucza grupowego”[211].

Od sierpnia więc 1935 r. Mierzwa był już członkiem władz centralnych SL, tj. NKW i Rady Naczelnej. Z ramienia tegoż NKW zlecono mu opiekę nad województwem kieleckim, w którym SL było w tym czasie słabe. Współpracował w tym zakresie najpierw z Józefem Dąbrowskim, który został sekretarzem tamtejszego Zarządu Wojewódzkiego SL, a następnie z Czesławem Ponieckim, następcą Dąbrowskiego na tej funkcji. W Krakowie od jesieni 1935 r. Mierzwa objął funkcję sekretarza Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk. Był to Okręg bardzo rozległy pod względem geograficznym, obejmujący 5 województw południowej Polski, tj. woj. śląskie, krakowskie, lwowskiej, stanisławowskie i tarnopolskie, a także największą liczbę ludowców. Wprawdzie w 1935 r. w SL był kryzys, ale on prawie nie dotknął tego Okręgu i jego stan osobowy stale rósł tak, że w marcu 1938 r. na ogółem 153 195 zorganizowanych ludowców w 14 województwach (bez poleskiego i wołyńskiego) osiągnął on liczbę 90 895 członków. Przekroczył więc znacznie połowę całego stanu osobowego SL[212]. Prezesem Okręgu od 1934 r. (po ucieczce Witosa) był adwokat Bruno Gruszka, mieszkający stale nie w Krakowie, lecz w m. Radymno w pow. Jarosław.

Zwrócenie uwagi na powyższe kwestie jest tu o tyle istotne, że obowiązki Mierzwy w 1935 r. (jeśli się jeszcze zważy, że od październikowego Zjazdu ZMW RP „Wici” w Warszawie wchodził on też do 15-osobowego Zarządu Głównego tego Związku) zdawały się przekraczać jego siły. Witos już pod datą 25 września 1935 r. zanotował w swojej Tułaczce, że „Mierzwa się skarży”[213]. A skarżył się do akademika czeskiego Vaclava Cihlaża, którego – jak Witos pisze – „wysłał na kilka dni celem stwierdzenia istniejącego stanu rzeczy [w SL]”. Cihlaż właśnie wówczas wrócił z Polski i prócz skargi Mierzwy „na brak planu pracy i uniemożliwienie mu roboty przez skąpienie środków koniecznie potrzebnych”[214] doniósł Witosowi, że Thugutt jest przeciwko niemu[215], co też było prawdą. Thugutt bowiem cały czas był blisko Rataja. Mierzwa, w miesiąc po tej skardze do Cihlaża, będzie się chciał w ogóle usunąć z SL. Prócz wspomnianego tu przeciążenia obowiązkami musiał go też zrażać zarysowujący się już wówczas ostry podział wewnątrz NKW w sprawie taktyki politycznej SL, a także lawirowanie B. Gruszki między Witosem a Ratajem. Witos, co najmniej od listopada 1935 r., zaczął już dość intensywnie przygotowywać SL do ogólnopolskiego strajku chłopskiego, do którego organizacji wytypował m.in. Mierzwę. A ponieważ przygotowania te prowadzone były w ścisłej tajemnicy, Witos musiał już mieć do niego pełne zaufanie. Oto, co napisał pod datą 3 listopada 1935 r.:

„Po południu przybyli [Wojciech] Korfanty, [Karol] Popiel, i [Józef Marian] Januszaitis, przed południem [Paweł] Bobek i [Stanisław] Mikołajczyk. Ci dwaj mówią o robocie [czytaj strajku] w Stronnictwie. Wskazałem im na Mierzwę, [Stanisława] Ścigalskiego, [Józefa] Dąbrowskiego, [Stanisława] Klimczaka, poleciłem ludzi w Tarnowskiem”[216].

Mierzwa tymczasem, widząc już niechęć do strajku Rataja, najwyraźniej wzdragał się przed tym zadaniem i w dniu 4 listopada 1935 r. pojechał do Witosa z zamiarem rezygnacji z funkcji w SL. Oczywiście Witos tym oświadczeniem Mierzwy poczuł się bardzo zawiedziony, czemu dał wyraz w następującej notatce z owej wizyty. Dnia 4 listopada „Przybył Mierzwa. Właściwie nic nowego nie przyniósł. Żąda urlopu parodniowego i chce iść do roboty młodzieżowej. Nie byłem nim zbudowany”[217].

Mierzwa nie usunął się wówczas od pracy w SL. W trakcie bowiem przygotowywania się w Stronnictwie do III Kongresu, którego datę wyznaczono na 7–8 grudnia 1935 r., nastroje antysanacyjne wśród starszych ludowców, a także wśród wiciarzy, zaczęły coraz bardziej zaostrzać się i w ślad za tym przechylać wyraźnie w stronę taktyki tak zwalczanego przez sanację Witosa. Znalazło to m.in. wyraz w tym, iż Kongres jednogłośnie na prezesa wybrał Witosa, którego w kraju Rataj miał tylko zastąpić. Do NKW wybrano też na ich dawne funkcje przebywających na emigracji Kiernika (na I wiceprezesa) i Bagińskiego (na sekretarza generalnego), którzy współtworzyli wówczas z Witosem politykę Stronnictwa. Prócz nich w NKW, który faktycznie rządził Stronnictwem, znalazło się kilku ludowców sprzyjających Witosowi, jak: Stanisław Mikołajczyk (w zastępstwie Kiernika), Paweł Bobek, Stanisław Kot, Bruno Gruszka i Stanisław Mierzwa; zastępcą członka NKW został wielki admirator Witosa i jego najbardziej lubiany wiciarz – Józef Dąbrowski. Generalnie władze SL po tym Kongresie zostały odmłodzone – według krakowskiego „Znicza” w 30 procentach[218]. Zniknął też w nich dawny system trójparytetowy, co przy uchwaleniu nowego programu i statutu wzmocniło spójność wewnętrzną Stronnictwa[219]. W obliczu tej odnowy SL Mierzwa mógł mieć nadzieję, że wyrównają się też różnice w taktyce działania Rataja i Witosa i współpraca NKW z małopolskim Okręgiem SL będzie już harmonijna. Niestety, było inaczej. Im Witos bardziej parł ku strajkowi, tym różnice pomiędzy nim a Ratajem i jego zwolennikami (jak Graliński i Thugutt) w tej sprawie się pogłębiały. Mierzwa tymczasem, jako zdeklarowany obrońca jedności ruchu ludowego, a jednocześnie lojalny wobec Witosa, starał się te różnice niwelować, dając posłuch w niektórych sprawach Ratajowi, co uwidoczniło się szczególnie na IV Kongresie SL odbytym 27–28 lutego 1938 r. w Krakowie i na Nadzwyczajnym Kongresie Stronnictwa odbytym 9 października tego roku w Warszawie, o których szerzej będzie niżej.

Rok 1936 w życiu emigracyjnym Witosa naznaczony był głównie jego staraniami o zmontowanie w miarę szerokiej koalicji antysanacyjnej, w którym to celu włączył się w lutym tego roku do konsolidacji ugrupowań centrowoprawicowych najpierw we Froncie Morges w Szwajcarii, a następnie w Polkowicach na Morawach. Odbył też w tym roku – jak wynika to z jego Tułaczki – niezliczoną ilość rozmów z politykami (a także uczonymi i dziennikarzami) z różnych opcji politycznych i tyleż samo odbył z nimi korespondencji. Cel miał ciągle ten sam – obalić „szkodzący Polsce system” sanacyjnych rządów. W tym też kierunku nastrajał ludowców w kraju – efektem czego były zorganizowane przez SL szczególnie liczne w Małopolsce manifestacje polityczne, w czasie których prócz krytyki rządu chłopi żądali amnestii dla Witosa, Kiernika i Bagińskiego i ich powrotu do kraju. W dniu 10 maja tego roku w Łapanowie, pow. Bochnia, zgromadziły one ok. 30 tysięcy chłopów; w Limanowej – ok. 15 tysięcy. Najliczniejsza i najradykalniejsza w swojej antysanacyjnej wymowie oraz żądaniach reform ustrojowych i powrotu emigrantów ludowych z Witosem na czele odbyła się w dniu 29 czerwca 1936 r. w Nowosielcach w pow. Przeworsk, która zgromadziła ponad 100 tysięcy chłopów. Była ona dziełem głównie prezesa Okręgu B. Gruszki, ale dużą inspirującą w niej rolę odegrał prof. S. Kot, który wówczas był bodaj najwierniejszym przyjacielem Witosa i najkonsekwentniej też walczącym o realizację jego taktyki politycznej. Mierzwa, który był wtedy pod dużym wpływem Kota, początkowo zaangażował się w organizację tejże manifestacji nowosielskiej, ale w niej samej już nie uczestniczył, gdyż – jak napisał – obsługując w maju za Gruszkę kurs SL w m. Rachanie w pow. Tomaszów w woj. lubelskim zaraził się tam tyfusem, na który ciężko zachorował[220].

Manifestacja chłopska w Nowosielcach, której antysanacyjnej atmosfery nie wytrzymał uczestniczący w niej Edward Rydz-Śmigły była sygnałem dla Witosa, że popularność, jaką on sam zyskał wśród chłopów i ich rozbudzone nastroje antyrządowe mogą rokować powodzenie w przeprowadzeniu wielkiego, ogólnopolskiego strajku chłopskiego z docelowym jego zadaniem – zmiany nie tylko samej ekipy rządzącej, lecz także Konstytucji z kwietnia 1935 r. i zawarowanego w niej autokratycznego ustroju. Podtrzymywał go w tym przeświadczeniu prof. Kot, który – jak pisze Witos – w dniu 5 lipca 1936 r. przy spotkaniu we Frydku przekonywał go, że „należy w najbliższym czasie przystąpić do akcji zdecydowanej, bo inaczej chłopi zwątpią lub pójdą za kim innym”[221]. Witos postanowił więc uzyskać taką akceptację na zaostrzenie walki z sanacją, w istocie na strajk, całego Kongresu SL i „zażądał” jego zwołania. Kongres ten – jako Nadzwyczajny – odbył się w Warszawie w dniu 17 stycznia 1937 r. pod przewodnictwem przychylnego Witosowi Stanisława Mikołajczyka i pod wrażeniem listu, jaki do tego Kongresu skierowali trzej emigranci ludowi, a który – jak pisze Witos – „zwracał się wyraźnie przeciw wielkim obcym agenturom w Stronnictwie i wszelkim próbom ugody z sanacją, wskazując jako rozwiązanie tylko drogę walki”[222]. Rataj natomiast wygłosił na nim referat w tonie umiarkowanym. Podkreślał konieczność samodzielności SL, bez wiązania się z Frontem Morges, co oczywiście ubodło Witosa. Niemniej ogólny ton dyskusji sprzyjał Witosowi i tym, którzy żądali „skończenia z gadaniem i rezolucjami” na rzecz przeprowadzenia „powszechnego strajku rolnego” bądź nawet, co wysunął Józef Dąbrowski – „zwołania Zjazdu wszystkich chłopów do Warszawy” dla „wymuszenia od rządu chłopskich postulatów”[223]. Wynikiem tej postawy Kongresu było uchwalenie m.in. rezolucji wzywającej władze SL „do zastosowania taktyki aż do strajku włącznie w razie niespełnienia postulatów ludowych”[224]. Kongres ten z całą siłą uwidocznił pogłębiającą się różnicę pomiędzy Ratajem a Witosem w sprawie dalszej taktyki SL. Witos będzie teraz z całą siłą parł do strajku, a Rataj, będąc mu z gruntu przeciwny, odda na czas strajku prezesurę SL Mikołajczykowi. Starający się zrozumieć każdą decyzję Rataja, jego biograf pisze, że „nadzwyczajny Kongres styczniowy otwierał nowy rozdział w dziejach Stronnictwa Ludowego, wsi i chłopów. Dla urzędującego prezesa [czytaj Rataja] był szczególnie trudny”[225].

Mierzwa był na tym Kongresie, co w swoich „Zapiskach” odnotował tylko w trzech słowach: „17 stycznia [1937] Kongres i powrót w nocy”[226]. Trudno zgadywać, z jakimi uczuciami z niego wracał, ale bez ryzyka błędu można powiedzieć, że czekał go, jako sekretarza Okręgu bardzo ciężki okres – organizacji strajku, od którego nie było już odwrotu, gdyż chcieli go przede wszystkim chłopi w Małopolsce. Czekał go także nowy etap konfliktu między Witosem a Ratajem, przy oportunistycznej dość postawie B. Gruszki. Ślady tego znajdujemy w użalaniu się Mierzwy do Witosa. Mianowicie Witos w swojej Tułaczce pod datą 21 lutego 1937 r. napisał:

„P[an] Mierzwa, sekretarz Zarządu Okręgowego Stron[nictwa] Lud[owego] skarży się na Gruszkę. Pozostaje on pod wpływem Rataja i paraliżuje każde silniejsze wystąpienie. Wiele spraw zaniedbuje i odkłada. Staje się jakiś bojaźliwy i zazdrosny. Nietaktownym postępowaniem zniechęca ludzi, Uspokoiłem go – kontynuował Witos – co możliwe i poleciłem się nie oglądać na Gruszkę w sprawach mniejszej wagi. Wydałem przy tym instrukcje, co do działalności organizacyjnej”[227].

Mierzwa w swoich „Zapiskach” (w obawie przed dekonspiracją sporządzonych w sposób bardzo lakoniczny) wizytę tę u Witosa odnotował następująco: „20 lutego [1937] Widziałem się z wujkiem [czytaj Witosem] na drugi dzień [po przyjeździe do Czechosłowacji], tj. 21. lutego – ugadaliśmy się po długim niewidzeniu i uradzili – dobrze się czuje”[228]. Najwyraźniej Mierzwa pojechał do Witosa po instrukcje co do strajku i przy tej sposobności naużalał się na Gruszkę. Być może, że Gruszka dalej w sprawie strajku nie był jeszcze do końca zdecydowany, gdyż około 18 marca 1937 r. – jak zanotował to Witos – Mierzwa napisał list do niego, w którym „narzeka na p[ana] Gruszkę, z którym nie może się w niczym dogadać”[229]. Niestety, niewiele można dowiedzieć się, jak Mierzwa wypowiadał się w tych zasadniczych sprawach i jak głosował na posiedzeniach NKW, które prowadził Rataj, a w których Mierzwa do 15 stycznia 1939 r. dość systematycznie uczestniczył. Protokoły te bowiem są jakby odpersonalizowane. Prócz listy obecności i problemu, nad którym toczyły się obrady, nie zawierają one wypowiedzi dyskutantów na temat omawianego problemu. Protokołów owych zachowało się łącznie 26. Pierwszy z nich, z udziałem Mierzwy, jest z 14 marca 1936 r., ale niestety brak ich z najgorętszego okresu w działalności SL, tj. od 26 lutego do 14 października 1937 r. Z ich listy obecności wynika, że Mierzwa był na tych posiedzeniach NKW łącznie 17 razy. W literaturze historycznej funkcjonuje dość powszechna opinia, że Mierzwa należał do tej części członków NKW, która reprezentowała w nim linię Witosa. Tak z całą pewnością można powiedzieć o stosunku Mierzwy do sprawy strajku w 1937 r. i jego bardzo duże w nim zaangażowanie. W sprawie drugiego strajku, w 1938 r. jego postawa będzie już nieco inna i stosunek do Rataja nacechowany będzie większą atencją.

Wielki strajk chłopski wybuchł 16 sierpnia 1937 r. W jego przeddzień, 15 sierpnia – uchwalonym przez NKW dniem Czynu Chłopskiego – Mierzwa jakby otwierał ów strajk w Małopolsce swoim przemówieniem w Krakowie do zebranych ludowców na placu Jabłonowskich[230]. Mierzwa o swoich przeżyciach w dniach strajku i zachowaniu się władz wobec SL i strajkujących napisał:

„15 sierpnia. Strajk – przez 10 dni urzędowania cały dzień w Redakcji [»Piasta«]. Telefon i ludzie ze wszystkich stron po wiadomości – urwanie głowy. Efekt 43 chłopów zabitych. Redakcja »Piasta« zamknięta, akta zabrane, lokal opieczętowany. Związek [Młodzieży Wiejskiej »Znicz«] zamknięty w tym samym dniu i Fundacja [»Wisły«] – aresztowany [Jan] Witaszek i [Jan Kwiecień] – rwetes, p[an] Olearczyk, kom[endant] P[olicji] P[aństwowej] – brygada śledcza – dokonywał zamknięcia lokali i rewizji pilnował”[231].

Po strajku nastąpiły represje i mimo iż sam Mierzwa nie był aresztowany, zaś spośród czołowych polityków władz okręgowych SL i członków NKW tylko prof. Kot i adwokat Gruszka, to przeżył wówczas sporo udręki. Oto, co zanotował:

„8 września. W domu pod moją nieobecność, przeprowadziła policja rewizję – byłem wtedy w Warszawie, wróciłem w nocy – trzech tajniaków, żona sama z dzieckiem – nie znaleziono nic, bo nic nie było. Śledztwo przeciw Gruszce i towarzyszom z art. 166 i 168 K.K. Tajni stali pod domem 2 tygodnie i stróżowali [...]

11 września. Przesłuchanie u prokuratora dr. Szypuły w sprawie strajku, jego celu przeprowadzenia, roli Gruszki, kontaktu z pr[ezesem] Witosem itd. – 2 godziny mordęgi [...]

15 grudnia. Przesùuchanie u sćdziego úledczego – Czernego z Przemyúla w sprawie Gruszki i strajku 3 i ½ godziny – znowu mordćga i wyjaúnianie. Sùuchani teý wszyscy dziaùacze z powiatów”[232].

Uzupełnijmy te lakoniczne dość „Zapiski” Mierzwy relacją uczestniczącego w tym strajku naczelnego redaktora „Piasta” Eugeniusza Bielenina. Otóż pisze on, że na drugi dzień po rozpoczęciu strajku – 17 sierpnia jego i Mierzwę wezwał do siebie naczelnik Wydziału Polityczno-Społecznego W Krakowie – Muchniewski, który zalecał nieużywanie przez chłopów „terroru”, bo na tej drodze chłopi mogą „więcej uzyskać”. Tymczasem – kontynuuje Bielenin – policja strzelała do chłopów, poza tym 30 sierpnia wkroczyła do siedziby Zarządu Okręgu SL i prócz zrewidowania tam obecnych oraz zabrania całej dokumentacji SL i „Piasta” opieczętowała ten lokal, od czego, po jakimś czasie, odstąpiła dopiero po interwencji u szefa Prokuratury[233]. Zdekompletowany Zarząd, po aresztowanym prezesie Gruszce (którego od 9 września 1937 r. trzymano w więzieniu aż do kwietnia 1938 r.) formalnie i faktycznie zastępował Mierzwa, jako sekretarz Okręgu i członek NKW. On – najpierw z Gruszką, a potem sam w czasie strajku podpisywał wszystkie oficjalne dokumenty. Na przykład 20 sierpnia podpisali obaj Okólnik, aby strajkujący chłopi nie stosowali terroru wobec łamistrajków i zachowali „bezwzględny spokój”, gdyż strajk nie ma na celu – jak pisali – „ani wygłodzenia miast, ani doprowadzenia do wrzenia czy zamieszek”, a jedynie jest manifestacją chłopów upominających się o należne im prawa”[234]. W związku z przeciąganiem się aresztu Gruszki na prezesa pełniącego obowiązki wybrano byłego posła Jana Madejczyka z Wróblowej w pow. Jasło i z nim Mierzwa podpisał w dniu 21 września 1937 r. kolejny Okólnik (nr 12), w którym instruowali oni, jak w tym czasie postrajkowym ludowcy powinni zachować się jako Stronnictwo i jak sobie nawzajem pomagać po tych ciężkich doświadczeniach z zabitymi, rannymi i odbywającymi kary więzienia[235]. A Okólniki te, zwłaszcza mitygujące chłopów w czasie strajku, miały ogromne znaczenie, gdyż pozostawienie reakcji chłopów na żywioł, w sytuacji gdy policja swoją brutalnością prowokowała, groziłoby o wiele większym rozlewem krwi i to po obu stronach. W niektórych bowiem miejscowościach – jak pisze Maria Ewa Ożóg – „chłopi szli na zgromadzenia uzbrojeni w kosy, widły i cepy”[236]. Z kolei w okresie postrajkowym ważne było podtrzymywanie wiary w słuszność walki, niedopuszczenie do defetyzmu i rozprężenia organizacyjnego Stronnictwa, zorganizowanie pomocy materialnej dla osieroconych rodzin i prawnej dla aresztowanych i sądzonych. Według obliczeń wspomnianej tu M.E. Ożóg w całym kraju aresztowano wówczas ok. 5 tysięcy osób, w tym na terenie Małopolski ponad półtora tysiąca, z czego 600 na dłużej, przy czym aresztami tymi objęta była przeważnie kadra przywódcza Stronnictwa[237]. W Krakowie do pomocy prawnej Zarząd Okręgu wyznaczył adwokata Zygmunta Wusatowskiego (przez krótki czas tymczasowego prezesa ZO) i powołano „Komitet pomocy ofiarom zajść strajkowych”, którego prezesem został Zygmunt Lasocki, zaś jednym z jego członków S. Mierzwa[238].

Po strajku, w dniu 10 listopada 1937 r. Mierzwa pojechał do Czechosłowacji do Witosa, aby mu zdać sprawozdanie z tego, co się wówczas działo. Oto, co Witos zanotował z tej relacji Mierzwy:

„W dniu 10 listopada przybył do Frydku sekretarz Okręgu małopolskiego p[an] Mierzwa. Wiadomości z powiatów, gdzie wypadki miały największe nasilenie, dotąd w całości nie posiada, bo przystęp do nich jest niemożliwy. Wie, że pacyfikacje były straszliwe, ale wręcz odmienne są wyniki od zamierzonych. Chłopi się zacieli jeszcze więcej i czekają na zemstę. Organizacja ani drgnęła, mimo aresztowania ogromnej ilości najlepszych ludzi. Konieczny jest jednak kontakt z nimi, lecz go nie ma przez kogo utrzymać. Akademicy przeważnie zawiedli”[239].

Mierzwa o tej wizycie u Witosa zanotował co następuje: „10 listopada. Odwiedziłem wujka [czytaj Witosa] – pracy co niemiara, obowiązków jeszcze więcej i odpowiedzialności. Gruszka i członkowie Zarządu [Okręgu] aresztowani, trzeba pracować w dwójnasób”[240].

Rok 1938 zaczął się dla Mierzwy także ogromnie pracowicie; w niektórych okresach był też dla niego dość burzliwy. Zaczęło się od IV Kongresu SL, odbywającego się w końcu lutego tego roku w Krakowie. Mierzwa był członkiem jego Komitetu organizacyjnego i – jak się później okazało – głównym organizatorem i uznanym przez Kongres za jego „gospodarza”. „Gorącym” problemem na tym Kongresie miała być radykalna próba rozliczenia przez chłopów tych członków z władz centralnych SL, którzy strajku nie poparli bądź go sabotowali. Chodziło głównie o wiceprezesa SL, adwokata Zygmunta Gralińskiego, wywodzącego się z dawnego PSL „Wyzwolenie”, który na czas strajku wyjechał do Francji. A także o członka NKW Tadeusza Reka, który – jak określił to J. Borkowski – „sabotował” strajki i rzeczywiście na Kongresie tym nie wszedł nawet do 97-osobowej Rady Naczelnej[241]. Trudniej było wyrugować z władz wiceprezesa SL Gralińskiego, gdyż Rataj obawiał się, że wraz z Gralińskim odejdą ci ludowcy z „Wyzwolenia”, którzy jeszcze, po dwukrotnych ich secesjach zostali w SL. Tak Rataj przedstawił tę kwestię Mierzwie i Mierzwa uznał ten argument za słuszny. W tym też kierunku nastrajał do głosowania zebranych i Graliński wszedł wówczas do NKW. Mierzwa z tego względu był zadowolony, czemu dał wyraz w swoich „Zapiskach”. Czytamy w nich: „Kongres wypadł wspaniale. Delegatów moc z całej Polski, nastrój gorący, jedność ugruntowana. Marszałek Rataj jest tym, który skupia dziś wszystkich do gromady”[242]. I rzeczywiście tak było. Na Kongresie tym i „młodzi”, i „starzy” wręcz nie pozwolili Ratajowi podać się do dymisji, którą on zapowiedział[243].

Jednakże prócz kwestii personalnych istotniejszą dla Mierzwy – z jego osobistego punktu widzenia – była uchwała Kongresu zapowiadająca nowy strajk, który w Małopolsce Mierzwa miałby znów organizować. Nie mógłby się od tego uchylać, gdyż taka była wola trzech emigrantów ludowych, z Witosem na czele, którzy w liście do Kongresu pisali m.in., że istniejące stosunki w Polsce mogą zmienić tylko chłopi i „tylko przez walkę. Ona tylko – kontynuowali – może przynieść uzdrowienie i poprawę, ona uczyni chłopa gospodarzem w państwie”[244]. Uchwała Kongresu w sprawie strajku brzmiała, jak następuje: „Kongres oświadcza, że ignorowanie życiowych postulatów chłopskich i poczucie krzywdy zmusza chłopów do dalszej nieustępliwej walki, przede wszystkim w formie nowego strajku, jeśli postulaty jego nie zostaną uwzględnione”[245].

Nastroje chłopów na Kongresie były tak prostrajkowe, że Mierzwa mógł uznać, iż strajk ów jest już nieunikniony, a mając do odbycia aplikację adwokacką, próbował przynajmniej nie dać się wybrać do NKW. Uczestnictwo w nim bowiem oznaczało nie tylko czasochłonne wyjazdy do Warszawy, ale też forsowanie tam wbrew Ratajowi strajku, podczas gdy (szczególnie od Kongresu krakowskiego) Mierzwa zbliżył się w swoich poglądach do Rataja, uznając, iż jest to obok Witosa druga niezmiernie ważna postać ruchu ludowego godna posłuchu i atencji. Takim właśnie odczuciom da on wyraz na odbywającym się 9 października w tymże 1938 r. w Warszawie Nadzwyczajnym Kongresie SL. O owej próbie niekandydowania do NKW w lutym 1938 r. Mierzwa napisał w swoich „Zapiskach”: „Nie chciałem iść do NKW – prosiłem różnych, by mnie nie brano: p[ana] Mikołajczyka, prof. S. Kota, nic nie pomogło. Trzeba jeszcze ciągnąć, ale co będzie z moją praktyką adwokacką. Politykuję, ale się nie uczę. Muszę się jednak usunąć i zabrać do pracy dla siebie i swej rodziny. Mam przecież syna”[246].

Jest rzeczą oczywistą, że Mikołajczyk i Kot nie pozwolili Mierzwie odejść z NKW, gdyż jego tam brak osłabiłby znacząco zwolenników linii politycznej Witosa.

Mierzwa wszedł więc wówczas do NKW. Weszło też kilku innych ludowców przyjaznych Witosowi, jak: B. Gruszka, ks. J. Panaś, W. Witek, S. Mikołajczyk, prof. S. Kot, co łącznie z Witosem – jako dalej prezesem SL, Kiernikiem – wiceprezesem i Bagińskim – jako sekretarzem znacząco przechyliło układ sił w NKW na stronę Witosa i krakowskiego Okręgu SL. Tym bardziej że i w wybranej wówczas Radzie Naczelnej SL zajęli oni wówczas prawie połowę miejsc (47 na ogółem 96). Witos, korzystając z tak korzystnej dla siebie sytuacji (ku jego taktyce zaczął przechylać się też wiceprezes NKW Andrzej Czapski)[247], zaczął znów nalegać na przygotowania do strajku. Mierzwa więc powtórnie znalazł się w trudnej sytuacji, gdyż zwolniony po ośmiu miesiącach więzienia prezes Okręgu i jednocześnie wybrany na Kongresie prezes Rady Naczelnej Gruszka nie był już przekonany, co do zasadności owego strajku. Mierzwa znów zaczął użalać się Witosowi na niego. Na przykład w dniu 18 lipca 1938 r. Witos zanotował w Tułaczce, że „Mierzwa narzeka na postępowanie Gruszki”[248]. Z kolei pod datą 1, 2 września Witos zapisał:

„Rano dano znać, że Bielenin i Mierzwa będą we Frydku. Mierzwa ogarnięty pesymizmem. Twierdzi, że Rataj o strajku nie myśli, a to, co robi, jest wybiegiem mającym na celu odłożenie decyzji [...] Z sekretarki [Zarządu Okręgu] ustępuje, musi o sobie pomyśleć. Bielenin widzi, że obecnie strajk się nie powiedzie, bo nie ma przygotowań, na to trzeba kilka miesięcy. W końcu się zgodzili na rychlejszą robotę”[249].

To powściągliwe w jesieni 1938 r. zachowanie się w sprawie strajku Rataja i Gruszki, a jak z powyższego widać także już i samego Mierzwy, prócz odmienności w spojrzeniu we władzach centralnych SL na zasadność strajku, jako formy walki chłopów o należne im prawa obywatelskie i zniesienie autokratycznego systemu sprawowania władzy, wynikało głównie z pogarszającej się sytuacji międzynarodowej Polski. Na naszych bowiem granicach: wschodniej i zachodniej rosły dwie potęgi militarne, tj. ZSRR i Niemcy, z którymi rząd polski prowadził politykę równorzędnych stosunków, potocznie zwaną „równiej odległości”, a z której to polityki i zagrożenia Polski – paradoksalnie – w centralnych władzach SL wyciągano odmienne wnioski, co do taktyki politycznej Stronnictwa. Otóż Witos, który będąc w Czechosłowacji miał dość dobry ogląd sytuacji międzynarodowej Polski, już od włączenia w dnu 12 marca 1938 r. przez Hitlera Austrii do III Rzeszy „bił na alarm”. W swoich rozmowach z odwiedzającymi go ludźmi i w swoich artykułach argumentował, że Hitler nie zadowoli się tylko Austrią, że niedługo może zagrozić Polsce i w sytuacji, kiedy umowy międzynarodowe przestały mieć już znaczenie (nikt bowiem za neutralną Austrią się nie ujął), Polska powinna „liczyć tylko na siebie”, a „jedynie pewną ostoją każdego państwa – pisał – jest cieszenie się pełnią praw i świadomy swoich celów naród”[250]. Dlatego też – jego zdaniem – w Polsce trzeba co rychlej zmienić proniemiecką politykę zagraniczną ministra Józefa Becka i politykę wewnętrzną dla uzyskania spójności narodu – co osiągnąć będzie można tylko drogą obalenia rządu przez ogólnopolski strajk chłopów wsparty przez PPS i Stronnictwo Pracy.

Przez całe więc lato 1938 r. Witos rozwijał tajną siatkę ludzi mu oddanych, którzy mieli ten strajk organizować w kraju. A poza tym w dniu 14 września tego roku wystosował list do mającego odbyć się w Rzeszowie za 4 dni Zjazdu Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk, który zawierał niemal dramatyczne jego wołanie o natychmiastowy strajk w celu obalenia sanacyjnego rządu i zmiany polskiej polityki, która – według niego – „musi doprowadzić do nieobliczalnych następstw”. Pisał m.in. „Walczyć a nie kombinować [...] Kto się boi, niech odejdzie!”. Listu tego na owym Zjeździe (z powodu zakazu ówczesnej władzy) nie odczytano; ukazał się on dopiero po wojnie[251]. Zapewne też i prowadzący ów Zjazd prezes Okręgu i jednocześnie prezes Rady Naczelnej B. Gruszka wolał sprawę tę odłożyć do decyzji, mającego się odbyć w Warszawie, Kongresu Nadzwyczajnego SL. Gruszka bowiem najwyraźniej bał się nowego strajku, o czym donoszono Witosowi już w połowie sierpnia tego roku. Rychło zresztą, bo już 9 października, na Kongresie SL oficjalnie już poparł Rataja w jego sprzeciwie wobec strajku[252]. Będący na rzeszowskim Zjeździe Okręgu Mierzwa znów usiłował podać się do dymisji. Krytykowała go bowiem już część krakowskich „starych” ludowców za to, że nie dość się w robotę (czytaj w organizację strajku) angażuje. Witos w Tułaczce pod datą 11 sierpnia 1938 r. w kwestii tej zanotował: „Przed południem przybyli [Jan] Tepper, [Adam] Kloc, b[yły] starosta [Tadeusz] Spiss. Wygadują na Rataja, Mierzwę i Gruszkę”[253]. Rataj tymczasem w przeciwieństwie do Witosa i wielu jego zwolenników, właśnie z uwagi na zagrożenie Polski w 1938 r. był jeszcze bardziej przeciwny strajkowi. Podjął też, razem z Gralińskim, rozmowy z przedstawicielami rządu, tj. Eugeniuszem Kwiatkowskim i gen. Stanisławem Skwarczyńskim[254], które oczywiście niczego nie dały.

Do rozgrywki pomiędzy tymi dwiema opcjami w polityce SL doszło na Nadzwyczajnym Kongresie SL, odbywającym się w Warszawie 9 października 1938 r. Obecny na nim Mierzwa już najwyraźniej przechylił się na stronę przeciwników strajku. Oto, co zanotował w swoich „Zapiskach” z owego Kongresu:

„Kongres Nadzwyczajny w Warszawie – w sprawie bojkotu wyborów – przy ul. Siennej 16. Nastrój zdecydowany – nikt nie myśli o wyborach tylko o strajku i w tym kierunku idzie dyskusja. Maciej [Rataj] bronił się przed naporem, boi się wojny – reszta atakowała. Maciej wobec tego złożył prezesurę – dla demonstracji, położył tym opozycję, bo Kongres oddał mu ją z entuzjazmem. A więc przegrana aktywistów [czytaj zwolenników strajku], wyszedł mocniejszy z Kongresu. Straciło tylko na tym Stronnictwo, bo ujawniło się to, co było tajone... [czytaj: spory wewnętrzne w SL]. Przez głupią taktykę frakcji [czytaj: Witosowej]. Przegrał głównie prof.... [czytaj: Kot] i satelity przez głupią grę”[255].

Po Kongresie tym Mierzwa znów podejmował – bezskutecznie – próbę rozmowy z Gruszką, aby pozwolił mu zrzec się funkcji sekretarza Okręgu; oziębły też nieco jego relacje z prof. Kotem. Od tego też Kongresu SL nikt już z poważnych ludowców do sprawy strajku nie wracał. Zagrożenie Polski, okrążonej już wówczas z trzech stron przez Niemcy, było nazbyt realne, aby można było posuwać się do wywoływania jakiejś formy wojny domowej. SL zdecydowało się tylko na bojkot wyborów do sejmu i senatu, mających się odbyć 6 i 11 listopada 1938 r., co Mierzwa w swoich „Zapiskach” nazwał „wojną pokojową z rządem”. I „wojny” tej na wyraźne polecenie Rataja Mierzwa w Małopolsce pilnował, tj. jeździł do niektórych znanych ludowców w pow. bocheńskim, wadowickim i jasielskim (w tym pow. np. do Jana Madejczyka), aby odwieść ich od chęci kandydowania w owych wyborach[256]. Nie była to wcale bezpieczna akcja, gdyż władze za nawoływanie do bojkotu wyborów aresztowały. Według Borkowskiego w skali kraju aresztowanych zostało za to około 200 działaczy[257]. Mierzwa na przełomie 1938 i 1939 r. zaangażował się też w nakłanianie ludowców do udziału w wyborach samorządowych, tj. do rad gromadzkich, gminnych i powiatowych, które popierał Rataj i NKW, a których nie popierał ani Witos, ani krakowski „Piast”[258].

* * *

Po 2 października 1938 r. sprawą priorytetową dla Witosa i krajowego SL stało się uzyskanie od Prezydenta RP dla Witosa amnestii i jego powrót do kraju. Dla niego bowiem pobyt w Czechosłowacji po zajęciu przez Polskę Zaolzia stał się nie do zniesienia. Czesi bowiem dość powszechnie wyrażali opinię, że Polska wspiera hitlerowskie Niemcy. Mierzwa włączył się wówczas w ową akcję – był np. w dniu 30 marca 1939 r. w Warszawie w gmachu Zamku, gdy krakowska delegacja w osobach Wacława Krzeptowskiego i Władysława Witka składała prezydentowi Ignacemu Mościckiemu 531 tysięcy (2 walizy) podpisów ludowców na petycji w sprawie amnestii dla Witosa i umożliwienia mu w ten sposób powrotu do kraju[259]. Oczywiście ani ta delegacja chłopska, ani też odbyta w tym samym dniu a już druga z kolei delegacja profesorska (pierwsza była 22 lutego 1936 r. u premiera Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego) złożona z wybitnych profesorów UJ i Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie nie była w stanie wyjednać u władz amnestii dla Witosa. Nie pomogły nawet tak oczywiste argumenty, że czarne chmury zbierają się nad Polską i tylko Witos, który urósł do rangi symbolu dla chłopów, może ich poprowadzić za sobą do obrony ojczyzny[260]. Władze godziły się – owszem – na powrót Witosa, ale do więzienia, czego znów ludowcy chcieli za wszelką ceną oszczędzić schorowanemu już Witosowi. Sam Witos pod koniec pierwszej dekady grudnia 1938 r. zaproponował takie rozwiązanie tej kwestii, aby Rada Naczelna SL podjęła uchwałę, iż uważa powrót emigrantów ludowych „za potrzebny” i poleciła NKW SL, aby się z nimi „w sprawie powrotu porozumiał”[261]. Innymi słowy, miał to być argument za jego oraz Kiernika i Bagińskiego powrotem, że SL ich do tego powrotu wzywa.

Właśnie w sprawie sposobu zorganizowania powrotu Witosa miało się też odbyć w Krakowie w dniu 18 grudnia 1938 r. posiedzenie Zarządu Okręgu z udziałem Rataja. Tymczasem Witos z gazet dowiedział się, że zostało ono „odroczone z powodu choroby Gruszki i trudności przyjazdu Rataja”. Witos, który na wielu czeskich domach był zmuszony oglądać antypolskie napisy, odebrał tę wiadomość z nieukrywanym żalem. Pod datą 22–23 grudnia zanotował:

„Im się z moim [powrotem] nie spieszy. Napisałem do sekretarza p[ana] Mierzwy te słowa: »W[ielce] Sz[anowny] Panie! Coraz bardziej Was nie rozumiem. Wszyscy i wszystko staje Wam na przeszkodzie. Wasze postępowanie i metody pracy, i taktyka co najmniej o 20 lat spóźnione. Tylko tak dalej«. Nie poufne, nie osobiste”[262].

Mierzwa otrzymał ten list 28 grudnia i też się poczuł nim bardzo dotknięty, zwłaszcza że wtedy – jak napisał – „przeżywaliśmy gorący i kłótliwy okres w Stronnictwie”. A poszło o to, że w Krakowie część „starych” ludowców (w tym Ida Kotowa) zgłosiła swoje kandydatury do Rady Miejskiej z listy katolickiego bloku, który połączył się z Chrześcijańskim Frontem związanym z sanacyjnym Ozonem, chociaż wcześniej uzgodnione w Zarządzie Okręgu SL stanowisko w tej sprawie było takie, że można iść do tych wyborów, ale wyłącznie w sojuszu z socjalistami i Stronnictwem Pracy. Ludowcy ci w wyborach tych nie przeszli, ale Mierzwa zaatakowany przez krakowskie „Wici” za to, że jest w Zarządzie SL i takie sprawy toleruje, skłócił się z owymi kandydatami, w tym z Lasockim (organizatorem tej akcji) i małżeństwem Kotów. „To nas poróżniło na terenie Krakowa – pisze Mierzwa – ochłodły stosunki i współpraca. Łagodzili mnie starzy, buntowali się i odgrażali młodzi”[263].

Godzić skłócony Zarząd w Krakowie przyjechał Rataj i w dniu 4 stycznia 1939 r. odbyło się specjalne w tej sprawie posiedzenie Zarządu Okręgu. Rataj wówczas – jak zanotował to Mierzwa – „apelował o zgodną pracę – potępił intrygi choćby takie, że jedni chcą powrotu Prezesa W[itosa], inni nie i trzeba z nimi zrobić porządek”. Mierzwa zaś odczytał ów list Witosa z grudnia i powiedział, że nic się nie robi w Zarządzie, tylko „prowadzi się gry”, a przeciwko niemu wysuwa się „zarzuty”, że „strajku nie było w jesieni... Kto go miał zrobić w takim czasie – miał mówić – gdy wojsko stało na granicy i zabierało Zaolzie?”, po czym złożył rezygnację z funkcji sekretarza Zarządu Okręgu, a także z członkowstwa w NKW. Przy czym z NKW złożył rezygnację także w formie pisemnej w dniu 9 stycznia. Ale również i teraz obydwie owe rezygnacje Mierzwy nie zostały przyjęte. Mierzwa dalej był sekretarzem Zarządu Okręgu i Rataj dalej słał Mierzwie pisemne zaproszenia na posiedzenia NKW, chociaż on po 15 stycznia 1939 r. przestał już na nie jeździć[264]. Uwidoczniają to listy obecności na owych posiedzeniach.

Mierzwa – jak pisze – podrażniony tym listem Witosa, że nic nie można zrobić, bo „Gruszka siedzi w domu lub jeździ po świecie, a tu znowu biją z drugiej strony i to publicznie”, złożył też listownie rezygnację na ręce Witosa. Pisał w niej: że „od roboty nie odchodzę, ale tytuły składam”. Witos już w styczniu napisał do Mierzwy list, który był – jak on to zanotował – długą poważną rozprawą Witosa na temat sytuacji w krakowskiej organizacji i całym SL, wyrażającym przy tym jego „przekonanie, że nie odejdę od pracy, z placówki. I co w tych warunkach robić?” – kontynuuje w „Zapiskach” Mierzwa – „taka wiara we mnie wiąże mnie”[265]. I rzeczywiście, Mierzwa po tym liście Witosa jeszcze bardziej się do niego zbliżył, co nie zmieniło jego dobrych relacji z Ratajem. Gdy Witosa zaczęli w Czechosłowacji poszukiwać Niemcy, aby stworzył kolaborujący z nimi polski rząd, Witos zdecydował się na natychmiastowy powrót do Polski. W dniu 31 marca 1939 r. z pomocą Edwarda Kalety przekroczył nielegalnie granicę na rzece Luczina koło Żermanic, skąd zaś udał się do domu Pawła Niemca w Goleszowie, po czym 3 kwietnia przywieziony został przez rodzinę do Krakowa, do mieszkania prof. Kota przy ul. Straszewskiego 7[266]. Mierzwa natychmiast się tam pojawił i odtąd – do ostatniego tygodnia sierpnia 1939 r. nieustannie towarzyszył Witosowi w jego podróżach i działalności organizacyjnej w SL. Najpierw jednak, tj. 3 kwietnia poszedł z nim, z jego córką Julią Masiową i jej mężem oraz z Władysławem Witkiem do Prokuratury przy ul. Kanoniczej, gdzie osobiście zgłosił prokuratorowi Feliksowi Lewickiemu powrót Witosa. Uczynił to po to, aby uchronić go przed aresztowaniem przez policję jako zbiega. Tu spotkał ich – jak pisze Mierzwa – „cios”. Wbrew bowiem nadziejom, że władza obejdzie się z Witosem już łaskawiej – jak po wojnie relacjonował – za wiedzą premiera Felicjana Sławoja-Składkowskiego[267] Witosa podstępnie wywieziono z Krakowa do więzienia w Siedlcach i przetrzymano go tam przez 5 dni, aż ktoś „rozsądniejszy” w ówczesnej władzy przerwał ten 6-letni emigracyjny dramat starego i chorego człowieka; człowieka którego najważniejszym celem w życiu była niepodległa i praworządna Polska[268]. Przy czym nie była to ani amnestia, ani umorzenie kary, lecz półroczny urlop zdrowotny.

Gdy Witos wyszedł z więzienia i w kwietniu wyjechał na kurację do Rabki, Mierzwa dwukrotnie go tam odwiedził i na prośbę Witosa – pisze Mierzwa – „czytali zdanie po zdaniu i uzgodnili” tekst odezwy, którą Witos przygotował na objęcie prezesury SL, a którą jeszcze raz mieli przejrzeć z prof. Kotem. Odezwę tę, zatytułowaną „Do wszystkich Ludowców. Starzy i Młodzi Przyjaciele, Kobiety i Mężczyźni!” Witos upublicznił w postaci plakatu w dniu 17 maja 1939 r. Mierzwa – już na etapie pisania jej przez Witosa – ocenił ją jako „świetną rzecz; taką odezwę – jak on to ujął – może tylko taki Witos wydać”[269]. Odezwa ta, w największym skrócie rzecz ujmując, wzywała ludowców do ofiarnej walki z każdym najeźdźcą w obronie niepodległości Polski; w obronie „każdej grudki ziemi”. Zawierała ona też znamienne polityczne stwierdzenia, a mianowicie, że nie ludowcy „zawinili stanowi”, w jakim się Polska znalazła; że za obronę Ojczyzny nie będą żądać (czytaj – jak to robili inni) „ani uznania, ani przywilejów, ani zapłaty”, a jedynie „tych praw, które nam się jako obywatelom – pisał Witos – należą bezwzględnie”[270].

17 maja 1939 r. Witos pojechał do Warszawy, aby w dniu tym na posiedzeniu NKW przejąć prezesurę SL z rąk Rataja. Mierzwa był wówczas na tym posiedzeniu. Był też w Warszawie przy Witosie na drugi dzień, tj. 18 maja. Witos przemawiał wtedy do licznie zebranych chłopów na Zjeździe SL z woj. warszawskiego, którzy zgotowali mu wielką owację, Witos zaś, wg Mierzwy „świetnie gadał”, chociaż wcześniej, czując się zmęczony, nie był pewien jak temu podoła[271]. 28 maja Mierzwa był razem z Witosem na Święcie Ludowym w Tarnowie i z polecenia Witosa przemawiał do zebranych w Sali Sokoła, gdyż władze zakazały zgromadzeń pod gołym niebem. Już w tym samym dniu udali się obaj do Przeworska, gdzie wieczorem, z na Rynku około 10–12 tysięczne zgromadzenie chłopów witało Witosa ze sztandarami, orkiestrą, kwiatami i śpiewem chóru dziewcząt pod kierunkiem Zofii Solarzowej. W imieniu wiciarzy witał ciepło Witosa Władysław Kojder, który używał w stosunku do Witosa określenia „nasz wódz”. Z Przeworska przez Jarosław Witos i Mierzwa udali się do Mościsk, gdzie 29 maja na placu zebrało się na powitanie Witosa także około 10–12 tysięcy ludzi. Były delegacje ludowców z całej Małopolski Wschodniej. Owacje dla Witosa były wielkie i on też wypowiedział do zebranych chłopów słowa o wielkim znaczeniu dla zagrożonej wojną Polski: „Macie służyć Państwu, bez względu na to, jaki jest rząd”. Mierzwa zanotował w swoich „Zapiskach”, że on wtedy także „krótko” przemówił.

– 7 czerwca Mierzwa pojechał z Witosem na konferencję działaczy ludowych we Lwowie. Odbyła się ona dla prezesów, wiceprezesów lub sekretarzy zarządów powiatowych SL.

– 8 czerwca odbyli taką samą konferencję w Rzeszowie, zaś 9 czerwca w Krakowie.

– 19 czerwca Witos złożył wizytę metropolicie krakowskiemu kardynałowi Stefanowi Sapiesze, do której zachęcał Witosa Kot. Była to wizyta kurtuazyjna, gdyż Sapieha zawsze życzliwie odnosił się do amnestii dla Witosa. Mierzwa był wówczas z Witosem – jak napisał – „czekając w przedpokojach” w pałacu biskupim przy ul. Franciszkańskiej.

– 21 czerwca Mierzwa był także w towarzystwie Witosa na Zjeździe SL w Tarnowie, na którym Witosa ponownie wybrano na prezesa powiatowego. Po przemówieniu Witosa Mierzwa wygłosił wówczas referat[272].

Po tych wizytach Mierzwa odnotował w swoich „Zapiskach” co następuje: „Prezes pojechał do Kielc i dalej, po całej Polsce badać stan organizacji. Przygotowania do...”. Te trzy kropki Mierzwy otwierają pole do różnych domysłów – np. jakie plany polityczne mógł wówczas snuć Witos, dokonując tak gruntownej lustracji SL w całym kraju i mobilizując go jednocześnie do uaktywniania i powiększania swoich szeregów. O strajku w lecie 1939 r. nie mogło być już mowy. Alternatywnie mógł się przygotowywać: do objęcia funkcji premiera na wypadek podania się do dymisji sanacyjnego rządu w związku z wybuchem wojny bądź utworzenia, tak jak w roku 1920, międzypartyjnego Rządu Ocalenia Narodowego, na którego czele znów mobilizowałby naród (w większości przecież chłopski) do obrony niepodległości Polski. Po to zapewne udawał się w dniu 3 września 1939 r. do Lwowa, dokąd – zraniony w pociągu – już nie dojechał.

Mierzwa ostatni raz przed wojną spotkał się z Witosem 25 sierpnia w Tarnowie w domu córki Witosa. Wówczas to otrzymał od Witosa drugi egzemplarz jego pamiętników z prośbą, aby dostarczył je prof. Kotowi, zaś ten zechciał wywieźć je do Lwowa, dokąd – jak mówił Witosowi – uda się na wypadek wojny. I Mierzwa tę prośbę Witosa spełnił. Kot jednak, pakując się już do ucieczki z Krakowa poradził Mierzwie, aby przekazać je pod opiekę gen. Kukiela w Muzeum XX Czartoryskich, co też Mierzwa uczynił[273].

* * *

Podjęta wyżej próba oceny Mierzwy jako polityka SL w okresie II Rzeczypospolitej unaocznia, iż – stosując tu oczywiste uproszczenia – można by go nazwać politykiem „środka”. Nie był lewicowym radykałem, ale nie był też politykiem „prawicowym”, jak próbowano go, zwłaszcza po II wojnie, kłamliwie etykietować. Kwestią zasadniczą, która determinowała jego postawę ideową i polityczną były ówczesne realia, w jakich żyli chłopi, w jakich znalazło się Stronnictwo Ludowe i – co miało nie mniejsze znaczenie – personalne przywództwo w tymże Stronnictwie. Gdy idzie o SL jako partię polityczną, to od zamachu majowego Piłsudskiego z 1926 r. było ono w opozycji wobec rządu, którego polityka wobec tegoż Stronnictwa zmierzała do jego maksymalnego osłabienia i zmarginalizowania. Służyły temu aresztowania jego przywódców (tzw. sprawa brzeska), a także inspirowanie rozłamów wewnętrznych w 1934 i 1935 roku, które miały doprowadzić do rozbicia Stronnictwa. Natomiast ten czynnik, który dałby się w skrócie określić jako determinację personalną, to przede wszystkim zdualizowane przywództwo w SL, tj. Witosa i Rataja, których obydwu – chociaż z powodu innych ich przymiotów – Mierzwa podziwiał i cenił. Rataja, jako prawnik, szczególnie cenił za jego kulturę bycia i słowa, za przywiązanie do takich imponderabiliów, jak demokracja i parlamentaryzm, praworządność i legalizm, koncyliacyjność w rozwiązywaniu sporów wewnętrznych w parlamencie i w Stronnictwie. A także za uratowanie jedności Stronnictwa w 1935 r. Witosa zaś, który hołdował przecież tym samym co Rataj zasadom ustrojowym, tj. republice demokratycznej i rządom opartym na większości parlamentarnej, cenił przede wszystkim za tak wysoko podniesiony sztandar „chłopskości” i wiązania chłopów z państwem polskim, wbrew dosięgającym go za to rozlicznym szykanom. Problemem dla Mierzwy było jednak to, iż ci dwaj wielcy przywódcy ludowi, dążąc do tego samego celu, tj. zdemokratyzowania ustroju Polski oraz podniesienia położenia materialnego i obywatelskiego chłopów, obrali inną taktykę, która w ich szlachetnym przeświadczeniu miałaby doprowadzić do osiągnięcia tychże celów. Taktyka Rataja – to negocjacje i mieszczące się w ramach prawa naciski na rząd sanacyjny, w postaci głównie antyrządowych manifestacji, a także bojkotu wyborów do sejmu i senatu. Taktyka zaś Witosa, to ogólnopolski strajk chłopów z docelowym założeniem – obalenia rządu i antydemokratycznej Konstytucji z 1935 roku. I oczywiście w ślad za tymi różnymi taktykami Witosa i Rataja szły do Zarządów SL inne dyspozycje z Warszawy, gdzie urzędującym prezesem SL był Rataj, a inne z Czechosłowacji, gdzie przebywał Witos pełnomocny prezes całego Stronnictwa, a także prezes Zarządu Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk. Te różne taktyki, np. czy wywołać strajk, czy też ograniczyć się do innych form walki z autokratyczną władzą, implikowały różne postawy wśród członków NKW, a także w Zarządzie Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk, w którym Mierzwa był sekretarzem. Niektórzy z tych gremiów kierowniczych Stronnictwa przyjmowali postawy oportunistyczne, tj. oficjalne za Witosem, a nieoficjalne za Ratajem, co Mierzwę, jako człowieka niezwykle prawego, bardzo bulwersowało. Wśród tzw. witosowców mógł on na pewno liczyć tylko na Kota, Bielenina, Witka i Niemca. Stąd też te jego czterokrotne próby podawania się do dymisji, których jednak nikt z władz Stronnictwa nie chciał przyjąć. W Krakowie nie chciano przyjąć, gdyż w składzie ostatniego Zarządu Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk był on najmłodszy i do tego miał przygotowanie prawnicze[274]. Na niego więc zrzucano gros bieżącej pracy organizacyjnej i on ją sumiennie i ofiarnie wykonywał – jak często mawiał – „dla Sprawy”. Z kolei Rataj z Mierzwą, jako byłym wiciarzem wprowadzonym przez niego w 1935 r. do NKW, znajdował szybciej porozumienie niż z innymi członkami krakowskiego Zarządu, wyjąwszy może B. Gruszkę.

Wróćmy do kwestii Mierzwa a Witos. Za co Mierzwa Witosa podziwiał i co przede wszystkim „wziął” i kontynuował z jego poglądów? Otóż dość wyraziście Mierzwa przedstawił swój pogląd w tej kwestii w rozmowie z Marią Hernandez-Paluch w 1983 r., którą to rozmowę ona opublikowała w 1985 r., już po śmierci Mierzwy, w „Tygodniku Powszechnym”. Otóż dziennikarka ta zadała Mierzwie bardzo trafne pytanie, a mianowicie:

Dlaczego Pan zawsze ustawia siebie jako człowieka, którego jedynym celem jest oddawanie czci pamięci Wincentego Witosa? Był Pan przecież nie tylko jego najbliższym przyjacielem, jego kontynuatorem, ale także Stanisławem Mierzwą – niezależnym politykiem?

Oto odpowiedź Mierzwy:

„Wszystkim tłumaczę, że Witos był wyjątkiem. Był geniuszem w rozumieniu, iż samouk stał się wielkością [...] Witos [...] nauczył się historii Polski, jej tragedii, wielkości i małości. I dlatego tak się włączył w odzyskanie niepodległości Polski, a potem jej lepszej przyszłości. Ja po prostu wszedłem na drogę, po której Witos prowadził chłopów, włączyłem się już do wielkiego pochodu, który zaczął się w 1895 roku od Rzeszowa [...] Podziwiałem Witosa – kontynuował Mierzwa – zamykali go, tępili, błotem obrzucali, a on wciąż do końca walczył o tę godność człowieka [...] walczył o sprawiedliwość. Podziwiałem, że polski chłop Witos na drodze do demokratycznej Polski wytrzymał i szedłem za nim, potem obok niego”.

Tę „chłopskość” podniesioną do rangi godności i honorności, a także poczucia obywatelskości w państwie polskim, którą obok Witosa tak mocno eksponował w swojej pedagogice wychowawczej Ignacy Solarz (a przed nim i Jakub Bojko), przejął też od nich Mierzwa. Oto jak on tę postawę rozumiał, a właściwiej byłoby powiedzieć: odczuwał.

„Dla mnie los Polski – powiedział w tej rozmowie – to troska chłopska, bo chłop najbardziej do ziemi przywiązany. Nie ma innego wyjścia, bo polską ziemię uprawia. Inteligenci biorą auto, jadą za granicę i mogą tam świetnie żyć. [...] chłopi potrzebują szacunku dla pracy. Jeżeli się szewca szanuje, bo buty robi, to chłopa powinno się szanować, bo chleb daje. O to się upominam – kontynuował – i stąd mój upór, żeby było jak Witos napisał, żeby było jak głosił: iż chłop jest równy innym. O tę jego godność uparłem się walczyć i chciałbym, żeby chłopa szanowano za pracę tak szlachetną, jak tworzenie chleba naszego powszedniego”.

W tych dążeniach Mierzwy do zachowania „chłopskości” nie chodziło z całą pewnością o to – jak określił to znany krytyk literacki Karol Ludwik Koniński, omawiając Wskazania Orkana – by „schłopić Polskę”, lecz o to, by ją „uczłowieczyć”[275].

Podsumowując swoją postawę życiową w tym wywiadzie, Mierzwa pozwolił sobie zamieścić jeszcze taką uwagę: „Może moje życie, to takie piękne romantyczne życie człowieka, który uparł się po chłopsku myśleć, po polsku żyć i dla dobra Polski coś zrobić”. Taka była przecież droga życiowa Witosa. Mierzwa chciał ją jakby powtórzyć. Zadał też sobie retoryczne pytanie: czy mu się to „uda w podsumowaniu”[276]? Otóż z całą pewnością jedno mu się udało. Mianowicie Mierzwa swoją wielką determinacją przywrócił w świadomości społecznej, a nade wszystko chłopskiej, pamięć o Witosie, o jego pracy dla wsi i Polski i wokół jego osoby ożywił to, co pozostało po dawnym wielkim i niezależnym Stronnictwie Ludowym.

Janusz Gmitruk

Działalność podczas II wojny światowej

W chwili wybuchu wojny Stanisław Mierzwa, urodzony w roku 1905, miał niespełna 35 lat (34 lata; 7 miesięcy), za sobą zaś 5-letnią aplikację adwokacką oraz 15-letnią, bardzo bogatą w doświadczenia, aktywną działalność społeczną i polityczną (najpierw w ruchu młodochłopskim, akademików-ludowców, a od roku 1932 w Stronnictwie Ludowym). Przed wojną piastował wysokie funkcje w politycznym ruchu ludowym – sekretarza Zarządu Okręgowego SL na Małopolskę i Śląsk (1935–1939); członka Rady Naczelnej (1933–1939) i Naczelnego Komitetu Wykonawczego SL (1935–1939), był też współpracownikiem redakcji „Piasta” (1935–1939).

Był osobą o ukształtowanym charakterze i poglądach społeczno-politycznych. Należał do czołówki krakowskich działaczy politycznych ruchu ludowego i reprezentował małopolską organizację we władzach naczelnych Stronnictwa. Dla jego pozycji nie bez znaczenia był też fakt bliskich kontaktów, jakie łączyły go z Wincentym Witosem.

Stanisław Mierzwa był też mężem i ojcem. Jego żoną od 1936 r. była Helena Ściborowska-Mierzwina – także działaczka ludowa – z którą miał czworo dzieci. Wychowywała je matka, gdyż ojcu – jak wspominali synowie – „polityka zabrała większość życia”[1]. Słowa te odnoszą się także do lat wojny i okupacji, kiedy to Mierzwa był szczególnie aktywny na wielu szczeblach i w różnych obszarach życia państwowego i społecznego, co potwierdzają ważne funkcje pełnione przez niego w interesującym nas okresie: był członkiem Politycznego Komitetu Porozumiewawczego (utworzonego w 1939 r. w Krakowie), w latach 1940–1945 członkiem okręgowego kierownictwa SL „Roch” na Małopolskę i Śląsk, w latach 1942–1945 równocześnie członkiem Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego, współredaktorem konspiracyjnych pism Okręgu VI SL „Roch” i BCh (m.in. „Myśli i Czynu”), w latach 1943–1945 członkiem Rady Jedności Narodowej. Od 1943 r. pracował jako aplikant u adwokata Stanisława Grodziskiego[2].

Stanisław Mierzwa nie spisał wspomnień przywołujących szczegóły okupacyjnej działalności, nie dysponujemy też mówiącymi bezpośrednio na jej temat materiałami źródłowymi. Dla ich opisania pozostaje więc konieczność rekonstrukcji wydarzeń, opierając się na innych, fragmentarycznych materiałach.

* * *

Po wybuchu wojny Stanisław Mierzwa wraz z falą uchodźców 3 września 1939 r. wyruszył w kierunku Lublina. Nie dotarł tam jednak, gdyż został aresztowany przez Niemców. Zwolniono go jednak na drugi dzień po zatrzymaniu. Powrócił do Krakowa 24 września i próbował nawiązać kontakty z małopolskimi ludowcami z zamiarem prowadzenia dalszej podziemnej pracy. Jak się jednak okazało, w wyniku wojennej zawieruchy zostali oni rozproszeni. Spośród członków przedwojennego Zarządu Okręgu Stronnictwa Ludowego na Małopolskę i Śląsk odcięci zostali od Krakowa czterej jego najwybitniejsi działacze: adwokat Bruno Gruszka, prof. Stanisław Kot, ks. płk Józef Panaś i dr Stanisław Tabisz. Pozostali: Wiktor Jedliński – przebywający w Jarosławiu, Paweł Niemiec – na Śląsku Cieszyńskim i Władysław Witek – w Tarnowskiem. W samym Krakowie oprócz Stanisława Mierzwy znajdował się jedynie Eugeniusz Bielenin. Mierzwa, Witek oraz mieszkający w Bochni b. minister Władysław Kiernik – byli członkami Naczelnego Komitetu Wykonawczego SL. Początkowo działacze ci – choć kontaktowali się na Małym Rynku w lokalu „Piasta” – nie podejmowali żadnych działań, byli zdezorientowani, oczekiwali na wyjaśnienie ogólnej sytuacji i na ewentualny powrót ich przywódcy – Wincentego Witosa.

Zmierzający prawdopodobnie do Lwowa Wincenty Witos – został ranny 6 września w ostrzelanym przez Niemców pociągu we wsi Rudna Wielka w okolicach Rzeszowa. Po krótkim pobycie w szpitalu w Jarosławiu schronił się w Cieszacinie Wielkim, w majątku hr. Jana Drohojowskiego – gdzie 16 września 1939 r. w wyniku donosu został aresztowany przez funkcjonariuszy gestapo i od tego czasu wyeliminowany z polityki[3]. Po powrocie do Krakowa z wędrówki na wschód Stanisław Mierzwa próbował dotrzeć do Wincentego Witosa więzionego przez Niemców w Rzeszowie. Udał się tam w końcu października, ale – jak sam twierdził – zrezygnował z odwiedzenia Prezesa, nie chcąc go narażać na niebezpieczeństwo. Z tego też powodu Mierzwa nie wyraził zgody na proponowaną mu kilkakrotnie przez Ryszarda Świętochowskiego (za pośrednictwem ludowca Władysława Kocana) koncepcję odbicia Witosa. Obok ryzyka ważny zapewne był także aspekt polityczny – Mierzwa i małopolscy ludowcy nie mogli podejmować współpracy z Świętochowskim organizującym ośrodek konspiracji (Centralny Komitet Organizacji Niepodległościowych – CKON) konkurencyjny dla Rady Głównej Politycznej istniejącej przy Komendzie Głównej Służby Zwycięstwu Polski, po stronie której opowiedział się Maciej Rataj[4], po aresztowanym Witosa druga osoba w Stronnictwie Ludowym.

Decyzje Rataja – nie oparte na żadnych formalnych upoważnieniach, lecz na ogromnym autorytecie, jaki posiadał – zapoczątkowały tworzenie ludowej konspiracji. Był już wówczas przekonany, że okupacja potrwa kilka lat i naród powinien mieć konspiracyjne kierownictwo polityczne i państwowe. Angażując się w budowę ponadpartyjnych, ogólnopolskich struktur politycznych, był Rataj także współtwórcą zrębów Podziemnego Państwa Polskiego, w którym ważna rola przypadła ludowcom.

Rozmowy na temat organizacji ludowej konspiracji oraz ponadpartyjnych struktur politycznych trwały równocześnie na różnych szczeblach. Próby takie podejmowali także działacze krakowscy. Stanisław Mierzwa podczas przesłuchań w procesie krakowskim zeznawał na ten temat: „W gronie kolegów rozpoczęliśmy prace konspiracyjne. Po paru miesiącach jednak zrozumieliśmy, że nie wystarczy troszczyć się o wieś i o naszych działaczy, ale trzeba skupić wszystkie elementy w Polsce. Wtedy to z końcem 1939 roku zrobiliśmy próbę nawiązania współpracy z wszystkimi ugrupowaniami politycznymi w Polsce i w tym celu zawiązaliśmy Narodowy Komitet Porozumienia[5]. Ogarnęliśmy nim wszystkie partie i stronnictwa na terenie Krakowa. Cel – walka z Niemcami, zaprzestanie sporów ideowych i ścisła współpraca”[6].

Jesienią 1939 r. Zygmunt Lasocki z SL, Stanisław Rymar z SN i Zygmunt Żuławski z PPS przystąpili do tworzenia w Małopolsce namiastki władzy państwowej skupiającej partie przedwojennej opozycji. Od końca października w zebraniach tych Stronnictwo Ludowe obok Zygmunta Lasockiego reprezentował Stanisław Mierzwa, włączając się aktywnie w podejmowane wspólne inicjatywy w tworzeniu struktur Polskiego Państwa Podziemnego. Przebywający w Krakowie 16–19 października 1939 r. Michał KaraszewiczTokarzewski, dowódca Służby Zwycięstwu Polski powołał w skład Krakowskiej Okręgowej Rady Politycznej kilku lokalnych członków komitetów porozumiewawczych. Do Rady weszli: Tadeusz Orzelski „Tadeusz” (okręgowy komisarz cywilny w Krakowie, Józef Cyrankiewicz „Adam” – z PPS, Kazimierz Kierzkowski „Prezes” i Ludwik Muzyczka „Ludwik” – z Organizacji Orła Białego (OOB) oraz Stanisław Mierzwa – z SL, Tadeusz Surzycki z SN, Mikołaj Kwaśniewski z SD i Władysław Tempka z SP[7]. W listopadzie S. Mierzwa spotkał się z emisariuszem z Francji rtm. Jerzym Feliksem Szymańskim, który prowadził rozmowy z przedstawicielami różnych partii politycznych w Krakowie i w Warszawie[8].

W początkach 1940 r. z inicjatywy polityków utworzony został Krakowski Komitet Międzypartyjny. Tworzyli go: Zygmunt Lasocki „Dziadek” i Stanisław Mierzwa z SL, Zygmunt Żuławski i Cyrankiewicz – z PPS, Stanisław Rymar „Tomasz Gierłat” i Tadeusz Surzycki – SN, Władysław Tempka, Stanisław Stopicki „Karol Leskowiec” i Karol Holeksa – z SP.

W wyniku rozmów powstał później w Krakowie Polityczny Komitet Porozumiewawczy, w odróżnieniu od warszawskiego nazywany tzw. małą czwórką (SN, SP, PPS-WRN, SL). Jego skład ulegał zmianom. SL reprezentowali w nim – Mierzwa, Józef Marcinkowski i Jan Witaszek[9].

Według zeznań Stanisława Mierzwy z roku 1947 komitet ten: „Przez cały czas okupacji pilnował, o ile był w stanie, aby żaden z ludzi skompromitowanych popieraniem polityki SZOK-owej[10] przedwojennej, zwolennik Rydza, zwolennik Składkowskiego i jego metod, nie dostał się na stanowiska hierarchii wojskowej. To samo zastrzegliśmy sobie, że politykę w okresie okupacji będą prowadzić czynniki tylko polityczne jak Komitet Partii Porozumiewawczej [sic! Polityczny Komitet Porozumiewawczy], a nigdy wojsko. Przekonaliśmy się, do jakiej katastrofy doprowadziła polityka wojskowa. Dlatego też w pierwszej umowie z komendantem obszaru załączyliby nie na piśmie, bo wtedy nie wolno było, uznania tego naszego poglądu, od którego uzależnilibyśmy uznanie jego funkcji jako komendanta obszaru, że wojsko nie będzie się zajmować polityką przez czas okupacji, że będzie prowadzić tylko działalność wojskową, że odda się wszystkie aktywne siły do jednej jedynej organizacji ZWZ, a jeśli stwierdzimy, że wojsko prowadzi politykę i to politykę w kierunku podeszłego reżimu, zerwiemy pakt, zerwiemy umowę. Ostatecznie chyba jasno zdawaliśmy sobie sprawę z kierunku politycznego i ze skutków fatalnych, jakie ich obóz sprowadził na Polskę”[11].

Mierzwa od początku opowiedział się za rządem Władysława Sikorskiego i wspólnie z innymi politykami krakowskimi skupionymi w KKM, w ścisłym współdziałaniu z Mikołajczykiem i Kotem, budował dla niego zaplecze polityczne. Utrzymywał stałą łączność z Londynem poprzez kurierów rządowych lub śląc własnych w porozumieniu ze Stanisławem Kotem.

W 1940 r. kandydatura Stanisława Mierzwy (obok Osieckiego i Korbońskiego) brana była pod uwagę przy rozmowach na temat obsady funkcji Delegata Rządu RP na Kraj. Ten jednak odmówił, tłumacząc się „brakiem odpowiednich kwalifikacji”[12].

W organizowaniu ludowej konspiracji w Krakowskiem inicjatywę początkowo przejęli wiciarze i dawni działacze PAML: Józef Marcinkowski, Jan Witaszek, Mieczysław Kabat i Jan Migała. 5 grudnia 1939 r. ukonstytuowali się jako kierownictwo organizacyjne – uznając się za władzę zwierzchnią zarówno wiciarzy, jak i ludowców. Stanisław Mierzwa, był w tym zespole jedynym przedstawicielem przedwojennego SL. Uważał on, że do kierownictwa należy dokooptować także starszych ludowców, byłych członków PSL „Piast” i odegrał, nie tylko w tym momencie, ważną rolę w budowaniu jedności wewnętrznej ruchu ludowego, będąc łącznikiem pomiędzy młodym i starszym pokoleniem ludowców.

W marcu 1940 r. dzięki staraniom Mierzwy nastąpiła reorganizacja krakowskiego kierownictwa, do którego włączono starszych działaczy ludowych. Okręgowe Kierownictwo Ruchu Ludowego na Małopolskę i Śląsk ukonstytuowało się w składzie: (60-letni) Władysław Kiernik (przewodniczący), (72letni) Zygmunt Lasocki, (35-letni) Stanisław Mierzwa „Słomka”, (35-letni) Józef Marcinkowski „Tracz” i (35-letni) Jan Witaszek „Drąg”.

W styczniu 1940 r. przystąpiono do powoływania zespołów powiatowych według opracowanych uprzednio wytycznych. Dokonano też podziału pracy kierownictwa okręgowego – przewodnictwo, reprezentację w Warszawie i kontakty zewnętrzne powierzając Mierzwie. Mierzwa kierował też Okręgową Komisją Administracyjno-Samorządową SL „Roch”, przygotowującą założenia ustrojowe powojennej Polski w zakresie administracji państwowej oraz samorządu gospodarczego i terytorialnego[13].

Reorganizacja ta zbiegła się w czasie z powołaniem (27 lutego 1940 r.) w Warszawie przez Macieja Rataja Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego. W krakowskim kierownictwie Mierzwie podlegały głównie sprawy polityczne, tj. rozmowy i kontakty międzypartyjne na forum Krakowskiego Komitetu Międzypartyjnego i poza nim, uzgadnianie stanowiska KKM wobec wojska (ZWZ-AK), kontakty i współpraca z okręgowym delegatem rządu, z organizacjami charytatywnymi, w tym z Radą Główną Opiekuńczą, a także sprawy administracyjno-samorządowe.

Połączenie „Wici” z SL miało być w Małopolsce całkowite i nie obwarowane żadnymi warunkami. Na konferencji, która odbyła się w kwietniu 1940 r. w Warszawie, wiciarze i siewiarze wyraźnie zastrzegli, że organizacje ich zawieszają odrębną działalność tylko na czas wojny. Zamierzeniem małopolskich ludowców było pełne połączenie „Wici” i SL oraz zbudowanie z nich spoistej pod względem organizacyjnym i ideowym chłopskiej partii. Ich działania przyniosły nadspodziewany efekt organizacyjny. W 1941 r. SL „Roch” w całym okupowanym kraju, także w Małopolsce, był najliczniejszą konspiracyjną partią polityczną[14].

Początkowo z racji swego wieku i zasług przewodnictwo Okręgowego Kierownictwa Ruchu Ludowego w Krakowie pełnił Władysław Kiernik – czołowy działacz przedwojennego SL, wiceprezes SL i wiceprezes ZO SL na Małopolskę i Śląsk. On też reprezentował Małopolskę w Centralnym Kierownictwie Ruchu Ludowego. Po aresztowaniu Kiernika przez Niemców w lipcu 1940 r., a następnie, gdy po zwolnieniu faktycznie wycofał się on z działalności politycznej, przewodnictwo OKRL przejął Stanisław Mierzwa. On też miał znaczący wpływ na skład osobowy, kształt i rozwój organizacyjny krakowskich struktur ludowej konspiracji.

Józef Marcinkowski i Alina Fitowa, opisując powstawanie i działalność konspiracyjnych struktur ruchu ludowego, zwracali uwagę na fakt, że pierwszym krokiem przy zakładaniu podziemnego ruchu ludowego było powoływanie kierownictw powiatowych SL „Roch”. Przyjęto zasadę jednomyślności OKRL w ustalaniu kandydata na jej kierownika, czyli „Nadleśniczego”. Wybrany na tę funkcję wzywany był do Krakowa i składał przysięgę na ręce jednego z członków trójki okręgowej. Z nim uzgadniano kandydatów pozostałych członków kierownictwa powiatowego kierownictwa. Kierownictwa powiatowe SL „Roch” miały kryptonim „Nadleśnictwo”, a cała konspiracja ludowa w Małopolsce kryptonim „Las”. Niższymi ogniwami były „Leśniczówki” (trójki gminne SL „Roch”) i „Gajówki” (gromadzkie). Utrzymano w mocy przedwojenny podział administracyjny Małopolski i Śląska oraz przedwojenny okręg Stronnictwa Ludowego. Zgodnie z tym podziałem, OKRL objęło swą działalnością 29 powiatów, 261 gmin (na 350 ogółem), 1615 gromad (na 3072 ogółem).

W kierownictwach gminnych zaprzysiężonych było łącznie z trójkami zastępczymi 1566 działaczy, w gromadach 7578. Łącznie w 29 powiatach w październiku 1943 r. zaprzysiężonych było 9144 działaczy SL „Roch”. W kierownictwach powiatowych SL „Roch w Małopolsce zaprzysiężonych było łącznie 168 osób. Pod koniec wojny w trójkach było 91 członków „Wici”, 66 członków SL, 9 członków PAML i 2 bezpartyjnych.

W kierownictwach tych w odróżnieniu do innych regionów kraju nie było siewiarzy. W Małopolsce próbę scalenia „Racławic” podjął jeden z głównych inicjatorów i kierowników tej organizacji – Romuald Tyczyński. Z zadaniem tym przyjechał do Krakowa w czerwcu 1940 r. Nie wykonał jednakże swojej misji. Po aresztowaniu 5 czerwca 1940 r., wraz z Władysławem Szczerbą, R. Tyczyński został uwięziony na Montelupich. Wywieziony do obozu koncentracyjnego zginął w 1945 r. podczas bombardowania statku „Cap Arkana” załadowanego ewakuowanymi więźniami z Neuengamme[15].

Ważną rolę w kontaktach OKRL z obwodami odgrywały odprawy organizacyjne. Przedstawiciel każdego powiatu zobowiązany był osobiście omówić z kierownictwem organizacyjnym OKRL sytuację na swoim terenie: stan organizacji, trudności, a także sukcesy. Po szczegółowym sprawozdaniu i dyskusji przedstawiciel kierownictwa powiatowego SL „Roch” otrzymywał wytyczne do dalszego działania, a także doraźną pomoc finansową na najpilniejsze wydatki. Zebrania do 1942 r. odbywały się przy placu Matejki 10 – w mieszkaniu Zygmunta Zaremby, w latach następnych przy ulicy Brzozowej 11 – w mieszkaniu dr. Karola Buczka. W lokalach dyżurowali najczęściej Józef Marcinkowski „Tracz”, a później Jan Witaszek „Drąg”. Oni też na zmianę wyjeżdżali co kwartał do powiatów.

Dla utrzymania stałej i sprawnej łączności powołani zostali instruktorzy okręgowi i powiatowi oraz łącznicy. Zadaniem ich było przekazywanie pilnych rozkazów oraz dostarczanie prasy. Pierwszym instruktorem i szefem łączności OKRL był mgr Jan Mazurek „Jaś”, który zajmował się organizowaniem w Krakowie rozdzielaniem i przekazywaniem prasy, przekazywaniem haseł i funduszy. Funkcję tę pełnił zarówno w SL „Roch”, jak i w strukturach komendy okręgowej Straży Chłopskiej. Jego zastępcą był Wojciech Jekiełek „Wojtek”. Ponadto instruktorami terenowymi i łącznikami byli: prof. Jan Rassak „Nawrot”, Roman Złotek „Wyrwa”, Emil Kozioł „Jałowiec”. Fundusze na pracę organizacyjną i wojskowo-niepodległościową oraz na pomoc dla inteligencji pochodziły z zagranicy – od prof. Stanisława Kota, Centralnego Komitetu Organizacji Niepodległościowych, od krakowskiej Komendy Obszaru ZWZ.

W późniejszych latach utworzony został fundusz organizacyjno-społeczny, w skład którego wchodziły składki działaczy SL „Roch” (5 zł miesięcznie) i żołnierzy Batalionów Chłopskich (20 zł rocznie), fundusz prasowy oraz środki żywności, pochodzące ze zbiórek i rekwizycji z placówek gospodarczych okupanta. Część tych pieniędzy pozostawała na miejscu w gminie lub powiecie, część zaś przekazywana była dla OKRL. Zebrane środki miały służyć nie tylko sprawom organizacyjnym, ale i na pomoc dla ofiar terroru okupanta. Miało też zapewnić samowystarczalność i niezależność ruchu ludowego[16].

Tworzenie „ludowych rezerw” przy Związku Walki Zbrojnej nie odpowiadało aspiracjom Stanisława Mierzwy, tym bardziej że organizacja ta zaczęła zajmować się polityką. Swoje poglądy na ten temat przedstawił w czasie przesłuchania w procesie krakowskim:

„W roku 45 [błąd w tekście, powinno być 1941] stwierdziwszy te zakusy zaczęliśmy tworzyć Bataliony Chłopskie[17]. Twórcy pomysłu, tak przynajmniej mnie się odtwarza, to pierwsza rozmowa o zarysach celów programu Batalionów Chłopskich prowadziłem na ten temat z kolegą Niećką, który chociaż nie wojskowy, ale zdawał sobie sprawę z tego, do czego zmierzają te zakusy. Już wtedy w roku 41 szukaliśmy remedium na to niebezpieczeństwo, jakie może w Polsce wolnej zaistnieć w sile tworzonej przez ruch chłopski w BCh. Cel, raczej trzy cele BCh były: 1) walka z Niemcami wraz z Narodem, 2) zabezpieczenie ustroju demokratycznego przed zarzutem jaki nam wtedy już zdawał się pewny ze strony kół wojskowych kierowanych przez Sosnkowskiego i 3) dopiero na końcu ochrona ruchu ludowego w czasie wojny i w okresie przejściowym, kiedy spodziewaliśmy się i pod naszym adresem niepotrzebnych czy niewłaściwych wystąpień, jakie miały miejsce już w czasie okupacji, gdy nasi działacze ginęli nie tylko od Niemców, ale i niestety od Polaków. To dostateczny dowód, że kierownictwo ruchu ludowego zdawało sobie sprawę dokładnie już wtedy z tego niebezpieczeństwa, jakie groziło Polsce niepodległej i wolnej, w którą wierzyliśmy bez jednego dnia załamania. To wypływało z przeszłości, przeszłości łatwo się nie zapomina. Dopóki ludzie tego reżimu będą żyli, będą starali się przypomnieć przeszłość. Chcieliśmy zrobić wszystko, by zażegnać to niebezpieczeństwo tak na terenie ruchu ludowego, jak i na terenie porozumienia stronnictw tak w Krakowie, jak i w Warszawie”[18].

Decyzja o utworzeniu Straży Chłopskiej zapadła w Małopolsce dopiero pod koniec lata 1941 r., bowiem początkowo OKRL było dość wstrzemięźliwe, jeśli chodzi o potrzebę tworzenia własnej organizacji zbrojnej.

W lipcu 1941 r. komendantem okręgowym na czas próbny mianowano Narcyza Wiatra „Zawojnę”, który pełnił tę funkcję po zatwierdzeniu 25 września 1941 r. do końca okupacji. Rozbudowę komendy okręgowej rozpoczęto dopiero w pierwszej połowie 1943 r. Kwatermistrzem i zastępcą komendanta został Jan Szczepański „Jaś”, szefem sztabu – Mieczysław Kabat „Śliwa”, Jan Mazurek „Wojna” – szef łączności, Barbara Matus „Kwiatkowska” – komendantka Zielonego Krzyża, Jerzy Matus „Bocheński” – szef wyszkolenia ideowego, Wojciech Jekiełek „Żmija” – oficer ds. specjalnych poruczeń, Jan Rumas „Wichura” ds. dywersji. W odróżnieniu od innych komend okręgowych BCh podobnie jak i w strukturach „Rocha”, w kierownictwie organizacji małopolskiej nie znaleźli się przedstawiciele małopolskiego „Siewu.

Okręg VI dzieli się na trzy podokręgi: rzeszowski, kierowany przez Władysława Jagusztyna „Oracza”, nowosądecki, którym dowodził brat Narcyza Wiatra – Alojzy oraz utworzony dopiero w 1944 r. podokręg miechowski, na którego czele stał Walenty Adamczyk „Granit”. Okręg krakowski był pod względem obszaru największy, obejmował bowiem nie tylko tereny przedwojennego województwa krakowskiego, ale także śląskiego oraz zachodnie powiaty województwa lwowskiego (Rzeszowskie). W sumie składał się z 29 obwodów, zaś w 1944 r. – po dołączeniu w jego skład Olkusza i Pińczowa – liczba obwodów wynosiła 31.

Mimo znacznego opóźnienia w podjęciu decyzji o tworzeniu BCh rozwój struktur organizacji zbrojnej w terenie odbywał się sprawnie i szybko. Pod koniec 1943 r. w okręgu VI działało już 209 gminnych i 1343 gromadzkie komendy BCh. Poza zasięgiem ich wpływów pozostawało wprawdzie 941 wsi, ale w następnych miesiącach w części gromad zorganizowano komendy BCh. Ich funkcjonowanie opierało się głównie na przedwojennym aktywie ZMW RP[19].

Pod koniec grudnia 1942 r. stan liczbowy BCh wynosił: komend powiatowych 25, gminnych 163, gromadzkich 799, żołnierzy 5926. Natomiast na 31 grudnia 1943 r. stan żołnierzy i oficerów BCh wynosił 14 929, a LSB – 7936 osób.

Pod koniec okupacji stan liczbowy okręgu VI BCh wynosił 23 542 żołnierzy i oficerów, stan LSB – 21 428 osób zgrupowanych w komendach: powiatowych, gminnych, gromadzkich, w załogach i oddziałach specjalnych. Łączne siły małopolskiego SL „Roch” wynosiły 44 970 zaprzysiężonych żołnierzy i oficerów[20].

Z wyliczeń A. Fitowej wynika, iż organizacje zbrojne ruchu ludowego w Małopolsce, BCh i LSB wykonały 666 akcji sabotażowo-dywersyjnych i 382 walki zbrojne z okupantem. Wykaz ten nie ujmuje całego wachlarza najrozmaitszych przedsięwzięć mających na celu niedopuszczenie do ściągania przez okupanta kontyngentów, akcji wychowawczych, samoobrony przed ukraińskimi nacjonalistami. Łączna liczba tych akcji mogła osiągnąć około 1700. Największą liczbę akcji wykonały w Małopolsce oddziały LSB. W ich dyspozycji znajdowały się Oddziały Specjalne i większość uzbrojenia[21].

Egzekutywą organizacji zbrojnej ruchu ludowego były Oddziały Specjalne i partyzanckie. W okręgu VI krakowskim działały 94 Oddziały Specjalne. W latach 1942–1945 powstało w Małopolsce 26 oddziałów partyzanckich. Najwięcej ich utworzono w 1943 r. Z bronią w ręku w momencie demobilizacji walczyło ponad 1400 żołnierzy[22]. Niemcy przeprowadzili 182 pacyfikacje, w których zabito 3000 osób i 450 aresztowano.

Na terenie Małopolski scalenie Batalionów Chłopskich z Armią Krajową nie miało tak dramatycznych konfliktów, jak w innych okręgach. Pierwszy obwód, który został scalony we wrześniu 1943 r. to Miechów, ostatni – obwód myślenicki we wrześniu 1944 r. W zawieranych w 29 obwodach umowach AK gwarantowała ludowcom nienaruszalność oddziałów BCh z pozostawieniem dotychczasowych dowódców, prawo do noszenia opasek wyróżniających ich spośród żołnierzy AK oraz prawo do ideologicznego oddziaływania przez ruch ludowy na oddziały scalone. W praktyce umowy scaleniowe były często naruszane przez komendy dowodzenia AK. Ogółem w okręgu VI scalono z AK 23 542 żołnierzy BCh[23].

Obok prowadzenia prac organizacyjnych i bieżącej działalności w strukturach OKRL oraz podgalającym mu okręgu BCh, Stanisław Mierzwa współpracował i uczestniczył w redagowaniu konspiracyjnych pism okręgu VI SL „Roch” i BCh (m.in. „Myśli i Czynu”). Miał także swój wkład w działalność współpracującej z „Rochem” Ludowego Związku Kobiet. Inicjatorką powstania struktur LZK w Krakowskiem była żona Stanisława Mierzwy – Helena Ściborowska-Mierzwina, przed wojną członkini władz Krakowskiego Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici” i działaczka sekcji kobiet przy Stronnictwie Ludowym. W latach 1940 i 1941 H. Mierzwina samorzutnie zorganizowała na terenie Krakowa grupę kobiet, związanych ruchem ludowym. Zespół ten początkowo obok pogadanek i odczytów na tematy ruchu ludowego prowadził samokształcenie w różnych dziedzinach wiedzy, a w szczególności – w medycynie, wychowaniu dzieci, prowadzeniu gospodarstwa domowego itp. Zespół ten stał się później zalążkiem wojewódzkich struktur LZK.

Ta niepodległościowa autonomiczna organizacja kobiet wiejskich została powołana w połowie 1942 r. Była nieodłączną częścią konspiracyjnego ruchu ludowego. Jej członkinie aktywnie pracowały w strukturach politycznych SL „Roch” i zbrojnych Batalionów Chłopskich. Naczelnym zadaniem LZK, zgodnie z jego deklaracją i tekstem przysięgi, była szeroko pojęta, a dostępna kobietom wiejskim, walka z wrogiem oraz opieka sanitarna – na wszystkich szczeblach ich działania.

Okręgowe Kierownictwo LZK powołano na przełomie lat 1942 i 1943. W jego skład weszły: Katarzyna Balalowa „Rzepicha” – jako przewodnicząca, Katarzyna Gajochówna „Kamińska” oraz Barbara Matusowa „Kwiatkowska” – członkinie. Podzieliły się one pracą w ten sposób, że Balalowa przejęła reprezentację i koordynację, a ponadto opiekę nad Śląskiem, Gajochówna objęła dział kulturalno-oświatowy i opiekę nad powiatem krakowskim, Matusowa zaś sprawy organizacyjne i sanitarne (jako szef Zielonego Krzyża w Komendzie Okręgowej BCh) oraz łączność. W każdym powiecie organizowano kilkudniowe kursy i konferencje.

Zielony Krzyż zorganizował ponadto centralny kurs sanitarny, a jego absolwentki przy współpracy „Społem” obsługiwały poszczególne powiaty. Wydano również 5 skryptów szkoleniowych. Wszystkie te prace, jak również zakupywanie apteczek z kompletami lekarstw finansowało OKRL. Członkinie LZK szyły również opaski dla BCh i opiekowały się rannymi żołnierzami BCh.

Z uwagi na rozległy teren działania – Małopolska wraz ze Śląskiem – Okręg LZK podzielony został na 3 podokręgi: krakowski, śląski i rzeszowski. Podokręgiem krakowskim kierował bezpośrednio Zarząd Okręgowy. Kierownictwo Podokręgu śląskiego spoczywało w rękach Marii Zając, Heleny Niemcówny, a ponadto łączniczek: Anny Bockowej, Amelii Smelik, Heleny Urbańskiej, Stefanii Hubko-Kaletowej i Anieli Tomoszkowej. Podokręg śląski wydawał własne pisemko noszące tytuł „Jutrzenka”. Podokręg rzeszowski obejmował 9 powiatów, a w skład jego kierownictwa wchodziły: Aurelia Kojdrowa „Relka” – jako przewodnicząca, Zofia Solarzowa, Weronika Wilbik-Jagusztynowa, Maria Sidówna, Stefania Cyranówna – jako łącznik i Maria Jędrzejec „Rysia” – jako inspektorka terenowa. Podobnie jak w innych podokręgach wydawano pod koniec okupacji pisemko – pt. „Chłopka” pod redakcją Weroniki Wilbik-Jagusztynowej, które ukazywało się w Markowej. Urządzano także liczne kursy i konferencje pod firmą „Społem”. Stanisław Mierzwa wysoko cenił działalność LZK i starał się organizacji tej nieść wszechstronną pomoc. Stan liczbowy LZK i ZK w całym okręgu wynosił pod koniec wojny około 3000 członkiń[24].

Według relacji Barbary Matusowej „Kwiatkowskiej” – członkini wojewódzkiego kierownictwa LZL w Krakowie i szefa sanitarnego ZK w Komendzie Okręgu BCh – w posiedzeniach kierownictwa wojewódzkiego LZK „z reguły” brał udział Stanisław Mierzwa „Słomka”, „służył nam pomocą i radą, zwłaszcza w sprawach politycznych i organizacyjnych. Interesowało go bardzo zagadnienie upolitycznienia kobiet wiejskich”. Służył tez pomocą w ustalaniu programu i w samej pracy w terenie przez swoje kontakty z członkami kierownictw „Rocha” i komend „BCh”[25]. Mieszkanie Heleny i Stanisława Mierzwów niejednokrotnie służyło na miejsce narad i konferencji władz wojewódzkich LZK[26].

Równolegle z pracą w „Roch”, BCh i LZK w okręgu krakowskiego, coraz więcej zaangażowania i czasu Stanisław Mierzwa poświęcał działalności w strukturach centralnych konspiracyjnego ruchu ludowego. Już od jesieni 1940 r., początkowo w zastępstwie Kiernika, a od 1942 r. już w imieniu własnym, reprezentował krakowski okręg SL „Roch” w Centralnym Kierownictwie Ruchu Ludowego, do którego formalnie został dokooptowany w początku października 1943 r.[27] W CKRL razem ze Stanisławem Osieckim i Józefem Grudzińskim zajmował się sprawami politycznymi. W związku z pełnieniem tej funkcji został zobowiązany do przebywania w Warszawie przez dwa tygodnie w miesiącu. W 1942 r. ukrywał się przed Niemcami. Na stałe przeniósł się do Warszawy w marcu 1944 r. zagrożony dekonspiracją po aresztowaniu w Krakowie komendanta Okręgu AK Józefa Spychalskiego „Lutego”. W CKRL podlegały mu: Wydział Prawny i Wydział Młodzieżowy, Spółdzielczość, Ludowy Związek Kobiet i Związek Pracy Ludowej „Orka”.

Wybuch Powstania Warszawskiego zaskoczył kierownictwo ruchu ludowego. Spowodował odcięcie znajdujących się w Warszawie członków władz centralnych od pozostałej części kraju. Spośród członków CKRL przebywali w tym czasie w Warszawie Józef Grudziński, Stanisław Mierzwa i Józef Niećko. Informację o terminie wybuchu powstania otrzymali oni od Kazimierza Bagińskiego bezpośrednio przed rozpoczęciem działań militarnych. Już po wybuchu powstania CKRL wydelegowało do delegata rządu Jana Stanisława Jankowskiego „Sobola” Stanisława Mierzwę i Adama Bienia w celu uzyskania wyjaśnienia, dlaczego decyzję o wybuchu powstania podjęto bez zgody stronnictw, a nawet przewodniczącego Rady Jedności Narodowej. Delegat tłumaczył się nagłością wydarzeń, wziął też odpowiedzialność za podjętą decyzję[28]. Podczas śledztwa w procesie krakowskim Stanisław Mierzwa tak relacjonował rozmowę na ten temat z Janem Stanisławem Jankowskim i Kazimierzem Pużakiem w Zalesiu w październiku 1944 r.: „Powstanie było tragedią, na równi z innymi potępialiśmy sprawców powstania. Na zwołanym posiedzeniu w tej sprawie oraz po burzliwej dyskusji zajęliśmy stanowisko, że sprawcy powstania będą ponosić karę. Po powstaniu poszedłem jako delegat ruchu z żądaniem wyjaśnienia, kto spowodował powstanie i kto będzie odpowiadał formalnie, bo my chociaż należeliśmy do porozumienia politycznego i związani byliśmy bardzo blisko z tym porozumieniem, nie byliśmy świadomi kto właściwie powstanie wywołał. Szliśmy z zamiarem bardzo ostrego przeprowadzenia rozmowy z delegatem i wyciągnięcia konsekwencji. Jak się okazało, w takiej samej sytuacji jak my był i delegat. Nie wiedzieliśmy w poniedziałek, że powstanie wybuchnie i że nie było przygotowania. Zapytaliśmy naszego delegata, czy powstanie wybuchnie w tej chwili czy nie i tylko przypadkowo dowiedzieliśmy się, że powstanie ma wybuchnąć o godz. 5-tej. Powstanie zastało mnie [J.S. Jankowskiego – J.G.] na niedzielę i gdy miałem obowiązek powiadomienia o wybuchu powstania, nie było na tyle czasu. Przeżywaliśmy wówczas tragedię. Delegat oświadczył, że to wojsko zrobiło wówczas, które na parę godzin przed powstaniem zażądało od niego decyzji i z tego powodu nie było czasu na zwołanie stronnictw, a innego wyjścia nie było”[29].

Rozpoczęte 1 sierpnia walki powstańcze uniemożliwiły pracę CKRL i RJN. Delegat rządu Jan Stanisław Jankowski wraz z przewodniczącym RJN, Kazimierzem Pużakiem „Bazylim” udali się do kwatery komendanta głównego AK, aby tam na bieżąco koordynować działania. Aparat centralny delegatury uległ rozproszeniu. Delegat całą władzę cywilną w Warszawie przekazał Adamowi Bieniowi.

9 września na Mokotowie zginął Józef Grudziński. Stanisław Osiecki przebywał poza Warszawą. CKRL nie posiadało kontaktu z Józefem Niećką. Stanisław Mierzwa, który mieszkał wówczas przy Alei Niepodległości, pozostał na Mokotowie odcięty od innych ludowców. Ponieważ w wyniku rozwoju wydarzeń niezbędne było wznowienie działalności CKRL, wobec nieobecności części jego członków działacze ludowi skupieni w Śródmieściu postanowili wybrać nowe kierownictwo. W jego skład weszli: Kazimierz Bagiński, przewodniczący, Jan Dusza – sekretarz, Adam Bień, Franciszek Kamiński, Mieczysław Zadrożny, Wincenty Bryja i Anna Chorążyna. Po nawiązaniu kontaktu z Józefem Niećką zaaprobował on skład nowego kierownictwa[30].

Dalsze zmiany w kierownictwie „Rocha” związane były z inicjatywą podjętą przez Kazimierza Banacha, który przedstawił Delegatowi i komendantowi głównemu AK projekt zorganizowania pomocy dla ludności opuszczającej Warszawę. W skład grupy oprócz Banacha wchodziło 15 osób, w tym Stanisław Koter i Tadeusz Ilczuk. Pozostali to łącznicy i drukarze Komendy Głównej BCh. Pierwsza grupa działaczy SL „Roch” opuściła Warszawę 25 sierpnia, udając się na teren Kampinosu. Docelowym miejscem spotkania miało być Zalesie, do którego dotarli 2 września. Wokół grupy Banacha skoncentrowali się ludowcy z terenu województwa warszawskiego i powołali Tymczasowe Naczelne Kierownictwo Ruchu Ludowego, w skład którego weszli: Kazimierz Banach jako przewodniczący, Stanisław Koter i Stanisław Kasperlik jako członkowie[31].

Kierowanemu przez Banacha TNK nie udało się zrealizować akcji pomocy żywnościowej dla Warszawy z powodu upadku powstania, a zebraną żywność skierowano do Rady Głównej Opiekuńczej i szpitali. Większe znaczenie miała natomiast jego działalność polityczna. W piśmie okólnym z 10 października 1944 r. TNK określiło się jako Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego, nie zdołało jednak nawiązać łączności ani z pozostałą częścią kraju, ani z Londynem. Odcięcie organów władzy od pozostałych części kraju, przeświadczenie o zniszczeniu aparatu Delegatury, RJN i władz stronnictw skłoniło TNK do podjęcia prób tworzenia nowego ośrodka dyspozycji ogólnokrajowej. Kazimierz Banach stanął na czele zastępczej Rady Jedności Narodowej. Podstawą działalności nowych organów naczelnych Delegatury i RJN były pieniądze przekazane Kazimierzowi Banachowi przez Jana Mazurkiewicza (100 tys. zł), byłego szefa Kedywu KG i dowódcy Zgrupowania Radosław w Powstaniu Warszawskim. Pieniądze pochodziły z funduszy dyspozycyjnych KG AK głównie na odprawy dla żołnierzy i potrzeby bieżące.

Po upadku powstania, około 6 października Stanisław Mierzwa podczas próby wydostania się z Warszawy został zatrzymany przez Niemców razem z ludowcem Piotrem Typiakiem na Mokotowie, na ul. Łowickiej i osadzony w Pruszkowie. Po sześciu dniach, z pomocą ludowca Stanisława Kasperlika wydostał się z obozu i udał do Zalesia. W Zalesiu oraz pobliskim Milanówku i Podkowie Leśnej lokum i opiekę znalazło wielu wypędzonych mieszkańców Warszawy, w tym grono ludowców. Miejscowości te wskazywano wcześniej jako punkty kontaktowe dla przedstawicieli partii politycznych oraz władz cywilnych i wojskowych Polskiego Państwa Podziemnego.

Przybycie Stanisława Mierzwy całkowicie zmieniło sytuację. K. Banach oświadczył, że składa na jego ręce stanowisko przewodniczącego TNK i poinformował go o działalności mającej na celu odbudowę władz Podziemia. Stanisław Mierzwa stanowiska tego nie przyjął, nie uznał też nowo powołanego organu za kierownictwo oraz nie zaangażował się w pracy zastępczej Delegatury i RJN.

Zatrzymanie działań wojennych na linii Wisły w 1944 r. a następnie wybuch Powstania Warszawskiego spowodowały zerwanie kontaktów z terenami wschodnimi. 11 października 1944 r. w Krakowie w celu omówienia bieżącej sytuacji politycznej i podjęcia decyzji organizacyjnych spotkali się przedstawiciele województw: krakowskiego, śląskiego, kieleckiego, łódzkiego i lubelskiego. Konferencja zalecała położenie nacisku na pracę ideowo-programową, rozwój propagandy i prasy. Istotne decyzje podjęto w sprawie kierownictwa „Rocha”. Uczestnicy konferencji przyjęli uchwałę, że do czasu „uaktywnienia się centrali i nawiązaniu z nią stałej łączności tymczasowe funkcje kierownicze Ruchu obejmuje konferencja przedstawicieli wojewódzkich zarządów. Prowadzeniem biura wykonawczego zajmuje się Okręgowego Kierownictwa Ruchu w Krakowie”[32].

W celu uregulowania sytuacji wewnętrznej zwołana została narada czołowego aktywu w Podkowie Leśnej, w mieszkaniu Stanisława Osieckiego. Zgromadzeni tam powołali nowe piętnastoosobowe Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego. W skład jego Prezydium weszli: Kazimierz Bagiński, Adam Bień, Stanisław Mierzwa, Franciszek Kamiński, Józef Niećko i z prawami stałego brania udziału w jego pracach Stefana Korbońskiego oraz Wincentego Bryi. Obowiązki przewodniczącego powierzono Kazimierzowi Bagińskiemu, ponieważ wybrany zaocznie na to stanowisko Józef Niećko przebywał w okolicy Skierniewic. Stanisław Osiecki wycofał się z aktywnej działalności politycznej. W skład kierownictwa weszli ponadto: Kazimierz Banach, Stanisław Wójcik i Jan Dusza. Utworzono Wydział Polityczny w składzie: Kazimierz Bagiński, Stanisław Mierzwa i Adam Bień – do którego należały kontakty z Delegaturą, stronnictwami, AK i Londynem. Głównym celem kierownictwa powołanego w Podkowie Leśnej było wznowienie działalności organizacyjnej i uzyskanie poparcia terenu dla nowej linii politycznej. Członkowie CKRL wzięli udział w ogólnokrajowej konferencji z Radą Opiniodawczą, czyli kierownikami wydziałów i przedstawicielami województw, która odbyła się 4 listopada 1944 r. w Krakowie. Konferencja ta uznała się za najwyższą władzę ruchu ludowego na okres konspiracji. Formalnie zatwierdzono wówczas wybór Stanisława Mierzwy razem z Jozefem Niećką i Kazimierzem Bagińskim do CKRL. Mierzwa był członkiem tego konspiracyjnego kierownictwa do końca jego istnienia. Uczestniczył w rozmowach z nowym komendantem głównym AK, Leopoldem Okulickim „Niedźwiadkiem” w sprawie powołania w Delegaturze Departamentu Spraw Wojskowych, powołania Franciszka Kamińskiego na szefa sztabu KG AK, oraz nominacji oficerskich dla członków BCh. Rola Mierzwy wzrosła po konferencji krakowskiej. Kraków i Okręgowe Kierownictwo Ruchu Ludowego odgrywały coraz większą rolę w następujących po sobie wydarzeniach.

Po śmierci Józefa Grudzińskiego w Powstaniu Warszawskim na jego miejsce w Radzie Jedności Narodowej wszedł Stanisław Mierzwa, gdzie wraz z Kazimierzem Bagińskim i Józefem Niećką reprezentował SL „Roch”[33]. Zasiadał on w RJN do 28 marca 1945 r., tj. do chwili aresztowania przez władze sowieckie.

We wszystkich gremiach, w których uczestniczył, wykazał niezmienną wolę zachowania jedności ruchu ludowego i podziemia, łagodząc wewnętrzne konflikty międzypersonalne. Zawsze działał z myślą o Polsce.

Antoni Kura

Represje komunistów (1945–1954)

26 lipca 1944 roku przewodniczący Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego – Edward Osóbka-Morawski oraz szef dyplomacji radzieckiej – Wiaczesław Mołotow podpisali porozumienie o stosunkach między dowództwem radzieckim a polską administracją po wkroczeniu Armii Czerwonej na terytorium Polski oraz porozumienie o polsko-radzieckiej granicy państwowej. O ile to drugie porozumienie (mające wówczas tajny charakter) rysowało kształt nowych granic państwowych – które chociaż pozostawały wówczas w orbicie zainteresowań przywódców trzech mocarstw i były przedmiotem późniejszych obrad w Jałcie i w Poczdamie – w sposób wyraźny obwieszczało wolę Stalina, kształtując powojenną Polskę ostatecznie w granicach zakreślonych przez przywódcę ZSRR w dniu jego zawarcia[1], to pierwsze z nich (w art. 7) oddawało pod jurysdykcję radzieckiego wodza naczelnego polską ludność cywilną, zamieszkałą w strefie operacji wojennych, za przestępstwa popełnione przeciwko wojskom radzieckim[2]. Porozumienie to miało się stać po kilku miesiącach ważnym czynnikiem, „legitymizującym” operację przeciwko kierownictwu Polski Podziemnej. Jego uzupełnieniem stała się uchwała nr 7558 z 20 lutego 1945 r. Państwowego Komitetu Obrony ZSRR (Gossudarstwiennyj Komitet Obrony, w skrócie: GOKO), przekazana do wiadomości delegacji polskiej, z Bolesławem Bierutem na czele, podczas jej pobytu w Moskwie. Po powrocie do Polski Bierut, dysponujący jedynie wyciągiem tej uchwały (gdyż Stalin na tyle pozwolił na jej udostępnienie polskiej delegacji), zreferował jej treść na posiedzeniu Rady Ministrów w dniu 22 lutego 1945 r., która przyjęła ją do stosowania.

Na jej mocy, celem uniknięcia nieporozumień, jakie w warunkach wojennych powstawać mogły pomiędzy władzą wojskową a cywilną, ustalony został pas przyfrontowy od 60 do 100 kilometrów głębokości, na którym odpowiedzialność za walkę z „agenturą wroga” wzięły na siebie radzieckie władze wojskowe, współpracujące z polską władzą cywilną. Poza tym pasem, który miał być ruchomy w miarę tego, jak Armia Czerwona przesuwała się na zachód, działać miała tylko administracja polska, zobowiązana jednak do współpracy z odpowiednimi organami Armii Czerwonej[3].

W praktyce uchwała, określająca terytorialny zasięg jurysdykcji Armii Czerwonej, w niczym nie ograniczała swobody działania generała Iwanowa i jego służb, ani też ustalonych przez nich zadań.

W założeniu politycznym radzieckich władz, dążących do przeforsowania jałtańskiej idei powojennej Polski, a zwłaszcza utworzenia w Polsce Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, ale również skompromitowania w oczach Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii kierownictwa Polski Podziemnej oraz samych Polaków, sprzeciwiających się narzuceniu radzieckiej dominacji – leżało jak najszybsze unicestwienie najważniejszych uczestników polskiego podziemia niepodległościowego, dla którego wraz z wejściem Armii Czerwonej na ziemie polskie kończył się etap konspiracji antyniemieckiej.

Władze radzieckie, podejmując akcję eliminacji przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, nadały jej pozory legalności. Pod pozorem rozmów politycznych, z pełną gwarancją nietykalności, kierownictwo Polski Podziemnej, dążące do ujawnienia się i wyjścia z konspiracji oraz jawnego włączenia się w nurt życia politycznego kraju, zaproszone zostało do Pruszkowa, do siedziby ekspozytury NKWD. Tutaj 27 marca 1945 r. po rozmowach z generałem Iwanem Sierowem (występującym pod pseudonimem Iwanow), kierującym od 1944 r. radzieckimi organami bezpieczeństwa, działającymi na ziemiach polskich, część delegacji polskiej z Leopoldem Okulickim i Stanisławem Jankowskim na czele została skrycie aresztowana i wysłana samolotem do Moskwy. W następnym dniu z podwarszawskiego Pruszkowa czarne limuzyny wywoziły na lotnisko kilkunastu dalszych mężczyzn, należących do ścisłego kierownictwa politycznego Polskiego Państwa Podziemnego. Wśród wywożonych, w środę Wielkiego Tygodnia, 28 marca 1945 r. znalazł się również Stanisław Mierzwa, członek Rady Jedności Narodowej, reprezentujący wraz Adamem Bieniem i Kazimierzem Bagińskim władze Stronnictwa Ludowego. Mierzwa, który zgodnie z decyzjami konferencji władz Stronnictwa Ludowego został wyznaczony do rozmów w jego imieniu, wspominał we wrześniu 1982 r.: „[...] Pójście na rozmowy nie było naiwnością. Było aktem politycznym [...] Jeśli Stronnictwo Ludowe chciało ujawnienia i współpracy, to na rozmowy trzeba było pójść. To było wtedy jedyne logiczne wyjście, to był obowiązek i należało go do końca wypełnić. Niepójście bowiem na te rozmowy oznaczałoby, że rząd sowiecki chce się z Polakami dogadać, tylko Polacy nie chcą, że odrzucamy szansę ułożenia stosunków z Sowietami”[4].

Stanisław Mierzwa, gotowy do zapowiadanych rozmów z radzieckimi władzami o wyłonieniu i składzie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, przed wyjazdem do Pruszkowa kupił na przygodnym stoisku słownik rosyjski. „Nie znałem tego języka – notował – i nigdy nie miałem zamiaru uczenia się go, ale obecnie, gdy przyszli ci ruscy do nas i zapewne długo tu pozostaną, trzeba ten słownik kupić. Może mnie posłużyć i dzieciom”[5].

Uprowadzeni przedstawiciele Polskiego Państwa Podziemnego po przybyciu do kwatery NKWD w Pruszkowie, przewiezieni zostali w asyście licznych oficerów do podwarszawskich Włoch, skąd następnego dnia zawieziono ich na lotnisko. Uwięzieni pasażerowie szybko zorientowali się, że nie lecą na zachód, na rozmowy do głównej kwatery dowództwa kierującego ofensywą przeciwko Niemcom, a na wschód. Samolot z powodu warunków atmosferycznych oraz awarii aparatu radio-nadawczego, nie wylądował jednak w Moskwie, gdzie rzekomo miał oczekiwać marszałek Żukow, a w okolicy Iwano-Wozniesieńska (ok. 300 km na wschód od Moskwy), skąd pociągiem przewieziono uwięzionych do stolicy. W dniu 30 marca 1945 r., po południu, otworzyły się przed nimi bramy więzienia na Łubiance, cieszącego się szczególną „renomą” już od lat trzydziestych XX wieku[6].

Aresztowani poddani zostali śledztwu, do prowadzenia którego skierowane zostały pokaźne siły i środki aparatu bezpieczeństwa państwowego. Z uwięzionymi prowadzono nieustające rozmowy i przesłuchania, z których tylko część protokołowano, np. Kazimierza Pużaka przesłuchiwano bądź rozpytywano w czasie śledztwa około 140 razy, Zbigniewa Stypułowskiego – 141 razy, a Kazimierza Bagińskiego – 120 razy. Ten ostatni był przesłuchiwany do 3 razy dziennie i do 14 godzin za jednym wezwaniem[7]. W wielu przesłuchaniach uczestniczyli najwyżsi urzędnicy stalinowskich organów ścigania.

Takim samym trybem postępowania objęto również Stanisława Mierzwę. Protokoły przesłuchań z 19 i 27 maja 1945 r., które przeprowadził major bezpieczeństwa państwowego, starszy śledczy Konoplew, świadczą, że nie ukrywał on swoich poglądów politycznych, ale też nikogo personalnie nie obciążał[8].

Z raportu Ławrientija Berii i Wsiewołoda Mierkułowa do Józefa Stalina i Wiaczesława Mołotowa z dnia 11 kwietnia 1945 roku wynikało m.in., że Stanisław Mierzwa, „[...] wskutek przesłuchań wymienił skład podziemnego KC chłopskiej partii »Stronnictwo Ludowe« [...] oraz uczestników na kierowniczych stanowiskach w tej partii”. Mierzwa wymienił m.in. Józefa Niećkę, Kazimierza Bagińskiego i 9 innych[9].

Z kolejnego raportu Berii i Mierkułowa z dnia 20 kwietnia 1945 r. wynikało m.in., że Mierzwa „[...] w wyniku przesłuchań zeznał, że w lutym 1945 r. w KC chłopskiej partii »Stronnictwo Ludowe« polecił kierownikom okręgowym komitetów partyjnych wytłumaczyć na miejscu członkom partii »Stronnictwo Ludowe«, że: a) KC partii nie uznaje Polskiego Rządu Tymczasowego i całkowicie popiera polski rząd londyński; b) KC partii nie zgadza się z przeprowadzoną przez polski Rząd Tymczasowy reformą rolną. Mierzwa wymienił również pięciu aktywnych uczestników partii »Stronnictwo Ludowe« (chodziło m.in. o Kazimierza Banacha, Stanisława Kotera i Stanisława Jagiełło)”[10].

Intensywne śledztwo prowadzone przez 2 i pół miesiąca zakończyło się z początkiem czerwca 1945 r. Niektórzy więźniowie, ciężko schorowani, podpisywali protokoły z rzekomego ich przyznania się do zarzutów[11]. Spreparowano obszerny, liczący 36 tomów, materiał śledczy, do którego zaliczono przeszło 200 protokołów z przesłuchań „podejrzanych”, niektórym z nich pozwolono na zapoznanie się z materiałami śledztwa przez 24 godziny[12].

W dniu 13 czerwca 1945 r. Biuro Polityczne CK WKP(b) z udziałem sekretarza CK Stalina na posiedzeniu, podjęło uchwałę o wniesieniu aktu oskarżenia w sprawie Okulickiego i pozostałych, wyznaczeniu terminu, miejsca rozprawy oraz składu sądzącego i oskarżycieli, a także o dopuszczeniu obrony w liczbie 5–7 osób na życzenie oskarżonych lub wskazanych przez sąd. Uchwała powierzała nadzór nad przebiegiem procesu Wiaczesławowi Mołotowowi, Ławrientemu Berii, Andrzejowi Wyszyńskiemu i innym[13]. Z datą 14 czerwca 1945 r. podpisany został przez generalnego prokuratora wojskowego Armii Czerwonej Nikołaja Afanasjewa akt oskarżenia, który 16 czerwca został zatwierdzony na „posiedzeniu przedwstępnym” Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego ZSRR[14].

Wiarołomne aresztowanie przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i oskarżenie ich w „procesie” przed moskiewskim sądem wojskowym miały dowieść aliantom, że podziemie, działało czynnie przeciwko Armii Czerwonej, głównej sile koalicji antyhitlerowskiej, zaś rząd londyński, któremu podziemie podlegało, dążył do rozbicia koalicji przez sztuczne rozniecanie problemu polskiego. W konsekwencji aresztowanie przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i wytoczony im „proces” pozwoliły Stalinowi na wyeliminowanie faktycznych przedstawicieli społeczeństwa polskiego z pertraktacji o utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej i stworzenie przekonania, że propozycje radzieckie odnośnie do składu tego rządu są jedyne do przyjęcia[15]. Prowadzenie w tym czasie przez komunistów negocjacji z Mikołajczykiem, który konsultacje w Moskwie w sprawie utworzenia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej kończył z nadzieją, że zawarty kompromis otwiera drogę do walki o Polskę suwerenną i demokratyczną, mogło też stwarzać błędne wrażenie, że akceptuje on ten „proces”, chociaż jego stosunek do poczynań Stalina był cały czas nieufny i jednoznaczny, oparty też na przekonaniu, że skomunizowanie społeczeństwa polskiego może nastąpić tylko przez zastosowanie terroru.

Stalin, w odpowiedzi na pytania korespondenta „Timesa” w „sprawie szesnastu” napisał 21 maja 1945 r., że „[...] Aresztowanie w Polsce 16 Polaków ze znanym dywersantem gen. Okulickim na czele nie pozostaje w żadnym związku ze sprawą rekonstrukcji Rządu Tymczasowego. [...] Nieprawda jest, jakoby aresztowani Polacy zaproszeni zostali do prowadzenia rokowań z władzami radzieckimi. Władze radzieckie nie prowadzą z osobami, które naruszają ustawę o ochronie zaplecza Armii Czerwonej, rokowań”[16].

18 czerwca 1945 r. przed najwyższym sądem wojskowym w Moskwie rozpoczął się „proces szesnastu”. Ambasadorowie alianccy, mający wolny wstęp na salę kolumnową w tzw. Domu Związków, gdzie w latach trzydziestych toczyły się procesy pokazowe przeciwko Zinowiewowi, Bucharinowi i innym wrogom Stalina, na proces nie przyszli.

Kolegium Wojskowym Sądu Najwyższego ZSRR przewodniczył gen. płk służby sprawiedliwości Wasyli Urlych, który w latach trzydziestych ubiegłego wieku w tej sali skazywał na śmierć m.in. Michaiła Tuchaczewskiego, Bucharina i innych towarzyszy. Jako oskarżyciele wystąpili: wspomniany już Nikołaj Afanasjew oraz radca państwowy służby sprawiedliwości, będący jednocześnie prokuratorem Republiki Ukraińskiej, Roman Rudenko, który po tym procesie został głównym oskarżycielem ZSRR w procesie norymberskim[17].

17 czerwca 1945 r. oskarżeni spotkali się po raz pierwszy ze swoimi obrońcami z urzędu. Niektórzy z nich (Okulicki, Jankowski i Stypułkowski) postanowili bronić się sami. Stanisławowi Mierzwie przydzielono jurystę polskiego pochodzenia – W. Markiewicza[18].

Obszerny akt oskarżenia dzielił oskarżonych na dwie grupy: o pierwszej stwierdzał, że Leopold Okulicki, przy udziale Jana Jankowskiego, Adama Bienia i Stanisława Jasiukowicza kierował na terenie Polski, Litwy Ukrainy i Białorusi organizacjami nielegalnymi „[...] które prowadziły aktywną robotę dywersyjną na tyłach Armii Czerwonej, [...] zachowali sztaby, kadry oficerskie i na tej podstawie stworzyli nową zakonspirowaną organizację wojskowo-polityczną »NIENiepodległość« w celu przygotowania do wystąpienia wojennego w bloku z Niemcami przeciwko ZSRR”[19]. Okulickiego oskarżono ponadto o prowadzenie roboty wywiadowczo-szpiegowskiej.

Druga grupa aresztowanych, wśród której był i Stanisław Mierzwa, oskarżona została o to, że „[...] brali udział w działalności dywersyjnej, byli powiadomieni o niewydaniu stacji radiowych, broni, amunicji i [...] wykorzystywali je w celach przestępczych”[20].

Konstrukcja aktu oskarżenia, chociaż „przestępstwa” wszystkich zakwalifikowano z art. 58 ust. 8, 9 i 11 z kodeksu karnego Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, a Okulickiemu zarzucono ponadto ust. 6 art. 58 (poszczególne ustępy osławionego art. 58, dotyczącego przestępstw kontrrewolucyjnych, zagrożonych karą śmierci, odnosiły się do: szpiegostwa, terroru, dywersji, tworzenia tajnych przestępczych organizacji)[21] – uwzględniała podział oskarżonych na tych: którym w związku z pełnieniem funkcji w AK i we władzy wykonawczej Polskiego Państwa Podziemnego zarzucono „kierowanie” oraz tych, którym w związku z działalnością parlamentarną w Radzie Jedności Narodowej zarzucono „branie udziału”[22].

Proces, z którego wyłączono Antoniego Pajdaka z uwagi na „usprawiedliwioną nieobecność podsądnego”, był typowo pokazową farsą, chociażby z uwagi na charakter stawianych podsądnym zarzutów, z których wynikało, że przez pięć lat prowadzili swoją walkę z okupantem niemieckim nielegalnie.

Przesłuchiwano nawet, w większości doprowadzonych z więzień, zawnioskowanych przez oskarżycieli świadków, oczywiście nie tych, których oskarżeni chcieliby powołać z Polski. Ci świadkowie, których zawnioskowaliby oskarżeni, nie ma wątpliwości, zostaliby uwięzieni.

Reprezentujący Mierzwę, adwokat W. Markiewicz w ostatnim słowie podkreślał, że „[...] konieczne jest poczucie sprawiedliwości, które cechuje właśnie radzieckie sądownictwo”, zaś w sprawie Mierzwy konkludował: „w stosunku do tego skromnego prawnika, syna biednego chłopa, który nigdy nie posiadał własności, nie korzystał z pracy najemnej i którego psychologia różnić się nie powinna od psychologii klasy, z której wyszedł – bądźcie pobłażliwi”[23]. 21 czerwca 1945 r. nad ranem ogłoszono wyrok. Generała Okulickiego skazano na 10 lat więzienia, Jana Jankowskiego na 8 lat, Adama Bienia i Stanisława Jasiukowicza na 5 lat więzienia. Ich „przestępstwa” uznano za dowiedzione, zaś wymierzoną im karę – wobec ich wyrażonej skruchy oraz zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej – za wystarczającą, gdyż „[...] nie ma konieczności zastosowania surowych kar, aż do rozstrzelania włącznie”[24].

Ponieważ oskarżonym, ośmiu członkom Rady Jedności Narodowej, nie dowiedziono przestępstw, o które zostali oskarżeni, skazano ich, w tym Stanisława Mierzwę – który w ostatnim słowie prosił o uniewinnienie[25], na kary więzienia od 4 miesięcy do półtora roku z zaliczeniem aresztu z okresu śledztwa. Stanisław Mierzwa skazany został na 4 miesiące więzienia[26].

„Proces szesnastu” przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, odbywający się równolegle z rozmowami w Moskwie w sprawie utworzenia nowego rządu polskiego, był publicznym pokazem siły Stalina, który nie musiał się liczyć z pozostałymi partnerami Wielkiej Trójki. Moskiewska „Prawda” donosiła w dniu 22 czerwca 1945 r., że „Naród radziecki przywitał z zadowoleniem wyrok radzieckiego sądu, wyrok w równej mierze sprawiedliwy, jak wielkoduszny. [...] Nie może ulegać wątpliwości [...] że [...] cios wymierzony polskiemu ruchowi nielegalnemu jest ciosem wymierzonym planom i zamiarom wszystkich wrogów pokoju między narodami”[27]. Haniebny komentarz do wyroku zawarł londyński „Times” z dnia 22 czerwca 1945 r.: „Nie ma w tych zeznaniach nic, co by zdziwiło tych, którzy śledzili z niepokojem coraz wyraźniej antysowiecką działalność agentów tutaj i za granicą w ciągu ostatnich dwunastu miesięcy”[28]. W dniu, w którym ogłoszono w tym procesie wyrok, przebywający w Moskwie, Stanisław Mikołajczyk podpisał porozumienie w sprawie „organizacji Tymczasowego Rządu Rzeczypospolitej”, otrzymując funkcje wicepremiera i cztery z dwudziestu jeden tek ministerialnych. Władysław Gomułka, pewien siły Stalina, mógł rzucić w twarz Mikołajczykowi: „Władzy raz zdobytej nie oddamy nigdy [...] Możecie jeszcze krzyczeć, że leje się krew narodu polskiego, że NKWD rządzi Polską, lecz to nie zawróci nas z drogi”[29].

Stanisław Mierzwa zwolniony został z więzienia w Moskwie 30 lipca 1945 r. Po kilku dniach pobytu w stolicy ZSRR[30], po otrzymaniu tymczasowych dokumentów w ambasadzie polskiej, powrócił do kraju 8 sierpnia 1945 r.

Nie wszystkim ze skazanych w „procesie szesnastu” dane było powrócić do kraju. Zmarli lub zostali zamordowani w trakcie odbywania kary: Stanisław Jasiukowicz – 22 października 1946 r. w więzieniu Butyrki w Moskwie, Leopold Okulicki – prawdopodobnie 24 grudnia 1946 r. w więzieniu Butyrki w Moskwie, Jan Jankowski – 13 marca 1953 r. w więzieniu we Włodzimierzu nad Klażmą. Antoni Pajdak, którego sądzono w odrębnym procesie i skazano na 5 lat więzienia, po odbyciu kary został administracyjnie zesłany na bezpowrotny pobyt w Krasnojarskim Kraju na Syberii, skąd powrócił do Polski w sierpniu 1955 r.[31] Wkrótce po powrocie do kraju zmarli Eugeniusz Czarnowski (1947) i Franciszek Urbański (1949)[32].

Już następnego dnia po powrocie do kraju Stanisław Mierzwa włączył się w nurt pracy politycznej i organizacyjnej w będącym w przededniu istotnych zmian Stronnictwie Ludowym, które 22 sierpnia 1945 r. zmieniło nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe. Wkrótce też odwiedził w Wierzchosławicach schorowanego Wincentego Witosa, którego jeszcze w sierpniu 1945 r. przewiózł do szpitala oo. Bonifratrów w Krakowie, gdzie wspólnie z innymi ludowcami opiekował się nim aż do jego śmierci. 16 września 1945 r. odbył się I Okręgowy Zjazd PSL w Krakowie, przygotowany i zorganizowany przez Mierzwę, na którym odczytał w obecności Prezesa ostatnią jego odezwę: „Do Braci Chłopów”. Po śmierci Witosa (31 października 1945 r.), Stanisław Mierzwa został kierownikiem Komitetu Pogrzebowego[33]. W dniu pogrzebu Mierzwa znalazł sposobność, ażeby skierować krytyczne słowa do Bolesława Bieruta. Jak wspomina sekretarz Bieruta: „W Krakowie zawieziono prezydenta i jego świtę do specjalnych sal reprezentacyjnych w mieście, gdzie czekało na nich śniadanie. Tak się złożyło, że przy długim stole zasiadło sporo osób, a w pobliżu prezydenta – nie wiadomo dlaczego i kto to spowodował – znalazła się delegacja PSL. Wśród nich i Mierzwa, bardzo agresywny działacz PSL-owski. Zachowywał się niespokojnie, był podrażniony, wojowniczy. Na widok Bieruta spochmurniał. Prezydent był zwykle bardzo uprzejmy dla ludzi [...] zwrócił się do Mierzwy z jakąś żartobliwą uwagą. Mierzwa odpowiedział Bierutowi niezbyt grzecznie, a za chwilę począł urągać na krytyczną sytuację, w jakiej znajduje się kraj. Tak wiec, korzystając ze spotkania z Bierutem (może mu to ktoś ułatwił), w niesamowitej ciszy wygłosił przy stole swoje polityczne expose”[34].

Ten incydent, świadczący o niezłomności i odwadze Stanisława Mierzwy, a także jego aktywna działalność polityczna we władzach naczelnych oraz krakowskich Polskiego Stronnictwa Ludowego i Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Krakowie oraz rzeczywiste – zagrażające komunistycznym władzom – rezultaty czerwcowego referendum w roku 1946, kierowane przez Mierzwę w sierpniu tego roku (w zastępstwie sekretarza naczelnego NKW PSL), do Prezesa Rady Ministrów pisma protestacyjne w sprawie zabójstw i prześladowań działaczy PSL[35], sprawiły, że dalszy jego los wydawał się przesądzony.

17 września 1946 r., powracający z Rzeszowa po zjeździe wojewódzkim PSL, Stanisław Mierzwa został późnym wieczorem zatrzymany przed swoim domem w Krakowie i osadzony w areszcie. W momencie aresztowania był członkiem Rady Naczelnej PSL oraz NKW w charakterze II sekretarza generalnego, wiceprezesem Zarządu Wojewódzkiego PSL w Krakowie i członkiem krakowskiej Wojewódzkiej Rady Narodowej[36]. Gdy Mierzwa przebywał w areszcie śledczym Urzędu Bezpieczeństwa w Krakowie, jego nazwisko umieszczone zostało przez PSL na państwowej liście wyborczej kandydatów na posłów do Sejmu Ustawodawczego, którą Głowna Komisja Wyborcza – chociaż dokonała samowolnych zmian – ostatecznie zatwierdziła. Stanisław Mierzwa został z tej listy wybrany na posła, ale w zaistniałej sytuacji, pozostając w areszcie, został on zmuszony do zrzeczenia się mandatu poselskiego i pisemnie zrzekł się mandatu, co stało się powodem, że już w dniu 3 lutego 1947 roku Państwowa Komisja Wyborcza skreśliła go z listy posłów, wpisując w miejsce Mierzwy Annę Chorążynę[37].

Rezultat sfałszowanych wyborów 19 stycznia 1947 r. do Sejmu Ustawodawczego (wybrano 28 posłów PSL) oraz nieustająca determinacja komunistycznych władz do całkowitego zlikwidowania niezależnej partii chłopskiej pozwoliły, podczas kwietniowego posiedzenia Komitetu Centralnego PPR, na zdefiniowanie ostatecznego stanowiska do Polskiego Stronnictwa Ludowego. Postanowiono, że na zdominowanej przez komunistów scenie politycznej może być miejsce tylko dla partii, co prawda, powołującej się na chłopski rodowód, ale całkowicie uznającej hegemonię PPR. W tej sytuacji uznano, że kontynuowanie walki z niezależnym PSL w każdy sposób jest koniecznością[38].

Oczywiste więc było, że audiencja zbiorowa w Belwederze, jaka miała miejsce w dniu 5 listopada 1946 r., w trakcie której prof. Franciszek Bujak i stający wraz z nim działacze ludowi oraz przedstawiciele nauki przedłożyli Bierutowi petycję w sprawie terroru i prześladowań czołowych działaczy PSL, w tym uwięzionego Stanisława Mierzwy – nie może przynieść jakiegokolwiek rezultatu[39].

Także interpelacja posłów PSL z dnia 17 kwietnia 1947 r. „w sprawie długotrwałego przetrzymywania w areszcie śledczym Stanisława Mierzwy i innych członków Polskiego Stronnictwa Ludowego” niczego nie zmieniła[40]. Udzielający odpowiedzi na interpelację minister bezpieczeństwa publicznego Stanisław Radkiewicz stwierdził lakonicznie, że „[...] śledztwo w sprawie przeciwko St. Mierzwie i innym wymienionym w interpelacji znajduje się na ukończeniu, a [...] warunki, w jakich przetrzymywani są ww. aresztowani, zostały zbadane i w zupełności odpowiadają przepisom o przetrzymywaniu w miejscach odosobnienia osób, przeciwko którym toczy się śledztwo”[41].

Latem 1947 r. naczelnik Wydziału V WUBP w Krakowie Mikołaj Kozłowski, na polecenie swoich przełożonych, opracował plan, któremu nadano kryptonim „A-Z”, ostatecznej likwidacji niezależnego PSL w województwie krakowskim, zatwierdzony przez zastępcę szefa tego Urzędu – Józefa Światło. W ramach tego planu zamierzano zlikwidować istniejące jeszcze formalnie organizację PSL w 5 powiatach (Bochnia, Brzesko, Dąbrowa Tarnowska, Tarnów i Kraków)[42].

Istotnym elementem tego planu miał być proces krakowski, którym – oprócz kierownictwa Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” (WiN) z Franciszkiem Niepokólczyckim na czele – objęto także Stanisława Mierzwę oraz 4 innych działaczy PSL, łącznie 17 osób.

Przygotowywany od jesieni 1946 r. proces rozpoczął się w dniu 11 sierpnia 1947 r. Jego cele, w odniesieniu do Stanisława Mierzwy i pozostałych ludowców, wydawały się oczywiste. Komunistycznym władzom, z całą pewnością, chodziło o fizyczny terror i rozbicie najsilniejszego (krakowskiego) okręgu, w którym prężnie funkcjonowały struktury PSL. Ponadto, chodziło o skompromitowanie Mikołajczyka i „zdobycie” w tym procesie obciążających go materiałów, które w konsekwencji, stworzyłyby podstawę do wytoczenia mu – jako „zachodniemu szpiegowi” – procesu. Wreszcie, proces krakowski miał utrwalić w świadomości społecznej rozpowszechnianą przez komunistyczne władze tezę, że Polskie Stronnictwo Ludowe ściśle współpracuje z podziemiem, „bandami leśnymi, które miał uosabiać WiN” i że w swojej działalności posługuje się przemocą i terrorem[43].

Z posiedzeń Biura Politycznego KC PPR (z 8 i 14 czerwca oraz 4 września 1947 r.) wynika, że zajmowano się sprawą postawienia Mikołajczyka w stan oskarżenia i komunistyczne władze zakładały, że „Po procesie krakowskim musimy mieć perspektywę na likwidację PSL”[44].

Dlatego też Mierzwa w toku śledztwa i procesu był w czasie wielokrotnych przesłuchań nakłaniany przez dyrektora Departamentu Śledczego MBP Józefa Różańskiego, który tym procesem kierował, do „przyznania się”, że dostarczane mu przez WiN materiały wywiadowcze, przekazywał Mikołajczykowi. Proces krakowski, w istocie był więc także zaocznym procesem przeciwko Stanisławowi Mikołajczykowi oraz całemu PSL[45].

Faktyczne ustalenia dokonane w toku śledztwa oraz procesu w odniesieniu do Stanisława Mierzwy sprowadzały się do tego, że dwa razy przeczytał, a trzeci raz już nawet nie, lecz oddał, dostarczone mu materiały przez innego oskarżonego, Mieczysława Kabata, do lokalu PSL przy ul. Basztowej. Drugi z zarzutów sformułowanych przeciwko Mierzwie (będący już przedmiotem procesu moskiewskiego) dotyczył tego, że wspólnie z gen. Leopoldem Okulickim organizował do walki z nowym ustrojem organizację „NIE”, która miała swoje ostrze antyradzieckie.

Inkryminowane Stanisławowi Mierzwie czyny zakwalifikowano jako najgroźniejsze przestępstwa z art. 86 i 88 dekretu z dnia 16 listopada 1945 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa (DzU RP nr 53, poz. 300) w zbiegu z obowiązującym wówczas kodeksem karnym Wojska Polskiego[46].

W procesie przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Krakowie, któremu przewodniczył płk Romuald Klimowiecki, a oskarżał zastępca naczelnego prokuratora Wojska Polskiego płk Stanisław Zarako-Zarakowski, forsowano więc ostro tezę, że cała powojenna działalność PSL ma zbrodniczy charakter. „Myśmy dali chłopom ziemię, wyście, panie Mierzwa, dali nam kule” – perorował ów „sławny” prokurator[47].

Jego wystąpienie końcowe, pełne było dramatycznych oskarżeń: „Droga WiN-u, droga PSL-u, usłana jest trupami najlepszych synów Ojczyzny. Czyż w tym dziele nie są oni kontynuatorami sanacji?”[48].

Postawa Mierzwy w toku całego procesu, jego merytoryczna polemika z postawionymi mu zarzutami i oskarżycielskim wystąpieniem prokuratora, oczywiście, nie zmieniły jego procesowej sytuacji.

Wyrokiem z dnia 13 września 1947 r. skazano go na karę 10 lat więzienia z pozbawieniem praw publicznych i obywatelskich oraz praw honorowych na 5 lat, z przepadkiem mienia skazanego na rzecz Skarbu Państwa. Prokurator, w stosunku do Mierzwy żądał kary 15 lat więzienia.

Wyrokiem tym orzeczono również kary śmierci wobec 8 oskarżonych – trzy z tych kar, orzeczone wobec Alojzego Kaczmarczyka, Józefa Ostafina i Waleriana Tumanowicza, zostały wykonane[49].

Wymierzona Stanisławowi Mierzwie kara z całą pewnością nie odnosiła się ani do przypisywanych mu przestępstw, których de facto mu nie udowodniono, ani do stopnia „winy”, której przecież w tym procesie Wojskowy Sad Rejonowy nie zdołał wykazać po stronie oskarżonego. Wysokość wymierzonej mu kary z całą pewnością uwzględniała natomiast jego rzeczywistą rolę polityczną, jaką odgrywał on w Polskim Stronnictwie Ludowym.

Wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego w Krakowie – zgodnie z założeniami komunistycznej władzy – miał na celu wykazanie, że Polskie Stronnictwo Ludowe prowadzi poprzez terror i przemoc zbrojną działalność antypaństwową i że pomiędzy nim a WiN istnieje powiązanie ideologiczne oraz personalne, co sąd przyjął w uzasadnieniu za udowodnione[50].

Orzeczenie sądu, będące jednym z elementów walki politycznej, której celem było unicestwienie Polskiego Stronnictwa Ludowego, pod pozorem, że jest to partia opierająca się na zbrojnym podziemiu i wyrażająca ideologię faszystowską, legitymizowało nowy, powyborczy, porządek w Polsce. Gdy Stanisław Mierzwa przebywał w więzieniu, oczekując na polityczny proces, właśnie dla Polski i Europy Środkowo-Wschodniej zaciągnięta została żelazna kurtyna. Odrzucony został w lipcu 1947 r. plan Marshalla, dla którego przeciwwagą miała być Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, a wkrótce po ogłoszeniu wyroku w Szklarskiej Porębie powołano Kominform, umożliwiający Kremlowi sprawne zarządzanie wszystkimi państwami należącymi do tzw. krajów demokracji ludowej. Wkrótce też Stalin mógł w tych zniewolonych państwach przystąpić do rozpoczęcia polityki forsownej kolektywizacji, którą zawsze uznawał za trwały czynnik budowy komunizmu i której nadał ideologiczne znaczenie, oparte na marksistowsko-leninowskiej teorii walki klas[51].

Po procesie krakowskim Stanisław Mierzwa na krótko powrócił do więzienia na Montelupich. Wcześniej, w czasie śledztwa przebywał on w areszcie śledczym przy placu Inwalidów w Krakowie, był też przetrzymywany w więzieniu „u św. Michała”[52]. Z Montelupich został przewieziony do jednego z najcięższych ówczesnych więzień (nie licząc więzienia w Rawiczu i w Fordonie), do Wronek, gdzie od września 1947 r. do połowy marca 1950 r. przebywał w pojedynczej celi[53]. W więzieniu tym przebywało wówczas 3769 więźniów[54].

Jak wspomina jeden z nich: „Wszyscy ci, którzy transportami kolejowymi w wagonach więziennych, zwyczajowo od ścisku zwanych »wekami«, zostali przywiezieni do Fordonu, Inowrocławia, Wronek i Rawicza, mieli za sobą więzienny staż w zakładach śledczych, rozsianych po całym kraju [...] Z grubsza mieli świadomość tego, co czeka ich za wysokim murem”[55]. Inny z uwięzionych we Wronkach wspomina: „Otwartą na oścież bramą wpędzono nas na brukowany dziedziniec więzienny [...] We Wronkach praktykowano dłuższe oczekiwanie na stojąco. Niejednokrotnie w trakcie tego postoju strażnicy rozpoczynali fizyczne znęcanie się nad skazanymi”[56]. „Posadzono nas na jego bruku po turecku, z rekami skrzyżowanymi na głowach. [...] Każde poruszenie ściągało na głowę śmiałka ostrą reprymendę i wiązanki wyzwisk. Oczekiwanie trwało kilka godzin. Wreszcie wyszedł do nas naczelnik więzienia. Na jego widok z przodu wyrwał się więzień mówiąc, że z tak nieludzkim traktowaniem nie spotkał się nawet na moskiewskiej Łubiance. Jak się później dowiedziałem, był to Mierzwa, zastępca Mikołajczyka [...] Naczelnik z szyderczą miną przyjrzał się mówiącemu, zapewne zdumiony jego bezczelnością. Wy tu nie przyjechaliście do sanatorium. Jesteście po to, żeby was zgnoić – odpowiedział na tyle donośnie, aby go wszyscy słyszeli”[57].

W marcu 1950 r. Mierzwę wywieziono do więzienia na Mokotowie, gdzie przebywał do stycznia 1951 r. Z Mokotowa znowu przywieziono go do Wronek, również do celi pojedynczej. Dopiero w latach 1952–1953 przeniesiono go do celi zbiorowej[58].

Jak wspomina kolejny z więźniów osadzonych w celi zbiorowej we Wronkach: „Czas między posiłkami i spacerami wypełnialiśmy rozmowami indywidualnymi lub też pogadankami. [...] Docent Ralski opowiadał o życiu szkoły wyższej i nowoczesnym rolnictwie. Mierzwa o działalności PSL i Stanisława Mikołajczyka, a także o »procesie szesnastu« w Moskwie”[59].

W czerwcu 1953 r., a więc już po śmierci Stalina, osadzono Mierzwę ponownie na Mokotowie, skąd w dniu 8 sierpnia 1953, udzielono mu 6miesięcznej przerwy w odbywaniu kary, z uwagi na dramatyczny stan jego zdrowia i opinię lekarza więziennego, że dalszy jego pobyt w więzieniu grozi realnym niebezpieczeństwem utraty życia[60]. Po udzieleniu mu urlopu Mierzwa powrócił do Krakowa, poddając się leczeniu. 29 stycznia 1954 r. Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie przedłużył Stanisławowi Mierzwie okres przerwy w odbywaniu kary na dalsze 4 miesiące, licząc od 8 lutego tego roku, z uwagi na trwające leczenie. Przed zakończeniem tej przerwy Stanisław Mierzwa powiadomiony został w dniu 21 kwietnia 1954 r. przez naczelnego prokuratora wojskowego (oskarżającego go w procesie krakowskim), generała Stanisława Zarako-Zarakowskiego, że Rada Państwa decyzją z dnia 15 lutego 1954 r. skorzystała z prawa łaski w stosunku do niego i zawiesiła mu resztę niedocierpianej kary na okres 2 lat oraz złagodziła okres utraty praw obywatelskich z 5 do 2 lat[61].

Po roku 1956, który otworzył wrota więzienne przed więźniami politycznymi, komunistyczne władze usiłowały w atmosferze „odwilży” przywrócić wiarę w demokratyzowanie się ustroju socjalistycznego. Stanisław Mierzwa i wówczas okazał się niezłomnym. Odmówił przyjęcia odszkodowania za pobyt w więzieniu[62].

30 sierpnia 1989 r. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej, wniesionej od wyroku Wojskowego Sadu Rejonowego w Krakowie z dnia 10 września 1947 r., na wniosek prezesa NK ZSL Romana Malinowskiego, przez Prokuratora Generalnego RP, uchylił go i uniewinnił Stanisława Mierzwę, Karola Buczka i innych od zarzucanych im przestępstw[63].

Postanowieniem z dnia 19 kwietnia 1990 r. Plenum Sądu Najwyższego ZSRR, po rozpoznaniu apelacji w sprawie L. Okulickiego i innych, uchyliło wyrok Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego ZSRR z dnia 21 czerwca 1945 r. i sprawę przeciwko oskarżonym umorzyło w związku z brakiem znamion przestępstwa. Z dosyć lakonicznego uzasadnienia tego postanowienia wynika, że apelację od wyroku Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego ZSRR z dnia 21 czerwca 1945 r., wniósł po. Prokuratora Generalnego ZSRR. Została ona uznana „za zasługującą na uwzględnienie”. Sąd Najwyższy ZSRR w uzasadnieniu swojego postanowienia z dnia 19 kwietnia 1990 r. stwierdził między innymi, że „W toku postępowania przygotowawczego, jak również na rozprawie oskarżeni negowali swój udział w jakichkolwiek działaniach prowadzonych na szkodę ZSRR. [...] Te zeznania skazanych zostały potwierdzone przed sądem przez świadków (nazwisko nieczytelne), Jansona, Świerczowskiego i (nazwisko nieczytelne) – dowódców wschodnich okręgów Armii Czerwonej, działających na wyzwolonych przez wojska radzieckie terenach Polski. W związku z powyższymi okolicznościami skazanie Okulickiego, Jankowskiego, Bienia i Jasiukowicza należy uznać za nieuzasadnione. Z tych względów bezzasadne jest również skazanie Pużaka, Zwierzyńskiego, Bagińskiego [...] Mierzwy [...] za niedoniesienie o przestępstwach, których Okulicki, Jankowski, Bień i Jasiukowicz nie popełnili”[64].

Elżbieta Pietrzyk

Inwigilacja (1953–1985)

Stanisławem Mierzwą (1905–1985) komunistyczny aparat bezpieczeństwa zainteresowany był od chwili ulokowania się „nowej władzy” na terenie Polski. Z wykształcenia i wykonywanego zawodu prawnik, jeden z czołowych działaczy ludowych, związany z ruchem ludowym od czasów studenckich, podczas II wojny światowej był aktywnym uczestnikiem działań konspiracyjnych organizacji ludowych oraz instytucji Polskiego Państwa Podziemnego. Aresztowany i sądzony w Moskwie w dniach 18–21 czerwca 1945 r. wraz z piętnastoma innymi przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego skazany został na 4 miesiące pozbawienia wolności[1]. Po odsiedzeniu kary na Łubiance wrócił do Polski i ponownie włączył się w prace Stronnictwa Ludowego, które 22 sierpnia 1945 r. zmieniło nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe. Stanisław Mierzwa szybko naraził się „nowej władzy”, która umacniała swoje panowanie i przygotowywała się do sfałszowania wyborów. W publicznych wystąpieniach na posiedzeniach Komisji Porozumiewawczej Stronnictw, a potem Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie Mierzwa poruszał niewygodne dla PPR kwestie. Wskazywał w nich m.in. na łamanie prawa względem członków PSL, upominał się o wyjaśnienie wydarzeń 3-majowych 1946 r. w Krakowie, zwracał uwagę na nieprawidłowości, które miały miejsce w czasie przeprowadzenia referendum 1946 r., domagał się przestrzegania zasad ordynacji wyborczej w wyborach do sejmu oraz ograniczenia bezprawnego działania aparatu bezpieczeństwa i wyjaśnienia wypadków pobić przez „nieznanych” sprawców i okoliczności „niewyjaśnionych” morderstw działaczy Stronnictwa.

Wkrótce sam Mierzwa znalazł się w gronie osób pozbawionych wolności. Aresztowany 17 września 1946 r. był następnie sądzony przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie w procesie pokazowym wspólnie z członkami II Zarządu WiN oraz innymi osobami z krakowskiego kierownictwa PSL. Wyrokiem z dnia 10 września 1947 r. skazany został na 10 lat pozbawienia wolności, utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na 5 lat oraz przepadek mienia na rzecz Skarbu Państwa[2].

Sprawy „Uparty” i „Oset”

Po skazaniu Mierzwa przebywał w kilku więzieniach, często w jednoosobowej celi. Po przeniesieniu do celi ogólnej został poddany kontroli operacyjnej. Świadczą o tym doniesienia agentów celnych o pseudonimie „Oksza”[3] z Więzienia Śledczego w Warszawie[4] oraz „Pióro”[5] z więzienia we Wronkach[6]. Łatwo się domyśleć, że osoba miesiącami trzymana w odosobnieniu chętnie prowadziła rozmowy z współwięźniami w celi na temat swojej rodziny oraz działalności społecznej i politycznej. Takie informacje – o pracy w SL, działalności w organizacjach podziemnych, czy nawet samopoczuciu więźnia, znalazły się w doniesieniach wyżej wzmiankowanych źródeł.

Po udzieleniu przez WSR w Krakowie urlopu w odbywaniu kary i powrocie Mierzwy do Krakowa w sierpniu 1953 r., został on także poddany ciągłej inwigilacji. Praca Urzędu Bezpieczeństwa w tym kierunku była planowym działaniem, które przy wykorzystaniu dostępnych środków i konkretnych okoliczności miała prowadzić do skutecznego kontrolowania Mierzwy i jego środowiska, poznania metod, kierunku i motywów ich działania, zapobiegania tej aktywności oraz ograniczania jej szkodliwości dla ówczesnego systemu. Było to tym łatwiejsze, że UB dysponował już licznymi źródłami informacji ze środowiska byłego PSL, a niektórzy działacze podlegali inwigilacji w ramach konkretnych spraw operacyjnych[7]. Zachowane dokumenty wskazują, że pierwsze doniesienie na temat Mierzwy pojawiło się najpóźniej miesiąc po jego powrocie z więzienia, a w lutym 1954 r. został opracowany plan operacyjnych przedsięwzięć do sprawy ewidencyjnej dotyczącej Stanisława Mierzwy[8]. W planie poszczególnym funkcjonariuszom rozdzielono zadania, rozpisując przy tym tak kontakty z informatorami, aby współpraca z nimi dawała jak najlepsze rezultaty[9].

Kpt. Adam Chrząstek[10], zastępca Naczelnika Wydziału III, 4 maja 1955 r. zatwierdził złożony przez ppor. Bronisława Nowaka z Sekcji II Wydziału III[11] wniosek o założeniu sprawy ewidencyjno-obserwacyjnej, dotyczący Stanisława Mierzwy. Funkcjonariusz argumentował, że Mierzwa, jako były wiceprezes Wojewódzkiego Zarządu PSL w Krakowie i zastępca generalnego sekretarza NKW PSL w Warszawie oraz „współpracownik” organizacji WiN, po warunkowym zwolnieniu z więzienia może wykorzystać popularność, jaką się cieszył w środowisku byłego PSL, i wznowić swoją wrogą działalność. Sprawie nadano kryptonim „Uparty”[12].

Prawie dwa lata później, 11 marca 1957 r. na wniosek Grupy I z Wydziału III WUds.BP w Krakowie zarejestrowano sprawę agenturalno-grupową o kryptonimie „Oset”[13]. Odtąd Mierzwa był rozpracowywany w jej ramach, a dotyczące go dokumenty z lat wcześniejszych (m.in. doniesienia, materiały związane z aresztowaniem w 1946 r., protokoły przesłuchania w charakterze podejrzanego, wyciąg z wyroku WSR, wykaz korespondencji przychodzącej do skazanego do więzienia oraz wykaz osób w nim go odwiedzających[14]) zostały skomasowane i włączone do sprawy „Oset”[15]. Kryptonim „Uparty” był jednak nadal używany. Tak nazywano samego Mierzwę, m.in. w dokumentach z jego obserwacji, założony u niego podsłuch telefoniczny również tak się nazywał.

Sprawa grupowa „Oset” była pierwotnie prowadzona przez starszego oficera operacyjnego Wydziału III Czesława Rzechułę[16], którego podpis wcześniej widniał pod wnioskiem o jej założenie. Z notatki z 18 listopada 1959 r. wynika, że początkowo figurantami sprawy, czyli osobami poddanymi rozpracowaniu, byli tylko Mierzwa i Józef Marcinkowski[17], potem poszerzono zainteresowanie[18] o osoby blisko współpracujące z Mierzwą – Edwarda Kaletę[19], Jerzego Matusa[20], Wojciecha Jekiełka[21], Jana Witaszka[22] oraz Stanisława Słupka[23].

Pierwotnym celem sprawy miało być rozpracowanie kontaktów działaczy byłego PSL z emigracją ludową. Chodziło m.in. o utrzymywanie przez figurantów sprawy kontaktu korespondencyjnego z przebywającymi w Waszyngtonie Stanisławem Bańczykiem i Władysławem Zarembą. Kontakty te były znane bezpiece już wcześniej, m.in. dzięki perlustracji korespondencji[24].

Sprawa „Oset” kilkakrotnie zmieniała swoją kategorię. Początkowo była to sprawa agenturalno-grupowa[25], od roku 1961 w dokumentach określana jest jako sprawa rozpracowania operacyjnego[26] „Oset”. Zmiana ta mogła wynikać ze względów proceduralnych, tzn. zmiany dzienników rejestracyjnych i wynikającej z tego konieczności przerejestrowywania spraw. W kwietniu 1964 r. mjr A. Chrząstek – zastępca Naczelnika Wydziału III KW MO w Krakowie poinformował Wydział II Departamentu III MSW, że „Oset” przerejestrowano na sprawę grupową operacyjnej obserwacji[27], co sugeruje, że wobec osób rozpracowywanych zastosowano lżejszą inwigilację, a osoby te traktowane były przez SB jako potencjalnie niebezpieczne, które w danej chwili nie przejawiały „wrogiej” działalność, ale mogły ją podjąć w przyszłości. Według zapisów ewidencyjnych z kartoteki odtworzeniowej kryptonimów WUSW w Krakowie, wynika natomiast, że w okresie 20 września 1962[28] – 11 grudnia 1985 r. prowadzony był kwestionariusz ewidencyjny[29] o kryptonimie „Oset”. Z kolei kartoteka ogólnoinformacyjna byłego Wydziału „C” byłego WUSW w Krakowie podaje, że prowadzenie kwestionariusza ewidencyjnego „Oset” zakończono 23 października 1985 r. z powodu śmierci figuranta, a dokumentację sprawy w dniu 11 grudnia 1985 r. przekazano do archiwum SB.

Przez ten długi okres zmianom ulegała nie tylko kategoria sprawy „Oset”, ale również osoby, które były w jej ramach rozpracowywane (sam Mierzwa nigdy nie został z niej wyłączony). Wynikało to z różnych przyczyn, np. śmierci figuranta, przejścia na emeryturę i wycofania się z życia zawodowego oraz społecznego. Oficerowie SB mogli także uznać, że któraś z osób nie prowadzi już wrogiej i podejrzanej działalności, nie utrzymuje kontaktu z Mierzwą i osobami z jego najbliższego kręgu, więc jej dalsze rozpracowanie nie jest konieczne. Wówczas wyłączano części jej dotyczące i przekazywano je do archiwum SB. Jeśli w którymś momencie dokumenty były potrzebne w bieżącej pracy, zwracano je jednostce operacyjnej. Taka procedura nie wpływała na całość prowadzonej sprawy, tym bardziej że z zachowanych dokumentów wynika, że figuranci mieli założone podteczki na swoje nazwisko, wyłączenie którejś z nich nie stanowiło więc trudności. Z kolei w przypadku, kiedy pracownicy operacyjni uznali, że któraś z osób ze środowiska Mierzwy nasiliła z nim kontakty, zaczęła aktywnie działać, np. w ramach ChTKiO, mogli rozpocząć jej rozpracowywanie w ramach sprawy „Oset” jako nowego figuranta.

Sprawę „Oset” prowadził Wydział III, który zajmował się rozpracowywaniem i zwalczaniem „pospolitego bandytyzmu” oraz podziemia tzw. sanacyjnego, organizacji poakowskich, w tym Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, ludowego, narodowego (endeckiego) i konspiracji mniejszości narodowych. Wielu informatorów wykorzystywanych w sprawie zostało zwerbowanych, jeszcze gdy sprawami politycznymi zajmował się Wydział V WUBP, utworzony we listopadzie 1945 r.[30] Podczas reorganizacji struktury bezpieki w 1954 r. zadania te przejął właśnie Wydział III i sprawy wsi oraz ruchu ludowego prowadził je aż do utworzenia w 1986 r. odrębnego Wydziału VI, poświęconego prawie wyłącznie temu zagadnieniu. Od 1954 r. Wydział III z pewnymi zmianami w trakcie kolejnych lat zajmował się rozpracowaniem partii i organizacji politycznych, związków zawodowych, organizacji społecznych, szkolnictwa, środowisk naukowych i intelektualnych, młodzieży, instytucji kulturalnych, administracji, a także Kościoła, związków wyznaniowych, organizacji religijnych i środowisk świeckich z nimi związanych[31]. Właśnie Wydział III prowadził sprawę „Oset” od chwili jej założenia do złożenia materiałów sprawy w archiwum. W Warszawie prowadzenie sprawy nadzorował Departament III we współpracy z Departamentem I. W zakresie tego ostatniego pozostawały bowiem sprawy wywiadu cywilnego, a więc m.in. kontakty z emigracją.

Osoby związane z ruchem ludowym w dokumentach operacyjnych często określane były jako „prawica ludowa”. Pod tą nazwą były one rozpracowywane na terenie całego kraju, a Wydziały III z różnych województw współpracowały ze sobą w tym zakresie[32]. W chwili, kiedy drogą inwigilacji (podsłuch, kontrola korespondencji, doniesienia osobowych źródeł informacji[33]) uzyskiwano informacje o kontakcie osoby spoza rejonu krakowskiego ze Stanisławem Mierzwą, wysyłano pismo z prośbą o ustalenie danych personalnych tej osoby, często polecano przeprowadzenie wywiadu na jej temat, „wzięcie jej w rozpracowanie operacyjne” albo przesłanie informacji o prowadzonej sprawie, jeśli osoba taka była już w trakcie rozpracowywania. W przypadku gdy dowiadywano się o planowanym przez Mierzwę wyjeździe, proszono o tzw. zabezpieczenie operacyjne jego pobytu, czyli poprzez różne metody operacyjne zapewnienie dopływu informacji o tym, jaki był powód wyjazdu, co figurant robił na danym terenie, z kim się spotkał, o czym rozmawiał itd. Robiono to poprzez posiadaną sieć agenturalną lub zorganizowanie przez funkcjonariuszy pionu „B” obserwacji, a jeśli warunki na to pozwoliły, także poprzez podsłuch pokojowy. Dotyczyło to zarówno wizyt rodzinnych w Biskupicach Radłowskich, udziału w uroczystościach ludowych, wyjazdów do Warszawy, jak i w miejsca, gdzie spędzał urlop. W materiałach archiwalnych zachowały się raporty z informacjami uzyskanymi z książek meldunkowych i tymczasowego zameldowania w okres 1954–1956 w Krynicy i Nowym Sączu. W raportach tych podawano nazwę i adres domu wczasowego, w którym Mierzwa spędzał urlop, a nawet dokładny numer pokoju, a jeśli był to pokój kilkuosobowy – nazwiska osób, z którymi był w nim zameldowany[34].

Doniesienia, w których osoba Mierzwy była wymieniona, przysyłane były do Krakowa z różnych rejonów Polski. Wydział III WUBP/KW MO w Krakowie utrzymywał w tej sprawie kontakt ze swoimi odpowiednikami w Warszawie, Katowicach, Wrocławiu, Łodzi, Poznaniu, Rzeszowie, Gdańsku, Szczecinie, Lublinie, Toruniu oraz z Powiatowymi Urzędami – Myślenicami, Nowym Sączem, Chrzanowem, Nową Hutą, Miechowem, Dąbrową Tarnowską i Tarnowem. Szczególnie ten ostatni był istotny, gdyż Mierzwa pochodził z tego terenu, posiadał tam liczną rodzinę oraz wielu kolegów ludowców. Komenda Wojewódzka MO w Krakowie ściśle więc współpracowała z Komendami Powiatowymi. W jednym z pism, skierowanym do zastępcy komendanta PK MO w Dąbrowie Tarnowskiej, płk Stanisław Wałach[35] informował, że Wydział III KW MO ma koordynować działania KP MO w zakresie inwigilacji Mierzwy. W związku z tym polecał informowanie na bieżąco o podejmowanych przez powiatową komendę działaniach – o sieci agenturalnej (a więc: kogo udało się zwerbować na tajnego współpracownika, o zakończonych współpracach i ich przyczynach, kto został wytypowany do werbunku i jakie podejmowano w związku z tym czynności operacyjne, tj. sprawdzenie kandydata, wywiad na jego temat, przebieg i efekty ewentualnej rozmowy werbunkowej) oraz prowadzonych sprawach (o zakładanych sprawach ewidencyjnych różnych kategorii, zmianach w kwalifikacji tych spraw – przekształcenie z jednej kategorii w drugą, zaniechanie czy zakończenie prowadzenia takich spraw i ich przyczyny, a także o przekazaniu ich innym jednostkom)[36]. KW MO w Krakowie zobligowana była natomiast do przesyłania na bieżąco do centrali w Warszawie planów operacyjnych przedsięwzięć dla sprawy „Oset” oraz sprawozdań z ich wykonania.

W swojej pracy operacyjnej funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa dążyli do jak najintensywniejszej inwigilacji Mierzwy i pozostałych figurantów sprawy „Oset”. Interesował ich każdy aspekt życia prywatnego, zawodowego, towarzyskiego, działalność społeczna i polityczna. Dla służb każda informacja był istotna. Zbierano więc informacje o rodzinie, spotkaniach, podejmowanych inicjatywach, publikacjach środowisk ludowych, np. wspomnieniach z czasów wojny i działalności w SL, kontaktach z zagranicą. Obserwowano nie tylko wyjazdy Mierzwy z Krakowa, ale nawet przebieg spraw sądowych, w których występował jako adwokat. Wszystko to dostarczało materiałów o głoszonych opiniach na temat ówczesnej sytuacji politycznej, planowanych przedsięwzięciach; umożliwiało również poznanie zwyczajów figuranta. Szczególnie pożądane były wszelkie informacje o słabościach, kompromitujących i wstydliwych zdarzeniach, które mogły być pomocne przy podejmowanych próbach werbunku na informatorów lub do dyskredytowania działaczy wobec siebie i ich skłócania. Przy inwigilacji korzystano szeroko z techniki operacyjnej – podsłuchów telefonicznych, podsłuchów pokojowych, kontroli korespondencji i obserwacji zewnętrznej. Przede wszystkim jednak zdobywano informacje poprzez osobowe źródła informacji.

W celu lepszej organizacji pracy UB/SB przygotowywano coroczne „plany operacyjnych przedsięwzięć”. Pozwalało to na ukierunkowanie działań w zależności od sytuacji w środowisku, na efektywniejsze współdziałanie oficerów operacyjnych i pracę z osobowymi źródłami informacji oraz zastosowanie różnego typu technik operacyjnych; pozwalało także odpowiednio zaplanować „kombinacje operacyjne”, które miały np. zdezintegrować środowisko poprzez wprowadzanie do niego jakiś osób lub szerzenie pewnych kontrowersyjnych informacji. W sprawie „Oset” przykładem tego może być realizacja przez tajnego współpracownika o pseudonimie „Wojciech”[37] zadania, mającego osłabić autorytet Mierzwy i wzbudzić wobec niego nieufność i podejrzliwość innych ludowców. Na spotkaniu 27 marca 1961 r. w Warszawie została przedstawiona „Wojciechowi” treść audycji nadanej 20 marca 1961 r. przez Radio Paryż na temat okoliczności aresztowania 16 przywódców polskiego podziemia i opinii Władysława Poboga-Malinowskiego, autora artykułu O wydarzeniach w Polsce sprzed 16 laty, dotyczących kontaktów Stanisława Mierzwy z NKWD. Pobóg-Malinowski sugerował, że Mierzwa przyczynił się do rozszyfrowania przywódców polskiego podziemia przez władze radzieckie[38]. „Wojciech”, realizując zadanie, przekazywał te informacje znajomym, wzbudzając przez to spore dyskusje. Takie działania dezintegracyjne był dość często prowadzone w środowisku wokół Mierzwy, np. dzięki współpracy z TW „Zagon”[39] udało się bezpiece doprowadzić do skonfliktowania Józefa Lesia[40] i Józefa Rzepki.

Świadomość inwigilacji

W przypadku Mierzwy praca operacyjna wymagała od Urzędu Bezpieczeństwa subtelności działań ze względu na jego szczególną ostrożność. W swoim założeniu efektywna praca UB, a później SB wymagała zachowania tajności. Figuranci, wiedząc o zainteresowaniu bezpieki swoim zachowaniem i rozmowami, mogli celowo powodować dezinformację, w wyniku czego zdobywane wiadomości mogły odbiegać od prawdy. Jeśli mowa o Mierzwie, to założono wprawdzie podsłuch telefoniczny oraz zastosowano kontrolę korespondencji („opracowanie po linii” „W”), Mierzwa jednak doskonale zdawał sobie sprawę z czynności operacyjnych wokół swojej osoby. Potwierdzają to doniesienia informatora o pseudonimie „Jadzia”[41]: „Mierzwa zaznaczył, że jest mu wiadomo, że sprawę w Krakowie prowadzi »Trójka« Wydział Polityczny[42]. [...] [Mierzwa powiedział:] Myślałem, że Ubeki wyżej mnie cenią, tymczasem dowiedziałem się, że moim aniołem stróżem jest jakiś zaledwie porucznik nazwiskiem Rzechuła – służy podobno w aparacie UB od początku i jest rodem z chrzanowskiego”[43]. Na pytanie informatora, skąd o tym wie, Mierzwa sugerował, że informacje te pochodzą od byłego funkcjonariusza UB. Warto tu zaznaczyć, że wymienione nazwisko funkcjonariusza Czesława Rzechuły wywołało niemałe zaniepokojenie informatora, ponieważ był on oficerem prowadzącym informatora „Jadzia”, któremu ten składał swoje doniesienia.

Po wyjściu z więzienia Mierzwa początkowo unikał kontaktu z byłymi działaczami PSL oraz rozmów na tematy polityczne. Potem, mimo wspierania różnych inicjatyw podejmowanych przez ludowców starał się nie eksponować w nich swojego udziału. Tak było przy założeniu Chłopskiego Towarzystwa Oświaty i Kultury – organizacji, która miała zająć się działalnością oświatowokulturalną, artystyczną i naukową, inicjować zakładanie i wspieranie placówek kulturalno-oświatowych, wspierać młodzież wiejską w zdobyciu wykształcenia, czy zajmować się propagowaniem zdrowia i higieny na wsi. Aby nie dawać pretekstu do utrudniania mu działalności, nie uczestniczył np. w zebraniu założycielskim, które odbyło się 16 grudnia 1956 r.[44] Mimo to oczywiście odkryto, że odgrywał on ważną rolę w ChTOiK i w jednym z planów operacyjnych do sprawy „Oset” napisano: „Mimo stwarzanych przez siebie pozorów neutralności, Mierzwa, jako osobnik cieszący się wśród prawicowych elementów dużym autorytetem, w poważnym stopniu wpływał na kształtowanie życia organizacyjnego działającego do niedawna ChTKiO, służy głosem doradczym w różnych sprawach znajomym sobie z przeszłości b[yłym] działaczom PSL z terenu tutejszego i innych województw, pośredniczy w wyszukiwaniu »odpowiednich« jego zdaniem adwokatów zdolnych do prowadzenia spraw sądowych b[yłych] czł[onków] PSL skazanych po wyzwoleniu za wrogą działalność polityczną, a obecnie ubiegających się o rehabilitację i odszkodowanie”[45]. W tym samym planie przytoczone zostały podane przez informatora „Jadzia” wypowiedzi Mierzwy o tym, że znajdował się pod ciągłą obserwacją UB, nasyłano na niego ludzi nawet z innych województw, a byli działacze PSL, którzy z nim się zetknęli, byli rozpytywani o temat rozmowy i cel spotkania[46].

Stanisław Mierzwa zwracał uwagę na naruszoną korespondencję. Mimo zastosowania legendy, tj. fikcyjnego wytłumaczenia podjętych działań przez pracowników Wydziału Techniki („T”), wiedział o próbie założenia podsłuchu pokojowego w jego mieszkaniu jesienią 1960 r. Z uwagi na tę ostrożność MSW zalecało stosowanie w przypadku Mierzwy wyrywkowej obserwacji tylko w sytuacjach szczególnych, aby przez ciągłe śledzenie figuranta nie doprowadzić do dekonspiracji pracowników operacyjnych.

W celu zapewnienia lepszej kontroli Mierzwy w miejscu jego zamieszkania wszyscy lokatorzy w budynku przy ul. Zalewskiego 6 byli sprawdzani w kartotece Wydziału „C”. W rozmowie z administratorem budynku przeprowadzono również wywiad na ich temat – kto w danym lokalu mieszka, czym się zajmuje itd. Zdobyte informacje pomocne były w ustaleniu, czy któryś mieszkaniec nie był zarejestrowany jako źródło informacji lub nie nadawałby się na agenta. Taka osoba mogłaby bowiem obserwować Mierzwę i jego rodzinę każdego dnia. Z dokumentów SB wynika, że jednym z sąsiadów, który został zwerbowany, był informator „Wiktor”[47], a do werbunku natomiast wytypowany został Jerzy Gabryś. Pozyskanie tego ostatniego jako TW byłoby bardzo korzystne dla służb, ponieważ utrzymywał on bliskie kontakty z Mierzwami[48].

W dokumentach Urzędu Bezpieczeństwa, a potem Służby Bezpieczeństwa przewija się często problem związany z pozyskaniem jako źródeł informacji takich osób, które miałyby bezpośrednie dotarcie do Stanisława Mierzwy i jego towarzyszy. Pisano o tym, pomimo że w sprawie „Oset” przez cały okres jej prowadzenia wykorzystywano ponad 100 agentów, informatorów, tajnych współpracowników, kontaktów służbowych i obywatelskich oraz rezydentów i dysponentów lokali i mieszkań kontaktowych, nie tylko z terenu Krakowskiego czy Tarnowskiego, ale również innych miast. W dokumentach sygnalizowano o małej ilości czy wręcz braku „głębokiej agentury”, która miałaby z nim bliski kontakt. W celu jej zdobycia czyniono różne zabiegi, np. typowano nowych kandydatów na informatorów z najbliższego mu środowiska oraz prowadzono „rozmowy sondażowe” z osobami, z którymi wprawdzie kontakt operacyjny był już przerwany, ale podczas rozpracowania Mierzwy ujawniło się ich zaangażowanie w działanie „prawicy ludowej”. Wznowienie współpracy, nazywane w języku operacyjnym ponownym „wzięciem na kontakt”, zapewniłoby dopływ aktualnych informacji o figurancie. Braki w agenturze SB próbowano również nadrobić, kierując do środowiska wokół Mierzwy osoby, które mimo że nie miały z nim bezpośredniej styczności, poprzez swoją pracę, rodzinę czy kontakty towarzyskie mogły drogą pośrednią gromadzić informacje – taki rodzaj informacji był jednak mniej wartościowy niż od osoby bezpośrednio związanej z Mierzwą.

To, że Mierzwa, ale także inni działacze byłego PSL wiedzieli o zainteresowaniu bezpieki ich osobami, utrudniało stosowanie różnego rodzaju „kombinacji operacyjnych”, których celem było wprowadzanie w środowisko „prawicy ludowej” sprawdzonych informatorów, czyli takich, którzy nie uchylali się od współpracy, wykonywali zlecone przez oficera operacyjnego zadania, a ich informacje okazały się wiarygodne. Nie oznacza to, że próby takie nie były czynione. Ciekawym tego przykładem są zabiegi aparatu bezpieczeństwa prowadzone w odniesieniu do Jana i Łucji Kiełbików. Od stycznia 1957 r. Mierzwa wspólnie z Janem Kiełbikiem prowadził w jego mieszkaniu przy ul. Pijarskiej 5 kancelarię adwokacką. Już w lipcu w dokumentach operacyjnych informowano o spotkaniach Mierzwy w kancelarii z nieznanymi bezpiece ludźmi; nieznany był również temat prowadzonych rozmów. Dlatego oprócz założonego podsłuchu telefonicznego próbowano drogą „kombinacji operacyjnej” wprowadzić do domu Kiełbików informatora o pseudonimie „Helena”[49]. Wykorzystano w tym celu informację zdobytą dzięki podsłuchowi telefonicznemu w dniu 27 lipca 1957 r., a potem potwierdzoną ogłoszeniem opublikowanym w dzienniku „Echo Krakowa”, o poszukiwaniu przez Łucję Kiełbik pomocy domowej. SB skierowało do tej pracy informatora „Helena”. Wymagane przez Łucję Kiełbik zaświadczenie lekarskie „Helena” miała otrzymać za pośrednictwem Referatu ds. BP w PK MO w Chrzanowie, natomiast referencje w rozmowie bezpośredniej z przyszłymi pracodawcami miała wystawić jej osoba kryjąca się w dokumentach pod pseudonimem „Staszek”[50]. Ostatecznie plan się nie powiódł. W liście z 21 sierpnia 1957 r. informator „Helena” została zawiadomiona, że oferta nie jest aktualna, bo w pracy zostaje dotychczasowa pomoc domowa[51]. Wcześniej, zanim stało się pewne, że „Helena” pracy nie uzyska, realizując założenia planu operacyjnych przedsięwzięć z 2 sierpnia 1957 r., Wydział „T” przystąpił do założenia podsłuchu pokojowego w mieszkaniu Kiełbików. Według notatki służbowej z 25 listopada 1957 r. zostali oni jednak zauważeni i w konsekwencji zmuszeni byli do zaniechania instalacji[52]. Informacja ta znajduje potwierdzenia w doniesieniu źródła „Grunwald”[53] z 23 października 1957 r., który informował o tym, że Kiełbikowa opowiadała o próbie dostania się kogoś przez strych do mieszkania i przypuszcza, że chciano założyć aparat podsłuchowy w pokoju, w którym przyjmowani byli klienci i prowadzone były rozmowy służbowe i prywatne[54].

Próby werbunku i jakość agentury

Analizując zachowane materiały operacyjne, trzeba przyznać, że liczba osób, które miały dłuższy lub krótszy epizod współpracy z UB/SB była znaczna. W 1957 r. pisano, że „Środowisko kontaktów Mierzwy składa się przeważnie z b[yłych] inf[ormatorów] względnie osób będących w opracowaniu na werbunek, z których zrezygnowano po przeprowadzeniu z nimi rozmów orientacyjnych, jak też nie wyrażali oni zgody na współpracę z nami”[55]. Nie można zapominać jednak, że już w czasie rozprawiania się z PSL, masowych aresztowań, brutalnych przesłuchań, kiedy przeciwko ludziom świadczyć miał „kompromitujący” udział w organizacjach podziemnych uznawanych przez komunistów za „faszystowskie” i „wywrotowe”, współpraca z przywódcami AK i aliantami, co – wg propagandy PPR-owskiej – poważnie „zagrażało” bezpieczeństwu państwa, a wytoczenie procesu przed sądem nie wymagało wielu dowodów, presja „argumentów” funkcjonariuszy UB była ogromna. Część informatorów zwerbowana wcześniej jak określano

„na materiałach kompromitujących” była niechętna współpracy, mało efektywna i w rezultacie z osobami takimi współpraca była stosunkowo szybko kończona. Stąd sieć agenturalna ulegała ciągłym zmianom. W przypadkach wielu zwerbowanych osób trudno jest dziś ocenić „jakość” współpracy. Niektóre teczki personalne i teczki pracy agentów, informatorów czy tajnych współpracowników zostały zniszczone. Czasami o zarejestrowaniu osoby jako źródło informacji świadczą jedynie zapisy w kartotekach byłego WUBP/KW MO/WUSW. W zapisach tych, oprócz danych o dacie rejestracji, okresie współpracy, pseudonimie, liczbie teczek złożonych do archiwum, pojawiają się także informacje o tym, że dokumenty zostały wybrakowane (zniszczone).

Dzięki badaniom naukowym nad zachowanymi w archiwum IPN materiałami, można stwierdzić, że najbardziej owocna była współpraca osób, które z tytułu podjętej współpracy czerpały z tego korzyści majątkowe (wynagrodzenie pieniężne, prezenty, pomoc w zdobyciu rzadkich, limitowanych artykułów itp.) lub zawodowe (pomoc w zdobyciu pracy, awans, ułatwienie kariery naukowej itp.). Czasami zdarzało się, że ktoś początkowo zwerbowany „na materiałach kompromitujących” (mogły stanowić je kwestie obyczajowe, przestępstwa pospolite, ale i polityczne, których w rzeczywistości nie można określić jako kompromitujące, np. działalność w organizacjach konspiracyjnych podczas II wojny światowej) przywiązywał się do oficera prowadzącego i rozmowy z nim traktował jako przyjacielski kontakt. W każdym przypadku gwarancją prawidłowej współpracy była chęć utrzymywania kontaktów z pracownikiem UB czy SB. Ktoś, kto był przymuszony do spotkań z bezpieką, nie był dobrym informatorem. Zatajał część informacji, unikał realizacji zleconych na spotkaniach z funkcjonariuszem zadań, zrywał spotkania lub na nie w ogóle nie przychodził. W efekcie z osobami takimi współpraca była często kończona. Niektórzy informatorzy i tajni współpracownicy pomimo podpisania deklaracji o podjęciu współpracy z organami bezpieczeństwa publicznego w praktyce nie udzielali cennych informacji i starali się szybko uwolnić od kontaktów z oficerami UB/SB. Do osób, które mimo zarejestrowania nie podjęły faktycznej współpracy należała Helena Mierzwina, żona Stanisława Mierzwy. Po aresztowaniu męża znalazła się z czwórką małych dzieci w bardzo trudnej sytuacji także materialnej. Dodatkowo nękana była przesłuchaniami i wzywaniem na UB. W roku 1951 r. została zatrzymana przez WUBP w Krakowie. 13 lutego 1951 r. przesłuchiwał ją[56] Karol Waluszkiewicz[57], oficer śledczy Wydziału V WUBP w Krakowie, zajmujący się m.in. inwigilacją byłych działaczy PSL. Najprawdopodobniej została wówczas zmuszona do wyrażenia zgody na współpracę. Zarejestrowano ją pod pseudonimem „Hela”. Współpraca nie przyniosła jednak oczekiwanych przez bezpiekę efektów i oceniana była negatywnie. Brak jest też informacji, by Mierzwina mówiła funkcjonariuszom cokolwiek o swoim mężu. W uwagach ze spotkania w dniu 27 marca 1951 r. funkcjonariusz zanotował, że z rozmowy z nią wynika, iż nie zauważa ona „wrogiej” działalności byłych „działaczy mikołajczykowskich”[58]. Z kolei w raporcie ze spotkania z nią 11 marca 1953 r. Stefan Pyciński starszy referent Sekcji II Wydziału V[59] stwierdzał: „W związku z tym, że informator nie udziela nam żadnych informacji o interesujących nas osobach, a jedynie w trakcie spotkania płacze i narzeka na swoją niedolę, oraz na spotkania z własnego domu nie wychodzi, proponuję wymienionego informatora wyeliminować z sieci agencyjno-informacyjnej jako balast operacyjny”[60]. Zachował się jeszcze jeden dokument, mówiący o kontaktach Heleny Mierzwy z UB. W piśmie do Naczelnika Wydziału II Departamentu V MBP w Warszawie, mjr Marian Kozłowski[61], naczelnik Wydziału V WUBP pisał: „Mierzwina jest wykorzystywana operatywnie [powinno być: operacyjnie] przez Wydz[iał] V S[ekcję] II, jednak nie daje żadnych materiałów, odnośnie byłych działaczy PSL-u mikołajczykowskiego, gdyż jak sama twierdzi nie ma żadnych możliwości kontaktowania się z tymi ludźmi”[62]. Według notatki służbowej informator „Hela” została wyeliminowana z sieci agenturalnej w dniu 18 maja 1953 r.[63], a jej teczka personalna została zniszczona jako bezwartościowa[64].

Warto opisać również przypadek Józefa Marcinkowskiego, jednego z najbliższych współpracowników Mierzwy. Został on w 1947 r. zatrzymywany i był przesłuchiwany przez WUBP w Krakowie[65], w związku z podejrzeniami o współpracę z WiN i „grupą Mierzwy”, jak określano wówczas, m.in. tych członków PSL, którzy znaleźli się na ławie sądowej tzw. procesu krakowskiego WiN i PSL. Był też w okresie przed wyborami sejmowymi z 1947 i 1952 r. kilkakrotnie prewencyjnie aresztowany jako osoba „agitująca przeciwko Blokowi Demokratycznemu” oraz stronnik Mikołajczyka. Obecny stan badań naukowych nie pozwala sprecyzować daty zwerbowania i zarejestrowania Marcinkowskiego jako informatora, gdyż materiały dotyczące tej sprawy zostały zniszczone w 1987 r. Z charakterystyki z 1 września 1960 r. wynika, że został zwerbowany przez Wydział V WUBP w Krakowie na podstawie „materiałów kompromitujących” (materiały mówiące o jego „wrogiej postawie”) w 1947 r., tj. w okresie „ujawnienia przez Organa Bezpieczeństwa współpracy niektórych działaczy PSL z WiN-em, pociągnięcia ich do odpowiedzialności karnej”, wśród których „znajdowali się przyjaciele Marcinkowskiego”[66]. Został zarejestrowany pod pseudonimem „Uczeń”. W aktach sprawy „Oset” zachował się dokument z 31 maja 1949 r., w którym funkcjonariusz UB Bolesław Grzech[67] przyjął od źródła „Uczeń” doniesienie agenturalne, które jednak w ocenie pracownika Urzędu było jedynie spisanym przez niego życiorysem[68]. Kilka doniesień przyjętych przez Grzecha a podpisanych przez źródło „Uczeń” zachowało się w sprawie ewidencyjno-obserwacyjnej prowadzonej na Ignacego Jakubca[69]. W komentarzach funkcjonariusza na temat tych doniesień przeważają opinie o negatywnym stosunku informatora „Uczeń” do współpracy. Normalną konsekwencją tego faktu stało się więc wyeliminowanie Marcinkowskiego z sieci agenturalnej, które nastąpiło 18 maja 1953 r.[70] W piśmie z 5 sierpnia 1953 por. Stefan Głąb[71], naczelnik Wydziału V WUBP w Krakowie informował przełożonych w Warszawie, że wykorzystywany Marcinkowski pomimo utrzymywania kontaktów z byłymi działaczami PSL nie przekazywał informacji o ich działalności i kontaktach, nie realizował zleconych zadań i wykazywał negatywny stosunek do współpracy z WUBP i w konsekwencji w 1953 odmówił współpracy[72].

W latach późniejszych kilkakrotnie wracano do tej sprawy i w planach operacyjnych przedsięwzięć zakładano podjęcie próby ponownego nawiązania z nim kontaktu na zasadzie współpracy. Z notatki służbowej z 12 lipca 1967 r. wynika, że plany te nie przyniosły oczekiwanego efektu. „Na podstawie przeprowadzonej rozmowy doszliśmy do wniosku, że figurant nie wyrazi zgody na współpracę z nami. Niemniej jednak wskazanym jest co pewien okres spotkanie z nim, dobierając odpowiedni temat do rozmowy. Nadmienić należy, że fig[urant] w czasie prowadzonej rozmowy wyrażał zgodę na dyskusję z nim, ale oficjalnie i z konkretnym tematem”[73].

W odróżnieniu od osób zarejestrowanych jak „Hela” i „Uczeń” w gronie osób w otoczeniu Mierzwy znajdywali się tacy informatorzy, których współpraca była długotrwała, efektywna i czyniła wielkie szkody. W związku z brakiem miejsca na szczegółowe przedstawienie każdego z nich, zostaną pokazane wyłącznie dwa przypadki: Jana Kiliana oraz Stanisława Sapyty.

Jan Kilian to były żołnierz Armii Krajowej i dowódca oddziału dywersyjnego, który znajdował się przy batalionie „Kaliny”[74], posługujący się konspiracyjnym pseudonimem „Przybysz” i „Chaber”. Do współpracy z UB został zwerbowany, jak określono, „na uczuciach patriotycznych” już 25 października 1945 r., podczas akcji ujawnieniowej żołnierzy konspiracji wojennej. Jeszcze przed samym werbunkiem przekazał dwa doniesienia podpisane własnym nazwiskiem[75]. Używał kilku pseudonimów, początkowo „Janka”, potem „Paweł”, „Orzeł”, „Stach”, w końcu „Jadzia”. Z dokumentów wynika, że przyczynił się do aresztowana sztabu 106. Dywizji Piechoty AK, potem został użyty do rozpracowania PSL i środowiska związanego z Kościołem. Dzięki jego pomocy aresztowano kilkunastu aktywnych członków PSL.

Jan Kilian podczas posługiwania się pseudonimem „Jadzia” był jednym z najcenniejszych źródeł informacji o Stanisławie Mierzwie, intensywnie donosząc na niego w latach 1956–1958. Nawiązanie kontaktu z Mierzwą ułatwiła mu praca w Urzędzie Kontroli Prasy i cenzurowanie „Piasta” w 1946 r. Mierzwa – jak donosił: „[...] wówczas był do mnie ustosunkowany początkowo z rezerwą, potem nabrał do mnie zaufania, gdy dwukrotnie z polecenia Urzędu – celem zjednania go sobie poszedłem mu na rękę i przepuściłem zakwestionowane początkowo przeze mnie artykuły. Od tego czasu Mierzwa, a potem Bielenin i Gedłek uważali mnie za ich sympatyka. Po zamknięciu mnie na 48 godzin przez mjr Światłę urosłem w ich oczach na bohatera”[76]. Zbliżenie informatora „Jadzia” do Mierzwy było realizacją zadania, które zostało mu zlecone przez SB. W dokumentach określany był jako „bezpośrednie dotarcie” do Mierzwy, stał się bowiem stosunkowo szybko jego bliskim współpracownikiem. Mierzwa darzył go dużym zaufaniem, uważał go za człowieka predestynowanego do działalności politycznej, na którym mógł polegać. Kilian był częstym gościem w domu Mierzwów, uczestniczył w różnych uroczystościach, nawet prywatnych; Mierzwa zwierzał mu się z problemów zawodowych i rodzinnych oraz opowiadał o swoich planach.

Doniesienia „Jadzi” oceniane były wysoko, uznano go za ważnego agenta. Jego prawdomówność została sprawdzona poprzez innych informatorów, a na podstawie przekazanych przez niego informacji zakładano nowe sprawy agenturalnego rozpracowania[77]. Informator kilkakrotnie zrywał kontakt z UB/SB. W 1952 z powodu dekonspiracji w środowisku, w 1956 z powodu niezadowolenia z oficera prowadzącego, którym był Czesławem Rzechuła, oraz braku wsparcia aparatu bezpieczeństwa w rozwiązywaniu jego problemów. Ostatecznie współpraca z Janem Kilianem została zakończona[78] w grudniu 1960 r.[79] Wnioskujący o wyeliminowanie „Jadzi” z czynnej sieci agenturalnej kpt. Ferdynand Dudek, kierownik Grupy II Wydziału II[80] motywował to tym, że „Jadzia” był uprzedzony do współpracy z organami Służby Bezpieczeństwa z powodu konfliktu z „obsługującym go” Czesławem Rzechułą, co w konsekwencji miało doprowadzić do częściowej dekonspiracji tajnego współpracownika. Kończąc współpracę SB przewidywała, że w przyszłości będzie wykorzystywany jako kontakt obywatelski.

Bardzo ważnym źródłem informacji o Stanisławie Mierzwie był także Stanisław Sapyta, zarejestrowany jako tajny współpracownik „Wojciech”, a po zmianie pseudonimu, która nastąpiła 10 kwietnia 1962 r., jako „Wojtyło”[81]. Niestety, główne akta agenturalne TW „Wojciech” zostały zniszczone. Dużo jednak o jego współpracy można wnioskować na podstawie liczby zachowanych doniesień w różnych sprawach operacyjnych oraz uwag jego oficera prowadzącego kpt. Ferdynanda Dudka.

Współpraca ze Stanisławem Sapytą została najprawdopodobniej podjęta w październiku 1959 r. Potwierdza to notatka z przebiegu rozmowy z kandydatem na werbunek z 20 października 1959 r.: „S. wyraził zgodę na udzielenie nam pomocy w wyjaśnieniu niektórych spraw – mających związek z b[yłym] aktywem PSL i emigracją ludową, wykazywał gotowość przekonywania pewnych określonych ludzi o ich niesłusznych poglądach. Konkretnie podjął się utrzymać kontakt z Mierzwą i zaliczonymi do jego grupy osobami (Marcinkowski, Kaleta, Kabat). Stwierdził, że zadanie to ułatwia mu opinia starego działacza ludowego, jaką cieszy się u tych ludzi – mimo różnicy poglądów. Pomoc, o której mowa, sam ze swej strony nazwał współpracą i przyznał, że zasadniczą rolę odrywać musi w tym wypadku konspiracja. Stwierdza, że gdyby ktoś z wymienionych poprzednio ludzi dowiedział się o naszym wspólnym kontakcie, »nazwano by go konfidentem, a cała robota na nic by się nie przydała«”[82].

Z dokumentów wynika, że Sapyta wykonywał zlecone przez bezpiekę zadania – utrzymywał kontakty korespondencyjne z przebywającym na emigracji Władysławem Zarembą, a treść listów uzgadniał z SB. Na spotkanie z oficerem prowadzącym kpt. Ferdynandem Dudkiem 28 marca 1961 r. przybył nawet z własną maszyną do pisania, żeby wspólnie z nim opracować projekt listu, który przed wysłaniem przekazano jeszcze do akceptacji naczelnikowi Wydziału II Departamentu III[83]. Utrzymywał kontakty z Mierzwą i środowiskiem „prawicy ludowej”, był często wykorzystywany w realizacji różnych kombinacji operacyjnych. „Spotkanie odbyte w dniu dzisiejszym wywołane zostało przez TW, który postępując zgodnie z otrzymanymi wytycznymi materiały, o których mowa, doręczyć miał Mierzwie w tym samym dniu, w którym podjął je z redakcji »Wieści«. Pow[wyższe] podyktowane było względami konspiracji. Ponieważ chodziło o sporządzenie fotokopii tych materiałów, zatrzymałem je na przeciąg 2 godzin, a następnie na ponownie umówionym spotkaniu zwróciłem TW”[84].

Z dokumentów wynika, że należał do tajnych współpracowników, wykazujących dużą inicjatywę w pracy dla SB, a jego doniesienia były wysoko oceniane. Za współpracę był wynagradzany.

Przedstawione powyżej charakterystyki osobowych źródeł informacji pokazują jak różne były postawy osób zwerbowanych wobec UB/SB. Nie sposób scharakteryzować wszystkich informatorów w jednym artykule, bo historia każdej osoby i jej współpracy jest inna i często bardzo złożona.

Podsumowanie

Podsumowując efekty pracy aparatu bezpieczeństwa, nasuwa się pytanie, jak wiele wiedziano o Stanisławie Mierzwie? Liczba osób współpracująca z bezpieką i to z różnej przestrzeni jego życia, stosowanie podsłuchów, obserwacji i kontroli korespondencji wskazuje na to, że dysponowała ona bardzo dużą wiedzą. Mierzwa, mimo ostrożności w kontaktach z osobami sobie nieznanymi, nie mógł całkowicie wyeliminować konfidentów wokół siebie. W sprawie „Oset” zachowały się doniesienia z różnych prywatnych uroczystości rodzinnych – imienin, rocznic ślubu, wesel. Do dziś w aktach przetrwały zrobione przez pracowników pionu „B” fotografie ze ślubu jego syna Jacka[85].

Bezpieka orientowała się w sytuacji domowej Mierzwów. Na ile informacje, którymi dysponowała, były rzetelne, mogliby ocenić najlepiej Stanisław i Helena Mierzwowie, którzy już nie żyją. Na podstawie zachowanych materiałów nie można stwierdzić, czy udało się założyć podsłuch pokojowy w ich mieszkaniu. Wiadomo jedynie, że SB otrzymała od informatora „Jadzia” i „Wiktor” narysowany przez nich rzut mieszkania, który docelowo miał być wykorzystany przez funkcjonariuszy pionu „T” właśnie w celu instalacji aparatu podsłuchowego.

Opisane wyżej działania organów bezpieczeństwa wskazują, że Mierzwa był inwigilowany zarówno w miejscu zamieszkania, jak i w pracy – przykładem tego jest choćby próba „zabezpieczenia operacyjnego” kancelarii Mierzwy i Jan Kiełbika. Znacznie wcześniej, kiedy po wyjściu z więzienia Mierzwa pracował w firmach transportowych w Krakowie, zlecano informatorowi „Huragan”[86] dokładną obserwację Mierzwy, z kim rozmawia w pracy i przez telefon, jak zorganizował sobie miejsce pracy, kto go odwiedza. Dziś wiemy również, że środowisko prawnicze było infiltrowane, niektórzy z adwokatów utrzymywali kontakt z SB[87]. Stąd w sprawie „Oset” znaczna część doniesień dotyczących pracy zawodowej Stanisław Mierzwy.

W dokumentach sprawy zachowało się dużo informacji dotyczących udziału Mierzwy w różnych obchodach. Każdorazowe uroczystości poświęcone rocznicy śmierci Wincentego Witosa organizowane w Wierzchosławicach były „operacyjnie zabezpieczane” poprzez funkcjonariuszy pionu „B” (obserwacja) i informatorów. Spisywano plan obchodów, uczestników, czasami nawet numery rejestracyjne samochodów, którymi goście przyjechali. Podobnie było na uroczystościach pogrzebowych ludowców, rocznicowych nabożeństwach, organizowanych spotkaniach i odczytach, szczególnie w okresie istnienia ChTKiO.

Nie zachowały się dokumenty dotyczące ostatnich lat życia Stanisława Mierzwy, ale inwigilacja jego działalności z pewnością była prowadzona jeszcze w latach 1983–1985, co potwierdzałby fakt zakończenia sprawy „Oset” 4 dni po jego pogrzebie i przekazania jej niecałe dwa miesiące później do archiwum SB.

W poniższej tabeli przedstawiony jest wykaz osobowych źródeł informacji, w doniesieniach których pojawiło się nazwisko Mierzwy, oraz osób, które w planach UB/SB podawano, że inwigilują bądź mogą zostać wykorzystane m.in. do rozpracowania Mierzwy. Nie są tu podane wszystkie pseudonimy, pojawiające się w „Osecie”. Nie zostały ujęte np. osoby donoszące wyłącznie na Józefa Marcinkowskiego czy Edwarda Kaletę oraz inne osoby ze środowiska Mierzwy. Identyfikacja niektórych osób wymienionych w tabeli jedynie pod pseudonimami nie była możliwa. Być może uda się to w przyszłości, choć wątpliwe jest, aby udało się rozszyfrować wszystkich.

Konstruując poniższy wykaz, ważne dla autora było podanie oprócz danych personalnych możliwie dokładnych okoliczności pozyskania osoby do współpracy oraz oceny tej współpracy przez funkcjonariuszy. Opinie te zwykle umieszczane były w charakterystykach informatorów, sporządzanych przez pracowników operacyjnych, stąd nie zawsze udało się uniknąć określeń typowych dla języka operacyjnego.

Wykaz osobowych źródeł informacji występujących w materiałach archiwalnych dotyczących Stanisława Mierzwy

PSEUDONIM I KATEGORIA, POD JAKĄ OZI WYSTĘPUJE W AKTACH

CHARAKTERYSTYKA

„12” tajny współpracownik

EDWARD SIEKLUCKI, s. Karola, ur. 11 maja 1919 r. Według zachowanych akt pozyskany do współpracy 12 czerwca 1963 r. przez oficera operacyjnego Wydziału III ppor. Bolesława Migasa. Podczas rozmowy werbunkowej funkcjona riusz sugerował, że współpraca może uchronić go przed „wejściem na drogę kolizji z prawem” (w okresie wcześniejszym E. Sieklucki skazany był za nadużycia gospodarcze podległych mu pracowników). Zobowiązanie napisał wybierając pseudonim „12”.

Współpraca oceniana krytycznie: TW nie wykazywał inicjaty wy w pracy, niechętnie przekazywał informacje, często nie przychodził na umówione spotkania. Za współpracę nie był wynagradzany.

Od grudnia 1970 r. odmawiał spotkań. 5 marca 1971 r. kpt. Ludwik Kurach złożył wniosek o zakończenie współpracy z TW. Był „na kontakcie” kilku pracowników operacyjnych: B. Migasa, kpt. Piotra Walczyka, Czesława Garbacza, kpt. L. Kura cha.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa zachowała się 1 teczka personalna i 1 teczka pracy.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/8329

„7”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„AB”

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„BOLESŁAW”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„BRUZDA”

tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„BURY”

tajny współpracownik informator,

„ZALESIŃSKI”

tajny współpracownik

JÓZEF KRAS, s. Jana, ur. 22 września 1919 r.

Z dokumentów wynika, że pierwszy raz został pozyskany przez Jana Pytlika, oficera operacyjnego PUBP w Tarnowie w 1947 r. Zobowiązanie do współpracy nie zostało pobrane. Z tego okresu współpraca oceniana była pozytywnie: dostar_ czał cenne, sprawdzone informacje.

Kontakt z informatorem został zerwany w roku 1949 ze względu na jego aresztowanie i pobyt w więzieniu.

13 marca 1954 r. Józef Augustyn, starszy referent PUBP w Tarnowie nawiązał z nim ponownie kontakt operacyjny (z tą datą Kras podpisał zobowiązanie).

Współpraca oceniana pozytywnie: w pracy operacyjnej spraw dzony, zlecone zadania wykonywał, na spotkania przychodził,

z aparatem bezpieczeństwa był związany, współpracy nie odmawiał. Za współpracę był wynagradzany.

W styczniu 1963 zmieniony został mu pseudonim na „Zale siński”.

Współpraca została zakończona w grudniu 1968 r. – 11 grudnia 1968 r. złożony został wniosek o wyeliminowanie TW z sieci agenturalnej, jednak kontakt miał być utrzymywany sporadycznie na zasadzie pomocy obywatelskiej.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa pozostała 1 teczka personalna i 5 tomów teczki pracy.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/7692

„C.H.”

były tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„C”

były tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„CIVIS”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„CZARNY”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„CZESŁAW”

informator,

tajny współpracownik

„C”

kontakt poufny, kontakt operacyjny

„ARKADIUSZ”

tajny współpracownik

„DARIUSZ”

tajny współpracownik

JULISZ SAS-WISŁOCKI, s. Franciszka, ur. 11 kwietnia

1909 r.

Adwokat, zatrudniony w Zespole Adwokackim przy ul. Kanoniczej 16 w Krakowie, potem w Zespole Adwokackim nr 10 w Krakowie przy ul. Sławkowskiej 6.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy na podstawie „materiałów kompromitujących” 19 października 1945 r. przez por. Paszkiewicza z Wydziału III WUBP w Krakowie. W okresie 1960–1962 współpraca została przerwana, ponieważ uchodził w środowisku za zdekonspirowanego, w okresie 1965–1969 odbywano z nim spotkania jako „kontaktem poufnym” (kp) „C”, w dokumentach określany też jako „kontakt operacyjny” (ko) „C”. W listopadzie ponownie został zarejestrowany jako TW. Kilkakrotnie miał zmieniany pseudonim: 1952 r. – z „Juliusza” na „Czesława”, w 1958 r. w dokumentach występuje jako „Stanisław”, od 1963 r. „Dariusz”, w okresie 1964–1969 kp (ko) „C” z końcem 1969 r. – „Arkadiusz”. Wynagradzany był niesystematycznie, głównie w związku z kosztami powstałymi przy wykonywaniu zleconych zadań. Współpracę zakończyła śmierć TW w 1973 r.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa zachowały się 2 tomy teczki personalnej i 10 tomów teczki pracy (dwie zostały zniszczone jako bezwartościowe).

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/6030

„DĄB”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„DOBRY”

informator,

kontakt obywatelski

WŁADYSŁAW STRYCHARZ, s. Franciszka, ur. 26

kwietnia 1915 r.

Urzędnik, Pracował w Banku Gospodarstwa Spółdzielczego, Banku Rolnym w Krakowie, potem w Centralnej Kasie Spółek Rolnych w Krakowie.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy przez referenta Sekcji V Wydziału IV Edwarda Klitę w dniu 22 czerwca 1946 r., podpisał zobowiązanie do współpracy. Początkowo posługiwał się pseudonimem „Cham”, w lutym 1950 r. pseudonim został zmieniony na „Dobry”.

Współpraca oceniana pozytywnie: informator zdyscyplinowany, na spotkania przychodził punktualnie, podawane informacje sprawdzane były przez innych informatorów – w ocenie funkcjonariuszy były prawdziwe i obiektywne.

Współpraca została zakończona we wrześniu 1960 r. Był „na kontakcie” kilku funkcjonariuszy.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/4510

„DRUŻBA”

źródło, informator

MLECZKO FRANCISZEK, s. Wiktora, ur. 30 września 1905 r.

Nauczyciel Szkoły Zawodowej w Łysej Górze, pow. Brzesko, gm. Dębno.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy 9 stycznia 1953 r. na podstawie „materiałów kompromitujących”.

Zobowiązanie do współpracy napisał własnoręcznie, obierając sobie pseudonim „Drużba”.

Współpraca oceniana krytycznie: nie przekazywał wartościowych materiałów, do współpracy wykazywał niechęć, zrywał spotkania.

Współpracę zakończono w maju 1956 r., ponieważ informator

„kategorycznie odmówił współpracy”, ponadto stwierdzono,

że od samego początku współpracy „dążył do jej zerwania”. Materiały archiwalne teczki pracy zostały zniszczone w 1967 r. jako bezwartościowe, zachowały się dokumenty teczki personalnej.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/3321

„DZISIEJSZY”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„EROS”

informator,

tajny współpracownik

ROMAN RĘKIEWICZ, s. Jana, ur. 6 lipca 1908 r.

Prokurator Prokuratury Wojewódzkiej w Krakowie, po zwolnieniu z końcem 1952 r. adwokat w Zespole Adwokackim w Bochni.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy 2 maja 1953 r. przez starszego referenta Wydziału V WUBP w Krakowie Franciszka Wnęka na podstawie „materiałów kompromitujących” (według charakterystyki z 14.12.1956 r. pozyskany

„na zasadzie lojalności”), zobowiązanie napisał własnoręcznie, obierając pseudonim „Eros”. Ze względu na jego zły stan zdrowia, który utrudniał utrzymywanie kontaktów ze środowiskiem, w grudniu 1956 r. kpt. Karol Waluszkiewicz postanowił go wyrejestrować. W 1957 r. ponownie nawiązano z nim kontakt, jednak 1 sierpnia 1958 r. złożony został raport o wy-

łączenie go z czynnej sieci agenturalno-informacyjnej. Współpraca oceniana pozytywnie: informacje jego były

„gruntowne i wyczerpujące”, chętny do współpracy, „informator jest związany z nami, lubi tę pracę i sam podsuwa swoje myśli i czasami kombinacje, jako prawnik – umysł nasta-

wiony wybitnie w kierunku operacyjnym”. Zachowało się po-

kwitowanie odbioru wynagrodzenia z 25 maja 1954 r.

Był „na kontakcie” F. Wnęka, Zdzisława Chmielowskiego, Bolesława Bogusławskiego.

okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa zachowała się teczka personalna – 2 teczki pracy zostały zniszczone w 1967 r.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/4674

„FRANEK”

informator,

tajny współpracownik

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece ogólnoinformacyjnej byłego Wydziału „C” byłego KW MO/WUSW w Krakowie, Nowym Sączu i Tarnowie, kserokopii dzienników archiwalnych WUSW Kraków dział I, dzienniku rejestracyjnym sieci agenturalnej byłego WUds.BP/KW MO w Krakowie, w 1955 r. pod nr 709. zarejestrowany został JÓZEF POPIEL,

s. Andrzeja, ur. 1 stycznia 1910 r.

Materiały archiwalne o sygn. 30903/I zostały zniszczone.

„G”

kontakt poufny

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„GÓRA”

informator,

tajny współpracownik

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece zniszczeniowej byłego Wydziału „C” KW MO/WUSW w Krakowie, kserokopiach dzienników archiwalnych WUSW Kraków dział I, dzienniku rejestracyjnym sieci agenturalnej byłego WUBP/ WUds.BP/KW MO w Krakowie za lata 1955–1960 w 1955 r. pod nr 3190 zarejestrowany został STANISŁAW SOWA,

s. Józefa, ur. 4 stycznia 1919 r.

Materiały archiwalne o nr 37027/IV zostały zniszczone.

„GÓRAL”

tajny współpracownik

„ZAGÓRSKI”

tajny współpracownik

MICHAŁ MIKULSKI, s. Jana, ur. 8 października 1907 r. Dyrektor Szkoły Podstawowej w Biskupicach Radłowskich, członek ZSL. W jego mieszkaniu odbywały się spotkania towarzyskie, w których udział brali m.in. Antoni Marcinkowski, Andrzej Remian, Tomasz Kusior, Jan Tomalik oraz Franciszek Mierzwa.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy 22 sierpnia 1956 r. przez oficera operacyjnego PUds.BP w Tarnowie ppor. Mieczysława Cieślę. Zobowiązanie do współpracy napisał własnoręcznie.

Współpraca oceniana krytycznie: informator zrywał spotkania, dawał ogólnikowe informacje, wykazywał niechętny stosunek do współpracy, bardziej związany z osobami rozpracowywanymi niż z SB. W 1959 r. por. Tadeusz Czopek złożył wniosek o wyeliminowanie go z czynnej sieci agenturalnej z przyczyn wyżej wymienionych. Ponownie „podjęty na kontakt” w 1960 r. (MO wszczęło dochodzenie przeciwko Komisji Gospodarczej z Biskupic, z członkami której Mikulski miał kontakt i obawiał się konsekwencji tego). Współpraca okazała się bardziej owocna – na spotkania przychodził systematycznie, zlecone zadania wykonywał, przekazywane informacje okazały się prawdziwe. 27 grudnia 1962 r. zmieniony został pseudonim na „Zagórski”. Współpraca zakończona została w listopadzie 1967 r.

Według zachowanych akt otrzymywał pieniądze z tytułu zwrotu kosztów podróży, które ponosił jeżdżąc na spotkania z oficerem prowadzącym do Tarnowa.

Pozostawał „na kontakcie” T. Czopka, Stanisława Gawina oraz ppor. Jana Murczka.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa zachowała się 1 teczka personalna i 1 teczka pracy.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/6017

„GÓRSKI”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„GRABSKI”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„HELA”

informator

HELENA MIERZWA, c. Stanisława, ur. 16 listopada

1910 r.

Według zachowanych materiałów archiwalnych pozyskana przez Wydział V prawdopodobnie 13 lutego 1951 r., wyrejestrowana z czynnej sieci agenturalnej 18 maja 1953 r.

Uznana przez UB za nieprzydatną operacyjnie: „W związku z tym, że informator nie udziela nam żadnych informacji o interesujących nas osobach, a jedynie w trakcie spotkania płacze i narzeka na swoją niedolę, oraz na spotkania z własnego domu nie wychodzi, proponuję wymienionego informatora wyeliminować z sieci agencyjno-informacyjnej jako

balast operacyjny”.

„HELENA”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„HENRYK”

informator, były tajny

współpracownik

BRONISŁAW CHRZAN, s. Jana, ur. 20 lipca 1897 r.

W podziemiu należał do TON, członek PSL i ZNP. Nauczyciel, kierownik Szkoły Powszechnej nr 3 w Krakowie.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy 8 września 1947 r. przez referenta Wydziału V WUBP Marcelego Morgena na podstawie „materiałów kompromitujących”. Zobowiązanie do współpracy napisał własnoręcznie.

Współpracę oceniano negatywnie – niechętnie współpracował, na spotkania nie przychodził regularnie, był „oporny” w wykonywaniu zleconych zadań, chcąc uniknąć składania doniesień na swoje środowisko ograniczył do minimum kontakty z byłymi członkami PSL.

W listopadzie 1956 r. oficer operacyjny por. Czesław Rzechu-

ła złożył wniosek o wyeliminowanie go z czynnej sieci agenturalnej. W latach późniejszych do sprawy wracano. W maju 1962 r. kpt. Kazimierz Gajda na podstawie rozmowy z byłym TW „Henryk” informował, że można go wykorzystać jako pomoc obywatelską, bo ze względu na wiek i stan zdrowia na TW się nie nadaje.

Teczkę pracy zniszczono jako bezwartościową w 1967 r. a w 1973 r. częściowo zniszczono materiały z teczki perso nalnej.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/3986

„HURAGAN”

tajny współpracownik

„DOŚWIADCZONY”

tajny współpracownik

WŁADYSŁAW MYŚLIWIEC, s. Piotra, ur. 17 lutego 1914 r.

Przedwojenny członek ZMW RP „Wici”, członek PSL, a potem ZSL na terenie gromady Wola Radziszowska. Pracownik fizyczny Cegielni Sylikatowej w Krakowie-Płaszowie.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy „na zasadzie lojalności” 14 sierpnia 1957 r. przez ppor. Tadeusza Wójcika, oficera operacyjnego KP MOds.BP w Myślenicach w celu rozpracowania Stefana Szlachty. Wg dokumentów przez swoje niewłaściwe zachowanie doprowadził do dekonspiracji i w środowisku był podejrzewany o współpracę z SB, stało się to przyczyną wyrejestrowania go z czynnej sieci agenturalnej w 1962 r. Kontakt z TW wznowiono po 2 latach.

Współpraca oceniana pozytywnie: na spotkania przychodził, zlecone zadania wykonywał, podawane informacje były prawdziwe. Za współpracę był wynagradzany.

Pozostawał na kontakcie kilku funkcjonariuszy: T. Wójcika, Jana Roszkowicza, Stefana Bieli, Mieczysława Woźniaka, Edwarda Śpiewaka i Mieczysława Kyca. 22 czerwca 1969 r. został przejęty na kontakt przez Referat ds. BP KP MO w Krakowie. Od stycznia 1970 r. występuje w dokumentach pod ps. „Doświadczony”. Współpraca została prawdopodobnie zakończona w kwietniu 1972 r., ponieważ „kategorycznie” oświadczył, że na spotkania nie będzie przychodził.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa zachowały się 1 teczka personalna i 2 tomy teczki pracy.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/6544

„J.G.”

kontakt obywatelski

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„JADZIA”

informator,

tajny współpracownik

„LEON”

tajny współpracownik

JAN KILIAN, s. Franciszka, ur. 31 grudnia 1904 r.

Był jednym z ważniejszych źródeł informacji o S. Mierzwie w latach 1956–1958 – określany jako bezpośrednie dotarcie do Mierzwy.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy 25 października 1945 r., podczas ujawniania z działalności wojennej na „zasadzie dobrowolności”. Posługiwał się kilkoma pseudonimami – „Janka”, „Paweł”, „Orzeł”, „Stach”. W zachowanych w sprawie „Oset” doniesieniach występuje jako „Jadzia”, krótko posługiwał się pseudonimem „Leon”. Jego oficerami prowadzącymi był m.in. por. Czesław Rzechuła i kpt. Jan Gibski.

Współpraca oceniana pozytywnie. Za współpracę był wynagradzany.

Postanowieniem z grudnia 1960 r. współpraca została zakończona, chociaż zastrzegano możliwość utrzymania z nim kontaktu jako kontaktem obywatelskim (ko).

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa

zachował się 1 tom teczki personalnej i 7 tomów teczki pracy. Sygnatura akt: IPN Kr, 009/6314

„JAKUB”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„JANKA”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

J.B.

kontakt poufny

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„JODŁOWSKI”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„JULEK”

tajny współpracownik

„STEFAN”

tajny współpracownik

JAN KOCUR (po zmianie nazwiska w 1956 r. KORSKI),

s. Floriana, ur. 11 sierpnia 1908 r.

Z dokumentów wynika, że pierwszy raz pozyskany do współpracy w 1946 r. w więzieniu w Rzeszowie do rozpracowania KG WiN, ponownie pozyskany 4 maja 1948 r. w więzieniu w Rzeszowie w celu informowania o współwięźniach. Po zwolnieniu z więzienia w 1956 r. zgodził się na kontynuowanie współpracy. Bliski przyjaciel J. Matusa i E. Ralskiego, których poznał w więzieniu. Posługiwał się pseudonimem

„Julek” i „Stefan”. Był „na kontakcie” szeregu pracowników operacyjnych: oficera operacyjnego Henryka Furmaniaka, kpt. Pawła Lebiedzia, kpt. Kazimierza Gajdy, por. Bolesława Migasa, kpt. Piotra Walczyka, por. Czesława Rzechuły, kpt. Eugeniusza Kosiby, kpt. Ludwika Kuracha.

Współpraca oceniana pozytywnie. Za współpracę był wynagradzany, w 1978 r. z okazji 30-lecia współpracy z SB. Współpracę zakończono w 1979 r. ze względu na jego zły stan zdrowia.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa przetrwały 1 teczka personalna i 4 tomy teczki pracy.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/7386

„KACZKOWSKI”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„KACZOR”

tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„KAMIEŃ”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„KANIA”

informator

WOJCIECH MAZUREK, ur. 7 kwietnia 1909 r.

Były członek PSL, rolnik, pracował w gospodarstwie w Wierzbnie, pow. Miechów.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy przez referenta PUBP w Miechowie – Władysława Cadera w dniu 20 grudnia 1946 r. Zobowiązanie do współpracy napisał własnoręcznie.

Współpraca oceniana pozytywnie: w „pracy chętny”, na spotkania przychodził punktualnie, zlecone zadania wykonywał. Współpraca została zakończona w lipcu 1955 r. ze względu na jego pracę w GRN.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa przetrwała częściowo wybrakowana teczka personalna, materiały archiwalne teczki pracy zostały zniszczone w 1966 r.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/1979

„KB”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„KJ”

kontakt obywatelski, pomoc obywatelska

JULIAN KOŁODZIEJ, s. Jana, ur. 6 lutego 1910 r.

Członek PSL, po 1956 r. aktywny działach ChTKiO. Utrzymywał kontakty z S. Mierzwą i innymi figurantami sprawy

„Oset”. Z zachowanych dokumentów wynika, że Julian Kołodziej w latach 1959–1962 traktowany był jako kandydat do werbunku, a rozmowy z nim jako rozmowy z kandydatem na TW. 30 listopada 1959 r. starszy oficer operacyjny por. Piotr Walczyk przeprowadził w KD MO w Krakowie rozmowę z J. Ko-

łodziejem, który miał wyrazić zgodę na kontynuowanie rozmów, choć zastrzegł, że nie utrzymuje kontaktu ze środowiskiem byłego PSL, więc niewiele będzie mógł pomóc. Od 31 maja 1962 r. w dokumentach określany jest jako kontakt obywatelski (lub pomoc obywatelska).

Według zachowanych dokumentów J. Kołodziej był niechętny kontaktom z SB.

11 marca 1966 r. oficer operacyjny Czesław Garbacz zwrócił się z prośbą o zgodę na zaniechanie kontaktu z „ko” i złożenia materiałów do archiwum.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa przetrwała teczka personalna.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/7167

„KLINOWSKI”

tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„KONRAD”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„KOTOWSKI”

informator,

tajny współpracownik

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece zniszczeniowej

byłego Wydziału „C” KW MO/WUSW w Krakowie, kserokopiach dzienników archiwalnych WUSW Kraków dział I, dzienniku rejestracyjnym sieci agenturalnej byłego WUBP w Krakowie za lata 1955–1960, w 1955 r. pod nr 1830 (PUBP Limanowa) oraz w 1958 r. pod nr 6013 został przez zarejestrowany przez Wydział III KW MO WŁADYSŁAW WRÓBEL, s. Wojciecha, ur. 15 października 1898 r.

Materiały archiwalne o nr 34682/I zostały zniszczone

„KOWALSKI”

agent

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„KRET”

tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„KRUCZEK”

tajny współpracownik

W archiwum IPN nie odnaleziona została teczka personalna

TW, zachowały się 2 tomy teczki pracy.

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece odtworzeniowej pseudonimów WUSW Kraków byłego SB, dziennikach rejestracyjnych sieci agenturalnej byłego WUBP/KW MO w Krakowie za lata 1955–1960 oraz 1960–1962, kserokopiach dzienników rejestracyjnych byłego WUSW w Krakowie, kserokopiach dzienników archiwalnych WUSW Kraków dział I i kartotece ogólnoinformacyjnej byłego Wydziału „C” byłego KW MO/WUSW w Krakowie, Nowym Sączu i Tarnowie, 13 listopada 1956 r. pod nr 5376 zarejestrowany został JÓZEF PERLIK,

s. Piotra, ur. 12 stycznia 1914 r., w dniu 9 listopada 1960 r.

przerejestrowany do numeru 64, następnie 24 września 1962 r. przerejestrowany do numeru 1039.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/8270

„KRUK”

informator

ANTONI RERUTKIEWICZ, s. Antoniego, ur. 15 stycznia 1911 r.

Z zachowanych dokumentów wynika, że został pozyskany do współpracy 17 listopada 1951 r. w więzieniu w Piechcinie, w którym odbywał karę więzienia (skazany wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Krakowie z dnia 5 marca 1948 r. na 7 lat więzienia), zobowiązanie do współpracy napisał własnoręcznie. W 1952 r. został ponownie pozyskany przez Wydział Specjalny w czasie odbywania kary więzienia we Wronkach do rozpracowania więźniów wspólnie z nim odbywających karę. Po wyjściu na wolność współpraca była kontynuowana.

Współpraca oceniana pozytywnie: do współpracy pozytywnie ustosunkowany, na spotkania przychodził punktualnie, wynagrodzeń nie otrzymywał, zwracane mu były tylko koszty przyjazdu na spotkania.

Pozostawał „na kontakcie” kilku pracowników operacyjnych. 3 listopada 1962 r. został złożony raport o wyłączenie go z czynnej sieci agenturalnej.

Materiały archiwalne teczki personalnej zostały częściowo wybrakowane w 1974 r.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/6601

„KUREK”

źródło, informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„LAS”

informator

MARIA SOWINA (SOWA), c. Wojciecha, ur. 22 czerwca 1900 r.

Była przewodniczącą kierownictwa powiatowego Ludowego Związku Kobiet w Bochni, po wojnie wstąpiła do PSL – była członkiem Zarządu Powiatowego PSL w Bochni. Następnie działała w ZSL.

Według zachowanych akt pozyskana do współpracy 22 października 1946 r. przez referenta PUBP w Bochni – Stanisława Cieślika „na podstawie uczuć patriotycznych”. Wybrała pseudonim „Las”. Aresztowana w związku z „procesem krakowskim” działaczy WiN i PSL podpisała drugie zobowiązanie do współpracy 5 listopada 1947 r., używając pseudonimu

„Ruch”. Współpraca została zakończona w grudniu 1956 r. z powodu dekonspiracji informatora w środowisku.

Według notatki z 1967 r. 2 teczki pracy zostały zniszczone, teczka personalna została częściowo zniszczona w 1973 r.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/3051

„LEON”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„LISOWSKI”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„LIŚĆ”

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„LONDYN”

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„MARYLA”

informator

HELENA MACHOWSKA, c. Walentego, ur. 2 paździer-

nika 1916 r.

Bliska znajoma Stanisława i Heleny Mierzwów. Pracownik Służby Zdrowia.

Według zachowanych akt pozyskana do współpracy 16 stycznia 1956 r. przez kierownika Sekcji II Wydziału III WUds.BP w Krakowie Zdzisława Czaplę i referenta Sekcji II Wydziału III WUds.BP w Krakowie Bronisława Nowaka. Zobowiązanie do współpracy podpisała. Współpraca zakończona w grudniu 1956 r. Funkcjonariusz Z. Czapla uznał, że „Maryla” nie nadaje się do współpracy, nie ma możliwości rozpracowywania Stanisława Mierzwy i odmawia współpracy.

Materiały teczki pracy zostały zniszczone w maju 1967 r., a dokumenty teczki personalnej częściowo wybrakowano w październiku 1973 r.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/4826

„MICHAŁ”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„MICHAŁ”

kontakt poufny

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„MILER”

agent

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„MIRSKA”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„MŁOT”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„MOL”

informator,

tajny współpracownik

STANISŁAW MACZEK, s. Jakuba, ur. 13 listopada 1906 r. Do 1949 r. zatrudniony w redakcji „Piasta” jako woźny, potem w Związkach Rzemieślniczych Spółdzielni w Krakowie. Zamieszkały w Krakowie.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy 18 stycznia 1952 r. na podstawie „materiałów kompromitujących” przez Adama Malika, kierownika Sekcji II Wydziału V. Zobowiązanie napisał własnoręcznie.

W 1955 r. współpraca oceniana pozytywnie: chętnie pracuje, na spotkania przychodzi punktualnie, pisze doniesienia. Według „Charakterystyki” z 1955 r. za współpracę kilkakrotnie był wynagrodzony.

10 kwietnia 1956 r. „Mol” wysłał do Kierownika WUBP prośbę o zwolnienie z dalszej współpracy, motywując to względami zdrowotnymi.

Współpraca została zakończona w maju 1958 r.

W 1967 r. materiały teczki pracy zostały zniszczone, teczka personalna została częściowo wybrakowana.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/5842

„MOST”

tajny współpracownik

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece zniszczeniowej

byłego Wydziału „C” byłego KW MO/WUSW w Krakowie, kserokopii dzienników archiwalnych WUSW Kraków dział I, dziennika rejestracyjnego sieci agenturalnej byłego WUBP/ WUds.BP/KW MO w Krakowie, 15 czerwca 1955 r. pod

nr 1001 zarejestrowany został przez PUds.BP w Tarnowie

KAROL KURTYKA, s. Zofii, ur. 8 grudnia 1904 r.

Materiały archiwalne o nr 35025/I zostały zniszczone.

„N-25”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„NIEOFICJALNY”

pomoc obywatelska

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„OKSZA”

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„ORKAN”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„OTRĘBA”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„PAN”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„PEWNY”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„PIES”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„PIÓRO”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„PRZEŁOM”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„PUBLICYSTA”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„RAFA”

informator,

tajny współpracownik

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece zniszczeniowej byłego Wydziału „C” KW MO/WUSW w Krakowie, dzienniku rejestracyjnym sieci agenturalnej WUBP/WUds.BP/KW MO w Krakowie za lata 1955–1960, w 1955 r. pod nr 437 zarejestrował został przez Wydział III STANISŁAW MĄCZKA,

s. Wojciecha, ur. 12 lutego 1916 r.

Materiały archiwalne o nr 32221/I zostały zniszczone.

„RAKOCZY”

agent

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„REDAKTOR”

informator

ANTONI WITEK, s. Jana, ur. 26 stycznia 1912 r.

Po wojnie był organistą w Białym Kościele w gminie Cianowice oraz podjął pracę nauczyciela, były członek PSL.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy 18 kwietnia 1952 r. przez starszego referenta gminy Cianowice – Jana Ziębę, zobowiązanie do współpracy napisał własnoręcznie. Współpraca oceniana krytycznie: uznano, że do współpracy nie nadaje się, na spotkania nie przychodził, nie przekazywał materiałów „o wartości operacyjnej”, z własnej winy doprowadził do dekonspiracji w środowisku. Według raportu o wy-

łączeniu z sieci wyeliminowany w styczniu 1955 r. Według notatki z 1967 r. teczka pracy została zniszczona.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/685

„RĘKA”

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„ROLLAND”

informator

HENRYK DZENDZEL, s. Prokopa, ur. 1895 r.

Sekretarz W. Witosa w okresie, gdy był premierem RP. Dzia-

łacz ZSL.

Zarejestrowany pod nr 602 w dniu 5 października 1962 r.

przez Wydział II Departamentu III MSW.

Szerzej zob.: Stanisław Mikołajczyk w dokumentach aparatu bezpieczeństwa, t. 2: Działalność w latach 1947–1958, Warszawa – Łódź 2010.

„SADOWSKI”

informator

„PAWŁOWSKI”

tajny współpracownik

JAN REJMAN, s. Wawrzyńca, ur. 18 sierpnia 1901 r.

Urzędnik.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy przez Naczelnika Wydziału V WUBP w Krakowie – kpt. Mariana Kozłowskiego 7 czerwca 1948 r., zobowiązanie napisał własnoręcznie, wybierając pseudonim „Sadowski”. Z akt wynika, że w praktyce współpracował już od czerwca 1947 r.

23 listopada 1954 r. naczelnik Wydziału III WUBP – mjr Adam Farb złożył raport o wyłączeniu „Sadowskiego” z czynnej sieci agenturalnej. Kontakt z nim został wznowiony 5 lipca 1958 r. Ze względu na to, że informator był znany znacznej części pracowników WUBP, w celu zachowania większej konspiracji zmieniono mu pseudonim na „Pawłowski”.

Uznany za wartościowe źródło: „chodząca encyklopedia WRN-owska”, jego informacje były jednak sprawdzane przez innych informatorów, ponieważ uznano, że w latach poprzednich często podawał materiały „tendencyjne, przejaskrawiał pewne fakty był nawet dwulicowy”. Przez swoje środowisko był podejrzewany o współpracę z UB.

Za współpracę był wynagradzany.

W grudniu 1960 r. oficer operacyjny por. Feliks Sansal złożył do zatwierdzenia postanowienie o wyeliminowanie TW

„Pawłowskiego” z czynnej sieci agenturalnej, ponieważ był członkiem PZPR – kontakt miał być utrzymany na zasadzie kontaktu operacyjnego. Jan Rejman zmarł 11 grudnia 1961 r. Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa pozostało 10 tomów akt.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/344

„SALVATORE”

tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„SAS” informator

„SAWICKI”

informator,

tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece zniszczeniowej byłego Wydziału „C” KW MO/WUSW w Krakowie, kserokopii i dzienników rejestracyjnych byłego WUSW w Krakowie, dzienniku rejestracyjnym tajnych współpracowników KW MO w Krakowie, kartotece odtworzeniowej pseudonimów WUSW Kraków byłego SB w dniu 3 grudnia 1960 r. pod numerem 480 zarejestrowany został przez Wydział III MARIAN CZERWIŃSKI, s. Jana, ur. 2 lutego 1893 r., przerejestrowany 10 czerwca 1965 r. do numeru 2597

Materiały archiwalne o numerze 38137/IV zostały zniszczone.

„STANISŁAW II”

tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„STANISŁAW”

agent,

tajny współpracownik

STANISŁAW RYMAR, s. Stanisława, ur. 2 września 1914 r.

(w aktach też 12 września 1914 r.)

Adwokat.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy 6 września 1951 r. na podstawie „materiałów kompromitujących” przez kpt. A. Witeckiego, kierownika Sekcji Wydziału IV Departamentu III MSW. Raportem z 22 czerwca 1956 r. został

„przekazany na łączność” WUds.BP w Krakowie celem kontynuowania współpracy.

Współpraca zakończona została w lipcu 1960 r.

Według postanowienia o wyeliminowanie „Stanisława”, współpraca oceniana krytycznie: bez „szczególnej wartości operacyjnej”, powściągliwy w udzielaniu informacji, przekazywał informacje, które uważał sam za słuszne. Kontakt miano utrzymać na „płaszczyźnie obywatelskiej”.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa

współpracy pozostały 1 teczka personalna i 2 tomy teczki pracy. Sygnatura akt: IPN Kr, 009/6217

„STASZEK”

agent

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„STEFAN”

tajny współpracownik

„ANDRZEJ”

tajny współpracownik

STANISŁAW WIELGUS, s. Kazimierza, ur. 11 paździer-

nika 1919 r.

Adwokat, w konspiracji działacz ruchu narodowego.

28 czerwca 1953 r. Wielgus został aresztowany przez WUBP w Krakowie pod zarzutem utrzymywania kontaktów z ośrodkiem wywiadu zachodniego. Zatrzymany był na tydzień i według dokumentów w tym czasie został pozyskany do współpracy.

Posługiwał się trzema pseudonimami: „Stefan”, od sierpnia 1961 r. „Jurek”, od czerwca 1965 r. „Andrzej”. Ostatnie doniesienie nosi datę 1975 r., ale współpraca trwała dłużej, bowiem według zapisu w kartotece ogólnoinformacyjnej TW

„Andrzej” rejestrowany był 14 czerwca 1977 r. przez Wydział III SB. Dokumentacja z tego okresu 31 grudnia 1989 r. została zniszczona.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa pozostało 6 tomów akt.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/7457

Na temat Stanisława Wielgusa pisał Michał Wenklar w artykule Endek, ale nie tylko konserwatywny. Współpraca Stanisława Wielgusa z UB/SB, który ma się ukazać w wydawnictwie IPN na temat represji wobec środowisk politycznych. Nie zachowała się teczka personalna agenta, trudno więc określić przyczyny podjętej współpracy.

„STO”

informator,

tajny współpracownik

STANISŁAW WODZIŃSKI, s. Władysława, ur. 27 października 1907 r.

Pochodził w Tarnowa. W czasie okupacji współtworzył Powiatową Delegaturę Rządu w Tarnowie. Z zawodu nauczyciel, urzędnik, najpierw dyrektor w Spółdzielni Obrotami Zwierzęcymi, potem w dyrekcji w Nowej Hucie jako kierownik działu kadr (w kierownictwie Huty im. Lenina).

Według zachowanych akt pozyskany 25 lutego 1949 r. przez ppor. Mariana Maja, kierownika Sekcji II Wydziału I WUBP

w Krakowie na podstawie „materiałów kompromitujących”.

Zobowiązanie do współpracy napisał własnoręcznie obierając pseudonim „Sto”.

Współpraca oceniana pozytywnie: współpracownik chętny, sumienny, inteligentny, dostarczane informacje okazały się prawdziwe i obiektywne. Rzadko wynagradzany w formie pieniężnej, częściej w formie upominków.

Współpracę zakończono w kwietniu 1964 r., miano jednak utrzymać z nim kontakt na zasadzie kontaktu obywatelskiego. Był „na kontakcie” kilku funkcjonariuszy: Mariana Maja, Michała Łobaczewskiego, Stefana Ziai, Jerzego Barwika, Zygmunta Raka, Jerzego Barcika.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa pozostała 1 teczka personalna i 3 pracy.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/6825.

O Stanisławie Wodzińskim pisali W. Frazik, F. Musiał, Aparat represji wobec tarnowskich struktur Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, „PiS” 2004, nr 1 (5); F. Musiał, Kowal Władysław, [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 3, Kraków – Warszawa – Wrocław 2007.

„STUDZIAŃSKI”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„ŚMIAŁY”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„ŚWIADOMY”

źródło, informator

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece zniszczeniowej

KW MO/WUSW Kraków, kserokopii dzienników archiwalnych WUSW Kraków dział I, zapisu w dzienniku rejestracyjnym sieci agenturalnej byłego WUBP (WUds.BP) KW MO w Krakowie pod nr 565 zarejestrowany został przez Wydział III w 1955 r. BĘBEN JÓZEF, s. Jana, ur. 4 listopada 1909 r. Materiały archiwalne zostały zniszczone.

„ŚWIERKOWSKI”

b. informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„SZARY”

informator

„JÓZEF”

tajny współpracownik

JÓZEF GUZIK, s. Teofila, ur. 9 kwietnia 1915 r.

Były członek ZMW RP „Wici” i BCh, ekonomista, pracownik umysłowy, mieszkał w Krakowie.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy 22 listopada 1949 r. przez ppor. Bolesława Grzecha, kierownika Sekcji II Wydziału V WUBP w Krakowie na podstawie „materia-

łów kompromitujących”. Wybrał pseudonim „Szary”. Współpraca oceniana krytycznie. 13 maja 1953 r. starszy referent Sekcji II Wydziału V Bronisław Nowak złożył raport o wy-

łączeniu „Szarego” z sieci, motywując to tym, że informator nie nadaje się do współpracy, nie chce współpracować, a ponadto zdekonspirował się przed kolegami, opowiadając o przebiegu współpracy, przekazywał informacje ogólnikowe, a na spotkania nie przychodził.

25 lipca 1974 r. SB nawiązała z nim ponownie łączność na za-

sadzie kontaktu operacyjnego.

15 listopada 1976 r. został zarejestrowany jako tajny współpracownik o pseudonimie „Józef ” (według notatki służbowej z 28 listopada 1976 pozyskany został przez kpt. Józefa Kulisia 26.10.1976 r.).

Współpraca oceniana krytycznie. „Józef ” odmówił współpracy w 1984 i ponownie w 1985 r., co wynikało z faktu nieudzielenia mu przez SB wsparcia w redakcjach „Gazety Krakowskiej” i „Wieści” w publikowaniu na łamach tych gazet.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa zachowała się teczka personalna i teczka pracy.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/195

„TADEUSZ”

tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„TYRAN II”

źródło

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„UCZEŃ”

informator

JÓZEF MARCINKOWSKI, s. Antoniego, ur. 4 marca 1905 r.

Według zachowanych dokumentów pozyskany przez Wydział V WUBP prawdopodobnie w 1947 r. na podstawie „materia-

łów kompromitujących”. Wyrejestrowany z czynnej sieci agenturalnej 18 maja 1953 r.

Współpraca oceniana krytycznie, wyrejestrowanie z powodu

odmowy współpracy.

„WALDEMAR”

tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„WD”

kontakt służbowy

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„WICHERSKI”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„WIERZBA”

informator

„WIERZBA II”

JÓZEF RZEPKA, s. Wojciecha, ur. 14 lutego 1908 r.

Były prezes gromadzki Stronnictwa Ludowego w Ilkowicach, członek Zarządu Powiatowego SL w Tarnowie, członek SL

„Roch” i PSL.

Po wojnie pracował we własnym gospodarstwie w Ilkowicach, pow. Tarnów.

Dwukrotnie aresztowany: 23 września 1947 r. przez WUBP w Krakowie jako podejrzany o współpracę ze Stanisławem Mierzwą i Karolem Buczkiem oraz 8 listopada 1947 r. pod zarzutem wystąpień antypaństwowych. Przed zwolnieniem 30 grudnia 1947 r., podczas rozmowy z referentem Sekcji II Wydziału V – Stanisławem Aleksym napisał zobowiązanie do współpracy. Według zachowanych akt pozyskany został do współpracy na podstawie „naciąganych materiałów kompromitujących”.

Współpraca początkowo oceniana dobrze, przekazywał cenne informacje, potem z powodu „braku kontroli” okazał się

„nieprawdomówny”. Z czynnej sieci agenturalnej wyłączony 28 marca 1955 r. (taką datę nosi złożony raport o wyłączenie z sieci) z powodu dekonspiracji. Z dokumentów wynika, że

współpraca została ponownie podjęta 10 sierpnia 1957 r. Zle-

conego wówczas zadania nie wykonał i oficer operacyjny PK

MO/SB w Tarnowie por. Tadeusz Czopek złożył wniosek o wyeliminowanie „Wierzby” z powodu jego „dwulicowości”. Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa zachowała się teczka personalna, teczka pracy została zniszczona w 1966 r.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/1427

„WIESŁAW” informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„WIKTOR”

informator

tajny współpracownik

ANDRZEJ DAWIDOWICZ, s. Lucjana, ur. 17 maja 1938 r.

Sąsiad S. i H. Mierzwów.

Oficer operacyjny Wydziału III SB KW MO w Krakowie – ppor. Marian Heretyk przeprowadził dwie rozmowy werbunkowe z Dawidowiczem. Pierwsza 6 czerwca 1958 r. zakończy-

ła się kategoryczną odmową podjęcia współpracy, podczas drugiej 10 czerwca 1958 r. Dawidowicz podpisał zobowiązanie do współpracy, obierając sobie pseudonim „Wiktor”.

Według zachowanych dokumentów „Wiktor” dostarczył cennych materiałów dotyczących Stanisława Mierzwy. Współpraca została zakończona w grudniu 1960 r. Oficer operacyjny Marian Heretyk uznał, że „Wiktor” okazał się „nieszczery”. Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa zachowała się teczka personalna, teczka pracy natomiast została zniszczona w 1967 r.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/6310

„WIŚNIEWSKI”

źródło,

kontakt poufny

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„WOJCIECH”

informator,

tajny współpracownik

„WOJTYŁO”

tajny współpracownika

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece zniszczeniowej byłego Wydziału „C” KW MO/WUSW w Krakowie, zapisu kartotece ogólnoinformacyjnej byłego Wydziału „C” KW MO/ WUSW w Krakowie, Nowym Sączu i Tarnowie, zapisu w kartotece odtworzeniowej pseudonimów WUSW Kraków byłego SB pod numerem 6333 w 1959 r. jako „Wojciech”, potem – w 1962 r. pod nr 890 jako „Wojtyło” zarejestrowany został STANISŁAW SAPYTA, s. Andrzeja, ur. 19 listopada 1893 r.

Materiały archiwalne o numerze 37564/IV zostały zniszczone.

„WRÓBEL”

tajny współpracownik

JAN MALEC, s. Jana, ur. 8 marca 1915 r.

Zatrudniony w Zarządzie Wojewódzkim Związku Samopomocy Chłopskiej, w którym pełnił funkcję kierownika Wydziału Kulturalno-Oświatowego, członek ChTKiO.

Według zachowanych materiałów przeprowadzono z nim dwie rozmowy werbunkowe, 16 września 1950 r. i 21 września 1950 r. Podczas drugiej rozmowy napisał zobowiązanie do współpracy, obierając sobie pseudonim „Wróbel”. Do pozyskania wykorzystano „materiały kompromitujące”.

Współpraca oceniana pozytywnie: informator zdyscyplinowany, na spotkania przychodził punktualnie, wykazywał chęć w realizacji zleconych zadań.

Współpraca została zakończona w grudniu 1960 r.

Materiały archiwalne z okresu utrzymywania kontaktu z orga-

nami bezpieczeństwa zostały zniszczone w 1967 i 1974 r., pozostawiono część dokumentów z teczki personalnej.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/6320.

„X”

tajny współpracownik informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„Y”

informator

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„Z”

kontakt poufny

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„ZAGON”

informator,

tajny współpracownik

„ZAKRZEWSKI”

tajny współpracownik

JÓZEF KRAS, s. Wojciecha, ur. 29 października 1905 r. Członek Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowie, prezes Zarządu Gminnego PSL w Gromniku, członek Zarządu Powiatowego PSL w Tarnowie. Pracował we własnym gospodarstwie w Chojniku, pow. Tarnów.

Józef Kras 21 czerwca 1947 r. został zatrzymany na 3 miesiące przez PUBP w Tarnowie za „rozsiewanie wrogiej propagandy”. Według zachowanych materiałów przed zwolnieniem 12 września 1947 r. referent PUBP Stefan Stokłosa przeprowadził rozmowę werbunkową. Kras napisał zobowiązanie. Nadano mu pseudonim „Zagon”. W maju 1956 r. oficer operacyjny PUds.BP w Tarnowie ppor. Jerzy Dudek wnioskował o wyeliminowanie informatora ze względu na jego stan zdrowie, jednak we wrześniu 1957 r. ponownie zarejestrowano informatora w czynnej sieci agenturalnej. W 1963 r. zmieniono mu pseudonim na „Zakrzewski”.

Współpraca oceniana pozytywnie: informator chętny do współpracy, informacje były sprawdzone przez inne źródła i okazały się prawdziwe, realizował zlecone zadania, np. skonfliktowania środowiska „prawicy ludowej”. Za współpracę był wynagradzany.

Pozostawał na kontakcie kilku pracowników operacyjnych

11 stycznia 1967 r. oficer operacyjny ppor. Jan Murczek złożył wniosek o zakończenie współpracy z „Zakrzewskim” Według informacji z 1973 r. 4 tomy teczki pracy zostały zniszczone, w archiwum przetrwała 1 teczka personalna i 1 teczka pracy. Sygnatura akt: IPN Kr, 009/3407

„ZAMEK”

były tajny współpracownik

Dane identyfikujące źródło nie zostały ustalone.

„ZIELIŃSKI”

informator

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece zniszczeniowej byłego Wydziału „C” KW MO/WUSW w Krakowie, kserokopii dzienników archiwalnych KW MO/WUSW w Krakowie dział I, dzienniku rejestracyjnym sieci agenturalnej byłego WUds. BP/KW MO w Krakowie wynika, że 31 maja 1955 r. pod nr 439 zarejestrowany został przez Wydział III WUds.BP KAZIMIERZ BORYCZKO, s. Józefa, ur. 28 stycznia 1900 r.

Materiały archiwalne o numerze 34715/I zostały zniszczone.

„ZWARDOŃ”

informator

WŁADYSŁAW DZIADOŃ, s. Jana, ur. 20 października

1905 r. (taka data w aktach) lub 29 października 1905 r. (taka data w kartotekach)

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy 8 maja

1953 r. przez Ferdynanda Dudka, starszego referenta Sekcji I Wydziału V WUBP w Krakowie w trakcie śledztwa w więzieniu na ul. Montelupich. Zatrzymany był pod zarzutem prowadzenia wrogiej działalności (śledztwo zostało umorzone).

25 maja 1956 r. łączność z informatorem została przerwana, z powodu jego aresztowania, z tego też powodu został wyeliminowany z czynnej sieci agenturalnej w grudniu 1956 r.

Materiały archiwalne z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa został zniszczone w 1967 r. (3 tomy akt teczki pracy), w 1974 r. – częściowo wybrakowana została teczka personalna.

Sygnatura akt: 009/4408

„ZYGMUNTOWICZ”

tajny współpracownik

KONSTANTY SZUŁDRZYŃSKI, s. Stanisława, ur. 9 lipca 1904 r.

Ekonomista, zatrudniony w Spółdzielni Remontów i Konserwacji Budowlanej „Grzegórzki” w Krakowie, pracował w jednym pokoju z Jerzym Matusem. Według zachowanych akt pozyskany został do współpracy 27 marca 1964 r. na „podstawie dobrowolności” przez oficera operacyjnego Wydziału III KW MO por. Bolesława Migasa. W napisanym przez siebie zobowiązaniu obrał sobie pseudonim „Zygmuntowicz”.

Spotkania z TW przeważnie odbywały się raz w miesiącu, unikał pisania doniesień – informacje przekazywał ustnie, był wynagradzany za współpracę.

Był „na kontakcie” kilku pracowników operacyjnych”: kpt.

B. Migasa, kpt. Piotra Walczyka, por. Czesława Garbacza i kpt. Ludwika Kuracha.

21 lutego 1970 r. L. Kurach złożył wniosek o zakończenie współpracy z „Zygmuntowiczem”.

Z okresu utrzymywania kontaktu z organami bezpieczeństwa zachowała się teczka personalna oraz teczka pracy.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/7947

„ŻABIŃSKI”

źródło,

tajny współpracownik

„JANKOWSKI”

tajny współpracownik

„STANISŁAW”

tajny współpracownik

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece ogólnoinforma-

cyjnej byłego Wydziału „C” byłego KW MO/WUSW w Krakowie, Nowym Sączu i Tarnowie, w kserokopii dziennika archiwalnego WUSW Kraków dział I, w dzienniku rejestracyjnym sieci agenturalnej byłego WUBP/WUds.BP/KW MO w Krakowie za lata 1955–1960 oraz 1960–1962, kserokopiach dzienników rejestracyjnych byłego WUSW Kraków, kartotece kart zwróconych z Biura „C” MSW w Warszawie, kartotece odtworzeniowej pseudonimów WUSW Kraków byłego SB, w 1955 r. pod nr 356 jako „Żabiński”, następnie w 1960 r. pod nr 481 jako „Jankowski”, przerejestrowany w 1962 r. do nr 2596 oraz rejestrowany w 1971 r. do nr 10974 jako „Stanisław” zarejestrowany został ANDRZEJ KUCZALSKI, s. Ludwika, ur. 30 listopada 1904 r.

Materiały archiwalne o nr archiwalnym 12461/I zostały zni-

szczone.

„ŻBIK”

informator,

tajny współpracownik

Według zapisów ewidencyjnych w kartotece ogólnoinformacyjnej byłego WUSW Kraków, Tarnów i Nowy Sącz, dzienniku rejestracyjnym sieci agenturalnej byłego WUBP/WUds. BP/KW MO w Krakowie, kserokopii dzienników archiwalnych byłego WUBP w Krakowie dział I w dniu 23 czerwca 1955 r. pod numerem 1466 zarejestrowany został przez Wydział III Sekcję II FRANCISZEK OSTAFIN, s. Józefa, ur. 27 lipca

1922 r.

„ŻUK”

informator,

tajny współpracownik

STANISŁAW LATAŁA, s. Kaspra, ur. 8 listopada 1907 r. Były komendant Obwodu Batalionów Chłopskich, konspiracyjny starosta, a od połowy 1943 r. powiatowy delegat rządu na powiat miechowski. Należał do „Wici”, był członkiem Stronnictwa Ludowego „Roch”, potem PSL. Po wojnie zatrudniony jako księgowy w Okręgowej Centrali Spółdzielni Transportowych w Krakowie.

Według zachowanych akt pozyskany do współpracy na podstawie „materiałów kompromitujących” za nielegalne posiadanie broni. Kilkakrotnie wzywany do WUds.BP w tej sprawie, podczas rozmowy z kpt. Karolem Waluszkiewiczem w dn. 22 lutego 1955 r. napisał zobowiązanie do współpracy, obierając sobie pseudonim „Żuk”.

Współpraca oceniana krytycznie: nie wykazywał chęci do współpracy, informacje były od niego „wyciągane”, odmawiał pisania doniesień, zrywał spotkania.

Współpracę rozwiązano w lutym 1957 r., ponieważ TW do współpracy się nie nadawał, nie przekazywał wartościowych informacji i odmówił dalszej współpracy.

Sygnatura akt: IPN Kr, 009/5335

Mateusz Szpytma

Stanisław Mierzwa i ZSL.
Wzajemne relacje w okresie tzw. przełomu październikowego (1956–1957)

Stanisław Mierzwa po prawie 7 latach pozbawienia wolności opuścił więzienie w sierpniu 1953 r. Z oczywistych względów nie było wówczas możliwości podjęcia niezależnej od komunistów działalności politycznej. Na stalinizmie pojawiały się dopiero niewielkie rysy. W tym czasie w praktyce ruch ludowy nie istniał. W trakcie pobytu Mierzwy w więzieniu zniszczono jego partię – Polskie Stronnictwo Ludowego, a resztki struktur organizacyjnych i nielicznych działaczy w ramach akcji zjednoczeniowej stronnictw chłopskich włączono do Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, powstałego w 1949 r. w wyniku decyzji najwyższych władz PZPR. Na szczeblu ogólnopolskim działali w nim niektórzy byli koledzy partyjni Mierzwy z czasów konspiracyjnej działalności, jak np. Czesław Wycech czy Józef Olszyński, ale większość jego współpracowników z okresu okupacji oraz pierwszych lat powojennych nie zdradziła niezależnego ruchu ludowego. Ci, którzy nie zaakceptowali zachodzących przemian, przebywali w więzieniach lub wycofali całkowicie z publicznej działalności. Niektórzy ukrywali się, pewnej nielicznej grupie udało się przedostać na emigrację. Mierzwie obca była grupa działaczy wojewódzkich ZSL w Krakowie. W momencie zwolnienia z więzienia szefem struktur nowego stronnictwa w województwie krakowskim był Jan Pypeć, propagator i praktyk spółdzielczości produkcyjnej z Miechowskiego. W grudniu 1953 r. zmienił go na tym stanowisku Paweł Zielnik, dotychczasowy prezes Wojewódzkiego Komitetu Wykonawczego ZSL w Łodzi. Zielnik był osobą najdłużej sprawującą funkcję szefa ZSL w województwie krakowskim w okresie stalinowskim. Pełnił ją prawie przez trzy lata, do listopada 1956 r. Obu tym prokomunistycznym aktywistom obca była działalność PSL i jego idee.

Przez pierwszy okres po zwolnieniu Mierzwa unikał kontaktów z większą grupą niezależnych działaczy ludowych. Nie zawsze było to możliwe, gdyż nie wszyscy obawiali się z nim kontaktować i niektórzy chętnie go odwiedzali, a ich liczba wzrastała w miarę postępowania przedpaździernikowej odwilży. Z nielicznych informacji z tego okresu wynika, że Mierzwa rozpowszechniał informacje o tym, że nie zamierza wracać do publicznej działalności i skupia się jedynie na zapewnieniu bytu rodzinie. Nie oznaczało to jednak spokoju ze strony UB, które podsyłało do niego różnych agentów, nie tylko z Krakowa, ale nawet z Warszawy. Jeden z nich o ps. „Jakub” co pewien czas odwiedzał Mierzwę. Jego głównym zadaniem było sprawdzanie, czym Mierzwa się zajmuje. W grudniu 1954 r. otrzymał m.in. zadanie zacieśniania z nim kontaktów i sondowania „obecnych” poglądów politycznych[1]. Funkcjonariusze oraz agenci UB obserwowali bardzo szczegółowo życie po wyjściu Mierzwy z więzienia, a w kwietniu 1955 r. założono specjalnie jemu poświęconą sprawę ewidencyjno-obserwacyjną. Uzasadniono to tym, że jest wysoce prawdopodobne, że wznowi on swoją działalność przeciwko władzy ludowej, wykorzystując w tym celu „swą popularność w środowisku”[2]. Rzeczywiście, w związku z jego procesami w Moskwie i Krakowie, więzieniem na Łubiance, we Wronkach czy na Mokotowie, posiadał on ogromny autorytet osoby represjonowanej i niezłomnej. Był także jedynym żyjącym w Małopolsce działaczem (obok Władysława Kiernika, który jednak później się skompromitował popieraniem po 1947 r. komunistów, Lewicy PSL i ZSL), zajmującym w czasie wojny i w pierwszym okresie po okupacji najbardziej odpowiedzialne stanowiska w ogólnopolskich strukturach niezależnego ruchu ludowego[3].

W zmieniającej się sytuacji politycznej popularność Mierzwy próbowali także wykorzystać byli stalinowscy działacze w ZSL, prawdopodobnie m.in. w celu uwiarygodnienia swojej pozycji. Mierzwa już wkrótce po zwolnieniu snuł domysły, dlaczego został zwolniony ponad trzy lata przed końcem kary. Jeszcze w 1953 r. wyraził się: „widocznie komuś jestem potrzebny, że mnie zwolnili na urlop”[4]. Ciekawym, nieznanym i do końca nie potwierdzonym faktem są zabiegi władz ZSL z przełomu roku 1955 i 1956, dotyczące włączenia Mierzwy w działalność tego stronnictwa. Jak wynika z donosu jednego z agentów, w listopadzie 1955 r. Stanisław Mierzwa miał stwierdzić w swojej rodzinnej wiosce, że chcą go: „dokooptować do rządu i proponują mu jakiegoś ministra. Dodał, że go żałują za niesłuszne siedzenie w wiezieniu i chcą mu za to wynagrodzić”. Rzekomo oświadczył, że odmówił tej propozycji, bo „chce pracować dla dzieci i chce żyć spokojnie”[5]. Być może był to odgłos sprawy listu, jaki Mierzwa miał otrzymać w tym czasie od Czesława Wycecha, wiceprezesa NK ZSL. Wycech miał go napisać w porozumieniu z drugim wiceprezesem NK Józefem Ozgą-Michalskim oraz redaktorem Groszem[6]. Wycech zaproponował w tej korespondencji Mierzwie, aby wystąpił w radiu z odezwą do osób przebywających na emigracji z apelem, by wrócili do kraju. Powoływał się przy tym na fakt, że z taką odezwą wystąpił już Adam Bień. Wycech miał także zaznaczyć, że gdyby Mierzwa był zainteresowany działalnością w ZSL, to mógłby zostać przyjęty do grona jego członków. Mierzwa był oburzony tą propozycją. Stwierdził, że wiele lat spędził w więzieniu, nie posiada jeszcze praw obywatelskich, a już proponuje mu się powrót do działalności politycznej. Według informacji, zebranych przez UB, Mierzwa w ostrych słowach miał odpisać, że się nie zgadza na propozycje. Wycech jednak się tym nie zraził i w kolejnym liście zapowiadał, że pojawią się u Mierzwy przedstawiciele radia. Brak jest informacji, czy doszło do takiej wizyty. Wystąpienia Mierzwy w radiu z pewnością jednak nie było. Informator UB, który te informacje miał otrzymać od Mierzwy, stwierdził, że trudno będzie namówić go do współdziałania, gdyż „ma nadal przedwojenne poglądy” i „nie rozumie socjalistycznego stosunku do ludzi, którzy odbyli karę”[7]. W lutym 1956 r. podobne rozmowy na temat pisania listów lub wygłaszania apeli w radiu, adresowanych głównie do ludowców, aby ci powracali z emigracji do kraju, przeprowadzono także z Tadeuszem Sewerynem i Józefem Marcinkowskim[8].

Podobna była reakcja Mierzwy na inicjatywę Stanisława Kasperlika, działacza ludowego z Mazowsza, który na początku 1956 r. próbował spotykać się z przedstawicielami aparatu KC PZPR i NK ZSL, aby sondować ich poglądy na wznowienie działalności przez byłych członków PSL. Kasperlik w marcu lub na początku kwietnia 1956 r. pochwalił się tymi działaniami Mierzwie, który natychmiast ocenił je negatywnie. Kasperlik opowiadał później następująco o jego stanowisku: „Mierzwa nie wierzy, aby ze strony reżimu mogły nastąpić dobrowolnie jakiekolwiek zmiany zasadnicze. Nic się, gdy idzie o stronę polityczną, nie zmieni. Cel zostaje ten sam, zmienia się tylko taktyka. Łatwowierność może drogo kosztować. Stąd liczenie czy dążenie, aby za zgodą reżimu mogło nastąpić jakieś uaktywnienie b. PSL-u, czy też jakieś istotne zmiany w ZSL-u są nierealne”[9]. W kolejnych miesiącach przed VIII Plenum KC PZPR poglądy Mierzwy w tym zakresie raczej się nie zmieniły[10].

Nie zachowało się zbyt wiele dokumentów dotyczących roli Stanisława Mierzwy w październiku i listopadzie 1956 r. Grupa ludowców, która już wówczas gromadziła się wokół niego, postanowiła po raz pierwszy zabrać publicznie głos 3 listopada 1956 r.[11] Opublikowali oni wówczas odezwę do V Wojewódzkiego Zjazdu Delegatów ZSL w Krakowie[12]. Chcieli tym krokiem prawdopodobnie wpłynąć na co najmniej takie zmiany we władzach ZSL, jakie miały już miejsce w PZPR. Uznano zapewne, że należy do tego wykorzystać Zjazd Wojewódzki ZSL w Krakowie, zaplanowany na 6 listopada 1956 r. Gdyby bowiem doszło na nim do głębokich zmian personalnych we władzach wojewódzkich ZSL w Krakowie, wówczas dzięki nowym działaczom byłaby możliwość wpływania na dokonanie podobnych zmian we władzach naczelnych stronnictwa. Do czasu powstania odezwy jedyną zmianą personalną w centrali ZSL było usunięcie Władysława Kowalskiego z funkcji prezesa i mianowanie na jego miejsce dotychczasowego wiceprezesa Stefana Ignara. Nie była to zmiana rewolucyjna, mimo że Ignar w odróżnieniu od komunisty Kowalskiego był przedwojennym lewicowym ludowcem. W czasach stalinowskich w związku z długotrwałą chorobą Kowalskiego był „najważniejszą twarzą” ZSL i autorem kompromitujących go publikacji[13].

Autorzy opublikowanej w „Dzienniku Polskim” odezwy określali się jako „byli dowódcy Batalionów Chłopskich”. W tym apelu zwracali się głównie do swoich podkomendnych oraz mieszkańców wsi o udzielenie poparcie dla „nowej linii politycznej Partii i Rządu”. Jednocześnie zaatakowali dotychczasowe kierownictwo ZSL: „Wielu [...] nie spełniło zadania, jakie ciążyło na nich jako przedstawicielach głosu ludowego. W okresie kultu jednostki aparat ZSL nie stanął na poziomie i oderwał się od mas chłopskich, a nastroje tych mas stały się mu obce. Aparat ten stał się jedynie tubą starającą się przenieść na wieś bezkrytyczne teorie i błędy minionego okresu, co spowodowało zrozumiałe rozgoryczenie wsi. Duża część działaczy ZSL nie jest dziś w stanie odbudować utraconego zaufania”. Wezwali także władze ZSL do większych zmian: „Kierownicy PZPR zrozumieli dotychczasowe błędy i na wszystkich szczeblach organizacyjnych dokonali rewolucyjnych zmian osobowych. – Wbrew temu przedstawiciele ZSL nie wyciągnęli z tego faktu należytych wniosków poza wyprowadzeniem z władz ob. Kowalskiego. [...] Niech w życiu tym wezmą jak najszerszy udział bohaterscy żołnierze i dowódcy Batalionów Chłopskich, bojowe kadry postępowej pracy na wsi przeciwko wszelkim zakusom wstecznictwa. Niech wrócą do pracy społecznej działaczki Ludowego Związku Kobiet. Niechaj wieś dłużej nie czeka na stojących na uboczu licznych i wybitnych działaczy. Wytężmy wszystkie siły, by pod sztandarami Stronnictwa Ludowego zbudować lepszą, sprawiedliwą społecznie wieś [...]”[14].

W tym samym czasie, gdy powstała odezwa doszło jednak do pewnych zmian w kierownictwie ZSL. Odeszło wielu skompromitowanych działaczy, ale we władzach nie znaleźli się nowi ludzie, lecz głównie dotychczasowi działacze wysokiego szczebla ZSL. W tym samym numerze „Dziennika Polskiego”, w którym opublikowano odezwę dowódców Batalionów Chłopskich, znalazła się informacja, że podczas posiedzenia 1 listopada 1956 r. Prezydium NK ZSL przyjęło rezygnację Aleksandra Juszkiewicza z funkcji wiceprezesa i członka prezydium, Wacława Schayera z członka prezydium NK ZSL, a Wincentego Chabury, Adolfa Kity i Stanisława Kownackiego z członkostwa w NK ZSL. Jednocześnie Jan Szkop ustąpił z funkcji redaktora naczelnego „Zielonego Sztandaru”[15].

Jak już wyżej wspomniano, bezpośrednim impulsem wydania „Odezwy byłych dowódców BCh” był V Wojewódzki Zjazd Delegatów ZSL w Krakowie, którego termin został zaplanowany jeszcze zanim zmiany w PZPR gwałtowanie przyspieszyły. Pod oddolnym naporem działaczy ZSL, władze stronnictwa postanowiły podczas zjazdu rozpocząć rozmowy z grupą Mierzwy. Na krakowski zjazd wysłani zostali dwaj wiceprezesi ZSL Wycech i Ozga-Michalski, których zadaniem były m.in. negocjacje z grupą byłych działaczy PSL, obradującą na tzw. kontrzjeździe w mieszkaniu Stanisława Mierzwy[16]. Wydaje się, że bardzo duża część delegatów na wojewódzki zjazd chciała dużych zmian, w tym wejścia Mierzwy i innych niezależnych działaczy w skład władz ZSL. W efekcie do porozumienia nie doszło, gdyż zdaniem władz ZSL niezależni działacze postawili zbyt wysokie warunki. Po latach niektórzy z uczestników tych rozmów relacjonowali jak brzmiały te postulaty: „- powrót do starej nazwy: Stronnictwo Ludowe; – pełna samodzielność polityczna i organizacyjna Stronnictwa; przyznanie chłopom prawa własności nadzielonej z parcelacji ziemi; – zaniechanie przymusowych dostaw i przymusowego tworzenia spółdzielni produkcyjnych; – przeprowadzenie w Stronnictwie wyborów i odsunięcie od jego władz ludzi »skompromitowanych«; – przyjaźń z ZSRR na zasadzie pełnego poszanowania suwerenności i prawa do równej korzyści dla obydwu stron”[17].

Mimo że do porozumienia nie doszło, to we władzach krakowskiego ZSL nastąpiły dosyć znaczące zmiany. Niektórzy byli działacze stalinowskiego ZSL zostali pozbawieni stanowisk, pozostali z ich grona zachowali jednak duże wpływy, np. Paweł Zielnik, dotychczasowy prezes wojewódzki ZSL, pozostał w Prezydium WK i odtąd pełnił funkcję wiceprezesa, a Jan Starzec, były funkcjonariusz UB i członek rozwiązanej właśnie Wojewódzkiej Komisji Kontroli Stronnictwa w Krakowie, pozostał nadal członkiem Prezydium WK. Na nowego przewodniczącego Wojewódzkiego Komitetu ZSL w Krakowie został wybrany Franciszek Gesing, którego postrzegano jako centrowca, we władzach znalazło się także miejsce dla Romana Złotka – osoby, o której wiedziano, że ma dobre i częste kontakty ze Stanisławem Mierzwą. Stosunki pomiędzy władzami ZSL a grupą Mierzwy nie zostały jeszcze wówczas zerwane. Pod koniec listopada 1956 r. debatowano w WK o formalnej „rehabilitacji” Mierzwy, ale okazało się, że decyzja zostanie podjęta na szczeblu centralnym ZSL. Trudno stwierdzić, czy do takiej doszło. W tym okresie liczono jeszcze na to, że Mierzwa włączy się w działalność ZSL, czego potwierdzeniem może być mało znany fakt, że 7 grudnia 1956 r. Prezydium NK ZSL podjęło decyzję o wystawieniu go (najprawdopodobniej nie pytając, czy się na to zgadza) jako kandydata do sejmu. Wkrótce wycofano się jednak z tego pomysłu[18].

Jak wynika z dokumentu odnalezionego i opublikowanego przez Stanisława Stępkę, Mierzwa miał raz jeszcze w listopadzie 1956 r. zaangażować się w podjęcie próby wpłynięcia na władze ZSL. Prawdopodobnie poparł obszerny memoriał „O roli i zadaniach Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego oraz o sposobach jego odrodzenia” skierowany do naczelnych władz ZSL przez Franciszka Dratwę, Bronisława Drzewieckiego, Michała Jagłę, Franciszka Kamińskiego, Franciszka Litwina i Zygmunta Załęskiego. Nawet jeśli Mierzwa się pod nim podpisał, to nie był on osobą, której zależało na osobistym przedstawieniu go władzom ZSL. W odróżnieniu od pozostałych sygnatariuszy uczestniczył w spotkaniu w tej sprawie 20 listopada 1956 r. z Ignarem, Ozgą-Michalskim, Wycechem w siedzibie ZSL w Warszawie. Jego nazwiska brak jest także na kolejnym liście tej grupy do władz ZSL. Większość autorów memoriału wkrótce zaangażowała się w działalność ZSL. Innych praktycznych skutków memoriał raczej nie przyniósł[19].

Wobec powyższych wątpliwości na temat rzeczywistego udziału Mierzwy w tej inicjatywie trudno więc stwierdzić, czy można postawić znak równości pomiędzy treścią memoriału a poglądami Mierzwy. W tekście tym dokonano ostrej krytyki okresu stalinowskiego, ale w zasadzie akceptowano ówczesną sytuację geopolityczną Polski „Ludowej”, dominującą rolę PZPR w państwie oraz „sojuszu robotniczo-chłopskiego”. Autorzy uznawali zarazem, że ZSL winno być niezależnym stronnictwem lewicy społecznej i jedynym przedstawicielem polskiej wsi. Żądali usunięcia najbardziej skompromitowanych działaczy i zastąpienie ich przez tych, którzy w przeszłości byli odsunięci i prześladowani[20]. Mierzwa był przeciwny powoływaniu nowej partii politycznej. Gdy w styczniu 1957 r. Tadeusz Nowak, były prezes Zarządu Wojewódzkiego PSL w Poznaniu, zwrócił się do niego z prośbą o opinię, czy powołać Chrześcijańskie Stronnictwo Ludowe, miał stwierdzić, że „nie nadszedł czas dla rozpoczęcia tego rodzaju działalności”[21].

Z relacji złożonej już po śmierci Stanisława Mierzwy przez Edwarda Kaletę, jednego z jego najbliższych współpracowników, wynikałoby, że stosunek ich grupy, w tym Mierzwy, do ZSL w tym czasie był bardzo negatywny: „Linia nasza od 1956 aż do kadencji Edwarda Gierka pozostawała taka sama. [...] Jeżeli chodzi o ZSL, to początkowo była anatema. A później – gdzieś od lat Gierkowskich – zdjęliśmy ją, gdyż doszliśmy do wniosku, że trzeba raczej podesłać ludzi do ZSL. Część naszych ludzi z PSL wcześniej poszła do ZSL i Mierzwa był na nich wściekły”[22]. Z dokumentów wyłania się jednak obraz dużo bardziej skomplikowany, przynajmniej gdy mówimy o okresie „odnowy październikowej”, która jeśli chodzi o sprawy ruchu ludowego trwała do maja 1957 r., względnie do października 1957 r.[23]

Mierzwa, co prawda, poza krótkim okresem negocjacji z ZSL w listopadzie 1956 r. nie dopuszczał możliwości formalnego wstąpienia i zaangażowania się działalność ZSL (aby nie być kojarzony z grupą sprawującą władzę, unikał nawet startowania w wyborach do samorządu adwokackiego z ramienia Frontu Jedności Narodu), ale starał się jednak oddziaływać na sytuację w ZSL innymi sposobami[24]. W określeniu, jakie one były, pozwalają nam w dużej mierze dokumenty wytworzone przez Służbę Bezpieczeństwa. Śledziła ona, także w sensie dosłownym, każdy krok Mierzwy. Co pewien czas zakładano ścisłą, kilkudniową jego obserwację w godzinach od 7.00 do 23.00. Wysyłano także do niego pod różnym pretekstem wiele osób współpracujących z SB, z grona których niektórzy, nierozszyfrowani przez niego, cieszyli się jego dużym zaufaniem. Mierzwę obserwowano regularnie już od czasu wyjścia z więzienia. W marcu 1957 r. SB usystematyzowało dotychczas zebrany materiał i postanowiło założyć nową „sprawę agenturalno grupową” o kryptonimie „Oset” na całe grono osób związanych ze Stanisławem Mierzwą. W ramach tej sprawy szczególnie interesowano się stosunkiem Mierzwy do ZSL[25].

Jednym z agentów, który w ramach poprzednich rozpracowań oraz sprawy „Oset” miał sondować poglądy Mierzwy na tematy polityczne, był Zygmunt Kilian, posługujący się pseudonimem „Jadzia”. Według przekazywanych przez niego doniesień, Mierzwa zachęcał go jako swojego zaufanego kolegę do wpisania się do ZSL oraz starania się za pośrednictwem Złotka o pracę w aparacie wykonawczym WK ZSL[26]. Inny informator Stanisław Sowa, pracownik aparatu ZSL, posługujący się pseudonimem „Góra”, twierdził, że z rekomendacji Mierzwy Złotek spowodował, że dwa etaty instruktorskie w WK ZSL zostały obsadzone przez osoby bliskie Mierzwie, jak Stanisław Mirek i Józef Guzik[27]. „Jadzia” w lutym 1957 r. tak informował swojego oficera prowadzącego o poglądach Mierzwy: „[...] Cieszy go fakt, że ruch ludowy coraz to szersze zatacza kręgi, coraz więcej ludowców starych wraca do pracy politycznej. Tylko, że prezes Goesing [tak w tekście] za bardzo się ogląda na Warszawę i ściśle wykonuje zalecenia warszawskie, ale są oprócz niego inni w ZSL o bystrzejszym umyśle i z tymi można się prędzej dogadać i ustalić swoją linię postępowania i działania”[28].

W obszernym, ośmiostronicowym planie działań SB w ramach sprawy „Oset” znajduje się informacja, że jednym z najważniejszych jej zadań miało być sprawdzenie, jakie wpływy posiada Mierzwa w wojewódzkim i powiatowych komitetach ZSL oraz przeciwdziałanie ich rozszerzaniu się[29]. W końcu marca 1957 r. SB w syntetyczny sposób przedstawiła działania Mierzwy w I kwartale tego roku. Ujęto je w dziesięciu punktach: „1. Uzyskiwanie wpływów ideologii PSL na poszczególne osoby z Komitetu Wojewódzkiego ZSL i Powiatowych Komitetów ZSL; 2. Włączanie się w szeregi ZSL jako nowo wstępujący członkowie z zamiarem rozsadzenia ośrodka ZSL, poprzez wprowadzanie ideologii PSL; 3. Organizowanie nowych organizacji społecznych, jak: Uniwersytety Ludowe, Chłopskie Towarzystwo Kultury i Oświaty, Kółka Rolnicze, które w Zarządach opanowane przez byłych działaczy PSL stawałyby się ogniskami promieniującymi ideologię PSL na inne osoby; 4. Wypieranie z dotychczasowych stanowisk członków PZPR z Rad Narodowych, P[owiatowych] Z[wiązków] G[minnych] S[półdzielni] i GS; 5. Przygotowanie się do uzyskania jak najwięcej mandatów w przyszłych wyborach do Rad Narodowych, PZGS i GS pod legendą członka ZSL, wzorowego gospodarza, działacza społeczno-klerykalnego; 6. Wyparcie ze wsi PZPR jako partii niereprezentującej interesów chłopstwa; 7. Łączenie się z innymi grupami środowiskowymi, jak była AK, RPPS, w celu uzyskania większości w dotychczasowych organizacjach społecznych i wyparcia roli pierwszeństwa PZPR; 8. Opanowanie młodzieży na wsi poprzez organizowanie Związku Młodzieży Wiejskiej »Wici«; 9. Doprowadzenie do skompromitowania ZSL jako partii niereprezentującej chłopów poprzez sabotowanie przystąpienia w szeregi ZSL byłych członków PSL; 10. Podzielenie czasu na zdobycie władzy na dwa etapy: a. pierwszy etap umocnienie się w dotychczasowych zdobyczach na odcinku społeczno-gospodarczym na wsi i społeczno-kulturalnym w mieście, b. drugi etap po umacnianiu się przystąpić do walki o uzyskanie własnych postulatów i mandatów w przyszłych wyborach”[30]. Niektóre z tych punktów wydają się być sprzeczne ze sobą. SB twierdziła bowiem, że z jednej strony Mierzwa próbuje wprowadzać do ZSL nowe osoby, aby rozsadzić stronnictwo, a jednocześnie przeciwdziała temu, by byli członkowie PSL przyjmowali jego legitymacje. Była to jednak pozorna sprzeczność. Mierzwa przyjął bowiem zasadę, że należy włączać się w działalność ZSL tylko wtedy, gdy ma się szansę coś zmienić, a można to uczynić, stanowiąc w danej strukturze większość. Tego założenia trzymał się także w późniejszych miesiącach, np. w październiku 1957 r. tak doradzał Janowi Szczepańskiemu, jednemu z byłych działaczy PSL z regionu łódzkiego: „Jakbyście więc mieli odpowiedni zespół, to spróbujcie. Jeśli więc będziecie widzieć warunki i możliwości jakiejkolwiek pracy, to do ZSL można wstąpić, jeżeli zaś nie – to pytanie nie ma sensu”[31]. W Krakowie Mierzwa stosował dodatkowo trochę inną zasadę. Był przeciwny wstępowaniu do ZSL byłych wysokich działaczy PSL, ale, jak wyżej wspomniano, zachęcał do tego niektóre osoby, m.in. z myślą, aby były wsparciem dla bardziej niezależnie nastawionych działaczy, jak Złotek, a zarazem były także źródłem wiedzy dla Mierzwy o sytuacji w ZSL[32].

W pierwszej połowie 1957 r. doszło, prawdopodobnie z inicjatywy ZSL, do kilku spotkań Mierzwy z najwyższymi władzami wojewódzkimi i naczelnymi tego stronnictwa, w tym z jego prezesem S. Ignarem. Na początku marca 1957 r. z Mierzwą spotkało się kierownictwo WK ZSL. Mierzwa podobno zażądał czterech miejsc w Prezydium WK. Nie zyskało to akceptacji przez przedstawicieli ZSL. Wiązałoby się bowiem nie tylko z przejęciem władzy w tej strukturze, a także w praktyce z usunięciem niektórych dotychczasowych członków tego gremium. Najbardziej utraty stanowisk obawiali się Zielnik i Korona, którzy byli przeciwnikami rozmów z Mierzwą i buntowali przeciw takiemu ewentualnemu rozwiązaniu pracowników etatowych WK ZSL. Osobą, która była odpowiedzialna za bieżące kontakty z Mierzwą był Złotek. Często bywał w domu Mierzwy, ten zaś rzadziej odwiedzał go w lokalu ZSL przy ul. Batorego, gdyż nie lubił tam przychodzić[33]. Przed spotkaniem z naczelnymi władzami ZSL udało się jeszcze zdobyć SB kolejne informacje o stosunku Mierzwy do ZSL: „[...] PZPR myśli tylko o robotnikach, a nie o chłopach, że ci z góry ZSL-u, to są wykonawcami partii i nie występują w obronie chłopów itp. [...] Osobę swoją dalej widzi Mierzwa na platformie opozycji co do ZSL. [...]”[34]. Jednocześnie kolejny raz zaatakował byłych stalinowców: „[...] ludzie, którzy w jakikolwiek sposób byli związani we współpracy z PZPR nie będą »patronować« [ruchowi ludowemu – przyp. M.Sz.], ponieważ ci są skompromitowani. »Patronami« będą tylko ludzie, którzy za ruch ludowy cierpieli, nie określając personalnie kto”[35]. Sondowany o opinię na temat powrotu do działalności politycznej w ruchu ludowym Stanisława Brzask Makiełły oraz Jana lub Romana Gancarczyka stwierdził, że już się mocno skompromitowali wykonywaniem poleceń PZPR i nie odzyskają zaufania chłopów[36]. Wkrótce, 15 i 16 marca 1957 r. odbyła się seria spotkań Mierzwy z Ignarem. Mierzwie towarzyszyli prawdopodobnie Marcinkowski i Kabat, a Ignarowi Gesing, Korona i Zielnik. Z doniesień agenturalnych wynika, że powodem, dla którego nie doszło do porozumienia, było to, że „Mierzwa nie godzi się z obecną linią stronnictwa”[37].

Szczegółowy przebieg tych kilku rozmów z ZSL nie jest znany, wiadomo jednak, że żadna z nich nie zakończyła się porozumieniem. Tymczasem Mierzwa pozwalał sobie na bardziej stanowcze słowa wobec władz ZSL, prawdopodobnie zawiedziony tym, że październikowa odnowa w stronnictwie nie tylko się zatrzymała, ale i zaczęła cofać. Jego poglądy na ten temat zanotował informator „Pewny”, który spotkał się z Mierzwą 30 marca 1957 r. Jak podkreślił w opisie doniesienia Lutosław Stypczyński, naczelnik Wydziału II Departamentu III MSW, ponieważ informator spotkał się z Mierzwą po długoletniej przerwie, dlatego zawarte w doniesieniu informacje o poglądach Mierzwy należy traktować jako jego oficjalne stanowisko na zewnątrz: „[...] Kierownictwo polityczne musi się znajdować w rękach Partii, gdyż inaczej nie wyobraża sobie ułożenia dobrosąsiedzkich stosunków ze Związkiem Radzieckim. Próba innego ułożenia stosunków politycznych w Polsce doprowadziłaby do podobnych wypadków jak na Węgrzech. Godzi się on na przodownictwo Partii, ale nie godzi się na kierowanie ZSL, polegające na wtrącaniu się w wewnętrzne i personalne sprawy Stronnictwa. Ponadto uważa on, że na odcinku gospodarczym ZSL powinno być traktowane za równego partnera, a niestety na szczeblu wojewódzkim i powiatowym Stronnictwo jest traktowane jak kopciuszek. Jest on zdania, że należy powrócić do przedwojennej nazwy Stronnictwa Ludowego. Łączy on jednak zmianę nazwy z opracowaniem programu SL, który nie może być programem agrarystycznym, ale nie może mechanicznie kopiować programu Partii. Program powinien być pod każdym względem postępowy, ale taki, żeby mógł gromadzić jak najwięcej uczciwych chłopów. W tej chwili na wsi jest jeszcze ciągle pustka polityczna. Partia przeżywa na wsi poważny kryzys, ZSL też liczby członków nie zwiększyło po październiku – wzrost o 10 000 członków nie świadczy o zmianie nastrojów na wsi. Mierzwa jest przeciwnikiem tworzenia oddzielnego Stronnictwa Ludowego, jedności ruchu ludowego trzeba strzec. Jest zdania, że należy iść do ZSL, by móc pracować jak najwydatniej na odcinku gospodarczym i oświatowym na wsi. Negacja niczego nie daje. Można mieć w niektórych sprawach odrębne zdanie, ale w zasadniczych sprawach trzeba się z polityką Partii godzić. Do ZSL na razie nie ma ochoty wstąpić, uzależnia to od zmian programowych. Nie zamierza pretendować do roli kierowniczej w Stronnictwie, gdyż jego przeszłość – pobyt w więzieniu w Moskwie i w kraju, utrudniałyby sytuację Stronnictwa. Nie łączy on swoich koncepcji politycznych z Mikołajczykiem. Uważa, że jego powrót jest niepotrzebny, gdyż politycznie jest skompromitowany”[38]. W kolejny dzień, 31 marca 1957 r. na zebraniu w Tarnowie Chłopskiego Towarzystwa Oświaty i Kultury, niezależnego od władz ZSL stowarzyszenia grupującego ludowców, które powstało w grudniu 1956 r., skrytykował niektórych działaczy ZSL: „[...] co tylko my robimy – to szpicle ZSL-owcy donoszą do władz odgórnych ZSL i stąd władze te gorzej są ustosunkowane do nas, aniżeli PZPR”[39]. 7 kwietnia 1957 r., podczas kolejnego spotkania ChTOiK w Tarnowie Mierzwa w obecności posłów ZSL oraz Gesinga skrytykował Czesława Wycecha za artykuł opublikowany w „Zielonym Sztandarze” z 31 marca 1957 r., w którym ten krytykuje organizowanie ChTOiK. Informator skonstatował, że organizowanie ChTOiK ma na celu rozbicie ruchu ludowego: „[...] chcą wyjść do chłopstwa przy pomocy tego towarzystwa, gdyż nie zgadzają się z programem ZSL, chcieliby mieć wpływy na chłopstwo, a sytuacja nie pozwala im na to przez stronnictwo, więc szukają innej drogi. Ob. Gesing Prezes WKW ZSL podczas tego zebrania był niezadowolony z przebiegu, mówił, że tę sprawę postawi na Prezydium w Krakowie”[40].

Niezależna działalność, m.in. w ramach ChTOiK, oraz coraz większa odwaga liczniejszych grup chłopów powodowała zaniepokojenie we władzach naczelnych ZSL. Tygodnik „Wieści” z 21 kwietnia 1957 r. tak streścił uchwały podjęte podczas obrad VI Plenum NK ZSL, na którym analizowano ten problem: „[...] zaktywizowały się siły wsteczne, które chciałyby wykorzystać odnowę naszego życia jako etap do odbudowy kapitalizmu w Polsce. [...] W dalszej części Plenum stwierdza konieczność przeciwstawienia się tendencjom kół prawicowych, pragnących zepchnąć Stronnictwo na drogi wrogie interesom chłopskim i sprzeczne z radykalnymi tradycjami ruchu ludowego. Ponieważ koła te usiłują niejednokrotnie przekonywać chłopów, że błędy i wypaczenia, jakie miały miejsce w ZSL oraz SL i PSL-Lewicy dyskwalifikują Zjednoczone Stronnictwo Ludowe jako partię chłopską czynnie uczestniczącą w budowie socjalizmu – Plenum wskazało, że w okresie ostatnich miesięcy powróciło do czynnej pracy politycznej wielu starych działaczy ruchu ludowego, a działalność Stronnictwa uległa poważnym przeobrażeniom świadczącym o stale postępującym procesie odnowy. W Uchwale spotykamy się również z ostrzeżeniem, że próby prawicy, zmierzające do rozbicia współpracy między ZSL a PZPR opartej na deklaracji z dnia 10 grudnia ub. roku – są sprzeczne z najbardziej żywotnymi interesami wsi [pogrubienie pochodzi od redakcji „Wieści” – przyp. M.Sz.]”[41].

W samym Prezydium WK ZSL w Krakowie od czasu listopadowego zjazdu wojewódzkiego panowały spory rozbieżności w stosunku do taktyki wobec osób skupiających się wokół Mierzwy. Złotek opowiadał się za współpracą z nimi, Zielnik i Korona byli przeciwni tym kontaktom, a Gesing zajmował różne stanowisko, częściej jednak skłaniając się ku grupie, która kontestowała Mierzwę. Podobne rozbieżności pojawiały się wśród niektórych władz powiatowych ZSL. Aby rozwiać owe rozbieżności, które niekiedy przeradzały się w wewnętrzne konflikty, władze naczelne wezwały Gesinga, Złotka, Zielnika i Koronę na posiedzenie NK ZSL 29 kwietnia 1957 r. O jego przebiegu wkrótce została poinformowana SB: „[...] przedyskutowano sytuację polityczną ZSL-u na terenie wojew[ództwa] krakowskiego. Jak mnie informował ob. Korona Prez[ydium] NK ZSL poparło stanowisko reprezentowane przez ob. Zielnika i Koronę, tj. stanowisko prowadzenia przez nich lewicowej polityki”[42].

Ustalenia najwyższych władz ZSL nie zapobiegły dalszym, niepokojącym ich zdaniem działaniom „prawicowych grup”. Czarę goryczy przelała rezolucja koła ZSL w Woli Radziszowskiej z 28 kwietniu 1957 r. i wysłana wprost do NK ZSL, w której domagano się zrehabilitowania i zapewnienia godnego miejsca w ZSL dla Mierzwy i osób z nim związanych: „[...] Żądamy bezwzględnie natychmiastowego nawiązania współpracy z doświadczonymi działaczami ruchu ludowego, byłymi więźniami politycznymi, ofiarami kultu jednostki i wprowadzenia ich do władz naczelnych ZSL, mianowicie: Mierzwa, Kabat, Jekiełek, Witaszek, Matus, Klimczak, Sokół i wielu innych”[43]. Wywołało to wściekłość Gesinga, prezesa WK ZSL w Krakowie oraz innych wysokich działaczy ZSL. Jednocześnie sam Mierzwa w rozmowach z różnymi osobami, których treść relacjonowano władzom, nie ukrywał nadal swego krytycznego stanowiska. Miał oświadczyć, że „wstąpiłby obecnie do ZSL, gdyby w stronnictwie tym nie pozostawali na poważnych stanowiskach ludzie, którzy zdaniem Mierzwy nie mają z ruchem ludowym wiele wspólnego, a ich działalność w tym stronnictwie sprowadza się do utrzymania ZSL w roli ekspozytury PZPR. Z nazwisk, które padły w tych rozmowach przypominam sobie Ozgę-Michalskiego, do którego Mierzwa ma właśnie tego rodzaju zastrzeżenia”[44] – relacjonował informator.

W programie obrad najbliższego Prezydium WK ZSL w Krakowie znalazł się punkt: „Sprawy dawnych działaczy ludowych będących poza stronnictwem”[45]. Gesing na zebraniu stwierdził kategorycznie, że dalsze kontakty z byłymi działaczami PSL, w tym z Mierzwą, uznaje za niecelowe[46]. Głos w tej sprawie zabrał nawet Władysław Gomułka podczas IX Plenum KC PZPR, obradującego od 15 do 18 maja 1957 r.: „Równocześnie partia nasza musi wyrazić głębokie zaniepokojenie wywołane objawami przenikania do niektórych ogniw ZSL elementów obcych, a nawet wrogich władzy ludowej i socjalizmowi. Wyrażamy głębokie niezadowolenie z powodu tolerancyjnej postawy niektórych ogniw kierowniczych ZSL wobec tych zjawisk. W niektórych organizacjach ZSL mają miejsce jawne, wrogie wypady przeciwko naszej partii, przeciwko władzy ludowej, przeciwko współpracy ZSL z naszą partią. Coraz śmielej zaczynają podnosić głowę różni warchołowie, demagodzy, a także ludzie, którym śni się jeszcze zbankrutowany agent obcych wywiadów – Mikołajczyk. Z tym wszystkim partia zgodzić się nie może. To nie są już wewnętrzne sprawy ZSL – to jest podkopywanie ustroju państwa ludowego. Działają tam również wrogie inspiracje określonych kół emigracyjnych. Z tym zgodzić się nie wolno nam, ani ZSL. U podstaw sojuszu i współpracy naszej partii ze Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym, podobnie jak i ze Stronnictwem Demokratycznym, u podstaw naszego wspólnego programu wyborczego leży fundamentalna zasada: wzmacniać i rozwijać budownictwo socjalizmu w Polsce. Zasadę tę przyjęły i uznają obydwa stronnictwa. Chodzi o to, aby ją w pełni stosować w praktyce”[47].

Stosunek do Mierzwy nadal dzielił Prezydium WK. Konflikt w tej sprawie pomiędzy Złotkiem i jego stronnikami a Zielnikiem i Koroną spowodował, że zostali oni wezwani do NK ZSL, gdzie w obecności Ignara starał się ich pogodzić Gesing. Działacze krakowskiego ZSL zostali także wówczas zaatakowani przez władze naczelne: „[...] przez dwa dni »bili« tylko w Kraków za prawicowość i wykonawstwo polityki Mierzwy. Góra NKW ZSL chce wrócić do starych form pracy [...]”[48].

Mimo tak ostrego i publicznego ataku na „prawicowe grupy” w ruchu ludowym, nawet ze strony Gomułki, nie zerwano jeszcze całkowicie kontaktów z Mierzwą. On także był osobą, która by „paliła za sobą mosty”. Jeszcze z końcem czerwca 1957 r. starał się zachęcać Zygmunta Kiliana, jak się mu wydawało zaufaną osobę, aby postarał się o pracę w aparacie WK ZSL. Ten następnie zrelacjonował tę rozmowę Czesławowi Rzechule, swojemu oficerowi prowadzącemu: „[...] Mierzwa był bardzo szczery w stosunku do mnie. [...] Za najważniejsze zadanie dla mnie na najbliższą przyszłość uważa Mierzwa, że powinienem zaangażować się do pracy polityczno-społecznej w ZSL i ChTOiK. Do ZSL muszą wejść ludzie inteligentni i z głową, ludzie, którzy prowadzić będą robotę nie na rzecz komunizmu i partii, lecz dla dobra Polski z racji stanu, racji narodowo-polskiej, a nie międzynarodowej. Opowiadał, że gdy był ostatnio w Warszawie i rozmawiał z naczelnymi zwierzchnikami ZSLu, byli też zdania, żeby zaangażować do pracy w ZSL przede wszystkim inteligencję chłopską, a nie ciemną masę krzykaczy i karierowiczów, którzy za 3200 zł miesięcznie nic nie robią w WK ZSL. Zapytany przeze mnie Mierzwa, co ja w ZSL będę robił osamotniony, jeżeli pan oświadcza, że na razie nie będzie brał udziału w pracach politycznych, Mierzwa odpowiedział: pracy politycznej to ja się do śmierci nie wyrzeknę, na razie jednak muszę odsunąć się, gdyż jak już mówiłem ta »Trójka« z Placu Inwalidów [mowa o Wydziale III KW MO w Krakowie – przyp. M.Sz.] za bardzo się mną interesuje. [...] Jeżeli pan pójdzie do ZSL, to wytyczne dostanie pan i ode mnie też, bo my musimy realizować nasz cel – stopniowe opanowywanie ZSL, Kółek Rolniczych, GS-ów i wszystkich organizacji, które są powiązane ze wsią. Obecnie w [województwie] krakowskim ZSL jest pod silnym obstrzałem NKW ZSL, ale w innych województwach robota idzie pełną parą”[49].

Mimo ostrej krytyki działalności Mierzwy przez władze PZPR i ZSL, dopuszczono do tego, aby 18 sierpnia 1957 r. w związanym z ZSL tygodnikiem „Wieści” opublikowano artykuł autorstwa Mierzwy. Ukazał się on mimo to, że – jak donosił „Góra” – podczas posiedzenia redakcji przeciwny był temu Gesing: „Mierzwa w związku z uroczystościami w Kasince napisał do ostatniego numeru »Wieści« z dnia 15 [powinno być: 18 – przyp. M.Sz.] sierpnia br. artykuł, nad którym w dniu 13 sierpnia br. redakcja »Wieści« cały dzień toczyła się dyskusja i tylko jeden ob. Geosing [tak w tekście] sprzeciwiał się jemu [powinno być: jego] umieszczeniu, lecz tak Słupek, jak i Dejworek przeforsowali i ostatecznie artykuł się ukazał, jako artykuł redakcyjny”[50]. Artykuł zatytułowany Nie na darmo przelana krew zaczynał się na pierwszej stronie pod fotografiami Gomułki, Ignara i Witosa. Jego treść wskazywała na poparcie przez Mierzwę kierunku zmian podjętych przez władze w październiku 1956 r.:

„W sierpniu tego roku z inicjatywy władz Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego odbędą się w całej Polsce uroczyste obchody dwudziestej rocznicy wielkiego strajku chłopskiego [...]. Polski Październik dokonał wielkiego przełomu w życiu narodu polskiego, zerwał i zniszczył ponure zasłony, rozdzielające sztucznie życie i historię naszego narodu na dwie części: mało wartą przeszłość i wspaniałą, w oparciu o bieżącą budowę, przyszłość. [...] Po Październiku obudził się naród w całej masie swojej. Ożywili się też chłopi [...] odsunięci na bok czekali zmiany, która przyjść musiała i przyszła. [...] Dziś chłopi ludowcy mogą już nie tylko myśleć o swojej chlubnej przeszłości, o swojej długiej, krwią znaczonej drodze do Polski Ludowej, dziś już głośno mogą mówić o tym, że walczyć i pracować chcą nadal nad ugruntowaniem zasad sprawiedliwości społecznej w Polsce Ludowej, że chcą razem z klasą robotniczą budować i odpowiadać za przyszłość Państwa i Narodu polskiego. [. ] Zdobycze polskiego Października, których chłopi powinni bronić i walczyć o ich utrwalenie, są dla wsi drogowskazem pracy dla dobra naszej Ojczyzny [pogrubienie dokonane przed redakcję »Wieści« – przyp. M.Sz.]”[51].

Wkrótce po opublikowaniu tego artykułu doszło jeszcze prawdopodobnie do kolejnego, już ostatniego spotkania Mierzwy z Ignarem. Mierzwa miał wówczas otrzymać propozycję objęcia stanowiska podsekretarza stanu bez konieczności jednoczesnego przystąpienia do ZSL. Do porozumienia jednak nie doszło[52].

Faktyczna bezkompromisowość Mierzwy i jego odmowy współpracy z ZSL, a przede wszystkim niechęć władz ZSL do radykalnych zmian w stronnictwie przy jednoczesnej coraz wyraźniejszej dezaprobacie Gomułki nawet wobec stosunkowo niewielkich żądań Ignara dla wsi i ZSL powodowały, że kontakty między Mierzwą a działaczami szczebla wojewódzkiego i krajowego ZSL w praktyce został zerwane[53]. Zdecydowane usztywnienie ze strony władz ZSL nastąpiło podczas VII Plenum NK ZSL, obradującego 24 i 25 września 1957 r. W swoim przemówieniu Ignar stwierdził m.in.: „[...] okazało się, że istnieją pewne mniej lub więcej zorganizowane ośrodki ludowców, którzy występowali z programami przeobrażeń Stronnictwa i przejęcia władzy w Stronnictwie. Zagadnienia związane z zasadami rozwoju gospodarki narodowej, jakie my wyznajemy, zostały przez nich odrzucone, a wysunięto program, przypominający ujęcie agrarystyczne, że trzonem gospodarki narodowej jest rolnictwo, a także przemysł rolny, bo on jest blisko związany z rolnictwem. Natomiast rozwój przemysłu ciężkiego nie figurował w tych programach. Równocześnie z tych grup wysuwano sugestie, że należy przeobrazić Stronnictwo, że ludzie, którzy są w Stronnictwie, powinni odejść, a ci, którzy stali na uboczu, powinni objąć władzę. Ludzie z tych grup uważają, że ci, którzy działali w Zjednoczonym Stronnictwie Ludowym, skompromitowali się, a oni się nie skompromitowali, mogą więc pion Stronnictwa utrzymać. [...] Okres pertraktacji już minął. Przeprowadziliśmy wiele rozmów. W rezultacie wielu kolegów przyszło do współpracy, ale część została i nadal usiłuje pertraktować. My uważamy, że okres pertraktacji już minął. Wiadomo, dokąd dążymy, czego chcemy, z kim idziemy, jaka jest nasza rola. Trzeba wiedzieć, że albo się przechodzi na zajęte w październiku przez ZSL pozycje, bierze się udział w samym wytyczaniu programu, we współrządzeniu, w braniu odpowiedzialności za to, co się dzieje, albo nie. Jeżeli ci koledzy na tych zasadach chcą przystąpić do pracy, to prosimy. Natomiast uważamy za przestarzałe pertraktowanie z jakimiś ośrodkami, grupami, które chcą w dalszym ciągu jakichś zmian, jakiegoś przewrotu w Stronnictwie. [pogrubienie dokonane przed redakcję »Wieści« – przyp. M.Sz.]”[54].

W efekcie plenum wydało stanowczą uchwałę, którą opublikowano w prasie i rozesłano do struktur ZSL. W zdecydowanych słowach sprzeciwiono się w niej działaniom mającym na celu osiągnięcie większej niezależności od PZPR: „[...] W ostatnich [...] miesiącach na wsi i w kraju ujawniły się siły wsteczne, wykorzystując swobody demokratyczne i istniejące trudności gospodarcze do ataków zmierzających do osłabienia sojuszu robotniczo-chłopskiego, a zwłaszcza współpracy ZSL i PZPR. Dlatego Naczelny Komitet stwierdza konieczność wzmożenia walki z siłami antysocjalistycznymi, z siłami prawicy społecznej, koniczność wewnętrznej konsolidacji Stronnictwa i umocnienia jego współpracy z PZPR. [...] Chciałyby one zepchnąć ZSL na tory opozycji, przeciwstawić chłopów robotnikom, a Zjednoczone Stronnictwo Ludowe – Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. [...] Zwłaszcza siły wywodzące się z prawicy ruchu ludowego wystąpiły na peryferiach Stronnictwa i usiłują oddziaływać na poszczególnych działaczy i niektóre ogniwa. W niektórych środowiskach ZSL, wbrew tradycjom radykalnego ruchu ludowego, ulega się wpływom klerykalizmu. Niektórzy działacze, a nawet niektóre ogniwa organizacyjne ulegają siłom prawicowym [...]. Niesłuszne tendencje, sprzeczne z linią polityczną Stronnictwa, wystąpiły również w niektórych artykułach w prasie ludowej [...]”[55].

Mierzwa niezbyt się przejmował tymi atakami, był nawet z nich zadowolony, komentował także kolejną odsłonę konfliktu byłego prezesa ZSL Władysława Kowalskiego z obecnymi władzami naczelnymi stronnictwa. Planował także następne działania, mające wzmocnić wpływ niezależnych ludowców na sytuację na wsi. Jak donosił informator ps. „Jadzia”: „Robi wrażenie człowieka mocno zadowolonego z sytuacji politycznej. Odnośnie posunięć przez NK ZSL względnie Kowalskiego wypowiada się, że takich Kowalskich w górze jest 80%, lecz z powodu koryta jeszcze siedzą cicho. [...] Opowiada, że cała krytyka jego [Stanisława Mierzwy – przyp. M.Sz.] i jego grupy przez NK ZSL i prasę mocno popularyzuje jego zapatrywania, a nie osłabia, jak liczyli przeciwnicy. [...] Mocno stawia na wybory do Rad Narodowych na terenie /na wsi/. Kandydatów do Rad Narodowych o poglądach b. PSL będą w terenie wysuwać Kółka Rolnicze. Chodzi tu o tych, którzy nie są w ZSL i stoją na pozycji prawicy, a są członkami Kół Rolniczych. Kandydatów z b. PSL, którzy są członkami ZSL, będą wysuwać przez Koła ZSL, które są opanowane przez czł. b. PSL”[56]. Taką samą opinię o ZSL Mierzwa przedstawił Janowi Szczepańskiemu z Łodzi: „[...] stare rezerwy wróciły na stanowiska przodujące i decydujące, to przecież oni obecnie będą oceniać, kto mówi i co mówi. Każdemu więc mogą zarzucić prawicowość i wyrzucić go za to”[57].

Jeśli ktoś miał wątpliwości, czy krytyka Plenum NK oraz wydana prze nie uchwała na temat „walki z prawicą” dotyczyły grupy Mierzwy, to zostały one rozwiane podczas zjazdu powiatowego ZSL w Tarnowie. Gościł na nim Wycech, którego zapytano podczas dyskusji, co sądzi o Stanisławie Mierzwie. „Wieści” odnotowały i opublikowały jego odpowiedź: „[...] Marszałek Wycech stwierdził, że wielu działaczy, dawniej w pewnym stopniu powiązanych z prawicą, zrozumiało potrzebę postępowej pracy politycznej, włączyło się w do działalności ZSL i nikt im dawnych czasów nie wypomina. Sprawa Mierzwy jest podobna do sprawy kol. Załęskiego. Załęski należy jednak do tych, co się włączyli do obecnej pracy Stronnictwa. Zdobył sobie uznanie, jest posłem, nikt nie ma do niego pretensji o przeszłość. Mierzwa nie chciał przyjść i dotąd pozostał na uboczu. Prezes Ignar rozmawiał z nim kilka razy. Upłynęło sporo czasu. Dlaczego Mierzwa pozostaje na uboczu? – wolałbym, by sam o tym powiedział. Gdyby chciał przyjść, miał drogę otwartą, oczywiście pod warunkiem, że musiałby publicznie ustosunkować się do naszego programu. Wolał pozostać poza Stronnictwem, z tymi, co »czekają«. A nie trzeba nikogo przekonywać, że takie stanowisko jest w obecnej dobie szkodliwe”[58].

Stanisława Mierzwy nie interesowała funkcja posła, czy stanowisko ministra. On chciał, by ZSL naprawdę się zmieniło i stało się niezależnym stronnictwem z niezależnymi władzami. Ponieważ nie było na to zgody ze strony władz ZSL, a więc i on nie zgodził się zostać jego członkiem. Kilka lat później świetnie podsumował swoją postawę wobec ZSL: „Po prostu chcę, żeby kiedyś mógł ktoś powiedzieć, że jednak byli działacze ludowi, co wiernie wytrwali przy swoich założeniach ideologicznych”[59].

Franciszek Dąbrowski

Stanisław Mierzwa a Stanisław Mikołajczyk w dokumentach sprawy operacyjnej kryptonim „Wirus” (1958–1961)[*]

Opisywanie relacji Stanisława Mierzwy i Stanisława Mikołajczyka widzianych poprzez dokumenty wytworzone bądź zgromadzone przez Służbę Bezpieczeństwa tak naprawdę mówi nam najwięcej o działaniach i opiniach owej trzeciej, niechcianej strony stosunków pomiędzy tymi politykami. Jest ona, niestety, o tyle istotna, że jej działalność – udokumentowana w aktach wymienionej w tytule tego wystąpienia sprawy operacyjnej – poważnie zaciążyła nad ich relacjami.

Pokrótce należałoby streścić zawartość sprawy „Wirus”. Pod koniec lat pięćdziesiątych XX w. SB, a konkretnie Wydział II Departamentu III MSW, wszczął sprawę operacyjną wobec grupy działaczy ludowych skupionych wokół Zygmunta Augustyńskiego. Znaczącym impulsem dla SB była wiadomość, że grupa, zyskawszy również wsparcie ze strony Stanisława Mierzwy, nawiązała kontakt z działaczami emigracyjnego PSL[1]. SB udało się wprowadzić do środowiska kontaktującego się z zagranicą swoich współpracowników o pseudonimach „Rolland” i „Waldemar”; choroba i rychła śmierć Z. Augustyńskiego przyczyniła się do przejęcia kontroli nad właśnie utworzoną nicią kontaktu (czy „kanałem kontaktowym”, jeżeli mielibyśmy się trzymać żargonu policji politycznej). Jednego ze współpracowników Z. Augustyńskiego, Michała Jagłę, funkcjonariusze Wydziału II Departamentu III MSW mieli po tzw. tajnym zdjęciu (tj. potajemnym aresztowaniu) wiosną 1960 r. skaptować do współpracy jako agenta o ps. „M”[2] – odtąd, obok „Rollanda”, „Waldemara”, „Pewnego”[3] i szeregu innych „wprowadzonych do sprawy” współpracowników, stał się jedną z osób, które pośredniczyły pod kontrolą Wydziału II Departamentu III MSW pomiędzy Stanisławem Mikołajczykiem a niezależnymi działaczami ludowymi w kraju. Sprawa „Wirus” stała się jedną z poważniejszych operacji SB prowadzonych na dwa fronty – dla zamierzonego skompromitowania emigracyjnego PSL, w tym osobiście Stanisława Mikołajczyka i jego najbliższych współpracowników, Franciszka Wilka i prof. Stanisława Kota oraz dla wykrycia i zlikwidowania ich kontaktów w kraju, wreszcie w celu wyłamania krajowych niezależnych działaczy ludowych z solidarności z emigracyjnym Stronnictwem. Równolegle przebiegała prowadzona przez Departament I MSW (tj. wywiad SB) operacja „Tarń”, której celem było rozbicie i unieczynnienie emigracyjnego PSL.

Stanisław Mierzwa i jego środowisko na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w. był oceniany przez centralę walki z niezależnym ruchem ludowym, tj. Wydział II Departamentu III MSW, jako przedstawiciel „prawicy ludowej”, jak określano niezależny ruch ludowy działający „z pozycji mikołajczykowskich”[4], (choć trudno tu bez bliższego spojrzenia na akta sprawy operacyjnej prowadzonej przez krakowską SB wobec niego orzec, czy jest to wyłącznie typowy dla UB/SB epitet, czy też wynik analizy jego istotnych motywacji politycznych). Informacja, że Michał Jagła wykorzystuje wyjazdy zagraniczne dla kontaktów ze środowiskiem Stanisława Mikołajczyka i że przed wyjazdem konsultuje się z licznymi ludowcami w kraju, w tym ze Stanisławem Mierzwą, musiała być dla SB alarmująca. Z drugiej strony, uzyskujemy stąd wskazówkę, że Stanisława Mierzwa był wśród inicjatorów nawiązania ściślejszych więzi ze środowiskiem emigracyjnym.

Oprócz działań ściśle „operacyjnych”, SB zaczęła gromadzić materiały ze swojej własnej uprzedniej działalności, tworząc w aktach sprawy „Wirus” swoiste kompendium wiedzy o działalności Stanisława Mikołajczyka od końca lat czterdziestych XX w. – możemy z tych dokumentów dowiedzieć się tego, co UB i SB wiedziały o kontaktach emigracyjnego PSL ze środowiskiem ludowców w kraju. Dzięki temu wiemy, że jeszcze w 1949 r. żona Jerzego Zagórskiego, literata i dyplomaty „Polski lubelskiej” w Paryżu, przewiozła do kraju i rozdysponowała pomiędzy rodziny aresztowanych członków PSL znaczną kwotę pieniędzy od Stanisława Mikołajczyka, z których część otrzymała żona więzionego po procesie krakowskim Stanisława Mierzwy[5]. Nie sposób wykluczyć, że podobnych form pomocy mogło być więcej, nie zostały jednak odnotowane przez UB.

Z relacji kolejnych współpracowników SB, którzy mieli bezpośredni kontakt ze Stanisławem Mikołajczykiem, a przed którym odgrywali rolę emisariuszy krajowych środowisk ludowych, wiadomo, że Mikołajczyk z wielką troską dopytywał się o położenie, zdrowie i bezpieczeństwo licznych działaczy ludowych, z których na pierwszym miejscu wymieniał Stanisława Mierzwę[6]. Podjęta – z inicjatywy Z. Augustyńskiego i M. Jagły – (a później kontrolowana przez SB) akcja pomocy pieniężnej i medycznej działaczom PSL w kraju miała być obrócona nie tylko ku Stanisławowi Mierzwie, lecz również – za jego i jego żony pośrednictwem – przeznaczona dla działaczy PSL na Śląsku i w Krakowskiem[7]. Ostrożność podyktowała Mikołajczykowi wyrażenie opinii, by tych, którzy podlegali represjom ze strony władz komunistycznej Polski (dosłownie: „co mieli coś wspólnego z UB”, czego jednak nie należy odczytywać literalnie), w tym imiennie wywołanego Stanisława Mierzwę i Wojciecha Droździka „nie narażać robotą polityczną”, ale konsultować się z nimi, słuchać ich rad i ich informować, z zaleceniem, by chronić „Mierzwę i jemu podobnych”[8]. Kontakty ze Stanisławem Mikołajczykiem mogłyby pomnożyć już doznane niedawne krzywdy – ewidentnie intencją Mikołajczyka było niesienie elementarnej pomocy w zakonspirowanej formie działaczom PSL w kraju i wspieranie ich bez dodatkowego narażania. Nazwisko Stanisława Mierzwy pada w rozmowach Mikołajczyka z przyjezdnymi z kraju wielokrotnie, zawsze z wyraźną troską.

Sam Stanisław Mierzwa był, według oceny sformułowanej w 1958 r. przez centralę SB, przywódcą jednej ze „skrajnie reakcyjnych” grup działaczy dawnego PSL, funkcjonującej poza ZSL, którą określono jako reprezentującą „aktywny agrarystyczno-peeselowski kierunek działania na platformie społecznopolitycznej”. Jednocześnie zaznaczono, że „środki ich działalności noszą częstokroć charakter prawie że legalny, wystrzegają się posunięć, ktore mogłyby być przez odpowiednie władze zakwestionowane” (zdanie to wskazuje nie tyle realny stosunek S. Mierzwy do PRL, ile raczej trudności, które SB mogłaby napotkać przy zwalczaniu grupy), a zarazem „grupa ta sympatyzuje z częścią mikołajczykowskiego PSL na emigracji”[9]. Grupa skupiona wokół Stanisława Mierzwy miała, według informacji SB, wpływać na „około 100 aktywistów ludowych w kraju o reakcyjno-mikołajczykowskich poglądach, ktorzy są wyznawcami ich dążeń politycznych”. Środowisko tworzące się w końcu lat pięćdziesiątych wokół Stanisława Mierzwy uważano za jedno z trzech (obok warszawskiego i poznańskiego) najliczniejszych i najgroźniejszych skupisk niezależnych działaczy ludowych. Oczywiście, zauważano różnice pomiędzy tymi grupami, wynikające nie tylko z ich personalnego i terytorialnego charakteru (tworzyły się one wokół konkretnych działaczy – Wojciecha Droździka, Zygmunta Augustyńskiego, etc.) i starano się je wykorzystać – np. agent „Rolland” z inspiracji SB miał sugerować Mikołajczykowi, iż pomiędzy Mierzwą, Jagłą, Droździkiem i Franciszkiem Kamińskim „są tarcia”[10]. Inna opinia, jaką w tym czasie sformułowano o Mierzwie, brzmiała: „Mierzwa to żywy umysł, orientujący się doskonale [...] ale popada nawet w przesadę”[11].

Ocena Stanisława Mierzwy formułowana przez SB była początkowo ambiwalentna: uważano Mierzwę za szefa ważnego ośrodka stojącego w opozycji, jednakże jeszcze w 1957–1958 r. widziano jego działalność jako utrzymującą się w granicach legalności, a wiedza o rozmowach z kierownictwem ZSL po przełomie październikowym 1956 r. dawała asumpt do snucia planów skłonienia Stanisława Mierzwy i pewnej liczby poważnych działaczy ludowych do wstąpienia do oficjalnego ruchu ludowego lub przynajmniej jego poparcia[12]. Niepowodzenie starań zmierzających do skłonienia Mierzwy i pozostałych niezależnych działaczy ludowych do włączenia się w działalność ZSL przyniosło już zaostrzoną ocenę jego i innych działaczy (Wojciecha Jekiełka, Jerzego Matusa, Tadeusza Nowaka, Wojciecha Droździka i wielu innych) – jako „zwolenników bezkompromisowej walki przeciwko socjalistycznej przebudowie wsi, władzy ludowej, sojuszu z ZSRR”[13]. Istotnym punktem wspólnego planu działań operacyjnych Departamentów I i III MSW z grudnia 1959 r. obróconych przeciwko emigracyjnemu PSL i krajowym niezależnym działaczom ludowym stało się „zdemaskowanie nieprzejednanych mikołajczykowców w kraju orientujących się na Mikołajczyka i emigracyjne PSL, jak Jagła, Mierzwa, Giełżyński oraz współpracowników politycznych informujących Kota”[14]. Powodem do sformułowania takich ocen było nie tylko niepowodzenie starań o zneutralizowanie ich przez ZSL, ale również m.in. negatywny stosunek niezależnych działaczy ludowych do forsowanego przez państwo tworzenia tzw. kółek rolniczych (po rozpadzie w końcu 1956 r. większości tzw. spółdzielni rolniczych, w rzeczywistości kołchozów), i jakoby zalecane przez Mierzwę rozbijanie od środka owych kółek, a nawet prowadzenie w nich sabotażu[15]. Dalej, uznawano, że „w Krakowie jest usadowiona czołówka mikołajczykowców nie tylko o znaczeniu wojewódzkim, ale nawet centralnym”[16]. Postawa Mierzwy w sprawie negocjacji z ZSL znalazła aprobatę Mikołajczyka, którego relacje niezależnych działaczy ludowych z oficjalnym ZSL żywo zajmowały[17]. Odnotowywane przez aparat bezpieczeństwa sądy Stanisława Mierzwy o krajowej i emigracyjnej rzeczywistości sprawiają wrażenie partykularnych; w istocie nie wiemy, na ile reprezentatywne wypowiedzi Mierzwy zostały zraportowane SB. Z drugiej strony, należy zauważyć, że SB zdawała sobie sprawę z ówczesnej pozycji Stanisława Mierzwy wśród działaczy ludowych – co wyraził chyba najdobitniej Michał Jagła, określając Mierzwę (i Franciszka Kamińskiego) „piastunami moralności politycznej”[18]. W jednej z takich – jak się zdaje, partykularnych – wypowiedzi (z 1958 r.) Mierzwa dość krytycznie wypowiadał się o polskiej emigracji politycznej, jako pozbawionej wagi, sam zalecał zajęcie się sprawami zawodowymi i rodzinnymi i krytykował angażowanie się w życie publiczne w PRL[19]; wiosną 1960 r. Mierzwa w rozmowie z M. Jagłą miał wyrażać się dość krytycznie o Mikołajczyku, twierdząc, że „ich drogi rozeszły się dość dawno” (być może nie wcześniej jak przed ponownym aresztowaniem Mierzwy w 1946 r.[20]), jednocześnie podsumowując powojenną rolę Mikołajczyka w polskiej polityce: „[...] Mikołajczyk mógł być przynajmniej postacią historyczną, ale widocznie i tę szansę zaprzepaszcza dla jakichś, jemu tylko wiadomych celów. [Mierzwa] przyznał, że on już od dawna na Mikołajczyka nie liczy,

że w jego oczach nigdy nie był dobrym następcą Witosa”[21]; w tej samej rozmowie Mierzwa miał stwierdzić, że „[...] owszem trzeba by coś zrobić dla aktywizacji wsi, np. na terenie kółek rolniczych. Gdyby partia miała więcej zaufania do niektórych dawnych działaczy [PSL], gdyby uzgodnić pewien zakres swobody ruchów, można by tu coś zdziałać”. Dość ogólna opinia została tu opatrzona sugestią, że Mierzwę możnaby jeszcze odseparować od Mikołajczyka i „pod pewnymi warunkami” uaktywnić politycznie, co mogłoby dokonać się poprzez kooptację jego i jego środowiska do władz ZSL[22].

Tu należy nakreślić kilka słów o działalności współpracownika o ps. „M”, którym, jak wspomniano wyżej, według zachowanych dokumentów SB był Michał Jagła[23]. Ewidentnie swoją działalność pomiędzy emigracyjnymi i krajowymi środowiskami ludowców traktował on jako szansę nie tylko zorganizowania wsparcia emigracji dla niezależnych działaczy ludowych, ale również możliwość wejścia do życia publicznego w PRL; SB również postanowiła wykorzystać ambicje agenta/TW ps. „M” do spełniania roli „politycznej”. Koncepcja „M” miała zakładać porozumienie z ZSL, a nawet kooptację Stanisława Mierzwy i Franciszka Kamińskiego do jego władz, a z pewnością zaangażowanie do działalności publicznej Mierzwy, Kamińskiego, Czesława Ponieckiego, Henryka Dzendzla, Wiktora Prandoty i wielu innych działaczy.

Już po werbunku agent ps. „M” miał przed uzgodnionym z MSW wyjazdem za granicę konsultować się ze Stanisławem Mierzwą odnośnie do spodziewanych rozmów z Mikołajczykiem i innymi działaczami emigracyjnego PSL[24]. Po powrocie z zagranicy, we wrześniu 1960 r. TW „M” ponownie spotkał się z Mierzwą (w towarzystwie Czesława Ponieckiego) i w rozmowie naznaczonej nie tylko uprzednimi sugestiami SB, ale i zapewne własnymi planami politycznymi, uzyskał od niego szereg – na pierwszy rzut oka, jednoznacznych – deklaracji[25]. Stanisław Mierzwa miał wówczas powtórzyć swe krytyczne sądy o Mikołajczyku (tendencyjna relacja „M” z uprzednich rozmów w Paryżu mogła je dodatkowo sprowokować i podkreślić), dodając, że „przewidywał taki właśnie [negatywny] rezultat moich [tj. „M”] rozmów z Mikołajczykiem, wcale nie jest tym zaskoczony. Dobrze jednak, że rozmawialiście, potwierdziły się jego przewidywania i przekonałem się sam, że jego rezerwa była słuszna”[26]. Na bezpośrednie pytanie „M”, czy Mierzwa włączyłby się do „jakiejś czynnej pracy politycznej”, ten wyraził swoje obrzydzenie dla gnuśnej działalności dawnych członków PSL, obecnie posłów i prominentów ZSL, podając zresztą konkretne przykłady, co „M” skwitował: „a więc stwierdził, że korci go robota”. Na kolejne pytanie „M”, „na jakiej płaszczyźnie [Mierzwa] byłby gotów do jakiejś konkretnej pracy”?, ten miał odpowiedzieć „bez żadnej długiej argumentacji czy perswazji, że chodzi o prawo do działalności na gruncie tej rzeczywistości, jaka jest, na gruncie tego programu, jaki jest, pod jednym tylko warunkiem, żeby nam nie przeszkadzano. To znaczy, że partia musiałaby uprzedzić kogo trzeba [prawd. ZSRR? – F.D.], że my razem ciągniemy, że jesteśmy za lojalną współpracą”[27]. Dalsza rozmowa potoczyła się w sposób, który de facto zanegował większość doraźnych propozycji „M” (dodajmy, uprzednio najpewniej uzgodnionych w MSW) – tj. publikacji listu krajowych działaczy ludowych, obróconego przeciwko emigracyjnemu PSL i działalności Mikołajczyka oraz deklaracji przyłączenia się ich do pracy politycznej i państwowej w PRL na stopie oficjalnej. Stanisław Mierzwa – jakoby zgadzając się ze zdaniem „M” na temat stanu emigracyjnego PSL, zaznaczył, iż proponowane przez „M” wystąpienie winno opierać się na jakiejś gwarancji ze strony partii – że „oferta nasza nie trafi w prożnię, że partia z tej oferty skorzysta, bo nie chciałby być w roli proszącego”[28]; („M” zadeklarował, że znajdzie odpowiedni kontakt w KC PZPR). Podobnie Mierzwa zdystansował się do pomysłu opublikowania deklaracji odżegnującej się od działań emigracyjnego PSL, stwierdzając, „że opublikowanie od razu tutaj w kraju negatywnego stanowiska do emigracji wywołałoby u wielu, wielu kolegow, których się chce zaktywizować, pewną wątpliwość – że za taką cenę poszliśmy do współpracy i to trochę obniżyłoby wartość i skuteczność tego wpływu na nich”. Żądanie zagwarantowania współpracy ze strony władz partyjnych i odmowa propagandowego wystąpienia zwróconego przeciwko emigracyjnemu ruchowi ludowemu faktycznie wyczerpywały możliwości skaptowania Mierzwy do akcji politycznej firmowanej przez „M”, (a kontrolowanej przez MSW). Wrażenia, jakie „M” odniósł z owej rozmowy, najwyraźniej podążały za jego oczekiwaniami – stąd w relacji złożonej w MSW podkreślał on „pozytywne” momenty wypowiedzi Mierzwy. Niuansu tej rozmowy, skrupulatnie zrelacjonowanej przez „M”, najwyraźniej on sam nie do końca zrozumiał, o czym świadczyłaby dość ryzykowna wymiana zdań, gdy „M” usprawiedliwiał się, że „trochę się spieszy [w sprawie ewentualnych wystąpień], ale ma na uwadze swoje bezpieczeństwo, bo »tam« [na emigracji] mogą z czymś wyskoczyć i wtedy ja będę w kropce”, Mierzwa miał odpowiedzieć: „najprostsza rzecz to pójść do MSW i wszystko zrelacjonować”[29], co zarówno „M”, jak i jego kontroler z MSW najwyraźniej przyjęli dosłownie, a co dziś zdaje się ironiczną aluzją Stanisława Mierzwy co do „legalizacyjnego” zapału „M” (a kto wie, czy nie była to sugestia, że Mierzwa domyśla się kontaktów „M” z SB). W tej samej rozmowie Stanisław Mierzwa miał powtórzyć dość krytyczne sądy o Mikołajczyku z rozmowy z Michałem Jagłą z 1958 r.: „nie uważa go za przywódcę ruchu ludowego, boleje nad tym, że absolutnie nie poszedł w ślady Witosa w znaczeniu moralnym i więzi z chłopami. Kalkulacje [polityczne] Mikołajczyka uważa za błędne”. Sugestie Stanisława Mierzwy odnośnie do kontaktów z MSW znajdują również odpowiednik w informacji o wypowiedzi Edwarda Kalety z czerwca 1960 r. o tym, że „ktoś jeździł do Mikołajczyka i przedstawił sprawy nieuczciwie ludowcom w kraju i bezpiece”[30].

Późniejsze raporty, znajdujące się w aktach sprawy krypt. „Wirus”, oceniały ówczesne stanowisko Stanisława Mierzwy wobec akcji podjętej przez Michała Jagłę (a wspartej przez Henryka Dzendzla i Czesława Ponieckiego), której elementem miało być zdystansowanie krajowych środowisk ludowych wobec osoby Stanisława Mikołajczyka i programu emigracyjnego PSL, jako skłaniające się ku aprobacie – w planie operacyjnym z października 1960 r. kierownictwo Wydziału II Departamentu III MSW uznało, iż znalazł się on wśród innych działaczy dawnego PSL (co prawda on sam „chwiejnie”), którzy „wykazują dość poważną ewolucję w swych politycznych poglądach i jak wynika z ich bezpośrednich wypowiedzi, byliby skłonni zaangażować się do czynnego życia oświatowo-gospodarczego, a nawet politycznego i wziąć czynny udział w socjalistycznym budownictwie”[31]. Optymistyczna ocena SB – gotowej odtrąbić neutralizację istotnego politycznie kręgu osób – okazała się jednak przedwczesna; środowisko to zachowało wstrzemięźliwość wobec dalszych działań Michała Jagły i nie wzięło udziału w proponowanej „aktywizacji politycznej”. Inicjatywa ta – po spełnieniu celów oczekiwanych przez MSW – utknęła wobec kontrakcji wewnątrz samego ZSL (akcja Jagły nie spotkała się z poparciem wśród wiodących działaczy, a ostatecznie o jej niepowodzeniu zadecydowało odejście Stefana Ignara ze stanowiska prezesa NK) oraz wobec niewielkiego zainteresowania niezależnych działaczy ludowych. Ostateczną odmowę udziału ze strony Stanisława Mierzwy w tej akcji oraz (kolejną) odmowę wejścia do ZSL oceniono jako wynik interwencji Barbary Matusowej[32].

Sporządzona w 1961 r. w Departamencie III MSW notatka sumująca postępy działań SB wobec niezależnych działaczy ludowych referowała postawę Stanisława Mierzwy jako „odbicie poglądów szeregu działaczy skupiających się wokół niego z terenu [województwa] krakowskiego i innych województw”[33]. Zgodnie ze swą wiedzą, SB oceniało, że Mierzwa jeszcze w 1959 „odrzucał myśl o włączeniu się do oficjalnej działalności politycznej w ramach ZSL i odżegnywał się od wspólnej linii politycznej z PZPR. Uważał, że w istniejącej sytuacji danie swego nazwiska dla konsolidacji ruchu ludowego byłoby historycznie niewybaczalnym błędem, a ZSL oceniał jako skompromitowane współpracą z komunistami”[34]. Już w 1960 r. „u Mierzwy zaczęły się uwidaczniać pewne pozytywne ewolucje. Mierzwa w rozmowach sam zaczął powątpiewać, czy postępuje słusznie, zajmując nieprzejednane stanowisko w kwestii włączenia się do działalności politycznej w ramach ZSL”. Bezpośrednią przyczyną sformułowania takich ocen były informacje o treści rozmów, jakie latem 1960 r. mec. Jan Jarosz odbył (jak dodał płk. S. Filipiak, „na skutek naszej inspiracji”; niestety, nie można dokładnie ustalić, na czym owa „inspiracja” polegała[35]) ze S. Mierzwą, oraz wypowiedzi Mierzwy poczynione w rozmowie z Michałem Jagłą, która miała miejsce w czerwcu 1960 r.[36] Jednakże odnotowane przez SB wypowiedzi S. Mierzwy z jesieni 1960 r. i zimy 1961 r. wskazały, że nie ma on zamiaru brać udziału w przedsięwzięciu M. Jagły[37].

Omówione dokumenty te ujawniają niezwykłą wishful thinking zarówno samego TW ps. „M”, jak i przede wszystkim MSW wobec opinii wypowiadanych wobec tego pierwszego przez Mierzwę: rozważania nad ewentualną liberalizacją sytuacji wewnętrznej w Polsce i możliwymi wówczas działaniami interpretowano jako rzekome uznanie „kierowniczej roli partii”, a krytyczny stosunek do Mikołajczyka jako element umożliwiający zbliżenie do oficjalnie działającego ZSL. Gdy jednak nie powiodło się pozyskanie Mierzwy do działań firmowanych oficjalnie przez Michała Jagłę (a nieoficjalnie wspieranych przez sieć agenturalną Wydziału II Departamentu III MSW), starano się wyłamywać ludzi z kręgu oddziaływania Mierzwy. O ostatecznym upadku złudzeń SB wobec możliwego włączenia Stanisława Mierzwy do systemu politycznego PRL dostatecznie świadczą słowa Mieczysława Moczara wypowiedziane podczas posiedzenia Kolegium MSW 3 marca 1961 r.: „[...] nie widzę potrzeby namawiania Mierzwy, by wstąpił do szeregów ZSL. Miał czas namyśleć się w ciągu 15 lat i myślę, że niewiele czasu mu pozostało. Mierzwa nie daje po sobie poznać, że zmienił się w zakresie zapatrywań politycznych”[38]. Wypowiedź ta jest o tyle cyniczna, że z owych 15 lat, które według Moczara Stanisław Mierzwa miał na wstąpienie do ZSL, 8 spędził w komunistycznych więzieniach (nb. ZSL powstało w 1949 r., Moczar musiał zatem mieć na myśli satelickie wobec PPR ugrupowania ludowe, działające przed „zjednoczeniem” ruchu ludowego).

Trudno mówić o wzajemnych relacjach dwóch działaczy politycznych, którzy nie mogli spotkać się, ani tym bardziej osobiście wymienić opinii – w tym wypadku nie było to możliwe od momentu aresztowania Mierzwy w 1946 r. Próby odbudowy środowiska działaczy ludowych po 1956 r. spotkały się z nieprzyjaznymi warunkami ogólnymi: dla ruchu ludowego otwartą propozycją było tylko wejście do kontrolowanego przez władze ZSL, a ewentualne zamiary budowy własnych ośrodków spotykały się z jawną i tajną kontrakcją. Wymiana opinii z pozostającymi na emigracji działaczami i organizacjami ludowymi (z których najważniejsze było PSL kierowane przez Mikołajczyk) była możliwa tylko za pośrednictwem zaufanych osób – a i tu okazało się szybko, że to pośrednictwo znalazło się pod kontrolą SB. Można zatem powiedzieć, że stosunki przywódcy emigracyjnego ruchu ludowego i jednej z najważniejszych postaci dla niezależnego ruchu ludowego w kraju po 1956 r. były uzależnione od co najmniej trzech istotnych momentów: – przekonania Mikołajczyka o ograniczonej możliwości wpływania na sytuację w kraju i konieczności zachowania materii (głównie ideowej) krajowego ruchu ludowego; – dalej nieformalnego działania Mierzwy, opartego na jego autorytecie, który raczej gromadził wokół siebie środowisko dawnych działaczy PSL i tworzył niezależny „ośrodek opiniotwórczy”; – wreszcie działalności SB, która nastawiona była na przerwanie jakichkolwiek kontaktów wewnętrznej opozycji z polską emigracją polityczną, a najchętniej widziałaby zneutralizowanie jej wewnątrz jałowej oficjalnej działalności. Co należy podkreślić przy analizie dokumentów dotyczących Stanisława Mierzwy, zachowanych w aktach sprawy „Wirus”, to okoliczność, iż mamy tam do czynienia z wypowiedziami niebezpośrednimi, zrelacjonowanymi najwyraźniej przez filtr własnych sugestii i intencji informatorów SB. Wypowiedzi te mogły być ujęte w formie ostrożnej, nie oddającej istotnych przekonań i sądów Stanisława Mierzwy, tyczących się Stanisława Mikołajczyka – obliczonej na niepewnego (być może współpracującego z MSW) rozmówcę. Należy jednak zaznaczyć, że krytyczna fraza o Stanisławie Mikołajczyku, nie dorównującym wzorcowi Witosa w wymiarze przywództwa, jest prawdopodobna; nie musiała być to zresztą refleksja odosobniona – zwłaszcza po klęsce wyborczej 1947 r. i ucieczce Mikołajczyka na zachód. Z drugiej strony powtarzające się w kolejnych rozmowach Mikołajczyka z „emisariuszami” krajowych działaczy ludowych (a w rzeczywistości także SB) pełne troski pytania o stan zdrowia i położenie m.in. Stanisława Mierzwy i wyraźne zalecenie chronienia go przed okolicznościami, które mogłyby przyczynić mu kłopotów, świadczą najprawdopodobniej o pewnej chęci ekspiacji ze strony Mikołajczyka. Nie sposób ominąć tu poważniejszej refleksji: odnotowane na przełomie lat piećdziesiątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku wypowiedzi zarówno S. Mikołajczyka, jak i S. Mierzwy – będące w pewnej mierze odbiciem ich postaw politycznych – znajdowały się pod przemożnym ciśnieniem ówczesnego położenia geopolitycznego Polski. Brak możliwości realnej zmiany owego położenia w bliskim dystansie czasowym poważnie ograniczał możliwości działania zarówno polskiej emigracji politycznej, jak i działaczy pozostających poza oficjalnym życiem politycznym PRL. Paradoksalnie, to właśnie policja polityczna komunistycznej dyktatury przywiązywała największą wagę do poglądów i działań tych ludzi – i na miarę swoich możliwości starała się udaremniać konsolidację niezależnych środowisk, utrudniać kontakty między nimi i spychać je na margines życia społecznego w Polsce. Środowisko niezależnych działaczy ludowych było tu obiektem szczególnej presji – władze popaździernikowej PRL obawiały się renowacji PSL w kraju (podobnie jak obawiały się żołnierzy AK i NSZ), a istnienie emigracyjnego PSL (czyli zaplecza we wrogim świecie kapitalistycznym) dodatkowo umacniało obawy przed wywrotową działalnością ludowców w kraju. Stanisław Mierzwa, jako postać dla tego środowiska kluczowa i depozytariusz tradycji politycznej Wincentego Witosa, był dla SB wrogiem – i choć nie dysponował, jak Stanisław Mikołajczyk, możliwością zwrócenia się do Polaków przez rozgłośnię zachodniego radia, jego autorytet i wpływy były uznawane za niebezpieczne. Operacja, która miała na celu poróżnienie działaczy ludowych w kraju i na wychodźstwie, była w znaczącym stopniu obrócona właśnie przeciwko jemu samemu i jego kręgowi.

Tadeusz P. Rutkowski

Wobec opozycji i NSZZ „Solidarność” (1976–1985)

Analizując stosunek Stanisława Mierzwy do powstających od połowy lat siedemdziesiątych struktur i środowisk opozycyjnych wobec władz PRL, trzeba mieć na uwadze jego drogę życiową. Osadzony w tradycji politycznego ruchu chłopskiego, w którym działał od lat młodości, czuł się spadkobiercą jego dorobku politycznego i pozostawał mu wierny, widząc go w kształcie, w jakim powstał u progu niepodległej Polski. Dojrzewając w realiach politycznych II RP, a następnie Polskiego Państwa Podziemnego, był mocno przywiązany do ukształtowanych wówczas podziałów ideowych i politycznych. Zdecydowanie negatywnie ustosunkowany zarówno do piłsudczyków, jak i Narodowej Demokracji (ich politycznych spadkobierców), był przekonany, że reprezentantem interesów warstwy chłopskiej może być jedynie samodzielny polityczny ruch ludowy. Oprócz wrogości do obozu piłsudczykowskiego, z którym ruch ludowy prowadził walkę polityczną od czasu zamachu majowego w 1926 r., był również nieufnie ustosunkowany do inteligencji, uznając, że jako grupa społeczna nie zna ona i nie rozumie realiów i potrzeb wsi[1]. Charakterystyczne dla ówczesnej postawy Mierzwy było odejście od młodzieńczego radykalizmu na rzecz myślenia pozytywistycznego, chłodnej kalkulacji, patrzenia na politykę z szerszej perspektywy[2]. Na taką postawę miały niewątpliwie wpływ przeżycia powojenne: długoletnie uwięzienie, a następnie zepchnięcie na margines życia politycznego. Wrogo nastawiony do reżimu komunistycznego, nie przewidywał, jak zresztą prawie wszyscy w tym okresie, szybkiego upadku Związku Sowieckiego i starał się myśleć i działać dla Polski w perspektywie długiego istnienia bloku sowieckiego i „żelaznej kurtyny”.

Budując od lat sześćdziesiątych nieformalne struktury niezależnego ruchu ludowego, nie tworzył Mierzwa ich zaplecza ideologicznego, ograniczając się do krzewienia idei walki o dobro chłopów i tradycji niezależnego ruchu chłopskiego[3]. Uważany w tym okresie (po śmierci S. Mikołajczyka) za nieformalnego przywódcę ruchu ludowego, owiany legendą działalności w Polskim Państwie Podziemnym i PSL, był autorytetem nie tylko dla działaczy związanych z tradycją SL i PSL, ale także dla części członków ZSL. Po upadku ekipy Gomułki w grudniu 1970 r. sytuacja Mierzwy uległa pewnej poprawie – posiadając znaczny autorytet w środowiskach chłopskich, uzyskał organizacyjne zaplecze w postaci utworzonego w grudniu 1971 r. z jego inicjatywy Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach, a następnie powołanego przy nim w 1973 r. Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach[4]. Pozwoliło to Mierzwie i skupionemu wokół niego środowisku działaczy ludowych na rozwinięcie szerszej, choć w dalszym ciągu ograniczonej i pilnie monitorowanej przez władze działalności, nakierowanej zwłaszcza na krzewienie pamięci i idei Wincentego Witosa. Dla środowisk kontestujących rzeczywistość polityczną PRL, w tym dla działaczy rodzącej się opozycji, był zatem Mierzwa cennym partnerem ze względu na swój życiorys, niezależną postawę prezentowaną wobec władz i autorytet wśród chłopów.

Trzeba podkreślić, że zarówno powołany w 1976 r. Komitet Obrony Robotników, a następnie Komitet Samoobrony Społecznej KOR, jak i powstały w marcu 1977 r. Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela wykazywały zainteresowanie sprawami wsi, próbując pobudzić ludność wiejską do samoorganizacji w obronie własnych interesów. Przejawem tych działań było m.in. wydawane od grudnia 1977 r. przez ROPCiO pismo „Gospodarz”. Z opozycją sympatyzowała także grupa działaczy ludowych skupionych w Klubie Seniorów Ruchu Ludowego przy ZSL, m.in. Michał Jagła, Stefan Pawłowski i Anna Gadzalanka-Bojarowa[5]. Już w 1977 r. doszło do szerszych kontaktów działaczy opozycji z przedstawicielami środowisk wiejskich m.in. w gminie Milejów na Lubelszczyźnie, których efektem było zawiązanie w 1978 r. Tymczasowego Komitetu Samoobrony Chłopskiej Ziemi Lubelskiej złożonego z przedstawicieli 16 wsi z okolic Milejowa[6]. We wrześniu 1978 r. z kolei powstał Komitet Samoobrony Chłopskiej Ziemi Grójeckiej, zrzeszający chłopów z parafii w Zbroszy Dużej, pojawiły się także podobne inicjatywy w innych rejonach Polski, w tym na Rzeszowszczyźnie, w Siedleckiem i w Bieszczadach[7]. W czerwcu 1979 r. z inicjatywy Michała Jagły i Anny Gadzalanki-Bojarowej powstał Ośrodek Myśli Ludowej, który miał spełniać rolę platformy, skupiającej środowiska działaczy chłopskich opozycyjnych wobec władz. Nie zdołał on jednak rozwinąć szerszej działalności[8].

Stanisław Mierzwa początkowo odniósł się pozytywnie do inicjatyw wznowienia aktywności niezależnego ruchu ludowego. Wziął m.in. udział w spotkaniu działaczy ludowych w Łęczeszycach (woj. radomskie) u Ludwika Skowrona[9]. Wzięło w nim udział około 40 osób, w tym Michał Jagła i Franciszek Kamiński[10]. Według informacji SB, Mierzwa zajął spośród uczestników spotkania (obok Henryka Bąka) najostrzejsze stanowisko, stwierdzając m.in., że „zostaliśmy zepchnięci na margines życia i nic obecnie nie znaczymy”[11]. Miał również stwierdzić, że „należy coś robić”[12]. W przeciwieństwie jednak do H. Bąka nie wypowiedział się na temat form tego działania[13]. Zjazd nie zakończył się podjęciem konkretnych postanowień, nie uchwalono także przygotowanej przez M. Jagłę rezolucji[14].

Efektem m.in. tego spotkania było stopniowe zdystansowanie się S. Mierzwy od powstających w środowiskach chłopskich inicjatyw podjęcia działalności opozycyjnej. Wynikało to z wielu przyczyn. Jedną z nich była z pewnością nieufność wobec inicjującej działalność opozycyjną inteligencji, w której szczere intencje wobec wsi wątpił.

W 1983 r. w skonfiskowanym przez cenzurę wywiadzie dla „Tygodnika Powszechnego” mówił o tym następująco: „[...] chłopi najbardziej do ziemi przywiązani. Ziemię polską uprawiają, nie mają innego wyjścia. Inteligent pakuje się i jedzie zagranicę. Tam może świetnie żyć”[15]. Drugą kwestią wpływającą na ostrożność i wstrzemięźliwość Mierzwy wobec opozycji był udział w niej (zwłaszcza w środowisku KOR) osób związanych wcześniej z ruchem komunistycznym. W październiku 1978 r. w liście do Józefa Migały pisał: „U nas ruch robią młodsi, tzw. dysydenci, tam w stolicy ruch robią; niektórzy nasi też się tym bałamucą, bywają czasem u mnie, gadają, ja odrzucam współpracę, bo to obcy nam ludzie i cele [...] nie włączyłem się i nikt z naszych poważniejszych do akcji, jaką w kraju robią młodsi, często rozżaleni synowie dygnitarzy, którzy po wojnie byli wielkimi, a potomkowie już miejsca nie mają... więc bunt młodych”[16].

Podobne stanowisko Mierzwa prezentował on w rozmowie z historykiem ruchu ludowego (a zarazem konsultantem SB pod ps. „Historyk”), prof. Janem Borkowskim, według którego: „Zajął, a właściwie potwierdził zdecydowanie negatywny stosunek wobec prób organizowania przez M[ichała] Jagłę ośrodka ludowego mającego działać w oparciu o antysocjalistyczną grupę KSS – KOR i wyrażać poglądy w imieniu ludowców i chłopów. Zdaniem adwokata Mierzwy grupy pokroju KSS – KOR i podobne nie mają szerokiego poparcia społeczne[go], większej bazy oparcia, co skłania ich [do] pilnego zjednywania sojuszników a więc uzyskania poparcia istotnych autorytetów ludowych i masy chłopskiej – rolników. W tej sytuacji biorąc pod uwagę wcześniejsze prowokacyjne zachowanie się M. Jagły, obecnie S. Mierzwa jest przekonany o jego dwuznacznej roli, że działa on na rzecz sił nie mających nic wspólnego z ruchem ludowym”[17].

Odmowa współpracy i poparcia przez Mierzwę opozycji antykomunistycznej wynikała także z dokonanej przezeń kalkulacji długofalowego interesu Polski, chłopów, a także efektów działalności opozycji[18]. Nie ulega wątpliwości, że takie stanowisko Mierzwy wzmacniane było przez działania ze strony aparatu bezpieczeństwa, którego celem było niedopuszczenie do zbliżenia pomiędzy środowiskiem ludowym skupionym wokół Mierzwy a nowo powstającą opozycją. W końcu 1978 r. zajmujący się ruchem ludowym Wydział II Departamentu III MSW oceniał, że w tym roku nastąpił „ostry atak” środowisk związanych z KSS – KOR i ROPCiO na środowisko „prawicowych ludowców” skupionych wokół S. Mierzwy w celu pozyskania dla współpracy „istotnych autorytetów w ruchu ludowym”, a zwłaszcza przełamania oporu Mierzwy w tej kwestii[19]. Jak wynika z informacji „Historyka”, Mierzwa radził się także jego w tej sprawie: „prosząc go o naświetlenie sylwetek takich osób jak: A[ndrzej] Szczypiorski, P[iotr] Typiak, środowiska osób skupionych wokół Moczulskiego i Kuronia oraz motywów tej działalności”[20]. Odpowiadając Mierzwie, Borkowski, zgodnie ze swoimi poglądami, ale również z inspiracji SB naświetlił działalność opozycji w sposób niewątpliwie trafiający do przekonania swojego rozmówcy: „W argumentacji położono główny nacisk na sanacyjne i syjonistyczne motywy i przekonania w działalności KSS – KOR i ROPCiO, a więc motywy odbiegające od dążeń i potrzeb wsi. Karta chłopska tym grupom jest potrzebna, jako argument w walce a nie sojusznika, z którym należałoby dzielić ew[entualne] zdobycze”[21]. Odpowiadając Borkowskiemu, Mierzwa miał zgodzić się z jego argumentacją, wyrażając zarazem „ubolewanie z powodu wielu uciążliwości, jakie obecnie spotykają rolników jako producentów”[22]. Według „Historyka”, Mierzwa miał w odpowiedzi na naciski Michała Jagły, by rozpocząć ściślejszą współpracę z ugrupowaniami opozycji, odpowiedzieć odmownie, uznając, że „jeżeli dojdzie do »niwelacji okresu błędów i wypaczeń« to chłopi i bez pomocy piłsudczyków i syjonistów odzyskają swoją pozycję”[23]. Podtrzymując następnie niechęć Mierzwy do środowisk opozycyjnych, Jan Borkowski na polecenie SB przekazał Mierzwie opinie wyrażone przez emigracyjnego działacza PSL, Franciszka Wilka. Można sądzić, że były one tak sformułowane, by nie zmieniając zasadniczych poglądów Wilka, wyostrzyć jego negatywne opinie o organizacjach opozycyjnych w PRL. Ocenę przez Wilka sytuacji ruchu ludowego w Polsce, Borkowski streścił Mierzwie następująco: „[...] w II RP było dużo niesprawiedliwości, nędzy ludu, represji i więźniów politycznych i dlatego ówczesnego okresu nie można oceniać pozytywnie. Stąd kreśli negatywny stosunek do kierunków politycznych reprezentowanych przez socjalistów, piłsudczyków i endeków jako tradycyjnych reakcjonistów, prawicowców, podobnie jak hierarchia kościelna, która [w] przeszłości występowała przeciwko ruchowi ludowemu. [...]. Wychodząc z założenia, że w KOR skupione są elementy o poglądach syjonistycznych, pepesowskich, sanacyjnych wyprowadza negatywny pogląd odnośnie intencji tej grupy osób w odniesieniu do spraw Polski a ruchu chłopskiego w szczególności. E[dward] Lipiński swoje posunięcia uzgadnia z szefem masonów [Jerzym] Langrodem, wspiera ich J[erzy] Giedroyć – konserwatysta i piłsudczyk, wspierani są przez Smolarów i im podobnych dawnych najgorszych »stalinowców«. Dlatego uważa działalność KOR [za] wybitnie niebezpieczną, bo pcha do awanturniczej konfrontacji Polaków z ZSRR w interesie Izraela”[24]. Jak stwierdził dalej Borkowski, F. Wilk: „obawia się powstania sytuacji, w której Komitety Samoobrony Chłopów mogą być wykorzystane przez wrogów wsi i chłopów, przez różnych Michników i Lipińskich, którzy chcą wedrzeć się na wieś i wyprzeć z niej autentycznych ludowców. Po ewentualnej klęsce ludowcy i chłopi zostaną ponownie pogrążeni, a KOR-owcy zostaną zasłonięci przez swych przyjaciół działających w PZPR”[25].

Trudno jest dziś w pełni ocenić, na ile inspiracja SB wpłynęła na niechętne wobec opozycji poglądy S. Mierzwy. Wydaje się jednak, że mogła ona jedynie umocnić jego rezerwę wobec inicjatyw opozycyjnych, które oceniał on z punktu widzenia interesu chłopstwa jako klasy. Wstrzemięźliwość wobec środowisk opozycyjnych u Mierzwy umacniał także widoczny u części z działaczy opozycji zwłaszcza ROPCiO i grupy Leszka Moczulskiego (przyszłej Konfederacji Polski Niepodległej) kult Piłsudskiego, który był trudny dla przyjęcia przez działaczy dawnego SL, pozostającego z obozem piłsudczykowskim w ostrym konflikcie politycznym i ideowym, zarówno w okresie przedwojennym, jak i w czasie wojny, a także na emigracji. Tę rozbieżność ocen historii wyraźnie widać było w dyskusji, jaką z okazji 50. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości przeprowadziła redakcja miesięcznika „Znak” jesienią 1978 r. Wypowiedzieli się w niej, oprócz Mierzwy, także Bohdan Cywiński, Adolf Juzwenko, Andrzej Micewski, Jan Miś, Stanisław Stomma i Henryk Wereszycki[26]. Została ona zdominowana przez spór o rolę Piłsudskiego, przy czym wszyscy niemal jej uczestnicy, oprócz A. Micewskiego, gloryfikowali rolę Marszałka w odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Głos S. Mierzwy, podnoszący rolę chłopów w walce o niepodległość, był w tej dyskusji zupełnie odosobniony i nie współgrał z wypowiedziami pozostałych jej uczestników.

Strajki na Wybrzeżu w sierpniu 1980 r. i będące ich efektem porozumienia w Szczecinie, Gdańsku i Jastrzębiu S. Mierzwa przyjął początkowo raczej z obawą niż radością. Jego ówczesne odczucia bliższe były postawie prymasa Polski, ks. kardynała Stefana Wyszyńskiego, który w wygłoszonym 26 sierpnia 1980 r. kazaniu na Jasnej Górze podkreślał m.in. konieczność sumiennej pracy i powstrzymania swoich potrzeb konsumpcyjnych, podnosząc zarazem konieczność suwerenności państwa polskiego[27]. W liście skierowanym do Prymasa 2 września, składając życzenia imieninowe, Mierzwa podziękował również Wyszyńskiemu za jego wystąpienie i głos „nawołujący do spokoju, do obowiązków wobec Państwa i Narodu, do pracy, jako siły budującej jedność narodu i bezpieczeństwo Państwa [...]”[28]. Można sądzić, że ton tych życzeń odbijał ówczesne poglądy Mierzwy na sytuację w kraju – wyraźne zaniepokojenie konsekwencjami strajków sierpniowych i porozumień zawartych ze strajkującymi przez władze w Gdańsku i Szczecinie. Wstrzemięźliwie odniósł się również do inicjatyw powołania niezależnych rolniczych związków zawodowych, jakie powstały jesienią 1980 r. i strajków chłopskich na początku 1981 r., których uczestnicy domagali się powołania niezależnych samorządnych chłopskich związków zawodowych. W wywiadzie dla Marii de Hernandez Paluch w 1983 r. mówił o tym następująco: „Wzywany wielokrotnie przez inteligentów organizujących Solidarność Wiejską, nie brałem w niej przez dłuższy czas udziału, nie wiedząc, w czyim występują interesie, kim są i czy będą tak oddani sprawie chłopskiej, by można im w pełni zawierzyć i poprzeć tę sprawę swoim nazwiskiem [...][29]”.

Wkrótce jednak Mierzwa, zrewidował stosunek do wiejskiej „Solidarności”. Nastąpiło to wkrótce po rejestracji NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”, która miała miejsce w maju 1981 r. Przyczyną tej zmiany było masowe poparcie chłopów dla „Solidarności” RI, jak i wsparcie dla niej wyrażone przez Kościół katolicki, a przede wszystkim prymasa Stefana Wyszyńskiego, do którego Mierzwa miał wielkie zaufanie. Widocznym sygnałem zmiany nastawienia Mierzwy do NSZZ RI „Solidarność” była jego obecność na obradach Ogólnopolskiego Komitetu Założycielskiego NSZZ RI „Solidarność” w październiku 1981 r. w Wierzchosławicach i udział w wiecu zwołanym wówczas przez Zarząd Wojewódzki Związku w Tarnowie. Występując zaraz po przewodniczącym OKZ NSZZ RI, Janie Kułaju, Mierzwa mówił o tradycji ruchu ludowego i symbolice postaci W. Witosa[30]. Swoją ówczesną postawę scharakteryzował Mierzwa następująco: „Dopiero w roku 1981, gdy zobaczyłem, że i chłopi ożywieni są – za przykładem robotników – nadzieją, iż pozwolą im jawnie, formalnie, za zgodą sądu, zarejestrować i prowadzić swój własny niezależny związek, dla ich obrony powołany, wtedy uwierzyłem, że chłopi, choć boją się rewolucji, ale mając własną organizację masowo się do niej zgłoszą. Upewniłem się, że chłopi powinni też się organizować, utworzyć związek i o swoje sprawy upomnieć się samodzielnie, mając do pomocy wzór mas robotniczych i pomoc inteligencji. Dlatego zacząłem publicznie występować, pomagać doradzać tym, którzy zaczęli na wsi tworzyć tę siłę, ażeby młodsi, niedoświadczeni, nie poprowadzili organizacji drogą, która by znowu chłopom nic nie dała”[31]. Ostatnie słowa odnosiły z pewnością również do przewodniczącego wiejskiej „Solidarności”, Jana Kułaja, co do którego miał uzasadnione wątpliwości, czy podoła on wymogom sytuacji politycznej z powodu młodego wieku (miał wówczas 23 lata) i braku doświadczenia[32]

Poparcie dla NSZZ RI nie oznaczało całkowitej aprobaty Mierzwy dla działalności „Solidarności” zarówno pracowniczej, jak i wiejskiej i ich polityki wobec władz. Raził go radykalizm wielu działaczy związkowych i ich brak realizmu w ocenie sytuacji politycznej Polski: „Solidarność poczuła się tak silna, że zaczęła dyktować warunki, które w tej sytuacji narodowej były nie do spełnienia. [...]. Solidarność wiedziała, że nie umiejąca rządzić partia prowadzi państwo do ruiny. Chciała więc nie tylko kontroli nad partią, ale współrządzenia, wierząc słusznie, że demokratycznie wybrane przez społeczeństwo reprezentacja lepiej będzie służyć Polsce niż cienka w tym narodzie warstwa płatnych najemników, aparatczyków [...]”[33]. Uznał zatem – jeśli wierzyć opinii wyrażonej już po stanie wojennym – że odsunięcie od władzy PZPR, posiadającą za sobą aparat bezpieczeństwa i wojsko, nie będzie możliwe bez „krwawej rozprawy”[34]. Stąd wypłynęła jego wstrzemięźliwa ocena stanu wojennego, uzasadniona obawą przed interwencją sowiecką: „Wyrażałem nieraz przekonanie, że wolę rozwiązanie wewnętrzne, własne, polskie, że armia wystąpiła, aby ubiec sąsiadów. Wtedy, przy tych nastrojach doszłoby do krwawego powstania, bo rozbudzony i podniecony naród w walce o wewnętrzne sprawy nie byłby zniósł obcej interwencji”[35]. Według relacji konsultanta SB, ps. „Historyk”, Mierzwa miał zaakceptować wprowadzenie stanu wojennego, co wyraził m.in. w rozmowie z funkcjonariuszami SB wkrótce po jego ogłoszeniu[36]. Według „Historyka”, do zajęcia takiego stanowiska skłonić miało Mierzwę: „wiele niepokojących symptomów występujących w »Solidarności«, zwłaszcza w »Solidarności Wiejskiej«. Początkowo widział w J. Kułaju wschodzącą »gwiazdę« zbiorowości chłopskiej, był gotów udzielić rad i poparcia. [...]. Spotkanie w czasie zjazdu OKZ w Wierzchosławicach i panujący tam bałagan, brak demokratycznych form wyborów, manipulowanie ludźmi dało Mierzwie wiele do myślenia”[37]. Według tej relacji Mierzwa miał uznać J. Kułaja za człowieka prymitywnego, nie znającego i nie wyczuwającego istoty ruchu ludowego, a sam NSZZ RI za organizację manipulowaną „przez siły nie mające nic wspólnego z wsią i chłopami”[38]. Miał również Mierzwa powiedzieć, że: „Wprowadzenie stanu wojennego [...] zahamowało proces wykorzystywania chłopów w obcym dla nich interesie”[39]. Trudno ocenić, na ile ten przekaz oddaje faktyczne słowa Mierzwy, jednak wpisuje się on niewątpliwie w jego ogólnie krytyczną opinię o polityce władz „Solidarności”.

Należy jednak podkreślić, że krytycznie oceniając zwłaszcza socjalne postulaty „Solidarności” i uznając nierealność dążenia przez nią do władzy w ówczesnej sytuacji Polski, całkowicie doceniał Mierzwa skutki okresu „festiwalu „Solidarności” dla sytuacji narodu polskiego: „Chłopi nie zyskali za dużo, robotnicy zostali rozbici i pokonani [...]. Przegrała także inteligencja, bo nie spełniła roli przewodnika, kierując tą przebudową. Ale zyskał cały naród. I partia rządząca i władze nadzorcze nad partią zobaczyły, że z Polakami nie można postępować tak jak z każdym innym narodem, wychowanym do bierności do posłuszeństwa. [...]. Dlatego uważam, że wartości, jakie ujawnił Sierpień, trzeba w narodzie podtrzymać, trzeba przypominać, trzeba podkreślać ten wielki zysk”[40].

Okres po sierpniu 1980 r., ale także po stanie wojennym był dla Stanisława Mierzwy czasem, w którym mógł, co prawda w ograniczonym stopniu, zaistnieć w oficjalnej przestrzeni publicznej. Od roku 1983 miało miejsce pewne zbliżenie Mierzwy z ZSL, spowodowane wyraźnymi zabiegami kierownictwa Stronnictwa, w tym jego prezesa Romana Malinowskiego, o zjednanie sobie środowiska starych działaczy SL i PSL skupionych wokół Mierzwy. Przejawem tego zbliżenia była rozmowa Mierzwy z Malinowskim 12 lipca 1983 r. w Wierzchosławicach[41]. Następnie wziął on udział w spotkaniu prezesa ZSL z uczestnikami sesji naukowej o ZMW „Wici”, (która odbyła się w Krakowie w dniach 2–4 września 1983 r.), a także wyraził zgodę na wejście w skład Komitetu Budowy Pomnika Wincentego Witosa[42]. Powodem takiej postawy Mierzwy, do tej pory zdecydowanie odcinającego się od bliższych kontaktów z ZSL, było przeświadczenie o długim trwaniu dominacji sowieckiej i władzy komunistów w Polsce i wynikająca z niego konieczność prowadzenia polityki o charakterze długofalowym[43]. Być może wpłynęło na nią również uznanie niewielkiego, co prawda, wzmocnienia pozycji ZSL w systemie władzy PRL i nadzieja na wykorzystanie tego faktu dla dobra wsi. Taki tryb myślenia był zgodny z pozytywistycznym nastawieniem Mierzwy, który licząc się z długim trwaniem systemu komunistycznego starał się wykorzystywać jego słabości dla umacniania postaw i kultywowania pamięci walki o niepodległość, demokrację i prawa chłopów. Zbliżenie to trwało jednak krótko – do początków 1984 r. Kierownictwo ZSL nie spełniło, bowiem oczekiwań sędziwego przywódcy ludowego, który zmarł na cztery lata przed załamaniem się systemu komunistycznego w Polsce.

Janusz Skicki

Wkład Stanisława Mierzwy w powołanie oraz działalność Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach oraz Towarzystwa Przyjaciół tego Muzeum

Po śmierci Wincentego Witosa Stanisław Mierzwa aktywnie włączył się w uczczenie pamięci po swoim dawnym mistrzu. Z jego inicjatywy jeszcze w listopadzie 1945 roku Naczelny Komitet Wykonawczy Polskiego Stronnictwa Ludowego powołał Komitet Uczczenia Pamięci Wincentego Witosa. Przewodniczącym tego Komitetu został Władysław Kiernik, a w jego składzie znalazły się osoby blisko związane z życiem i pracą zmarłego (m.in. prof. Franciszek Bujak, prof. Adam Vetulani, Eugeniusz Bielenin, Jan Dębski, prof. Stanisław Pigoń, Antoni Solak). Komitet rozpatrywał cztery projekty swojej działalności na najbliższe lata: usypania kopca w Wierzchosławicach, przeniesienia zwłok Witosa na Wawel, stworzenia fundacji stypendialnej dla uczącej się młodzieży wiejskiej, utworzenia muzeum pamiątek w Krakowie oraz budowę nowego Uniwersytetu Ludowego w Wierzchosławicach. Z mniejszych inicjatyw rozpatrywano wydanie pocztówek z podobizną Witosa, nazewnictwo ulic jego nazwiskiem, wydanie monografii Wierzchosławic[1].

Z zapisków Stanisława Mierzwy wynika, że to on był głównym inicjatorem wszystkich posiedzeń Komitetu i gorliwym egzekutorem jego postanowień, szczególnie w sprawie budowy Uniwersytetu Ludowego w Wierzchosławicach[2]. Realizując jeden z postulatów, jeszcze w listopadzie 1945 r. powołane zostało Towarzystwo Opieki nad Młodzieżą Wiejską im. Wincentego Witosa, któremu przewodniczył prof. Stanisław Pigoń, a kilka miesięcy później powstał Fundusz Oświatowy im. Wincentego Witosa, w którego komitecie zasiadali: jako przewodniczący prof. – Adam Vetulani, zastępca – Jerzy Matus, sekretarz – Józef Betlej, skarbnik – Stanisław Mierzwa. Pieniądze funduszu pochodziły głównie z darowizn oraz częściowo z dotacji Zarządu Okręgowego PSL. W lutym 1946 roku Komitet przyznał 10, a w marcu – 21 stypendiów po 500 zł każde[3]. Do prac Komitetu zaproszono również Julię Masiową – córkę W. Witosa.

W grudniu 1945 roku Kraków i Wierzchosławice (rodzinną wieś Wincentego Witosa) odwiedził Stanisław Mikołajczyk. 22 grudnia w Krakowie wygłosił przemówienie na akademii żałobnej poświęconej Witosowi, zorganizowanej przez krakowskich ludowców w Teatrze Miejskim im. Juliusza Słowackiego. Kolejnego dnia udał się do Wierzchosławic. Stanisław Mikołajczyk chciał w tym dniu przede wszystkim odwiedzić wierzchosławicki cmentarz. Wcześniej w gospodarstwie Witosa spotkał się z Julią Masiową oraz z małopolskimi działaczami PSL, którym przewodzili: Józef Leś – prezes powiatowy PSL w Tarnowie, Władysław Witek – jeden z najbliższych współpracowników Wincentego Witosa i Jan Witaszek – wiceprezes Zarządu Okręgowego PSL w Krakowie. Małopolscy ludowcy pragnęli następcy swego Prezesa w sposób uroczysty przekazać władzę nad Stronnictwem, a Jan Witaszek w imieniu Zarządu Okręgu PSL na Małopolskę i Śląsk dokonał symbolicznego przekazania całej Witosowej spuścizny oraz rządów w Wierzchosławickim Kole Ludowym i całym powiecie tarnowskim na ręce Stanisława Mikołajczyka[4]. Po tym akcie uczestnicy spotkania udali się na wierzchosławicki cmentarz, by tam oddać hołd Wincentemu Witosowi zmarłemu przed niespełna dwoma miesiącami[5]. Była to historyczna wizyta, ponieważ rozpoczynała tradycję odwiedzin grobu Witosa, która z czasem zyskała nazwę „Zaduszki Witosowe”.

Aktywną pracę krakowskiego środowiska ludowców przerwały działania nowego aparatu władzy, który ukonstytuował się w Polsce po zakończeniu II wojny światowej. W wyniku represji w połowie września 1946 r. aresztowany został m.in. Stanisław Mierzwa, a w następnych miesiącach większość członków ZW PSL, członkowie zarządów powiatowych, prezesi gminni, przez co m.in. rozbita została struktura organizacyjna PSL[6].

Pierwsza rocznica śmierci Witosa odbyła się nad wyraz skromnie, oprócz artykułów okolicznościowych pisanych na łamach prasy (głownie ludowej), dokonano symbolicznego wmurowania kamienia węgielnego pod budujący się wówczas w Wierzchosławicach Uniwersytet. Jak twierdzi Bolesław Dereń, była to największa uroczystość, jaką mogło zorganizować PSL w okresie przedwyborczym[7]. Ponadto odprawiona została w klasztorze oo. Kapucynów w Krakowie msza św. za duszę Wincentego Witosa. Druga rocznica i kolejne w okresie stalinowskim nie były obchodzone w ten sposób. Nie było już bowiem niezależnego PSL i szalał komunistyczny terror[8].

W latach 1947–1953 rocznice śmierci Witosa obchodziła jedynie córka – Julia Masiowa wraz ze swoimi dziećmi Wincentym Stawarzem i Joanną Steindel. Spotykali się wspólnie na cmentarzu i brali udział w nabożeństwach. Tak pisał o tym okresie S. Mierzwa:

“Na grób jego przychodziła tylko córka z dziećmi i rodziną oraz nowy, miejscowy proboszcz odprawić żałobne nabożeństwo. Poprzednik walczył z żywym, ten modlił się za Zmarłego. Z czasem zaczęli na cmentarz wierzchosławicki pielgrzymować rozproszeni przyjaciele Zmarłego, garstka z tych, co za jego życia towarzyszyli mu w pracy i w walce, co nie zapomnieli przeszłości, wielkiej i dumnej przeszłości Ruchu Ludowego”[9].

Mierzwa wznowił tradycję „Zaduszek Witosowych” po przerwie spowodowanej pobytem w więzieniu. Pierwsze z nich zorganizował jeszcze w czasach stalinowskich w 1954 roku przy pomocy Wojciecha Jekiełka. „Zaduszki” odbywały się zawsze w listopadzie, w pierwszą niedzielę po święcie Wszystkich Świętych. Na ich przebieg zwykle składały się: Msza św. w kościele parafialnym w Wierzchosławicach, złożenie kwiatów na grobie Witosa i odwiedziny jego domu. Z każdym rokiem liczba uczestników spotkań rosła[10]. Integralną częścią Zaduszek były spotkania przy herbacie, organizowane początkowo w domach działaczy ludowych z Wierzchosławic Antoniego Wszołka i Mariana Szyncla oraz w późniejszych latach w domostwie Witosa – przez córkę Julię Masiową z rodziną. Podczas spotkań przeważnie pierwsze słowa do zebranych kierował Mierzwa, „słowa te dźwigały jak – pisze Alina Fitowa – ludowców z przygnębienia, budziły ich z marazmu niemoralności, przypominały wybitne postacie i ideały SL”[11].

Przełomem w dziejach Polski powojennej stał się październik 1956 roku. „Tajny referat Chruszczowa” na XX Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego wywołał ferment w Polsce i wszystkich krajach bloku radzieckiego. Protesty robotnicze w Poznaniu 28 czerwca 1956 roku, rywalizacja frakcyjna wewnątrz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej oraz obrady VIII Plenum Komitetu Centralnego PZPR doprowadziły do przetasowań w aparacie władzy, w wyniku których I sekretarzem KC został Władysław Gomułka[12]. Wszystkie te wydarzenia pozwoliły Zjednoczonemu Stronnictwu Ludowemu – partii, która po 1949 roku realizowała politykę PZPR wobec wsi i była przedstawicielem jej interesów – na uzyskanie większej samodzielności. W 1955 i na początku 1956 roku tendencje likwidacji ZSL – jak pisze Zygmunt Hemmerling – należały już do przeszłości. Zwyciężyła koncepcja szczególnej transmisji, umocnienia istniejącego ZSL[13]. Przesilenie nastąpiło, kiedy ze stanowiska prezesa ZSL ustąpił zatwardziały komunista Władysław Kowalski i odbyło się IV Plenum ZSL, na którym wybrano nowe kierownictwo. Prezesem został Stefan Ignar, Józef Ozga Michalski i Czesław Wycech – wiceprezesami, a sekretarzami – Bronisław Drzewiecki, Ludomir Stasiak i Władysław Jagusztyn. Ponadto w skład Naczelnego Komitetu weszli: Kazimierz Banach, Jan DąbKocioł, Zygmunt Załęski, Bolesław Podedworny i Jan Szkop. W prezydium większość stanowili przedwojenni działacze Stronnictwa Ludowego i Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici oraz konspiracyjnego ruchu ludowego z okresu II wojny światowej[14]. Powoli zarysowywał się podział we władzach naczelnych ZSL. Na czele grupy, która dążyła do dalszej demokratyzacji ZSL i zwiększenia jej samodzielności stał prezes ZSL Stefan Ignar, przed wojną lewicujący członek SL i redaktor tygodnika „Wici”. Głosił on, że współpraca z PZPR powinna oprzeć się na zasadach równości. Stawiał sobie za cel przekształcenie ZSL w prawdziwą chłopska organizację polityczną[15].

Na fali wydarzeń roku 1956 społeczeństwo polskie zaczęło żywo interesować się przeszłością historyczną własnego narodu. Andrzej Braun pisał: „Mamy prawo żądać całych okresów naszej historii, zwłaszcza historii ostatniej wojny, która to historia faktycznie nie istnieje”[16]. Rok 1956 przyniósł choć na krótko pewne oczyszczenie atmosfery politycznej w kraju, zdawał się przywracać wiarę w człowieka, w demokratyzowanie się ustroju socjalistycznego, otworzył wrota więzienne przed więźniami politycznymi[17].

Na fali „odwilży politycznej” w kraju powstały cztery ośrodki będące w opozycji wobec dotychczasowej działalności władzy, a nawiązujące do tradycji niezależnego ruchu ludowego. Były to środowiska krakowskie, poznańskie, łódzkie i warszawskie[18]. Najsilniejsze i najbardziej zwarte było krakowskie, niosące z sobą tradycję ruchu ludowego w Małopolsce, wzmocnione życiem i działalnością Wincentego Witosa.

Nieformalnym przywódcą krakowskiego ośrodka stał się Stanisław Mierzwa, który po odbyciu niepełnego wyroku skazującego w procesie krakowskim, 8 sierpnia 1953 roku wyszedł na wolność. Wspominał po latach: „Kiedy wróciłem po 7 latach z więzienia w 1953 roku zobaczyłem pustynię na dawnym tak uprawionym łanie ludowym. Nie chciałem tajnie tworzyć nowej organizacji z działaczy, którzy pozostali na uboczu, nie poszli na służbę za miskę soczewicy [...] Postanowiłem działalność [polityczną – J.S.] zawiesić i zabrać się za porządkowanie przeszłości. Chciałem chociaż uratować od załamania tych, co podobnie myśleli i o podobnych kolejach losu. Ostatecznie zająłem się historią”[19].

Wokół jego osoby prawdopodobnie już w końcu 1953 lub na początku 1954 r. uaktywniła się grupa dawnych przyjaciół – działaczy rozbitego przez komunistów PSL i Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici” w osobach m.in.: Jana Witaszka, Mieczysława Kabata, Edwarda Kalety, Józefa Marcinkowskiego, Wojciecha Jekiełka, Jana Mazurka, Jana Sokoła, Jerzego Matusa i innych. Była to najsilniejsza grupa w kraju, która nie weszła w skład ZSL, a jej wpływy obejmowały tereny województwa krakowskiego i rzeszowskiego. Grupa ta swoje wpływy miała również na terenie Śląska i Kielecczyzny[20]. Mierzwa i jego przyjaciele utrzymywali listowne kontakty z działaczami z różnych części Małopolski: Stanisławem Klimczakiem ze Słupca, pow. dąbrowski, Władysławem Witkiem ze Śmigna, pow. Tarnów, Stefanem Szlachtą z Woli Radziszowskiej, pow. Kraków, czy Wincentym Bryją z Morawczyny, pow. nowotarski. W węższym gronie spotykali się w restauracjach krakowskich, najczęściej „Zamkowej”, „Literackiej”, „U Plastyków”, dla omówienia spraw bieżących. Pragnęli zainteresować swoją pracą innych.

Działalność Mierzwy, mająca na celu upamiętnienie W. Witosa i jego dziedzictwa, spotykała się przez długi czas co najmniej z milczeniem ZSL. Dopiero po kilku latach także stronnictwo to zaczęło odważniej przyznawać się do Witosa. Znaczący przełom nastąpił jednak dopiero w roku 1965, kiedy pojawili się nad grobem Witosa przedstawiciele ZSL z Krakowa na czele z prezesem Wojewódzkiego Komitetu Stanisławem Koziołem i wiceministrem rolnictwa Stanisławem Gucwą[21].

Mierzwa po wyjściu z więzienia, wracając do niezrealizowanych koncepcji Komitetu Uczczenia Pamięci W. Witosa, podjął się realizacji jednego z postulatów – powołania muzeum poświęconego W. Witosowi. Najodpowiedniejszym miejscem, według niego, były Wierzchosławice. Uważał, że „Muzeum byłoby wielką pamiątką po tak wielkim chłopie polskim, jakiego świat nie znał. Niewielu zostało już takich chłopskich działaczy, którzy by się przejmowali takimi sprawami”[22].

Powoli zaczęto gromadzić materiały dla przyszłej placówki. Duże zasługi w tej mierze zawdzięczano wnuczce Witosa Joannie Steindel, która będąc w Paryżu w 1966 roku w sprawie uregulowania kwestii wydania pamiętników W. Witosa w Instytucie Literackim Giedroycia, przywiozła z sobą, jak Mierzwa odnotował w swych zapiskach: „gazety, wycinki, drobne prace pisarskie, list gończy za emigrantami brzeskimi (cenny nabytek do Muzeum), taśmę z nagraniem mowy Witosa... no i co ważne, 4 egzemplarze Pamiętników”[23]. Pamiętniki Witosa kolportowane do kraju różnymi drogami w niedługim czasie znacząco przyczyniły się do integracji środowiska krakowskich ludowców skupionych wokół Mierzwy oraz rozbudzenia pamięci o Wincentym Witosie w środowiskach chłopskich, czego przejawem był nagły wzrost zainteresowania tym chłopskim przywódcą.

Dodatkowym bodźcem dla przyspieszenia sprawy powstania muzeum był artykuł, który ukazał się 25 lipca 1966 roku w dzienniku „Życie Warszawy”, w którym napisano: „Wracając do Warszawy wstąpiłem do Wierzchosławic, wieś ogólnie ma marną opinię. Do czynów społecznych z reguły nie chodzą. Uniwersytet Ludowy funkcjonuje bardziej na potrzeby krajowe. Żyje się jak to u chłopa-robotnika ani tu, ani tam. Rodzina premiera W. Witosa wydzierżawiła gospodarstwo i wyniosła się do miasta. Drewniany dom za morwowym żywopłotem, solidny jeszcze, używają letnicy z Krakowa. Zabudowanie gospodarcze zamknięte, na podwórzu wysoka trawa. Pytałem ludzi starszych, kto tu mieszkał. Nie wiedzieli, sąsiadka z naprzeciwka powiedziała, że Skórka. Skórka? Ano”[24].

Artykuł ten zbulwersował Mierzwę i całe środowisko skupionych wokół niego działaczy ludowych. Mierzwa zanotował: „Już wczoraj przy pierwszej rozmowie, pokazałem jej [Joannie Steindel – J.S.] artykuł z »Życia Warszawy« o Wierzchosławicach i Witosie... o tym nieszczęśliwym Skórce, który ma być następcą Witosa jedynym, bo o nim tylko mowa, o letnikach, o rodzinie Witosa w mieście... wszystko znikło... został Skórka... Trzeba więc coś zrobić, by pamięć Witosa nie zginęła całkiem w Polsce, skoro we wsi nikt już nie wie, kto w jego domu mieszkał [...]”[25].

Przełomem w sprawie muzeum okazał się niespodziewany przyjazd „trzech prezesów” (prezesa NK ZSL Czesława Wycecha, prezesa wojewódzkiego w Krakowie ZSL Stanisława Kozioła i prezesa powiatowego ZSL w Tarnowie Józefa Lesia) do Wierzchosławic 26 sierpnia 1966 roku. Podczas tej wizyty Czesław Wycech polecił Koziołowi zwrócić się do prof. Tadeusza Seweryna, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, by „przyjechał do Wierzchosławic, oglądnął gospodarstwo Witosa i zaprojektował muzeum... jakieś rolnicze... radził, by zebrać stare narzędzia pracy, wóz, pług itd... poustawiać w stodole. Bo inne pamiątki, to kto by tu przyszedł oglądać”[26].

Wizja, z jaką Wycech nakazał stworzyć muzeum, była dla Mierzwy niezadawalająca i w zasadzie nic nie wyjaśniała. Sama forma muzeum, które przedstawił Wycech, budziła wątpliwości także wśród członków rodziny Witosa. Profesor T. Seweryn sporządził plan muzeum, który bardziej odpowiadałby wyobrażeniom Mierzwy: „Zachować wszystkie budynki w stanie surowym, poprawić i urządzić w stajni mieszkanie dla kustosza i pokój gościnny w drugiej przegrodzie. Pokój Witosa zachować bez zmian, zmienić niektóre obrazy, nakrycia na łóżko. W drugim pokoju, dziś sypialni, urządzić archiwum i bibliotekę, zbiory pamiątek. Na ścianach wywiesić napisy z mowami W. Witosa”[27].

Niespełna trzy miesiące po wizycie Wycecha, podczas spotkania Zaduszkowego, zorganizowanego w Wierzchosławicach 31 października 1966 roku, jego uczestnicy po raz pierwszy uchwalili oficjalny postulat, który nieformalnie zapoczątkował etap powstania muzeum: „Zebrani w bolesną 21. rocznicę śmierci Prezesa Wincentego Witosa w jego domu, który służył mu za mieszkanie rodzinne, kancelarię wójta i siedzibę pierwszego w historii Polski chłopskiego Premiera Rządu – zobowiązujemy się wielkie jego zasługi dla Narodu i Państwa, dla wsi i chłopów polskich zachować we wdzięcznej pamięci oraz otoczyć opieką dla przekazania następnym pokoleniom całą jego spuściznę duchową i materialną, wnioskując o utworzenie Muzeum dla Wielkiego Polaka i Chłopa w Wierzchosławicach”[28]. Zebrani na znak rozpoczęcia pracy zawiesili symbolicznie na domu Witosa drewnianą tablicę z napisem – „Dom Wincentego Witosa”.

Mierzwa ze względu na swoją przeszłość nie mógł oficjalnie zabiegać o sfinalizowanie podjętego zamierzenia, a powołanie muzeum musiało wymagać zgody władz państwowych. W sprawie powołania Muzeum zabiegać miał u Czesława Wycecha prof. Jan Hulewicz, który na prośbę Mierzwy przekazywał wskazania dotyczące realizacji planu muzeum. Początkowo jednak władze ZSL dążyły, aby rodzina Witosa sprzedała zabudowania na rzecz Skarbu Państwa i wyprowadziła się z gospodarstwa. Stanisław Mierzwa odnotował: „Powtarzam jej [Joannie SteindelJ.S.], że sprzedać domu Witosa nie wolno, to koniec z legendą Witosa, musieliby się wynieść, a nikt z przyjaciół nie będzie miał tam żadnego prawa do gadania o Witosie, dadzą ewentualnie jakiegoś urzędnika, który będzie mówił ludziom o Witosie, a co będzie za jakiś czas?”[29].

W październiku 1969 r. udało się wierzchosławickim i krakowskim działaczom skupionym wokół Mierzwy odkupić od Ludwiki Leżuchowej w Dwudniakach, przysiółku Wierzchosławic, stary dom rodzinny wraz z zabudowaniami, w którym urodził się Witos[30]. Był to zaczątek muzeum. Jednocześnie aparat władzy wszelkimi sposobami starał się utrudniać wszystkie inicjatywy podejmowane przez Mierzwę. 25 października 1970 roku przypadała 25. rocznica śmierci Wincentego Witosa. Grupa byłych działaczy PSL z Mierzwą na czele opracowała plan obchodów tej okrągłej rocznicy. Według dokumentów PZPR na uroczystość do Wierzchosławic, „przybyły delegacje z warszawskiego, poznańskiego, rzeszowskiego, oraz duchowieństwo. Udział zapowiedział również biskup J. Ablewicz”[31]. Władze państwowe postanowiły przeprowadzić kontrakcję i za wszelką cenę zminimalizować uroczystość. W tym celu postanowiono: „Zorganizować 24 października 1970 r. w Wierzchosławicach, pod kierownictwem PK ZSL, wieczornicę poświęconą rocznicy śmierci W. Witosa z udziałem 200 przedstawicieli powiatów: tarnowskiego, brzeskiego i dąbrowskiego”. Zalecano również: „[...] profilaktycznie przeprowadzić rozmowę z proboszczem parafii Wierzchosławice, nie udzielić zezwolenia na przemarsz z kościoła na cmentarz i zorganizowanie zgromadzenia na cmentarzu, odbyć rozmowę w dniu 17 listopada 1970 r. w Wydziale do spraw Wyznań Prezydium WRN z kanclerzem kurii tarnowskiej w sprawie zaangażowania się jej w organizację nielegalnej uroczystości przeprowadzić rozmowę z [Stanisławem] Mierzwą, [Władysławem] Witkiem, [Mieczysławem] Kabatem i [Tadeuszem] Złotnickim, przestrzegając ich przed konsekwencjami, wynikającymi z tytułu ustawy o zgromadzeniach”[32].

Według informatora o pseudonimie „KW”, uroczystość miała rozpocząć się mszą świętą w wierzchosławickim kościele. „Kazanie z tej okazji wygłosił dziekan z Wojnicza ksiądz Zatorski. Przy składaniu wieńców na grobie Witosa uczestniczyło 700 osób z okolicznych wsi, w tym znaczna liczba przyjezdnych, o czym świadczy ilość prywatnych samochodów (32) z rejestracją warszawską, rzeszowską i krakowską. W uroczystości na cmentarzu księża nie uczestniczyli”[33]. O samych przygotowaniach i problemach związanych z uroczystością pisał Mierzwa: „Rodzina Zmarłego zamówiła w miejscowym kościele, jak co roku, żałobne nabożeństwo... Zamówiłem klepsydry i dałem nekrolog o tej rocznicy do prasy. Tak robiliśmy, co roku... Powiadomiliśmy zainteresowanych o dniu i godzinie spotkania przy grobie Witosa. Kto chciał, przychodził, czy przyjeżdżał na takie spotkanie dobrowolnie, bez okólników czy nakazów, bez zwracania kosztów podróży... Więcej niż tydzień przed »Zaduszkami« zjawił się u mnie miły człowiek, działacz ludowy z Wierzchosławic, Marian Szyncel, którego znałem od wielu lat... Przyjechał po rade, szuka wyjścia z przykrej sytuacji. Bo oto zjawił się u niego funkcjonariusz MO, znany mu już wcześniej, i ostrzegł groźnie, że o ile w tym roku udzieli swego mieszkania na spotkanie uczestników spotkania na cmentarzu, to niech będzie na to przygotowany, iż utraci pracę w Zakładach »Kruszywa«, a ponadto zapłaci karę 4000 zł. za urządzanie bez zgody władz publicznych zebrań w swoim domu”[34]. Sam Mierzwa wzywany był dwukrotnie 25 i 27 października 1970 roku w celu „wyjaśnienia” do Wojewódzkiej Komendy Milicji Obywatelskiej w Krakowie.

Zbrodnie na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku zmusiły do odejścia odpowiedzialnego za nie Władysława Gomułkę. Na czele PZPR stanął Edward Gierek. Zmiany personalne objęły również ZSL. Czesława Wycecha na stanowisku prezesa NK ZSL zastąpił w 1971 roku Stanisław Gucwa. Mierzwa wykorzystując fakt, że Gucwa pochodził z nieodległych od Wierzchosławic Przybysławic, a przed wojną był działaczem ZMW RP „Wici” w Brzesku i zapewne znał środowisko krakowskich ludowców, szukał drogi kontaktu z nowym prezesem ZSL w sprawie otwarcia Muzeum. Z namowy Mierzwy ze Stanisławem Gucwą spotkał się w początkach listopada 1971 roku Józef Migała, przyjaciel Mierzwy, pochodzący z nieodległych Siedliszowic k. Dąbrowy Tarnowskiej, z którym działał podczas konspiracji. Według zapisków Mierzwy podczas spotkania z Gucwą, Migała poruszał, choć bezskutecznie, sprawę otwarcia muzeum. „Migała zna Gucwę z dawnych czasów... przyjął go... Poruszył spr. muzeum... Gucwa, że tak, mają zamiar [otworzyć Muzeum W. Witosa – J.S.], ale partia [PZPR – J.S.] wcale się nie pali do tego... Może by tak skansen tylko? – pytał Migała. Gucwa, że i na to partia nie pójdzie... sami coś chcą zrobić cicho”[35].

Nowi przywódcy PZPR i ZSL chcieli zjednać sobie społeczeństwo, jedną z tych dróg była zmiana spojrzenia na przeszłość ruchu ludowego i większa tolerancja dla „grupy Mierzwy”. 30 października 1971 roku oficjalnie otwarto Muzeum Wincentego Witosa, które funkcjonowało początkowo pod nazwą „Dom Wincentego Witosa w Wierzchosławicach”.

Sama uroczystość zorganizowana w pośpiechu i zminimalizowana przez władze ZSL spowodowała, że na uroczystości zabrakło Mierzwy i jego krakowskich współpracowników. Przy otwarciu Muzeum uczestniczyła jedynie rodzina W. Witosa i okoliczni mieszkańcy z Wierzchosławic. Przybyłe delegacje złożyły kwiaty na grobie Witosa. Następnie wszyscy udali się na Dwudniaki i w obejściu domu, w którym urodził się Witos, wiceprzewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie Władysław Cabaj dokonał uroczystego otwarcia Muzeum, a do zebranych przemówił wiceprezes NK ZSL Franciszek Gesing: „Ten dom rodzinny, przed którym zebraliśmy się, to świadectwo epoki, w jakiej rozpoczął działalność Wincenty Witos. Jest on również historycznym dokumentem drogi życiowej, jaką pokonał przywódca chłopski od wyrobnika, drwala do najwyższych funkcji politycznych i państwowych. Z jego bogatej spuścizny życiowej czerpaliśmy i czerpać powinniśmy to, co w nowych warunkach, w nowej epoce historycznej jest przydatne i służyć może rozwojowi naszego kraju ojczystego”. Dodał też: „cenna to inicjatywa chłopskich działaczy ludowych starszego pokolenia tutejszego regionu oraz rodziny”[36]. Następnie zebrani, udali się do głównego obiektu – „nowego domu Witosa”, zwiedzając gospodarstwo i wystawę pamiątek.

Formalnie Muzeum – Dom W. Witosa zostało powołane dopiero uchwałą prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie podjętą 27 grudnia 1971 roku[37]. Kierownikiem muzeum została wnuczka Witosa Joanna Steindel. Powstałe Muzeum początkowo podlegało Wydziałowi Kultury Prezydium WRN w Krakowie, który miał zapewniać powstałej placówce środki na utrzymanie i rozwój. Od strony merytorycznej wierzchosławicką placówką opiekowali się dyrektor Muzeum Historycznego miasta Krakowa mgr Stanisław Czerpak i każdorazowy Minister Kultury i Sztuki. Przy Muzeum w dniu 10 maja 1972 r. powstała Rada Muzealna, jako organ doradczy i opiniodawczy[38]. Na jej czele stanął działacz ZSL docent Antoni Podraza, późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, zastępcą został Franciszek Kieć, dyrektor Państwowego Zakładu Wychowawczego w Zbylitowskiej Górze koło Tarnowa, późniejszy wiceprezes WK ZSL w Tarnowie. Rada liczyła 20 osób[39].

Stanisław Mierzwa nie mógł oficjalnie zasiadać w Radzie Muzealnej, aby jego nazwisko nie stało się przeszkodą polityczną dla funkcjonowania placówki. Nieformalnie reprezentował go Franciszek Kieć. Początki działalności były skromne. W skład Muzeum wchodził odkupiony jeszcze w 1969 roku dom rodzinny Witosa na Dwudniakach. Natomiast w gospodarstwie, które Witos wybudował sam w latach 1905–1913, do zwiedzania udostępniono na początku jeden pokój – gabinet Witosa i korytarz. Z czasem Wierzchosławice stały się ważnym ośrodkiem na mapie Małopolski. Do Wierzchosławic przybywały delegacje chłopskie z całej Polski, Muzeum stawało się ośrodkiem niezależnej myśli chłopskiej.

Aby kontynuować legalnie swoją działalność na większą skalę niż tylko w Wierzchosławicach i w Małopolsce, Stanisław Mierzwa potrzebował struktury, która pozwoliłaby zebrać i zaangażować na szeroką skalę większość działaczy chłopskich rozproszonych po Polsce. „Pragnął stworzenia niepodległego ośrodka... oazy, kawałka wolnej Polski”[40] – wspominał. Mierzwa, poszukując drogi, która pozwoliłaby zalegalizować działalność „grupy” skupionej wokół niego, a ponadto stwarzałaby możliwość jej legalnej działalności, postanowił powołać związek, który działał przy Muzeum podobnie jak wspomniana Rada Muzealna, lecz oparty na luźniejszych więzach i co ważne niepodporządkowany takim instytucjom jak Rada Muzealna. „Stworzyłem ośrodek w Wierzchosławicach, w którym mogłaby zachować się myśl chłopska, Witosowa – podkreślał. – Zaczynałem sam, a potem zachęcałem przyjaciół, działaczy starego pokolenia, ażeby zaprzestając walki nie zatracili wiary w słuszność tego, co robili, że droga chłopów do Polski okazała się właściwa, że wreszcie warto ją kontynuować służąc Polsce, właśnie tu, w Wierzchosławicach, nie przeszkadzając zarazem nowemu pokoleniu w tworzeniu Polski, jaka była koniecznością”[41].

Mierzwa, chcąc powołać Stowarzyszenie, szukał odpowiedniego wzorca dla przyszłej organizacji. Znalazł go prawdopodobnie w maju 1971 r. podczas pobytu w Zakopanem. Kiedy odwiedził grób Jana Kasprowicza na Harendzie, zapewne dowiedział się o funkcjonującym tam Towarzystwie Przyjaciół Twórczości Jana Kasprowicza. Swoimi spostrzeżeniami Mierzwa postanowił podzielić się z bliskim współpracownikiem Franciszkiem Kieciem, do którego pisał: „[...] odwiedziłem w maju br. roku [1971 – J.S.] Harendę,

ładna rzecz, zdobyłem informację, wzór statutu. Mam, podobny do tego, statut Stowarzyszenia »Towarzystwo im. Marii Konopnickiej«... To ostatnie zarejestrowane zostało w Warszawie i tam ma swoją siedzibę. Posyłam Wam statut »Kasprowicza« do wglądu, do przemyślenia zmian w nim, dla naszej sprawy bardziej aktualnych celów takiego Stowarzyszenia... Na tej płaszczyźnie można by rozmawiać z władzami, najpierw w ZSL, potem z Woj. Rad. Narod. [...] Myślę, że jak wspólnie przepracujemy, dopasujemy ten statut, mogłaby wybrać się delegacja do [Stanisława – J.S.] Gucwy z przedłożeniem planu utworzenia takiego stowarzyszenia”[42].

Sugestia Mierzwy spowodowała, że Kieć opracował w porozumieniu z Mierzwą statut, a następnie dokonał jego rejestracji. Jak twierdzi Bolesław Dereń, również wiele wkładu w doprowadzenie do rejestracji stowarzyszenia wykazał Edward Kaleta, który uzyskał poparcie Konstantego Węgrzyna, kierownika Wydziału Kultury Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie[43]. Na spotkaniu organizacyjnym, odbytym 5 listopada 1972 r. w Uniwersytecie Ludowym w Wierzchosławicach, przedłożono plan Statutu Stowarzyszenia i wybrano tymczasowy zarząd[44]. Podobnie jak i przy powstawaniu Muzeum, tak i w tym wypadku nazwisko Mierzwy nie znalazło się wśród założycieli ani członków stowarzyszenia, choć to on był inicjatorem całej sprawy. Decyzją z dnia 30 stycznia 1973 r. Urząd Spraw Wewnętrznych Prezydium WRN w Krakowie wpisał w rejestr stowarzyszeń: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach. Pierwsze walne zgromadzenie członków Towarzystwa odbyło się 31 marca 1973 roku w budynku Uniwersytetu Ludowego w Wierzchosławicach. Przybyli na nie działacze ludowi niemal z całego kraju. Na spotkaniu referat okolicznościowy na temat działalności politycznej Witosa wygłosił prof. A. Podraza. Na spotkaniu ukonstytuował się też zarząd, komisja rewizyjna i sąd koleżeński. Przewodniczącym zarządu został Antoni Wszołek, skarbnikiem – Maria Dzierwa. Weszli do niego również: Jan Hebda, Mieczysław Stach, Michał Rak, Edward Kaleta, Joanna Steindel. Na zastępców członków wybrano Jana Ogara i Mariana Szyncla z Wierzchosławic. W skład Komisji Rewizyjnej wchodzili: Mieczysław Kabat i Henryk Lorkiewicz. Przewodniczącym Sądu Koleżeńskiego został Józef Marcinkowski, a członkami Jan Mazurek i Jan Sokół[45]. W obradach Walnego Zgromadzenia nie wziął udziału Stanisław Mierzwa, obecna zaś była jego żona Helena, przyjaciele z Krakowa, z grona których kilku weszło w skład władz Towarzystwa.

W pierwszym roku działalności Towarzystwa w jego szeregach znalazło się 96 osób, w roku kolejnym 176[46]. W 1973 roku ustalono również plan pracy na najbliższe lata, który obejmował m.in.: konserwację i adaptację budynków Muzeum, zbieranie eksponatów, budowę „Pawilonu Wystawienniczego” przy Muzeum przeznaczonego na poszerzenie ekspozycji muzealnych. Zdecydowano także o ogłoszeniu konkursu na temat życia i działalności Wincentego Witosa oraz ufundowano stypendia im. W. Witosa dla uczącej się młodzieży wiejskiej. Podjęto równolegle starania o wydanie monografii Wierzchosławic i nadanie jednej z ulic imienia Wincentego Witosa[47]. Powstałe Towarzystwo zajęło się również opieką nad materialną spuścizną W. Witosa. W 1978 podjęto trwający trzy lata remont generalny budynków wchodzących w skład Muzeum. Pieniądze na remont pochodziły głownie ze składek członkowskich i datków. Objęto również opieką mauzoleum-kaplicę rodziny Witosów na cmentarzu w Wierzchosławicach. Inicjatorem większości działań powstałego Towarzystwa, aż do swojej śmierci w 1985 roku pozostał Stanisław Mierzwa.

Muzeum Wincentego Witosa i Towarzystwo Przyjaciół Muzeum założyła grupa działaczy ludowych na czele ze Stanisławem Mierzwą, którzy w okresie PRL przez wiele lat nielegalnie organizowali uroczystości dla upamiętnienia osoby Wincentego Witosa i innych wielkich postaci ruchu ludowego. Pierwszym miejscem ich spotkań był cmentarz parafialny i kościół w Wierzchosławicach. Szczególną opieką otoczyli dom Wincentego Witosa i zabezpieczyli spuściznę materialną po nim. W Wierzchosławicach stworzyli Muzeum, później Towarzystwo Przyjaciół Muzeum W. Witosa, które stało się jedyną legalną trybuną, na której mogli wyrażać swoje myśli i poglądy. Praca zapoczątkowana przez Mierzwę pochłonęła i obejmowała coraz szersze szeregi działaczy ludowych. Z czasem działalność Towarzystwa i Muzeum rozpowszechniała się w całym kraju. W ramach tej działalności organizowano sesje naukowe, odsłaniano tablice, pomniki i popiersia Witosa, nadawano jego imię instytucjom, szkołom, ulicom, obchodzono rocznice ludowe i święta, organizowano nadal spotkania przy grobie Witosa, które do dziś dnia noszą miano „Zaduszek Witosowych”. Mimo że Mierzwa nie uczestniczył w wielu pracach bezpośrednio związanych ze stowarzyszeniem i muzeum, to był on spiritus movens nie tylko jego powołania, ale i większości przedsięwzięć. Na zawsze pozostał ich duszą, inspiracją dla młodszego pokolenia, wzorem do naśladowania dla współczesnych.

Początki działalności powołanego w roku 1973 stowarzyszenia i sposób jego pracy najlepiej oddają słowa Stanisława Mierzwy:

„Trzymaliśmy rękę na pulsie politycznych wydarzeń i przy każdej tzw. odwilży, rysie czy powstaniu szczeliny w totalitarnym systemie komunistycznym, wbijaliśmy klina w ten ustrój, aby zdobywać, politykować, umacniać się na tyle, na ile się da, osłabiać system, a podtrzymywać na duchu i wiarę w zwycięstwo idei wielkiego dorobku ruchu ludowego, którego nikt i nic nie potrafi zaprzeczyć, ponieważ jest on wielki na dziś, jutro i Polsce potrzebny”.

Jan Gwizdała

Jakim Go znałem (1981–1985)

Stanisława Mierzwę miałem okazję poznać w Wierzchosławicach w listopadzie 1981 roku podczas tradycyjnych „Zaduszek” – organizowanych przez Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Wincentego Witosa w Wierzchosławicach w kolejną rocznicę śmierci najwybitniejszego przywódcy chłopskiego. W tym samym czasie z inspiracji Stanisława Mierzwy na spotkaniu z udziałem chłopów, młodzieży wiejskiej, ludowców, członków Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność” i Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”[1] na budynku Uniwersytetu Ludowego została odsłonięta pamiątkowa tablica poświęcona Wincentemu Witosowi. Odbył się także wiec z udziałem wielu mieszkańców wsi. Wielkie wrażenie zrobiło wówczas przemówienie Mierzwy. Mówił piękną polszczyzną o zmarłym w 1945 roku Wincentym Witosie i jego wkładzie w odrodzenie państwowości polskiej, obronę przed bolszewikami w 1920 r., walce o demokratyczną Polskę w czasach II Rzeczypospolitej i o prawie chłopów do równego traktowania w swojej ojczyźnie. Z dużą sympatią odniósł się do nowej organizacji NSZZ RI „Solidarność”. Przestrzegał jednak jej liderów przed „fałszywymi ekspertami i doradcami, którym na sercu z pewnością nie leży dobro mieszkańców polskiej wsi”. Radził, by wzorem nieugiętego w walce o sprawy chłopskie Witosa NSZZ RI „Solidarność” szedł własną, niezależną drogą w obronie podstawowych praw polskich rolników. Zalecał też umiar w wysuwaniu żądań pod adresem ówczesnych władz. Zwrócił również uwagę na konieczność jednoczenia mieszkańców wsi, a nie dzielenia przy rozwiązywaniu spraw gospodarczych i społecznych. Mówił między innymi:

„Ta władza tak łatwo nie pójdzie na ustępstwa i bardziej wcześniej niż później przystąpi do ofensywy i kontrataku. Mając oparcie w Związku Sowieckim, nie pozwoli na całkowitą utratę kontroli sytuacji w Polsce. Polacy mają pełne prawo do samodzielnego decydowania o własnej teraźniejszości i przyszłości. Muszą jednak pamiętać zawsze o swej historii i ofierze składanej przez polskich chłopów i naród w walce o niepodległą, suwerenną i demokratyczną Polskę. Obcy architekci stworzyli nam Polskę, w której – my, Polacy, nie jesteśmy prawdziwymi gospodarzami. Teraz jednak, kiedy naród wypowiedział jej posłuszeństwo – musi iść na ustępstwa. Pytanie – na ile będą one szczere?”.

W swoim wystąpieniu odniósł się też do historii. Mówił o zasługach Witosa oraz skrytykował przedwojenne rządy sanacyjne. Jego zdaniem Piłsudski i piłsudczycy doprowadzili ojczyznę do nieszczęść, o których się milczy lub fałszywie interpretuje. Krwawy zamach majowy z 1926 roku, proces brzeski i Bereza Kartuska, strajki chłopskie z 1937 roku, czy wreszcie ucieczka rządzących we wrześniu 1939 roku z Polski i pozostawienie samemu sobie narodu u progu najtragiczniejszej z wojen światowych. Na mnie, studencie II roku historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, i kolegach z „Wici” Mierzwa wywarł ogromne wrażenie. Mądry, stanowczy, opanowany, bezpośredni, serdeczny, szlachetny, uczciwy i prawdomówny – słowem człowiek wyjątkowy w ówczesnym czasie. Nie zakłamany i pusty, lecz odważnie głoszący swoje racje poparte druzgocącymi argumentami historycznymi. Realista, doskonale rozumiejący ówczesne uwarunkowania społeczno-polityczne i twardo upominający rządzących o obowiązku równego traktowania rolników, inteligentów i robotników.

Moje następne spotkanie ze Stanisławem Mierzwą odbyłem już w Krakowie w jego mieszkaniu na ul. Brodowicza. W jego mieszkaniu uderzyła mnie wielka skromność, a przecież był adwokatem. W wystroju mieszkania widoczne było przywiązanie do ruchu ludowego. Portret Wincentego Witosa i przedwojenny symbol Związku Młodzieży Wiejskiej „Znicz” świadczyły, że to wyjątkowe w całym Krakowie ludowe mieszkanie. Sterty gazet, książek i dokumentów zaświadczały o wyjątkowości miejsca i osoby, z którą miałem zaszczyt rozmawiać. Nawet w tym podstawowym pytaniu – skąd jestem i z jakiej rodziny pochodzę – dało się wyczuć sympatię. Po przedstawieniu się – że jestem prezesem Zarządu Uczelnianego „Wici” na Uniwersytecie Jagiellońskim, opowiedział mi prawdziwą historię Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici” z okresu międzywojennego. Sugerował, abyśmy jako organizacja młodzieży wiejskiej poznali bogatą historię Polskiej Akademickiej Młodzieży Ludowej i na bazie wielkiego dorobku polskiego agraryzmu z lat trzydziestych realizowali swój program. Na zakończenie rozmowy wręczył mi broszurę o historii ZMW RP, wydaną przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą. Wyszedłem z tej rozmowy wzmocniony duchowo i przekonany do wartości autentycznego i prawdziwego ruchu ludowego z całym bogactwem jego dokonań w historii Polski, które dla mnie uosabiał Stanisław Mierzwa. To było bez wątpienia przełomowe spotkanie w moim życiu. Stanisławowi Mierzwie zawdzięczam poznanie prawdziwej historii Polski najnowszej – XX wieku.

Kolejne spotkania przerodziły się w wyjątkową i bliską współpracę z „naszym Mecenasem” – jak go wówczas określaliśmy, która zaowocowała wieloma wspaniałymi wydarzeniami związanymi zarówno z prezentacją historii niezależnego ruchu ludowego, jak i bieżącą działalnością „Wici” na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1980–1985. Stanisław Mierzwa był dla młodzieży studiującej ze środowiska wiejskiego prawdziwym autorytetem i ludowcem powszechnie szanowanym przez nas – młodych studentów, wywodzących się ze wsi, którzy podjęli studia na różnych kierunkach krakowskich uczelni. Mierzwa mówił do nas, że mamy prawo i obowiązek do poznawania i upamiętniania wspaniałej historii ruchu ludowego w Polsce, dla której po studiach będziemy pracować. Mówił też, że wojny z PRL i ZSRR nie wygra się samymi ulotkami i krzykami podczas manifestacji. W jego pięknym i jakże ponadczasowym haśle – „Spolszczyć Polskę” zawierało się wszystko, co należało przywrócić prawdzie. Pytał i odpowiadał: „Czymże jest naród bez własnej historii? – Masą, którą łatwo się manipuluje”. Mierzwa z oczywistych powodów walczył o prawo do prawdy dla niezależnej myśli ludowej, w rozwój której wniósł bardzo dużo, i w przywrócenie pamięci najwybitniejszych przywódców chłopskich, a zwłaszcza o Wincentym Witosie, o którym, jeszcze przez wiele lat po zakończeniu stalinizmu, nie tylko komuniści, ale i działacze ZSL nie chcieli pozwolić na przywrócenie pamięci Polakom.

Dla nas, młodych, zachłyśniętych ruchem Solidarności z 1980 roku i Niezależnego Zrzeszenia Studentów, które czynnie wspieraliśmy, biorąc udział w strajku na Uniwersytecie Jagiellońskim w walce o jego rejestrację, był to czas poszukiwania własnego miejsca oraz tożsamości ideowej i organizacyjnej. Muszę w tym miejscu wspomnieć o wspólnym z odradzającym się Związkiem Młodzieży Demokratycznej UJ stanowisku, popierającym powstanie i walkę o rejestrację NZS. Współdziałanie z tą organizacją trwało zresztą do końca moich studiów. Duża w tym była zasługa Zbigniewa Grzyba, przewodniczącego tej organizacji. Bardzo wielu członków „Wici” na UJ po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. włączyła się w działalność niepodległościową. Biorąc czynny udział w strukturach podziemnych „Solidarności” i NZS dawaliśmy świadectwo wielkiego przywiązania do idei wolności, niepodległości i walki o demokratyczny charakter państwa, w którym każdy winien mieć prawo do wyrażania własnych poglądów i zrzeszania się w niezależnych organizacjach.

Stan wojenny był pod wieloma względami przełomem w naszej działalności. Należało podjąć decyzję, co robić dalej. Na podstawie wielu rozmów zdecydowaliśmy o dalszym prowadzeniu działalności wśród młodzieży akademickiej jako organizacja „Wici” (jako część zarejestrowanego formalnie w grudniu 1980 r. Związku Młodzieży Wiejskiej). Jako jedyni z ówcześnie legalnych organizacji młodzieżowych (SMP i ZSP), wspieraliśmy czynnie struktury podziemne „Solidarności” robotniczej i wiejskiej oraz zdelegalizowanego NZS. Sami na początku wykonywaliśmy antykomunistyczne ulotki i rozprowadzaliśmy je w trakcie manifestacji 16 i 17 grudnia 1981 r. w centrum Krakowa oraz pod Hutą im. Lenina. Malowanie haseł antypaństwowych na murach w widocznych miejscach czy drukowanie w latach 1983–1984 na powielaczu czasopism podziemnych i ich kolportaż na terenie Polski południowej były działaniami, które nie uszły uwagi Służby Bezpieczeństwa. Muszę w tym miejscu wspomnieć kolegę Krzysztofa Słomkę, który za podziemną działalność został skazany w styczniu 1982 roku na mocy przepisów o stanie wojennym. W tym przypadku dużą pomocą wykazał się mecenas Stanisław Mierzwa, który poprosił o obronę naszego kolegi Zbigniewa Dykę, znanego adwokata krakowskiego. Wyrok był skazujący, kolega mógł jednak dalej studiować. Duża w tym była zasługa ówczesnego rektora UJ prof. Józefa Andrzeja Gierowskiego, który bronił ówcześnie skazywanych i prześladowanych studentów.

W tym czasie mrocznego stanu wojennego udałem się razem z Marcinem Dulianem w lutym 1982 roku do mecenasa Stanisława Mierzwy, by mu podziękować za wstawiennictwo w sprawie naszego kolegi oraz dowiedzieć się, co sądzi o tych ostatnich wydarzeniach. Mierzwa z właściwym sobie spokojem wprowadzenie stanu wojennego scharakteryzował krótko: „wolę na ulicach polskie czołgi niż sowieckie”. To tłumaczyło wiele. Mierzwa uważał, że Solidarność dała się manipulować, zwłaszcza Komitetowi Obrony Robotników (do którego miał stosunek krytyczny) oraz Służbie Bezpieczeństwa. Mówił do mnie: „Wałęsie nie chodzi o sprawy robotnicze. Pytanie brzmi – tylko o jakie?”. Bardzo krytycznie odnosił się do tych, co „wzniecają pożary”, a do gaszenia potrzebują ludzkich ofiar (mowa była o ofiarach stanu wojennego). Mierzwa uważał, że Polacy – tak dramatycznie sprzedani przez Zachód Stalinowi – nie mogą sobie już pozwolić na dalsze przelewanie krwi. O Lechu Wałęsie miał bardzo negatywne zdanie. Mówił o nim bardzo ostro: podstawiony człowiek – z robotnikami niewiele ma wspólnego”. Pozytywnie wypowiadał się natomiast o jednym z liderów małopolskiej Solidarności – Mieczysławie Gilu. Zaznaczył, że rozmawia z nim chętnie, bo ma wrażenie, że „na sercu mu leżą sprawy robotników”. Mierzwa mówił to wszystko dwa miesiące po wprowadzeniu stanu wojennego. Dla mnie, młodego wówczas studenta, słowa te były znamienne. Idąc na to spotkanie myślałem, że mnie zapali jeszcze bardziej do działalności opozycyjnej i podziemnej, a tu zimny kubeł na rozpaloną głowę. Obaj po dłuższej dyskusji doszliśmy do wniosku, że teraz, kiedy komuniści są osłabieni i zajęci walką z opozycją, trzeba rozpocząć przywracanie prawdy historycznej wśród młodzieży akademickiej w Krakowie o niezależnym ruchu ludowym i jego przywódcach, a zwłaszcza o Wincentym Witosie. Mierzwa robił to od dawna. Ja wraz z grupą moich współpracowników zaczynaliśmy swoją wielką przygodę z historią niezależnego ruchu ludowego.

Pragnę w tym miejscu wyraźnie zaznaczyć duży wkład moich koleżanek i kolegów wywodzących się ze środowiska wiejskiego, z którymi miałem przyjemność współpracować w tym czasie na rzecz przywrócenia i upamiętnienia wybitnych postaci ruchu ludowego, w tym Wincentego Witosa, Macieja Rataja, Stanisława Mikołajczyka, Władysława Kojdra, profesorów: Franciszka Bujaka, Stanisława Kota, Stanisława Pigonia, Leona Marchlewskiego i bardzo wielu ofiarnych i wspaniałych działaczy ludowych z okresu II Rzeczypospolitej, jak i Polskiego Stronnictwa Ludowego z lat 1945–1947. Nie sposób w tym miejscu nie wymienić moich najbliższych współpracowników: Marcina Duliana, Romana Dubiela, Andrzeja Cyganowskiego, Krzysztofa Słomkę, Janusza Bielca, Grażynę Pleśniarską, Stanisława Gancarza i wielu innych, którzy wnieśli duży wkład w odrodzenie niezależnego ruchu ludowego w środowisku krakowskim. Zamierzając naszą działalnością objąć większość młodzieży wiejskiej studiującej na pozostałych uczelniach krakowskich: Akademii Rolniczej, Akademii Ekonomicznej, Akademii Medycznej, Wyższej Szkole Pedagogicznej, postanowiliśmy powołać Okręgową Radę Akademicką Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, której miałem zaszczyt przewodniczyć. W latach 1982–1983 zainicjowałem więc cykl spotkań ze Stanisławem Mierzwą wśród młodzieży wiejskiej studiującej na Akademii Rolniczej i Wyższej Szkole Pedagogicznej. Na każdym z nich Mierzwa wykładał nam historię niezależnego ruchu ludowego i jego przywódców. Nie unikał też bieżących politycznych tematów. Mówił otwarcie o kryzysie społecznopolitycznym i gospodarczym w Polsce. Uważał, że władze PRL nie poradzą sobie z tymi problemami bez dialogu ze społeczeństwem. Wielką rolę przywiązywał do spraw rolnictwa, bez rozwoju którego nie da się wyżywić całego narodu. Otwarcie mówił o potrzebie odbudowy niezależnego i autentycznego ruchu ludowego. Szczególny nacisk kładł na tworzenie kół „Wici”, które mogą odegrać wielką rolę w odrodzeniu tego ruchu. Jak mówił, „na akademikach spoczywa duży obowiązek wobec środowiska wiejskiego, z którego wyszliście”. Wzorując się na dorobku polskiego agraryzmu, PAML, ZMW RP „Wici”, organizacji Młody Las z czasów okupacji, twierdził, że można osiągnąć wiele zarówno w życiu zawodowym, jak i społecznym. Mierzwa także wtedy mówił o potrzebie budowy samodzielnego, a nie zwasalizowanego od PZPR stronnictwa, które całą mocą winno czerpać z wielkiego dorobku ruchu ludowego.

Dla większości z nas były to słowa ważne i jakże inne od tych, które wypowiadali ówcześni pracownicy aparatu partyjnego ZSL i Związku Młodzieży Wiejskiej. Mierzwa nie był przez prorządowe ZMW traktowany z należnym mu poważaniem. To samo odnosi się do kierownictwa krakowskiego Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, które nigdy nie zdobyło się na uznanie jego wybitnej roli w ruchu ludowym. Jakże inną w tych czasach organizacją był tarnowski ZSL, z którym Mierzwa współpracował na rzecz przywrócenia pamięci najwybitniejszego przywódcy chłopskiego – Wincentego Witosa. Duża w tym zasługa Stanisława Partyły, ówczesnego prezesa Wojewódzkiego Komitetu ZSL w Tarnowie oraz Franciszka Kiecia, prezesa Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchoisławicach. Najlepszym tego przykładem jest to, że w latach 1980–1985 ówczesne władze Zarządu Wojewódzkiego ZMW i ZSL w Krakowie ledwo tolerowały naszą obecność, akademików zrzeszonych w „Wici” i odwołujących się do tradycji przedwojennego ZMW RP. Po kilku konferencjach organizowanych przez Okręgową Radę Akademicką „Wici” z udziałem przedwojennych działaczy ludowych i wiciowych: Mierzwy, Józefa Marcinkowskiego, Katarzyny Witaszek, Wojciecha Jekiełka, Edwarda Kalety, Jana Mazurka, kierownictwo Zarządu Wojewódzkiego ZMW uznało to za „odchylenie prawicowe w ruchu młodzieży wiejskiej” i dokonało swoistej frondy w składzie Okręgowej Rady Akademickiej. Mnie i moich kolegów zastąpiono osobami, dla których wyjazd do NRD na kilka miesięcy był ważniejszy od poznawania prawdy historycznej. Nie zapomnę do końca życia tej zamiany wartości ideowych na doczesne przez niektórych kolegów. Była to dla mnie pierwsza lekcja, że nie wszyscy chcą tych wartości ideowych, co my, i że władza komunistyczna nie pozwoli w żadnym wypadku na odrodzenie się autentycznego ruchu ludowego. Charakterystycznym negatywnym zachowaniem była dla mnie postawa jednego z „uczonych”, będącego członkiem ZSL, kiedy po wywieszeniu na tablicy informacyjnej Zarządu Uczelnianego „Wici” UJ w Collegium Novum klepsydry z informacją o kolejnej rocznicy śmierci Stanisława Mikołajczyka zażądał, abym ją ściągnął. Choć tego nie zrobiłem, informacja i tak zniknęła. Przytaczam to po to, żeby zaprzeczyć tezie, iż ZSL było w pełni otwarte na wolną i merytoryczną dyskusję o historii niezależnego ruchu ludowego. Większość władz ZSL, zarówno centralnych, wojewódzkich, jak i powiatowych, do końca swoich chwil w roku 1989 odrzucała wolną wymianę poglądów nie tylko na tematy związane z historią ruchu ludowego, ale i bieżącymi sprawami polskich rolników. Pozwalano dyskutować, ale tylko o historii do 1945 roku. Dalej – nie.

W związku z tym w dziele przywracania pięknej historii niezależnego ruchu ludowego tak ważną rolę odgrywały niezależne spotkania z takimi wybitnymi działaczami jak Mierzwa, Kaleta, Marcinkowski czy Mazurek. To od nich dowiadywaliśmy się o zbrodniach stalinowskich oprawców na działaczach PSL. To im zawdzięczaliśmy przekaz prawdziwych informacji. To oni mówili prawdę o bolesnych czasach sanacyjnych, kiedy z rąk polskiej policji ginęli polscy chłopi podczas pamiętnego strajku chłopskiego z 1937 roku, o okupacji, kiedy jedyne w skali okupowanej Europy Bataliony Chłopskie prowadziły regularną walkę z Niemcami, kiedy po II wojnie światowej cały aparat stalinowskiego terroru został skierowany przeciwko PSL. Marzył się nam, młodym, właśnie taki PSL po upadku komuny jak w latach 1945–1947. Nie mogę w tej charakterystyce z ostatnich lat życia i jakże bogatej działalności społecznej Stanisława Mierzwy nie wspomnieć o jego wielkim wkładzie w organizację ważnych sesji popularnonaukowych organizowanych przez Zarząd Uczelniany „Wici” UJ w latach 1984–1985 w auli Collegium Novum UJ. Bardzo życzliwie do tych inicjatyw przywracania pamięci o wybitnych działaczach ruchu ludowego odnosił się rektor UJ prof. Józef Andrzej Gierowski. 10 marca 1984 r. odbyła się sesja popularnonaukowa poświęcona 110. rocznicy urodzin Wincentego Witosa. Otwarcia dokonał wspomniany rektor, który w swoim wystąpieniu pogratulował organizatorom podjęcia ważnego w historii ruchu ludowego i całej Polski tematu. Stwierdził m.in.: „Wincenty Witos był bez wątpienia wybitnym ludowcem, którego nazwisko na trwałe wpisało się w najnowsze dzieje Polski. Dobrze się stało – że młodzież wiejska studiująca w Krakowie sięga do wzorów godnych upamiętnienia”. Referaty wygłosili prof. dr hab. Józef Buszko, prof. Antoni Podraza, doc. Franciszek Ziejka.

Podsumowanie, na które czekali obecni w auli studenci, naukowcy oraz przedstawiciele ZSL z woj. tarnowskiego, wygłosił Mierzwa. Nie krył wzruszenia, że władze uczelni w osobie rektora wyraziły zgodę na zorganizowanie sesji. Stwierdził, że po latach milczenia, kiedy nie wolno było mówić o najwybitniejszym przywódcy niezależnego ruchu ludowego możemy dzięki życzliwości władz uczelni i ludzi nauki, często wywodzących się ze środowiska wiejskiego, swobodnie dyskutować o wielkiej roli Witosa w historii najnowszej. Mierzwa podziękował referentom za wzbogacanie wiedzy o chłopskim przywódcy i mówił o wielkiej państwowotwórczej roli Witosa i ruchu ludowego. Zwrócił uwagę na aktualność głoszonych przez trzykrotnego premiera II Rzeczypospolitej myśli i idei o obowiązku służenia Polsce na równych prawach.

„Obowiązkiem każdego obywatela jest pracować dla dobra swojej ojczyzny, nie patrząc na dzielące nas spory polityczne i ideowe” – mówił. Odniósł się także do okresu II Rzeczypospolitej, kiedy studiował prawo na tej uczelni, kiedy działał w ruchu młodzieżowym na Uniwersytecie Jagiellońskim, kiedy organizował i uczestniczył czynnie w strajku na rzecz obrony autonomii uczelni wyższych w latach trzydziestych. Wspomniał wielu wybitnych profesorów UJ: Franciszka Bujaka, Stanisława Pigonia, Stanisława Kota, Leona Marchlewskiego, którzy współpracowali z Wincentym Witosem i z którymi on także współdziałał. Podkreślił ich wielką rolę nie tylko w nauce, ale i w ruchu ludowym, dla którego dużo znaczyli. Do nas, młodych, zwrócił się z prośbą i apelem, abyśmy kroczyli drogą prawdy tak w życiu zawodowym, jak i społecznym: „Przyjdzie taki czas, kiedy ojczyzna was będzie potrzebować szczególnie. Nie zapominajcie miejsc i rodzin, z których wyszliście. Nie zapominajcie, dzięki komu możecie uczyć się i pracować dla dobra Polski. Pamiętajcie – że prawdziwą przyszłość mogą tworzyć ludzie szanujący przeszłość. Tylko taki Naród może wybić się na niepodległość i suwerenność. Naród bogaty mądrością swoich świadomych obywateli. Na was, młodych inteligentach wiejskich, spoczywa obowiązek wierności tym zasadom. Robicie to tak dla swojego, jak i wspólnego dobra – któremu na imię Ojczyzna”. Jakież było wzruszające to pierwsze po wojnie i śmierci Witosa przemówienie Mierzwy na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wszyscy byli pod dużym wrażeniem.

Ponieważ sesja spotkała się z bardzo ciepłym przyjęciem także wśród nas, młodych działaczy, więc poszliśmy za ciosem i 25 marca 1984 roku zorganizowaliśmy spotkanie Mierzwy z młodzieżą akademicką w Domu Studenckim „Nowy Żaczek”, na którym przy wypełnionej szczelnie sali mogliśmy wysłuchać wspaniałego wykładu poświęconego Wincentemu Witosowi i Stanisławowi Mikołajczykowi. Mierzwa mówił o Polsce, o jaką walczyli obaj przywódcy. Dzieje PSL przyrównał do ostatniego wielkiego ruchu społecznego – Solidarności, z tą jednak różnicą, że władze komunistyczne walkę z PSL w latach 1945–1947 prowadziły dokonując bardzo wielu politycznych mordów na niezależnych działaczach ludowych. Wspomniał sylwetkę Władysława Kojdra, który miał być następcą W. Witosa we władzach PSL w Małopolsce, a który został skrytobójczo zamordowany przez komunistów we wrześniu 1946 roku. Wspomniał też o wielu innych ofiarnych działaczach ludowych zamordowanych lub aresztowanych, sądzonych i skazywanych przez komunistyczne władze w latach terroru stalinowskiego. Mierzwa na tym spotkaniu spotkał się z niezwykłą sympatią wszystkich uczestników. Świetne wystąpienie oklaskiwali tak studenci, jak i nieliczni naukowcy, którzy przybyli posłuchać Mierzwy. Wśród nich był prof. Antoni Podraza i mgr Andrzej Kozanecki, ówczesny I sekretarz Komitetu Uczelnianego PZPR. Warto zaznaczyć, że w tych spotkaniach z Mierzwą nie brali udziału etatowi działacze ZMW. Długo dyskutowaliśmy i wspominaliśmy to spotkanie w gronie młodzieży akademickiej.

Te wydarzenia z pewnością przyczyniły się do obchodów Święta Ludowego w maju 1984 roku, jakże innych niż w poprzednich latach. Zostało ono zorganizowane przez koło ZSL i „Wici” Uniwersytetu Jagiellońskiego. W kawiarni w Collegium Kołłątaja spotkali się z Mierzwą następujący profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego: Antoni Podraza (prezes koła ZSL na UJ) oraz Jan Maria Bartel i Stanisław Grodziski z Wydziału Prawa, Hieronim Kubiak z Instytutu Nauk Politycznych (z kierownictwa PZPR), doc. dr hab. Stanisław Palka, dr Lucjan Kocik, dr Zygmunt Saręga, doc. dr hab. Franciszek Ziejka, prof. Henryk Gaertner z Akademii Medycznej oraz młodzież akademicka z „Wici”, NZS i KPN. To niezwykłe spotkanie było istotnym etapem w odkłamywaniu historii ruchu ludowego i kształtowaniu świadomości opartej na prawdzie wśród młodzieży akademickiej i ludzi nauki. Było to pierwsze powojenne Święto Ludowe z udziałem tego wybitnego działacza i polityka niezależnego ruchu ludowego.

25 maja 1985 r. „Wici” oraz ZSL z okazji Święta Ludowego były organizatorem kolejnej sesji popularnonaukowej, zatytułowanej „Uczeni i studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego związani z ruchem ludowym”. Dr Andrzej Banach mówił o młodzieży chłopskiej studiującej na UJ na przełomie wieków XIX/XX, doc. dr Alina Fitowa zreferowała historię krakowskiego „Znicza” w okresie międzywojennym, Marcin Dulian mówił o organizacji konspiracyjnej Młody Las oraz Jan Gwizdała o relacjach Wincentego Witosa z ruchem młodzieży wiejskiej w okresie II Rzeczypospolitej. Wystąpienie Stanisława Mierzwy dotyczyło wielkiej roli młodzieży wiejskiej i naukowców wywodzących się ze środowiska wiejskiego w historii niezależnego ruchu ludowego. Mówił:

„Tylko niezależni bogatą wiedzą będziecie mogli realizować swoje plany życiowe. Tylko niezależni w poglądach będziecie się liczyli. O to jednak, byście mogli być samodzielni i niezależni, musicie walczyć całe swoje życie zawodowe i społeczne. Niełatwa to droga. Zawsze spotkacie na niej ludzi, dla których prywata i osobista kariera będą ważniejsze od zasad, którym wy winniście być wierni. Wszak zasady ideowe wypracowane przez młode pokolenie młodzieży wiejskiej w okresie sanacji, kiedy musiała podjąć walkę o obronę demokracji, w okresie okupacji – w walce z hitlerowskim i sowieckim okupantem i w Polsce powojennej, kiedy przyszło się zmierzyć ze stalinowskim terrorem – niech wam będą drogowskazem na całe życie”.

Było to ostatnie publiczne wystąpienie Stanisława Mierzwy w środowisku akademickim, z którym tak bardzo był związany. Współpracę z ludźmi nauki uważał za bardzo ważną. Zwłaszcza z historykami, którzy podejmowali tematy badawcze związane z historią wsi i ruchu ludowego. Bardzo sobie cenił dr Aliną Fitową, dr. Franciszka Ziejkę. Często spotykał się z dr. Andrzejem Zakrzewskim z Warszawy oraz prof. Janem Borkowskim. Dobrze wypowiadał się o działalności dr. Jana Hebdy, upamiętniającej działaczy ludowych w Tarnowskiem. Ta lista z pewnością nie obejmuje wszystkich badaczy, z którymi współpracował. Warto zaznaczyć, że wszyscy oni w latach 1981–1985 nie bali się z nim rozmawiać i dyskutować o niezależnym ruchu ludowym.

W latach 1984–1985 byłem bardzo blisko Stanisława Mierzwy. Nasze kontakty to setki rozmów i spotkań poświęconych ruchowi ludowemu. W końcówce życia miał świadomość upływającego czasu i sił zdrowotnych. Podjął się jeszcze jednego wyzwania, jak mówił – „uporządkowania stajni Augiasza”, czyli zebranych dokumentów, książek, czasopism, pamiątek i własnych dzienników, stanowiących pokaźny zbiór archiwalny. Miałem przywilej w lipcu 1985 roku realizować pod jego okiem porządkowanie tego zbioru w jego mieszkaniu przy ul. Brodowicza. Te wspólnie przebyte chwile do końca życia pozostaną w mojej pamięci. Wiedziałem, że uczestniczę w czymś wyjątkowym. Pracy na rzecz utrwalania prawdy o niezależnym ruchu ludowym. Jego zbiór został wówczas podzielony na cztery części. Pierwszą stanowiły dokumenty oddane do Zakładu Historii Ruchu Ludowego w Warszawie. Drugą przekazaliśmy tworzonej filii ZHRL w Krakowie. Trzecią – archiwum Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach. Czwarta pozostała do dyspozycji rodziny Stanisława Mierzwy.

Wiadomość o śmierci „naszego Mecenasa” była dla nas wielkim ciosem i przeżyciem. Przecież tak wiele mieliśmy jeszcze wspólnie zrobić. Odszedł od nas wybitny działacz niezależnego ruchu ludowego i jego nieugięty symbol. Jeden z ostatnich wielkich i autentycznych przywódców państwa podziemnego i ostatni z żyjących najbliższych współpracowników Wincentego Witosa. Jako „Wici” UJ wykonaliśmy klepsydrę poświęconą zmarłemu, którą rozmieściliśmy na uczelni w naszej gablotce i pozostałych uczelniach krakowskich, na których odbywał spotkania ze studiującą w nich młodzieżą wiejską, oraz w widocznych miejscach publicznych w Krakowie, w tym w Nowej Hucie. Zorganizowani w grupie wzięliśmy udział w ostatniej drodze Stanisława Mierzwy do Wierzchosławic, gdzie spoczął na wieki w kaplicy obok swego mistrza Wincentego Witosa.

Jan Hebda

Ostatnie pożegnanie Stanisława Mierzwy w 1985 roku[1]

10 października 1985 r. o godzinie 6.00 zmarł w Krakowie mecenas Stanisław Mierzwa. Wieść o tym smutnym wydarzeniu bardzo szybko rozeszła się po całym kraju, a rozesłali ją byli przyjaciele i współpracownicy Mecenasa, a to: Wojciech Jekiełek, Jan Mazurek, Edward Kaleta i inni. Niezależnie od tego wiadomość o śmierci S. Mierzwy przekazywano kanałami systemu informacyjnego ZSL. W tym przypadku owe informacje przekazywał Wojewódzki Komitet ZSL w Krakowie, kierowany wówczas przez prezesa WK ZSL Stanisława Mazura. Natomiast tzw. szersza publiczność o śmierci Mecenasa dowiedziała się z klepsydr zamieszczonych na łamach lokalnej prasy. Owe klepsydry zamieścili przyjaciele, koledzy, rodzina, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa, WK ZSL w Tarnowie i inni. Do najobszerniejszych należały klepsydry firmowane przez Towarzystwo i WK ZSL w Tarnowie, a każda z owych klepsydr zawierała wiadomość, iż pogrzeb Mecenasa odbędzie się w dniu 19 października 1985 r. w Krakowie i w Wierzchosławicach.

Informacja o krakowskim etapie pogrzebu S. Mierzwy nie należała do zaskakujących, ponieważ Mecenas od kilkudziesięciu lat był mieszkańcem Krakowa. Dlatego rodzina Mecenasa uznała, że po uroczystościach w Krakowie finalna część pogrzebu odbędzie się w Górce Kościelnickiej, bo tam w grobowcu rodzinnym spoczywała już jego żona, Helena ze Ściborowskich, z parafii Kościelniki zresztą pochodząca. Biegnące zwykłym trybem przygotowania do krakowsko-kościelnickiego pogrzebu zostały jednak zakłócone, ponieważ mieszkający w Warszawie wnuk W. Witosa, Wincenty Stawarz, porozumiawszy się ze swoją mieszkającą w Krakowie siostrą Joanną Steindlową, zaproponował rodzinie Mecenasa, by jego zwłoki złożono w grobowcu – kaplicy W. Witosa w Wierzchosławicach. Ta zaskakująca propozycja została przyjęta przez rodzinę S. Mierzwy, ale wcześniej adresaci przedyskutowali ją w gronie współpracowników i przyjaciół „Słomki”. W toku tych narad krzyżowały się ze sobą różne koncepcje, ale ostatecznie zwyciężyła idea pochowania byłego sekretarza Zarządu Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk w kaplicy Witosa, za czym gorąco optował m.in. prezes Zarządu Towarzystwa Franciszek Kieć. Owa decyzja spowodowała jednak zmianę opracowanego już scenariusza pogrzebu i odciągnięcie go w czasie. Ostatecznie ustalono, że pogrzeb odbędzie się w dniu 19 października i o tym fakcie informowały przywołane wyżej klepsydry, natomiast wydłużenie kalendarza uroczystości pogrzebowych umożliwiło wszystkim zainteresowanym solidne przygotowanie się do godnego pożegnania jednego z ostatnich współpracowników Witosa i zarazem głównego organizatora pogrzebu prezesa PSL „Piast”.

W ustalonym dniu, 19 października 1985 r. już od wczesnych godzin rannych przybywali do Krakowa uczestnicy pogrzebu. Autokary i samochody osobowe parkowały na placu Szczepańskim i stąd przybywający z różnych stron Małopolski żałobnicy maszerowali na miejsce zbiórki, którym był plac przed Bazyliką Mariacką. Tu gromadzili się również ci, którzy pociągiem lub autobusami dotarli do Krakowa. W miejscu zbiórki przybyłe poczty skręcały przywiezione ze sobą stare sztandary SL i PSL oraz aktualne sztandary ZSL, natomiast symboliczną straż porządkową pełnili byli żołnierze BCh, wyróżniający się opaskami bechowskimi na lewym ramieniu. Tą symboliczno-honorową strażą dowodził Wojciech Jekiełek, pełniący tę samą rolę 3 listopada 1945 r., kiedy to w tej samej Bazylice miała miejsce krakowsko-kościelna część pogrzebu Witosa. I wtedy, i dniu 19 października pogoda była nieszczególna, a od rana siąpił drobny deszcz.

Zorganizowana liczna grupa żałobników, poprzedzona pocztami sztandarowymi, weszła do kościoła Mariackiego, gdzie w prezbiterium, na katafalku, nakryta sztandarem Koła SL z Woli Radziszowskiej, spoczywała już trumna ze zwłokami Mecenasa. Po bokach trumny paliło się sześć dużych świec, a za nimi z obu stron stanęło szesnaście pocztów z przedwojennymi sztandarami kół SL. Przy poświęceniu wielu z nich w drugiej połowie lat trzydziestych ubiegłego wieku uczestniczył Mecenas jako sekretarz Zarządu Okręgu SL. Zaś za trumną ustawiła się rodzina, przyjaciele i współpracownicy, a jeszcze dalej miejsca zajęli pozostali uczestnicy pogrzebu, którzy w liczbie około 2000 osób reprezentowali wszystkie pokolenia ludowcowej rodziny. Wśród zgromadzonych przemykali się fotoreporterzy, utrwalający na kliszach swoich aparatów kolejne fazy pogrzebu, a niezależnie od tego całą uroczystość filmowała ekipa telewizji krakowskiej, którą kierował jej szef Franciszek Palowski.

Koncelebrowanej mszy żałobnej przewodniczył sufragan krakowski, ks. bp Kazimierz Górny, a w roli koncelebransów wystąpili: archiprezbiter Bazyliki Mariackiej, ks. infułat Jan Kościółek oraz kanonik Kapituły Metropolitalnej Krakowskiej, były żołnierz Polskiego Państwa Podziemnego, ks. prałat Stanisław Małysiak. Grono celebransów dopełniali asystujący przy ołtarzu alumni Seminarium Duchownego w Krakowie.

Główny koncelebrans przystąpienie do odprawiania mszy żałobnej poprzedził przypomnieniem, że czterdzieści lat temu w tej samej świątyni miała miejsce kościelno-krakowska część pogrzebu W. Witosa. A dzisiaj – dodał – odbywa się pogrzeb Stanisława Mierzwy – jego najbliższego współpracownika. Po wstępnej wypowiedzi sufragana homilię wygłosił infułat J. Kościółek, który przypomniał uczestnikom najważniejsze etapy z życia Mecenasa. Zwrócił przy tym uwagę na to, że Mecenasa od Witosa różniła jedynie odległość czasowa, gdyż reprezentował on sobą klasyczne pokolenie wiciowe, które polityki ludowej uczyło się od W. Witosa. Wszystko inne ich natomiast łączyło, w tym zwłaszcza wiejsko-chłopskie pochodzenie, praca na rzecz swego środowiska, umiłowanie idei ludowej oraz szczera i głęboka miłość Ojczyzny – Polski. Temu uczuciu Mecenas pozyskał wierny do śmierci, chociaż wcześniej wielokrotnie przyszło mu za to płacić nader wysoką cenę. Praktycznie – mówił dalej infułat – realizował tę miłość przez pracę wykonywaną na rzecz ruchu ludowego, wsi i chłopów, bo – podobnie jak Witosowi – zależało mu na tym, by chłop nie tylko żywił i bronił, ale także współrządził i współdecydował. Pamiętał przy tym o słowach Witosa, że chłop zachował ziemię, religię i narodowość, i to na tym gruncie mogła się odrodzić niepodległa Polska.

W kolejnej części swojej homilii jej autor podkreślił, że Mecenas swoją pracę na rzecz wsi i chłopów oraz wynikające z tego faktu, nader przykre niekiedy dla siebie skutki, łączył z głęboką, bo wyniesioną z domu rodzinnego wiarą w Boga. Zasadami wiary kierował się, natomiast nie do końca i ze wszystkim jego zdanie w wielu sprawach pokryło się ze zdaniem biskupów. Wzajemne zrozumienie – podkreślił – jednak pozostało, czemu dawał wyraz przy różnych okazjach. Ta zbieżność wyraźnie się ujawniła po wyborze kardynała Wojtyły na papieża, czy po słynnym kazaniu prymasa Stefana Wyszyńskiego wygłoszonym w Częstochowie na fali Sierpnia 1980 r. W końcowej części swej homilii jej autor, nawiązując do nowo testamentowej przypowieści o siewcy i ziarnie, podkreślił, że ziarno rzucone w glebę zawsze czymś owocuje. Życie Mecenasa – zakończył – jest takim ziarnem, a miejsce jego pochówku w kaplicy Witosa w Wierzchosławicach będzie dalej obficie owocowało.

Po zakończeniu nabożeństwa główny celebrans odprawił egzekwie, zebrani chóralnie odśpiewali „Boże coś Polskę”, a następnie grupa chłopów wzięła trumnę na ramiona i w asyście celebransów i w otoczeniu rodziny oraz przyjaciół Mecenasa, poprzedzona pocztami sztandarowymi, wyniosła ją na plac przed Bazyliką, gdzie oczekiwał przygotowany wcześniej karawan. Okryta sztandarem i obłożoną wieńcami oraz wiązankami kwiatów trumna zajęła miejsce w karawanie, a całość tych scen filmowała telewizja. Opisane czynności odbywały się w atmosferze ciszy, spokoju i skupienia, co zresztą charakteryzowało całą uroczystość pogrzebową.

Około godziny 10.30 uformowany kondukt wyruszył do Wierzchosławic, przy czym do granic Krakowa na jego czele jechał samochód milicyjny, co zapewniało bezpieczny przejazd przez wszystkie skrzyżowania. Następnie prowadzenie konduktu przejął samochód WK ZSL w Tarnowie, a łącznie w kondukcie znalazło się pięć autokarów i około dwudziestu innych środków transportu osobowego. Na całej trasie do Wierzchosławic kolumna pogrzebowa korzystała z uprawnień pojazdów uprzywilejowanych, co zapewniało nader sprawne przemieszczanie się konduktu. W drodze na wierzchosławicki cmentarz kolumna poruszała się po trasie, jaką przed 40. laty przemierzył kondukt ze zwłokami Witosa. Istotna zmiana polegała jednak na tym, że tym razem droga nie prowadziła przez Gdów i Książnice, ponieważ łącząca Kraków z Tarnowem trasa E-22 nie przebiegała przez ten historyczny odcinek. Po dotarciu do Wojnicza cała kolumna skręciła na drogę prowadzącą przez Łętowice, Sieciechowice i Bogumiłowice do wsi Witosa.

Pierwszy punkt wierzchosławickiej części pogrzebu stanowiło spotkanie na dziedzińcu Uniwersytetu Ludowego, gdzie już od godzin przedpołudniowych zbierały się poczty sztandarowe oraz licznie przybywali uczestnicy pogrzebu. Na przyjazd konduktu z Krakowa czekała również orkiestra dęta z Zakładów Azotowych. Około godziny 12.10 karawan ze zwłokami Mecenasa wjechał na dziedziniec UL; doraźnie trumnę ustawiono na specjalnym podeście zbudowanym na wprost głównego wejścia do budynku UL. Przy trumnie wartę honorową pełniło ośmiu ubranych w stroje regionalne chłopów oraz dwie krakowianki. Po obu stronach trumny półkoliście ustawiały się poczty sztandarowe i delegacje z wieńcami, przed trumną ukośnie o nią oparty znajdował się portret Mecenasa, a cały dziedziniec szczelnie wypełniały, formujące się w kolumnę marszową, tłumy żałobników. Przejmującą ciszę zakłócał jedynie szum kamer telewizyjnych i trzask migawek aparatów fotograficznych. Przebieg pogrzebu utrwalała ekipa z krakowskiego ośrodka telewizyjnego, ale nakręcała go również ekipa telewizji francuskiej. Uroczystość filmowali także prywatni posiadacze kamer.

Punktualnie o godz. 12.30 kondukt wyruszył z dziedzińca UL. Otwierał go wysoki krzyż i żałobna chorągiew kościelna, a następnie maszerowały 82 poczty sztandarowe. W trakcie uroczystości dochodziły nowe i na cmentarzu było ich już 103, a na ich czele kroczył poczet sztandarowy ze Zbiorczej Szkoły Gminnej im. W. Witosa w Gromniku. Przed pocztami maszerowała grająca żałobne marsze orkiestra, a następnie delegacje z wieńcami, trumna w otoczeniu rodziny i przyjaciół oraz pozostali uczestnicy pogrzebu. Cały kondukt rozciągał się na przestrzeni około 1500 metrów, zaś droga jego przemarszu została zamknięta dla ruchu. U wlotu dróg dojazdowych dyżurowali blokujący je milicjanci, natomiast wzdłuż całego konduktu uwijała się 10-osobowa straż porządkowa, wystawiana przez miejscowe koło ZSL i dowodzona przez Jana Ogara. Drugą i o podobnej liczebności komórkę straży wystawił Zarząd Wojewódzki ZMW „Wici” w Tarnowie. Członków straży wyróżniały zielone opaski na lewej ręce, natomiast ich rola sprowadzała się do funkcji czysto honorowych, ponieważ w kondukcie panował wręcz idealny ład i porządek.

Po upływie trzydziestu minut maszerujący dostojnie kondukt doszedł na wysokość parafialnej świątyni i w tym momencie na spotkanie z nim wyszło pięciu księży, natomiast biskup pomocniczy diecezji tarnowskiej Piotr Bednarczyk, w otoczeniu trzech innych kapłanów, czekał w bramie wejściowej, znajdującej się w murze otaczającym kościół i prowadzącej do nawy głównej od strony zachodniej. Miejsce w świątyni zajęły poczty, które ustawiły się po obu stronach prezbiterium i nawy głównej – rodzina, delegacje z wieńcami, współpracownicy i przyjaciele Mecenasa oraz część żałobników, natomiast pozostali zajęli miejsce na przykościelnym dziedzińcu i na drodze prowadzącej do świątyni. O godz. 13.05 czterech krakusów wniosło trumnę i ustawiło ją na katafalku, zaś po jego bokach paliło się osiem dużych świec. Przed katafalkiem ustawiła się spora grupa krakowianek i krakowiaków, dzieci z wieńcami. Przy trumnie wartę honorową pełnili zmieniający się ludowcy, a miejsce po jej prawej stronie zajęła rodzina Mecenasa oraz przyjaciele i współpracownicy.

Opisane wyżej czynności zostały wykonane szybko i nader sprawnie, a następnie ksiądz biskup P. Bednarczyk rozpoczął koncelebrowaną mszę żałobną. Jego asystę stanowili: kanclerz kurii diecezjalnej ks. infułat dr Jan Rzepa, proboszcz Wierzchosławic ks. Piotr Wenda, ks. prałat dr Eugeniusz Krężel, ks. prałat Jakub Dudek z Wietrzychowic, ks. kanonik Jan Lizak proboszcz Biskupic Radłowskich, ks. kanonik Franciszek Padykuła z Wojnicza, ks. kanonik Jan Kordela proboszcz Jadownik Podgórnych k. Brzeska, ks. prof. Józef Jemioła z Radłowa, ks. kanonik Władysław Homerski z Mikołajowic, ks. kanonik Bronisław Kaja z Łętowic, ks. kanonik Józef Worek z Bogumiłowic, ks. Krzysztof Mielec i ks. Waldemar Duda z Wierzchosławic. Właściwą mszę poprzedziło jeszcze kazanie biskupa, w którym podniósł on podane niżej wątki.

Swoje długie wystąpienie celebrans zaczął od cytatu z Pisma Świętego o przemijaniu i podkreślił, że zarówno pora roku, jak i charakter uroczystości są świadectwem przemijania. Pogrzeb Mecenasa to dowód bezpowrotnego odchodzenia ze świata żywych pokolenia, którego życie stanowi duży fragment najnowszej historii Polski. Życie tego pokolenia wypełniła uporczywa walka o wielkie ideały, a one stanowią trwały element narodowej tradycji. Przypomniał przy tym, że 8 września 1975 r. w tarnowskiej katedrze miała miejsce uroczystość poświęcenia dużej płaskorzeźby Witosa, który to fakt był bardzo dobrze znany Mecenasowi, bo owa uroczystość została wcześniej skonsultowana ze środowiskiem krakowskich ludowców, a S. Mierzwa był jego niekwestionowanym liderem. Celebrujący tę uroczystość ordynariusz diecezji, ks. bp Jerzy Ablewicz, w wygłoszonej wówczas homilii obszernie scharakteryzował ideały, jakie przez całe życie przyświecały Witosowi. A najważniejsze z tych ideałów to miłość Ojczyzny, chłopa i ziemi. Dlatego najpierw walczył o niepodległość Polski, potem w jej obronie, a następnie o zapewnienie chłopu należnego mu miejsca w wolnej Ojczyźnie. Tej walce Witosa – mówił dalej – nie towarzyszyła klasowa nienawiść, bo reprezentował on chrześcijański punkt widzenia, ale głęboka wiara nie przeszkadzała mu w tym, że wielokrotnie krytykował wielu przedstawicieli kleru. Te wątki – podkreślił sufragan – wypełniły treść kazania bpa Ablewicza, a przy okazji autor streszczonej w tym miejscu homilii podał, że bp Ablewicz nie mógł przybyć na dzisiejszy pogrzeb, ponieważ poprzedniego dnia musiał wyjechać do Rzymu.

Kontynuując swoją wypowiedź bp sufragan stwierdził, że dzisiaj jest pogrzeb S. Mierzwy, natomiast do tego momentu mówił głównie o W. Witosie. Nie ma w tym jednak – mówił dalej – żadnego przypadku, bo nie da się oddzielić życia S. Mierzwy od życia i działalności Witosa. To tak oczywiste kojarzenie tych dwóch postaci nie wymaga żadnego uzasadnienia, bo łączyły ich wspólne ideały. Syntezę owych ideałów zawierają klepsydry informujące szerszą publiczność o śmierci i pogrzebie byłego pamlowca, wiciarza i wybitnego ludowca. Od Witosa przejął on rozumienie chłopskich spraw i dlatego stał się ich powiernikiem, natomiast jako adwokat z zawodu w środowisku ludowców był powszechnie nazywany Mecenasem. Ten przypisany mu tytuł nie tyle jednak oznaczał zawodową profesję grzebanego dzisiaj prawnika, ile świadczył o jego mecenasowaniu chłopsko-ludowym sprawom. Był on bowiem mecenasem chłopskiej doli i niedoli, a tych przypadłości życie mu nie szczędziło. Wszystko jednak przetrwał, bo sił dodawała mu wiara w słuszność sprawy, której poświęcił swoje życie. Dał temu wyraz i w liście, jaki napisał do prymasa S. Wyszyńskiego z okazji pierwszej wizyty w Polsce papieża Jana Pawła II. Te wątki osobowości Mecenasa – dodał bp – zostały również wyeksponowane w okolicznościowym adresie, jaki z okazji 80-lecia urodzin i imienin przygotował mu Zarząd Towarzystwa, a autor homilii stosownym cytatem z owego adresu potwierdził swoją znajomość tego dokumentu. W końcowej części swego kazania jego autor stwierdził, że trzy położone blisko siebie wsie: Wierzchosławice, Biskupice Radłowskie i Zabawa, stanowią specyficzny trójkąt, a jego wierzchołki wyznaczają pas ziemi, na którym urodziły się trzy wybitne postaci: W. Witos, S. Mierzwa i Karolina Kózka, która – jak stwierdził – niebawem będzie beatyfikowana. Każda z tych postaci jest wielką w swoim wymiarze, natomiast razem wzięte tworzą fragment wielkości naszej Ojczyzny.

Po wygłoszeniu streszczonej wyżej homilii bp sufragan odprawił mszę żałobną, a po jej zakończeniu proboszcz Wierzchosławic, ks. P. Wenda serdecznie podziękował przedstawicielom kurii diecezjalnej, księżom z dekanatu, orkiestrze, pocztom sztandarowym oraz ogółowi uczestników uroczystości. Egzekwie odprawione przez bp. P. Bednarczyka oraz chóralne odśpiewanie „Roty” zakończyło tę część pogrzebu, która miała miejsce w wierzchosławickim kościele parafialnym.

Z kościoła cały kondukt w podanym wcześniej porządku i w liczbie około 3000 ludzi pomaszerował na położony w odległości około stu metrów od świątyni cmentarz. Na prowadzącej do kaplicy drodze długi szpaler utworzyły poczty sztandarowe, a grupa krakusów jego środkiem przeniosła trumnę i położyła ją na stojącym przed kaplicą polowym katafalku. Towarzysząca uroczystości orkiestra przez cały czas grała marsze żałobne, przy trumnie wartę honorową zaciągnęło 8 ubranych po krakowsku chłopów, zaś ogół uczestników zajmował miejsce w bezpośrednim i dalszym sąsiedztwie kaplicy. W licznym gronie uczestników pogrzebu byli m.in.: Kazimierz Kozub – sekretarz NK ZSL w Warszawie; Stanisław Partyła, Stanisław Śmierciak i Stanisław Mazur – prezesi WK ZSL w Tarnowie, Nowym Sączu i w Krakowie; doc. dr hab. Tadeusz Kisielewski i doc. dr hab. Kazimierz Przyboś – dyrektor ZHRL w Warszawie i dyr. jego filii w Krakowie; prof. dr hab. Wiesław Piątkowski – pracownik naukowy Uniwersytetu Łódzkiego; Maksymilian Kras, Franciszek Kieć i Antoni Pasternak – wiceprezesi WK ZSL w Tarnowie; Józef Podsiadło – sekretarz WK ZSL w Tarnowie; Leon Janczak – prezes LSW w Warszawie; Stefan Baran – prezes WZGS w Tarnowie; Jerzy Jabłoński – prezes WZRK i OR w Tarnowie; grono najbliższych przyjaciół i współpracowników Mecenasa, a to: Stefan Kapturkiewicz z Krakowa, Józef Marcinkowski z Myślenic, Edward Kaleta z Krakowa, Alfred Orlof z Tarnowa, Wojciech Jekiełek z Krakowa; spora grupa zasłużonych działaczy i weteranów ruchu ludowego, w tym: Stanisław Lechowicz ze Zdrochca, Michał Kądzielawa z Dąbrowy Tarnowskiej, Antoni Sutkowski z Poręby Radlnej, Zenon Gorzelski z Rzeszowa, Wiktor Bazylewski z Warszawy, Emil Kozioł z Tarnowa, Stanisław Kmak z Krynicy, Jan Nalepka z Burzyna, Paweł Bigda z Dąbrowicy koło Szczucina, Józef Czosnyka z Łęgu Tarnowskiego, Franciszek Ostręga z Tarnowa, Stefan Szlachta z Woli Radziszowskiej, Tadeusz Nawrocki z Warszawy, Władysław Kocąb z Mikołajowic, Adolf Biedroń z Tarnowa i inni. W tłumie żałobników dali się również zauważyć: doc. dr hab. Józef Potępa z Krakowa – autor popiersia Witosa przed budynkiem UL w Wierzchosławicach i późniejszy autor pomnika Witosa w Tarnowie; wnuk Witosa Wincenty Stawarz z Warszawy oraz wnuczka Joanna Steindel z mężem Stanisławem z Krakowa, Tadeusz Maj – były prezes WK ZSL w Tarnowie, Władysław Żabiński z Sukmania k. Wojnicza, Antoni Czosnyka z Tarnowa, Bolesław Dereń z Krakowa i wielu innych.

Kościelne obrzędy przy trumnie celebrował proboszcz Wierzchosławic, ks. P. Wenda, a następnie bp P. Bednarczyk pokropił trumnę i zaintonował „Anioł Pański”. Po jego odśpiewaniu orkiestra odegrała hymn narodowy, ale w tym momencie melodię podchwycili uczestnicy pogrzebu i stąd potężne i głośno śpiewane słowa „Jeszcze Polska...” popłynęły w głąb cmentarza i na teren gminy. Po odśpiewaniu hymnu przyszedł czas na wygłaszanie pożegnalnych mów pogrzebowych.

Prowadzący tę część uroczystości, prezes Zarządu Towarzystwa F. Kieć poprosił jako pierwszego o zabranie głosu mec. Stanisława Laskowskiego z Warszawy, który w ciepłych i serdecznych słowach pożegnał Mecenasa w imieniu Komendanta Głównego Batalionów Chłopskich, gen. Franciszka Kamińskiego. W nader osobistym wspomnieniu Generał przypomniał ich wspólnie przebytą drogę, w tym zwłaszcza w latach okupacji i w pierwszych latach po wyzwoleniu, gdy razem działali w PSL, a zawsze przyświecała im wierność dla ideałów Witosa. Dla nich też sporo wycierpieli, zaś Mecenas – co podkreślił Generał – ma szczególne zasługi w długiej walce o przywrócenie Witosa Polsce i całemu ruchowi ludowemu. Te wytrwałe starania uwieńczył sukcesem, bo w Warszawie na placu Trzech Krzyży stanął pomnik W. Witosa. To pamiętne wydarzenie – zakończył autor listu – stanowi dowód, iż upór i konsekwencja, jeśli służą dobrej sprawie, przynoszą oczekiwane owoce. S. Mierzwa, jako wiceprzewodniczący Społecznego Komitetu Bodowy Pomnika W. Witosa w Warszawie, jest tego dowodem.

Jako drugi w kolejności zabrał głos rówieśnik, kolega, przyjaciel i długoletni współpracownik Mecenasa, pochodzący z Biskupic Radłowskich J. Marcinkowski. W długim i bardzo osobistym wystąpieniu przypomniał zebranym podstawowe fakty z życia byłego sekretarza Zarządu Okręgu SL, natomiast osią swego wystąpienia uczynił – jak to określił – trzy miłości, które wypełniały życie byłego pamlowca i wiciarza. Owe trzy miłości to Ojczyzna, wieś i chłopi oraz rodzina. Każdemu z tych aspektów życia Mecenasa poświęcił sporo uwagi oraz podkreślił, że z niezawinionych przez siebie powodów przyszło mu płacić wysoką cenę za wierność wyznawanym ideałom. Płacił tę cenę osobiście, płacił ja przed wojną, płacił w latach okupacji oraz – i to było szczególnie tragiczne – płacił ją po okupacji. Tę cenę płaciła także rodzina, bo w ważnych życiowo momentach żona nie miała przy sobie męża, a dzieci ojca. Potem rodzina się połączyła, a Mecenas skupił się na uchronieniu i upublicznieniu całego spadku po wierzchosławickim wójcie oraz równie oddanie pracował na rzecz rodzinnych Biskupic Radłowskich. I w jednym, i w drugim przypadku te starania i zabiegi uwieńczył sukcesem. A spadkobiercy zadbają o to, by ten dorobek przechować, utrwalić i przekazać.

Wystąpienie trzeciego z mówców, prezesa WK ZSL w Tarnowie S. Partyły, prowadzący uroczystość F. Kieć poprzedził odczytaniem pożegnalnego telegramu. Ten dokument na adres organizatorów pogrzebu nadesłał Zarząd Instytutu Historycznego im. W. Witosa w Chicago. Pod telegramem podpisali się również byli żołnierze Batalionów Chłopskich, ludowcy oraz dobrze znany Mecenasowi dr Józef Migała z rodziną. Natomiast zabierający po tym punkcie głos S. Partyła ciepło i serdecznie pożegnał Mecenasa w imieniu Naczelnego Komitetu ZSL w Warszawie oraz wojewódzkich komitetów ZSL w Nowym Sączu, Krakowie i Tarnowie, a także od ogółu małopolskich chłopów, w tym zwłaszcza tych o ludowych przekonaniach. Zwięźle przypomniał podstawowe etapy z życia i działalności Mecenasa, zaznaczając, że każdy z nich wypełnia walka o ideały i kierowana wartościami służba. Aktualizując swoje słowa, mówca podkreślił, że te wszystkich wartości mocno dzisiaj podnosi obchodzący w tym roku swoje 90-lecie zorganizowany polityczny ruch ludowy.

Od Ludowego Związku Kobiet, wiciarek oraz kobiet członkiń i działaczek Zielonego Krzyża pożegnała Mecenasa Barbara Matusowa – „Kwiatkowska”. W krótkim, ale treściwym wystąpieniu przypomniała, że Mecenas opiekował się pionem LZK z ramienia kierownictwa okupacyjnego „Rocha”, a po okupacji, do dnia aresztowania, sprawował opiekę nad sekcjami kobiet w kołach PSL. Kobiecy nurt pracy w różnych strukturach ruchu ludowego – co dodaję od siebie – stanowił podstawową oś zainteresowania żony Mecenasa, Heleny ze Ściborowskich. Zaś kobiety – kontynuowała B. Matusowa – dzieliły z Mecenasem jego dole i niedole, ale to wszystko przeszło, minęło, natomiast pozostał ideowy wzorzec i to nim należy się dalej inspirować oraz kierować. A swoje osobiste wystąpienie jego autorka zakończyła zdaniem: „Zamiast salutu armatniego przekazujemy Ci, Stasiu, salut kobiecych serc!”.

Jako następny w kolejności głos zabrał przedstawiciel młodego pokolenia, przewodniczący Zarządu Wojewódzkiego ZMW „Wici” w Tarnowie Antoni Jankosz. Pożegnał on Mecenasa w imieniu młodzieży wiejskiej, która już po raz trzeci po okupacji podjęła trud odbudowania samodzielnego organizacyjnie, ale związanego ideowo z ruchem ludowym, ruchu młodzieży wiejskiej. Otóż Mecenas – podkreślił mówca – ma duży udział w tym, że w Małopolsce ten ruch młodowiejski tak szybko się odrodził. Młodzi – dodał – zawsze z uwagą słuchali Mecenasa, bo był on i jest wzorem dla tego pokolenia, zaś generalne przesłanie jest takie, że mimo zmienionych historycznie i społecznie uwarunkowań na wsi polskiej nadal jest zapotrzebowanie na autentyczny i z wsią związany ruch młodowiejski.

Jako szósty z kolei zabrał głos mec. Zbigniew Dyka z Krakowa, który pożegnał Mecenasa w imieniu Okręgowej Rady Adwokackiej. Swoje ciekawe wystąpienie poświęcił on charakterystyce S. Mierzwy jako adwokata. Złożywszy rodzinie kondolencje podkreślił, że Mecenas należał do postaci wielowymiarowych, bo z równym zaangażowaniem udzielał się w polityce, jak i w życiu samorządu zawodowego oraz w życiu rodzinnym. Jako świeży absolwent prawa już w 1935 r. został ukarany grzywną w wysokości 35 zł, bo sanacyjne władze oskarżyły go o działalność antypaństwową. W następnym roku został aplikantem adwokackim w znanej w Krakowie kancelarii dr. Stanisława Grodziskiego. Aplikację z dużym trudem godził z obowiązkami urzędującego sekretarza Zarządu Okręgu SL. Świetnie zdał jednak egzamin w sierpniu 1937 r., gdy organizował słynny Wielki Strajk Chłopski, który – co powszechnie dzisiaj wiadomo – szczególnie dobrze udał się w Małopolsce. Zaś po strajku, sam mając wytoczone dochodzenie, organizował pomoc prawną dla setek aresztowanych i sądzonych za strajk chłopów. Procesy strajkowe ciągnęły się do września. 1939 r., co spowodowało, że do wybuchu wojny nie zdążył sfinalizować aplikacji.

Wojna i okupacja – mówił dalej Z. Dyka – innymi treściami wypełniły życie Mecenasa, a następnie pracy w adwokaturze przeszkodziło jego aresztowanie i udział w moskiewskim procesie. Dopiero po powrocie do kraju, w sierpniu 1945 r. został wpisany na małopolską listę adwokatów, ale tylko przez rok mógł uprawiać swój zawód, ponieważ znowu – i tym razem na dłużej – znalazł się w więzieniu. Skazany na dziesięć lat, w 1948 r. został skreślony z listy adwokatów, a mimo zwolnienia w 1954 r. z więzienia we Wronkach otrzymał zakaz uprawiania zawodu adwokata. Na fali nadchodzących w PRL zmian jeszcze przed Październikiem 1956 r. odzyskał uprawnienia adwokackie, ale swego zawodu nie traktował jako źródła profitów, lecz jako powołanie.

W roli adwokata – kontynuował mówca – pracował do emerytury, a w latach 1959–1970 bardzo aktywnie udzielał się w pracy Okręgowej Rady Adwokackiej, w której kierował Sekcją Wzajemnej Pomocy. W tej roli nigdy nie zabiegał o żadne wsparcie dla siebie, natomiast zawsze wspomagał innych potrzebujących. Mimo namów, nie wrócił do czynnego uprawiania polityki, natomiast skupił się na uratowaniu, a następnie upowszechnianiu całego spadku po W. Witosie. Stał się też źródłem wiedzy i autorytetem dla grupy młodych historyków, którzy na tapetę swoich zainteresowań wzięli postać Witosa i dzieje ruchu ludowego. W tej działalności był niestrudzony, cieszył go każdy sukces, każdy artykuł, każda książka, a dewizą jego postępowania stało się ulubione powiedzenie, które z lubością i przy wielu sytuacjach powtarzał: „Palikować, palikować”.

O siebie zupełnie nie dbał, na zaszczyty był odporny, a w 1978 r. z dużym trudem dał się namówić na przyjęcie Złotej Odznaki Adwokackiej. W środowisku ludowców posiadał niekwestionowany autorytet, zaś w działaniu był rozważny i dlatego nie porywał się na puste gesty, natomiast wspierał wszelkie działania typu organicznikowskiego. Dla ludzi był wyrozumiały, tolerował ludzkie słabostki, każdego traktował z szacunkiem, ale zdrady i zaprzaństwa nie zapominał i nie wybaczał.

Na zakończenie swego wystąpienia jego autor podkreślił, że postać Mecenasa ogromnieje w miarę upływu czasu, a jedną z miar jego wielkości są te tłumy na wierzchosławickim cmentarzu. Swoje wspomnienia mówca zakończył słowami: „Ta ziemia Jemu lekką nie będzie. Ta ziemia również nie będzie Mu ciężką. Bo ta ziemia jest Jego własną, tak jak On jest jej własnością. Z niej wyszedł i wyrósł, jej poświęcił swe całe życie i do niej powraca”.

Listę mówców uroczystości pogrzebowej zamknął prezes Zarządu Towarzystwa F. Kieć, który swojemu wystąpieniu nadał postać raportu i zarazem przyrzeczenia. Wzorem dla mówcy był tu raport, jaki w dniu 3 listopada 1945 r. Mecenas złożył Witosowi na krakowskim rynku, po którym to punkcie kondukt wyruszył do Wierzchosławic. Poszczególne punkty raportu F. Kiecia akcentował dźwięk werbli, zaś swoją treścią obejmowały one klasyczny dla ruchu ludowego system wartości. Raport prezesa Zarządu zakończyła odegrana i odśpiewana „Rota”, a następnie przy lesie pochylonych sztandarów rozległy się słowa i dźwięki hymnu „Gdy naród do boju...”. Tę melodię pełną piersią podchwycili wszyscy zebrani, w tym i obecne do końca pogrzebu duchowieństwo.

Złożenie trumny w kaplicy poprzedziło jeszcze wystąpienie syna Mecenasa, Wincentego Mierzwy, który w imieniu rodziny bardzo serdecznie podziękował wszystkim tym, którzy włączyli się w organizację pogrzebu oraz tak liczne wzięli w nim udział. Przy tej okazji warto jeszcze dodać, że zamykające całość pogrzebu podziękowanie rodziny Mecenasa, firmowane przez Jacka Mierzwę, w dniu 7 listopada 1985 r. znalazło się na łamach wydawanego w Krakowie „Dziennika Polskiego”.

Po przywołanym wyżej podziękowaniu W. Mierzwy grupa krakusów wniosła trumnę do kaplicy, a następnie liczne delegacje składały wieńce i wiązanki kwiatów. Około godz. 16.30 opustoszał wierzchosławicki cmentarz, ale poczynając od odbytych w listopadzie 1985 r. kolejnych Zaduszek Witosowych grób Witosa i Mecenasa regularnie i przynajmniej dwa razy w roku gromadzi ludowców, działaczy i ludowe sztandary.

Jacek Mierzwa

Wspomnienie o dobrych ludziach w złych czasach

Pragnę podzielić się moimi zwierzeniami w dużej części skonsultowanymi z moimi braćmi Wincentym i Wojciechem. Są to nasze wspólne przemyślenia dotyczące niektórych trudnych fragmentów historii naszej rodziny i pomocy, jakiej w tym czasie udzieliły nam niektóre osoby.

Zanim poświęcę im kilka słów, pozwolę sobie wpierw na wspomnienie o naszej Matce Helenie ze Ściborowskich Mierzwinie. Chciałbym podkreślić, że wieloletnia, ofiarna i patriotyczna działalność społeczno-polityczna mojego Ojca Stanisława Mierzwy nie byłaby możliwa bez jej wielkiego moralnego i fizycznego wsparcia.

Helena Ściborowska już w latach gimnazjalnych wykazywała wielką aktywność społeczną zarówno na terenie swej rodzinnej miejscowości – Kościelnik, jak i wsi ościennych. Po rozpoczęciu studiów w Uniwersytecie Jagiellońskim, najpierw na Wydziale Prawa, a potem na Wydziale Rolnym, niezwykle intensywnie włączyła się w polityczną działalność organizacji ludowych związanych ideowo z politycznym nurtem chłopskim, któremu przewodził Wincenty Witos.

W swej społeczno-politycznej działalności, wykonywanej z niezwykłą pasją, Helena Ściborowska była przez współpracujących z nią kolegów i koleżanki doceniana i wyróżniana, dlatego obejmowała w ludowych organizacjach społecznych, a także w organizacjach politycznych różne wysokie funkcje i stanowiska.

Kiedy Helena Ściborowska i Stanisław Mierzwa byli już małżeństwem, gdy Stanisława Mierzwę dotykały rozliczne i okrutne represje z powodu Jego politycznych przekonań, z powodu Jego społeczno-politycznej działalności, to Ona, Jego Żona, a nasza Matka, przejmowała pełnię obowiązków opieki i wychowania nas, czwórki nieletnich dzieci.

Gdy naszemu Ojcu sędzia Rejonowego Sądu Wojskowego w Krakowie odczytywał kolejny, niesłuszny wyrok, skazujący go na 10 lat ciężkiego więzienia, ja miałem lat 10, mój młodszy brat Wincenty – 8, siostra Jadwiga – 4, a najmłodszy z braci Wojciech – osiem miesięcy.

Jak dowiaduję się, zarówno z zapisków Ojca, jak i tajnych dokumentów UB przywoływanych w publikacji Bolesława Derenia pt. Krakowscy konfederaci. Ludowa opozycja w Krakowskiem w latach 1945–1974 (Warszawa 2003), a także z innych materiałów UB udostępnionych nam przez IPN, gdy Ojciec jesienią 1946 roku został aresztowany – samotna nasza Matka poddawana była długotrwałej inwigilacji aparatu bezpieczeństwa, próbom oczernienia i zdyskredytowania przez funkcjonariuszy UB jej patriotycznej postawy i działalności w okresie hitlerowskiej okupacji, a także wciągnięcia jej do gry, jaką zaplanował prokurator pułkownik Różański dla poróżnienia jej z uwięzionym Mężem.

Jakże smutne i przygnębiające musiały być dla naszej Matki przesłuchania funkcjonariuszy UB w sprawie finansowych źródeł Jej utrzymania i kształcenia czwórki nieletnich dzieci.

Tym bardziej musiało to być dla naszej Matki upokarzające, gdyż zaklasyfikowana przez rządzących jako element wrogi, jako element czarnej reakcji, pozbawiona została możliwości wykonywania zawodów, do których posiadała odpowiednie wykształcenie.

Dla utrzymania rodziny, w okresie długoletniego uwięzienia Ojca, Matka nasza podejmowała rozliczne zarobkowe, dorywcze i na ogół ciężkie fizyczne prace. Jednak te męczące, często ponad siły zajęcia zarobkowe, poważnie pogarszające stan zdrowia Matki, nie dawały wystarczających środków finansowych dla zaspokojenia nawet podstawowych potrzeb życiowych tak licznej rodziny. Ograniczały zakres przekazywanej, materialnej pomocy uwięzionemu Stanisławowi Mierzwie. Ograniczały możliwość wykorzystania wszystkich, ściśle limitowanych przez służby więzienne widzeń z naszym ojcem z powodu braku pieniędzy dla opłacenia dalekich kolejowych podróży dla kilkunastominutowych widzeń z więźniem przetrzymywanym w okrutnych, o zaostrzonym rygorze więzieniach – przez wiele lat we Wronkach i okresowo również w Warszawie na Mokotowie, przy ul. Rakowieckiej.

Dlatego z ogromną wdzięcznością wspominam te wszystkie osoby, niestety już zmarłe, które z wielkim osobistym zaangażowaniem, być może narażając się na represje ze strony reżimowych władz, pomagały naszej Matce i nam, dzieciom, przetrwać ten długi i ciężki okres półsieroctwa. Chciałbym złożyć im hołd i moje podziękowanie.

Tak więc wspominam bohaterskiego ludowca z Pleszowa – Jana Gajocha oraz Antoniego Baranika, którzy tuż po zakończeniu II wojny światowej, gdy Ojciec niewinnie skazany w „procesie szesnastu” więziony był w Moskwie na Łubiance, pomogli mojej Matce znaleźć płatną pracę w Urzędzie Gminy w Mogile oraz zapewnili dla naszej rodziny mieszkanie w tej miejscowości. Do tego nowego, jakże przestronnego – jak mi się wówczas wydawało – mieszkania przeprowadziliśmy się z maleńkiej, naftową lampą oświetlanej izdebki w domu moich kościelnickich dziadków. Ta ciasna, około 15 metrów licząca izdebka, zbudowana przez mego Ojca z kawałków desek na strychu domu dziadków, była schronieniem całej naszej rodziny przez długi okres niemieckiej okupacji. Była, jak się okazało, bardzo bezpiecznym schronieniem po naszej ucieczce z Krakowa spowodowanej zainteresowaniem Niemców konspiracyjną działalnością ojca.

Z wielkim sentymentem wspominam mecenasa Piotra Struzika z Kościelnik, szkolnego kolegę i krajana mojej Matki, który jeszcze przed powrotem ojca z Moskwy, późną wiosną 1945 roku, udostępnił nam w swojej kamienicy – chyba już wówczas przez nowe władze skomunalizowanej – w Krakowie przy ul. Zaleskiego 6/12 dwupokojowe mieszkanie, za niewielkim czynszem, w którym, według relacji mojej Matki, miał również zamieszkać razem z nami Wincenty Witos.

W owym okresie Wincenty Witos bardzo obawiał się dłuższego, leczniczego pobytu w szpitalu i dlatego osobiście zlecił mojej Matce wyszukanie mieszkania w Krakowie, w którym mógłby zamieszkać pod jej opieką i być intensywniej leczony, przez krakowskich lekarzy specjalistów.

Mecenas Piotr Struzik, jak i jego rodzina, nawet po aresztowaniu przez funkcjonariuszy UB naszego Ojca nocą 17 września 1946 roku pod ich domem, w którym razem z nimi mieszkaliśmy, według pozyskanych przeze mnie ostatnio wiadomości – narażeni na szykany z powodu udostępnienia dachu nad głową groźnemu, politycznemu przestępcy – pomimo wszystko, przez cały okres naszego zamieszkiwania w ich domu odnosili się do wszystkich członków naszej rodziny z dużą życzliwością.

Niezwykle dobre wspomnienie zachowuję o pani Wandzie Bogdanowiczowej, z którą w okresie niemieckiej okupacji moja Matka współpracowała w dziedzinie spółdzielczości, a która dowiedziawszy się o aresztowaniu mojego Ojca i o jego pobycie w więzieniu UB złożyła pisemną, listowną deklarację mojej Matce udzielenia wszelkiej możliwej pomocy jej i jej dzieciom, jeżeli moja Matka tego od niej zażąda.

Prawdopodobnie z pomocą pani Wandy Bogdanowiczowej nasza Matka, odciążając się od zwielokrotnionych obowiązków w okresie prawie rocznego więziennego śledztwa Ojca, wysłała mnie i brata Wincentego na kilkumiesięczny turnus leczniczy do dziecięcego prewentorium w zakopiańskiej willi „Oksza”.

Wiele nasza rodzina zawdzięcza panu doktorowi Kazimierzowi Stawarskiemu – kierownikowi Spółdzielni Zdrowia w Markowej i jego żonie Janinie, którzy obok obowiązków utrzymania i wychowania pięciorga swoich dzieci przyjęli dodatkowy ciężar kilkuletniego utrzymania i wychowania naszej siostry Jadwigi. Nasza mała siostra zamieszkała wraz z ich rodziną w Lipniku koło Markowej. Otrzymała tam serdeczną rodzinną opiekę od momentu aresztowania i uwięzienia naszego Ojca aż do jego powrotu do domu. Ta sytuacja bardzo bolała Stanisława Mierzwę, czemu dawał wyraz w listach z więzienia pisanych do żony, do rodziny. Była to z pewnością i dla naszej Matki decyzja niezwykle trudna, ale być może umożliwiła nam, dzieciom Mierzwów – Stanisława i Heleny przeżycie dzieciństwa bez pobytu w sierocińcach czy domach dziecka.

W tym momencie chciałbym wyjaśnić nieobecność w dzisiejszym gronie rodzinnym naszej siostry Jadwigi, ukochanej córki Stanisława Mierzwy. Jego troskliwej opiekunki w okresach choroby i osobistej sekretarki w Jego społeczno-politycznej działalności. Ku rozpaczy Ojca i całej rodziny kochającej ją za jej życiową, społeczną postawę, Jadwiga Mierzwianka w 33 roku życia wraz z naszą Matką Heleną w 67 roku życia przedwcześnie zmarły na choroby nowotworowe w szczególnie tragicznym w historii naszej rodziny 1977 roku.

Wspominając naszych dobroczyńców, których dziesiątki nazwisk noszę w sercu i w moich myślach, nie mogę nie wspomnieć jeszcze, chociaż jednej, cichej, niezwykle skromnej osoby Pani Bernadetty Hachlicowej, żony działacza ludowego Józefa Hachlicy, zamordowanego tuż po wojnie w jego domu w Krakowie-Prokocimiu na oczach maleńkich ich dzieci przez komunistycznych bojówkarzy. To ona, obarczona wychowaniem trójki osieroconych dzieci, pieszo z odległego Bieżanowa dość często odwiedzała naszą Matkę w mieszkaniu przy ul. Zaleskiego 6/12. Zawsze była oczekiwaną ciocią, która przynosiła to kilka jajek od hodowanych przez siebie kur, to jakieś łakocie otrzymywane od swoich podopiecznych, ponieważ była zawodową pielęgniarką. Pani Bernadetta Hachlicowa, sama będąc w niezwykle przygnębiającej sytuacji, rozumiała położenie naszej Matki i z niezwykłą serdecznością dzieliła się z nami swoim przysłowiowym maleńkim wdowim groszem. Jednakże podstawowe znaczenie w wyżywieniu naszej rodziny i przetrwaniu najtrudniejszych okresów miała pomoc naszych dziadków: Jozefa i Franciszki Ściborowskich z Kościelnik, rodziców mojej Matki. Mimo iż sami niezamożni, gospodarujący na zaledwie kilku morgach ziemi, starali się przez cały okres nieobecności naszego Ojca zaopatrywać nas w podstawowe produkty żywnościowe z ich gospodarstwa, jak ziemniaki, warzywa, mąkę, czasem kurze jaja i raz w tygodniu pięciolitrową bańkę mleka. Ta istotna pomoc naszych dziadków, a także pewna żywnościowa pomoc rodziny naszego Ojca z różnych miejscowości rozsianych wokół Tarnowa, umożliwiła nam w miarę spokojne przetrwanie prawie siedmiu chyba najcięższych lat w historii naszej rodziny.

Osobom przeze mnie wspomnianym, jak i innym tu niewymienionym, ludziom o niezwykłej dobroci i odwadze, solidarnym z naszą biedą i uciemiężeniem, ludowcom i innym z czasów przeszłych, a przecież nie tak odległych, które w moich myślach określam jako aniołów stróżów naszej rodziny, zachowuję ja, jak i moi bracia dozgonną wdzięczność. Mam nadzieję, że w przyszłości uda mi się opisać ich zasługi oraz upamiętnić ich szlachetną postawę.

Przypisy

Stanisław Mierzwa.
Od PAML do władz naczelnych Stronnictwa Ludowego

[1] Na fali odwilży z Października 1956 r. w „Wieściach” krakowskich z 18 VIII 1957 r. ukazał się artykuł Mierzwy zatytułowany Nie na darmo przelana krew. Dotyczył on wielkiego strajku chłopskiego z VIII 1937 r., potem jednak nastąpiła bardzo długa przerwa i Mierzwę zaczęto publikować dopiero w okresie Solidarności.

[2] Te i inne dane biograficzne z okresu szkolnego Mierzwy podaję głównie za jego własnymi wspomnieniami zatytułowanymi „Krótki zarys mego życia i pracy”. Jest to niedokończony 20-stronnicowy maszynopis z dn. 7 V 1982 r., w szczegółach wręcz drobiazgowy, ale obejmujący lata tylko szkoły powszechnej i gimnazjum. Wspomnienia dotyczące tego okresu Mierzwa uzupełnił we wspomnieniach z 4 III 1985 r. zatytułowanych „Do mego życiorysu: Moje szkoły”. Jest to 8-stronnicowy mps, także niedokończony. Oba dokumenty w zbiorach autorki.

[3] Przytaczam za listem Mierzwy zatytułowanym „Przyjacielu” z datą „Kraków, dnia 2 II 1975 r.”, s. 2, w zbiorach autorki.

[4] L. Hass, Pokolenia inteligencji polskiej, Łowicz 1997, s. 9.

[5] Tamże, s. 23–24.

[6] Tamże, s, 25.

[7] Mps nieopublikowany pt. „W pobliżu Wincentego Witosa”, w zbiorach rodziny.

[8] List „Przyjacielu” z 2 II 1975, s. 5, kopia w zbiorach autorki.

[9] Podaję za Dożynki Reymontowskie w Wierzchosławicach. (Sesja popularnonaukowa pod patronatem Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. dr hab. Franciszka Ziejki), Wierzchosławice 2000, s. 87–88.

[10] A. Pilch, Rzeczpospolita Akademicka. Studenci i polityka 1918–1933, Kraków 1997, s. 59.

[11] Szerzej o wymienionych tu organizacjach zob.: A. Pilch, Rzeczpospolita Akademicka..., s. 56–58, 311–312.

[12] Tamże, s. 55.

[13] S. Malawski, Wstęp, [w:] Akademicka młodzież ludowa w II Rzeczypospolitej, pod. red. S. Malawskiego, Warszawa 1974, s. 12.

[14] S. Mierzwa, „Zapiski”, mps, zeszyt 1, s. 8, w zbiorach autorki. Obejmują one okres od 1 I 1937 do 21 VI 1939 r. oraz dwie wstawki dot. roku 1935. J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie, [w:] Akademicka młodzież ludowa w II Rzeczypospolitej..., s. 154.

[15] J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 117; A. Pilch, Rzeczpospolita Akademicka..., s. 59–60.

[16] J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 121–122.

[17] Tamże, s. 122.

[18] Tamże, s. 122–123.

[19] Tamże, s. 125–126.

[20] A. Pilch, Rzeczpospolita Akademicka..., s. 112; J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 128. Według Mężyka stan ten później nie ulegał dużej fluktuacji – do 90 studentów w 1939 r.

[21] J. Gójski, Ogólnopolski Związek Akademickiej Młodzieży Ludowej, [w:] Akademicka Młodzież Ludowa w II Rzeczypospolitej..., s. 34, 41.

[22] Szerzej o „Młodej Myśli Ludowej” zob.: J. Borkowski, Wizje społeczne i zmagania wiciarzy w świetle młodzieżowej prasy ludowej 1928–1939 (“Wici”, „Znicz”, „Społem”, „Młoda Myśl Ludowa”, „Chłopskie Życie Gospodarcze”), Warszawa 1966, s. 236–311.

[23] Oryginał statutu wraz z kopią i wyciągiem z niego w zbiorach autorki; zob. też: J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 119.

[24] Pełny tekst owej deklaracji zob.: Akademicka młodzież ludowa w II Rzeczypospolitej..., część: Dokumenty, s. 42–47. Omówienie jej czytelnik znajdzie też w trzech wydanych w Krakowie publikacjach A. Pilcha, stanowiących niewątpliwie fundamentalne prace z zakresu ruchów politycznych i organizacji studenckich działających w okresie II Rzeczypospolitej. Są to: Studencki ruch polityczny w Polsce w latach 1932–1939, wyd. 1972; Rzeczpospolita Akademicka. Studenci i polityka 1918–1933, wyd. 1997; Studenci Krakowa w Drugiej Rzeczypospolitej. Ich ideowe, polityczne i społeczne zaangażowanie, wyd. 2004. Niestety, nazwisko Mierzwy występuje tylko w tej ostatniej książce.

[25] Akademicka młodzież ludowa w II Rzeczypospolitej..., s. 43, 45.

[26] Omówienie owego zjazdu podaję za J. Gójski, Ogólnopolski Związek Akademickiej Młodzieży Ludowej..., s. 37–41.

[27] A. Pilch, Studenci Krakowa..., s. 182–183.

[28] Fot. ulotki zob.: Akademicka młodzież ludowa II Rzeczypospolitej..., po s. 96.

[29] Szerzej zob.: A. Pilch, Studenci Krakowa..., s. 184–185.

[30] Tamże, s. 186; J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 136.

[31] A. Pilch, Studenci Krakowa..., s. 204.

[32] Według ustaleń J. Mężyka, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 137, na około 800 profesorów tylko 40 nie przyłączyło się do protestu przeciw ustawie.

[33] A. Pilch, Studenci Krakowa..., s. 205.

[34] Szerzej o owej blokadzie UJ i licznych wiecach studenckich, a także starciach studentów na ulicach z policją i „Strzelcem” zob.: A. Pilch, Studenci Krakowa..., s. 205–207; J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 138.

[35] Mps, s. 4, w zbiorach autorki.

[36] A. Pilch, Studenci Krakowa..., s. 209.

[37] J. Gójski, Ogólnopolski Związek Akademickiej Młodzieży Ludowej..., s. 40; J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 137.

[38] Oryginał statutu z 12 XII 1933 r. w zbiorach autorki; zob. też: J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 120.

[39] A. Burda, Lata walki i nadziei, Kraków 1970, s. 121.

[40] W. Witos, Moje wspomnienia, t. 1, Paryż 1964, s. 44.

[41] Tenże, Kilka uwag do Braci Włościan i innych Polaków, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” nr 7, 1965, s. 474.

[42] S. Mierzwa, „Zapiski” z 29 V 1938 r., w zbiorach autorki.

[43] Życiorys Mierzwy z 28 VII 1977 r., mps, s. 3.

[44] Statut Związku Młodzieży Wiejskiej w Krakowie. Zatwierdzony reskryptem województwa w Krakowie 7 grudnia 1929 r., Kraków 1931, s. 3.

[45] Tamże, s. 4.

[46] J. Dusza, Pięćdziesięciolecie ZMW RP „Wici”. Kilka refleksji, „Wieś Współczesna” nr 4, 1979, s. 100.

[47] Tamże, s. 100–101.

[48] Tamże, s. 101.

[49] Tamże, s. 102.

[50] Rozmowa z autorką w dn. 6 VII 1983 r.

[51] Rozmowa z Chrzestnym – Solarzem o ruchu Wiciowym. Spisał „Jotem” (ps. J. Marcinkowskiego), „Znicz” nr 6, VI 1936, s. 2.

[52] Twórczość Orkana opracował inny wielki uczony chłopskiego pochodzenia Stanisław Pigoń. Na użytek tej pracy wykorzystany został biogram Orkana pióra Mirosławy Puchalskiej, [w:] Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t. II, pod red. J. Krzyżanowskiego i Cz. Hernosa, Warszawa 1985, s. 110–111.

[53] To słowa z Przygrywki Orkana, wydanej w 1898 r. Ich dość powszechna znajomość wśród chłopskich inteligentów sprawiła, że znalazły się one w Skrzydlatych słowach, wydanych w Warszawie w 1990 r. (s. 501) przez Henryka Markiewicza i Andrzeja Romanowskiego.

[54] Zob.: W. Orkan, Wskazania, Warszawa 1930.

[55] Smutna wieść, „Znicz” nr 5, V 1930, s. 15.

[56] Relacja ustna Mierzwy złożona autorce w dn. 5 VII 1983 r.

[57] Zob.: R. Wapiński, Pokolenia Drugiej Rzeczypospolitej, Wrocław 1991. Charakterystyka tego, trzeciego z kolei pokolenia (po pokoleniu „niepokornych” z czasu zaborów i powstań oraz pokoleniu „przełomu” z roku 1905) znajduje się na s. 198–320.

[58] A. Bień, „Demokracja w wychowaniu młodego człowieka. Referat ideowo – programowy wygłoszony na Walnym Zjeździe Związku Młodzieży Wiejskiej w dniu 29 czerwca roku 1928”. Kopię tegoż referatu przepisanego na maszynie przez Adama Bienia w Ossali w VIII 1983 r. autorka otrzymała od Bienia listem z datą 5 IX 1983 r. Mps liczy 11 stron; przytoczony wyżej fragment jest ze s. 10.

[59] Odezwa ta zatytułowana „Do Was Młodzi” zamieszczona jest w Mojej tułaczce Witosa wyd. w Warszawie w 1967 r., s. 599–604. Szerzej o „Wiciach” z okresu II RP zob.: J. Borkowski, Wizje społeczne i zmagania wiciarzy...; A. Łuczak, Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej (1928–1939), [w:] Przed „Wiciami” i po „Wiciach”. Zarys dziejów ruchu młodowiejskiego, praca zbiorowa pod red. K. Przybysza, Warszawa 1986, s. 70–135; tenże, Społeczeństwo i państwo w myśli politycznej ruchu ludowego II Rzeczypospolitej, Warszawa 1992.

[60] Osobowość i taktykę polityczną Rataja przedstawił, bardzo wnikliwie, Arkadiusz Kołodziejczyk w obszernej publikacji zatytułowanej Maciej Rataj 1884–1940, Warszawa 1991. Do sprawy relacji Rataj – Witos przyjdzie nam jeszcze wrócić.

[61] Szerzej o powstaniu w Krakowie samodzielnego ZMW „Znicz” i jego pierwszych działaczach zob.: Związek Młodzieży Wiejskiej w Krakowie (sześciolecie pracy i walki), oprac. J[ózef] M[arcinkowski], Kraków 1936. Nakładem Związku Młodzieży Wiejskiej Spółdzielni Oświatowej, s. 8–13 (dalej ZMW w Krakowie sześciolecie..., oprac. J. Marcinkowski). O piśmie „Znicz” zob.: J. Borkowski, Wizje społeczne i zmagania wiciarzy..., s. 123–140.

[62] J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 160.

[63] Zob.: Do wiadomości, „Znicz” nr 5, V 1930, s. 19.

[64] ZMW w Krakowie sześciolecie, oprac. J. Marcinkowski, s. 29.

[65] Tamże, s. 32–34; J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 161; J. Borkowski, Wizje społeczne i zmagania wiciarzy..., s. 129.

[66] Księga protokołów z posiedzeń Rady Nadzorczej Związku Młodzieży Wiejskiej Spółdzielni Oświatowej w Krakowie od 28 VII 1931 – 5 V 1935 r., zeszyt 1, rkps, s. 1, w zbiorach autorki.

[67] Tamże, s. 8.

[68] Tamże, s. 31.

[69] Tamże, s. 46.

[70] Tamże, s. 66.

[71] Księga protokołów z posiedzeń Rady Nadzorczej Związku Młodzieży Wiejskiej Spółdzielni Oświatowej w Krakowie 30 X 1935 – 27 VIII 1939, zeszyt 2, rkps, s. 9, w zbiorach autorki.

[72] Tamże, s. 19.

[73] Tamże, s. 23, 45.

[74] S. Mierzwa, „Zapiski” z 1938 r., mps, s. 9, w zbiorach autorki.

[75] J. Borkowski, Wizje społeczne i zmagania wiciarzy..., s. 137. Borkowskiemu nie udało się w 1966 r. odnaleźć wszystkich numerów „Znicza”.

[76] Księga protokołów..., z. 2, s. 17–18.

[77] Tamże, s. 21.

[78] Nasz rok ubiegły, Sprawozdanie Zarządu Głównego [czytaj: Wojewódzkiego] Związku Młodzieży Wiejskiej Spółdzielni Oświatowej w Krakowie za czas od 26 II 1933 do 29 III 1934. [Podpisy:] Za Zarząd: Burda A. – sekretarz, Mierzwa St. – kierownik Związku, Miłkowski St. – prezes, „Znicz” nr 4, X 1934, s. 5.

[79] Tamże, s. 6.

[80] Przegląd naszej pracy. Sprawozdanie Zarządu Głównego [czytaj Wojewódzkiego] Związku Młodzieży Wiejskiej Spółdzielni Oświatowej za czas 1 I 1934 do 31 III 1935. [Podpisy:] Za Zarząd: Witaszek Jan – skarbnik, Dusza Jan – kierownik, Mierzwa Stanisław – prezes, „Znicz” nr 6, VI 1935, s. 4.

[81] ZMW w Krakowie sześciolecie, oprac. J. Marcinkowski, s. 72.

[82] Tamże, s. 73; J. Borkowski, Wizje społeczne i zmagania wiciarzy..., s. 133.

[83] Zob.: Przegląd naszej pracy – Sprawozdanie Zarządu Głównego [czytaj Wojewódzkiego] Związku Młodzieży Wiejskiej Spółdzielnia Oświatowa w Krakowie za czas od 1 I [1]934 do 31 III [1]935...

[84] Tamże.

[85] Sprawozdane Jana Duszy zatytułowane Zorganizowana i planowa praca Związku, „Znicz” nr 7, VII–IX 1935, s. 8–9.

[86] Dokument oryginalny, mps dwustronicowy, cz. I pt. „Wolność zgromadzeń”, cz. II „Inne dowody”, w zbiorach autorki.

[87] Protokół z posiedzenia Rady Nadzorczej ZMW SO z 27 II 1933 r., [w:] Księga protokołów..., z. 1.

[88] Zob.: H. Cimek, Stosunek komunistów do ludowców i strajku 1937 r., „Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego” nr 11, 1997, s. 67.

[89] Zob.: „Znicz” nr 1, I 1935, s. 16.

[90] Zob.: tamże, nr 3, III 1936, s. 15.

[91] A. Burda, Lata walki i nadziei..., s. 226–227.

[92] Tamże, s. 229, 236.

[93] ZMW w Krakowie sześciolecie, oprac. J. Marcinkowski, s. 52.

[94] Kalendarium dotyczące powstania i składu osobowego Stronnictwa Chłopskiego i jego grupy secesyjnej W. Dobrocha zob.: S. Giza, Kalendarium wydarzeń historii ruchu ludowego 1895–1965, Warszawa 1967, s. 123, 125, 126, 127, 131.

[95] A. Burda, Lata walki i nadziei..., s. 182.

[96] Rozwiązanie Koła w Rzeszotarach i wykluczenie ze Związku Burdy, Dziedzica i Stryszowskiego nastąpiło na mocy uchwały Zarządu Związku z 26 II 1936 r. „Znicz” nr 3, III 1936, s. 15.

[97] Zob.: Pod adresem „Nowej Wsi”, „Znicz” nr 1, I 1936, s. 8–9.

[98] A. Burda, Lata walki i nadziei..., s. 186.

[99] Tamże, s. 218.

[100] Tamże, s. 229, 282 i in.

[101] Tamże, s. 178.

[102] Tamże, s. 180.

[103] S. Miłkowski, Agraryzm jako forma przebudowy ustroju społecznego, Kraków 1934, s. 37, 40.

[104] S. Thugutt, Przedmowa, [w:] S. Miłkowski, Agraryzm jako forma przebudowy..., s. 6; R. Wapiński, Pokolenia Drugiej Rzeczypospolitej..., s. 306–307; szerzej o agraryzmie zob.: Myśl agrarystyczna Stanisława Miłkowskiego, Warszawa 1983; S. Miłkowski, Pisma publicystyczne 1930–1939, zebrał i oprac. W. Piątkowski, Warszawa 1988.

[105] T. Chrobak, Filozoficzne przesłanki agraryzmu. Studium wybranych zagadnień, Rzeszów 1998, s. 89–90, 297.

[106] Zob.: S. Miłkowski, Drogi rozwoju ruchu ludowego, „Znicz” nr 1, 15 I 1930, s. 4.

[107] Protokół posiedzenia Rady Nadzorczej z 25 VI 1933 r., [w:] Księga protokołów..., z. 1, s. 37.

[108] Burda o swoim „zdecydowanie antypiastowskim” stanowisku pisze wprost w przytaczanych tu wspomnieniach, Lata walki i nadziei..., s. 178.

[109] Protokół posiedzenia Rady Nadzorczej z 25 VI 1933 r., [w:] Księga protokołów..., z. 1, s. 39.

[110] „Znicz” nr 33, XI 1933, s. 4–6.

[111] Tamże, s. 8–9.

[112] Tamże, nr 33, XI 1933, s. 11–12.

[113] Tamże, s. 12.

[114] A. Burda, Lata walki i nadziei..., s. 186.

[115] Tamże

[116] Protokół z posiedzenia Rady Nadzorczej ZMW Sp. Oś. w Krakowie odbytego w dniu 10 grud[nia] 1933 w lokalu własnym przy ul. Radziwiłłowskiej 23, [w:] Księga protokołów..., z. 1, s. 46.

[117] A. Burda, Lata walki i nadziei..., s. 186–187.

[118] Tamże, s. 197.

[119] Tamże, s. 194.

[120] Tamże.

[121] ZMW w Krakowie sześciolecie, oprac. J. Marcinkowski, s. 55.

[122] J. Borkowski, Wizje społeczne i zmagania wiciarzy..., s. 195, 421–422.

[123] „Znicz” nr 1, I 1935, s. 16.

[124] I znowu upłynął rok jeden!, „Znicz” nr 1, I 1935, s. 2.

[125] R. Wapiński, Pokolenia Drugiej Rzeczypospolitej..., s. 309.

[126] Relacja pisemna Mierzwy z 28 V 1984 r. pt. „Wizyta W. Witosa u Metropolity Sapiehy”. Jest to fragment cyklu relacji zatytułowanych „W pobliżu Wincentego Witosa”, mps, s. 1.

[127] J. Piwowarczyk, Kultura wsi, [w:] Kultura i cywilizacja, praca zbiorowa, Lublin 1937, s. 309. Podaję za: R. Wapiński, Pokolenia Drugiej Rzeczypospolitej..., s. 307–308.

[128] Józef Wieśniak, Wici – Agraryzm – Siew, Nakładem Chrześcijańsko-Społecznego Instytutu Oświatowego, Kraków 1937, s. 240–241.

[129] Komunikaty Zarządu, „Znicz” nr 1, I 1935, s. 16.

[130] Według Komunikatu Zarządu Rada Nadzorcza dokooptowała do Zarządu Jana Witaszka jako skarbnika i Franciszka Koca na jego zastępcę, przewodniczącą Sekcji Koleżanek została Bronisława Baranówna. Zob.: „Znicz” nr 6, XII 1934, s. 8.

[131] Protokół z posiedzenia Rady Nadzorczej ZMW Sp[ółdzielnia] Ośw[iatowa] w Krakowie odbytego w dniu 9 grudnia 1934..., [w:] Księga protokołów..., z. 1, s. 62–63.

[132] ZMW w Krakowie sześciolecie, oprac. J. Marcinkowski, s. 52–54.

[133] Protokół z posiedzenia RN z 9 XII 1933 r., [w:] Księga protokołów..., z. 1, s. 66.

[134] Tamże, s. 70.

[135] Protokół z posiedzenia RN z 5 V 1935 r., [w:] Księga protokołów..., z. 1, s. 80.

[136] Tamże, s. 81.

[137] Tamże, s. 82.

[138] Tamże, s. 89.

[139] Tamże, s. 90.

[140] Tamże, s. 75.

[141] S.M., Z obrad młodego ruchu ludowego, „Znicz” nr 1, I 1935, s. 6.

[142] Spółdzielcza praca Związku, tamże, s. 9–10.

[143] J. Dusza, Nasza praca, tamże, s. 13–14.

[144] Protokół z posiedzenia Rady Nadzorczej ZMW SO z 30 X 1935 r., [w:] Księga protokołów..., z. 2, s. 2.

[145] Tamże, s. 6.

[146] Tamże, s. 7.

[147] W obronie prawdy, „Znicz” nr 1, I 1936, s. 1–3.

[148] S. Mierzwa, „Zapiski”, z. 1, mps, odpis, zaczynający się od daty 1 I 1937 r., s. 9.

[149] Władysław Krzyżak, „Znicz” w Nowosądeckiem, „Znicz” nr 1, XI 1933, s. 15.

[150] Sprawozdanie J. Duszy zatytułowane Zorganizowana i planowa praca Związku, „Znicz” nr 7, VII–IX 1935, s. 8–9.

[151] J. Olechawski, Młodzież „Zniczowa” w pochodzie naprzód, przedruk z „Wici” nr 40–41, 15 X 1933, s. 46.

[152] ZMW w Krakowie sześciolecie, oprac. J. Marcinkowski, s. 42–43.

[153] Wykaz represji stosowanych wobec ZMW, mps, oryg., w zbiorach autorki; życiorys Mierzwy z 28 VII 1977, mps, s. 4.

[154] A. Burda, Lata walki i nadziei..., s. 169, 171.

[155] J. Dusza, Ogólnopolski kurs – konferencja w Krakowie, „Znicz” nr 1, I 1935, s. 6.

[156] J. Mężyk, Akademicka młodzież ludowa w Krakowie..., s. 164.

[157] „Znicz” nr 1, I 1936, s. 8.

[158] Protokół posiedzenia Zarządu Wojewódzkiego ZMW SO odbytego w Krakowie z dnia 18 I 1936, oryg., rkps, w zbiorach autorki.

[159] „Znicz” nr 1, I 1937, s. 26.

[160] Problem młodzieży w ruchu ludowym (rozmowa z prof. Stanisławem Kotem) cz. II, „Znicz” nr 5, V 1936, s. 2.

[161] Czego bym pragnął, „Znicz” nr 2, 15 II 1931, s. 3.

[162] Tamże, nr 9, XII 1931, s. 3–4.

[163] Nasza praca. Praca w Związku wre – idziemy wciąż naprzód, tamże, nr 1, I–II 1934, s. 14.

[164] Zob.: Rozmowa z chrzestnym Solarzem o ruchu wiciowym, tamże, nr 6, VI 1936, s. 2–4.

[165] Walka o wolność (refleksje z okazji setnej rocznicy powstania listopadowego), tamże, nr 10, XII 1930, s. 8.

[166] Nasza praca, tamże, nr 3, IV–VI 1934, s. 13.

[167] Tamże, s. 1.

[168] Tamże, nr 2, II 1935, s. 1.

[169] Tamże, nr 2, II 1936, s. 1, podpis „Jotem” – ps. Marcinkowskiego.

[170] Tamże, nr 9, X 1937, s. 5–6.

[171] Nowy człowiek w naszym ustroju, tamże, nr 10, XI 1937.

[172] Mamy dobrą okazję, tamże, nr 1, I 1939, podaję za: J. Borkowski, Wizje społeczne i zmagania wiciarzy..., s. 161.

[173] Zob.: Wspomnienia o Ignacym Solarzu „Chrzestnym”, Warszawa 1983, s. 62.

[174] A. Pilch, Rzeczpospolita Akademicka..., s. 313.

[175] Witold Ciechomski, Drogą Witosa. Rozmowa ze Stanisławem Mierzwą, bliskim współpracownikiem Wincentego Witosa, jednym z przywódców Polski Podziemnej, „Ład” nr 16(137), 22 IV 1984, s. 4.

[176] To minister spraw wewnętrznych Felicjan Sławoj-Składkowski podał w swoich Strzępach meldunków, że na przedstawionej Piłsudskiemu liście osób tenże własnoręcznie zaznaczył zielonym ołówkiem, kto ma być aresztowany i zamknięty w Brześciu. Podaję za: A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867–1935, Warszawa 1988, s. 585.

[177] W. Pobóg-Malinowski; Najnowsza historia polityczna Polski 1918–1939, t. 2, Londyn 1956, s. 531. O tym, że w Brześciu „był sadyzm i znęcanie się” pisze A. Garlicki, Józef Piłsudski..., s. 606, a także W. Roszkowski, Historia Polski 1914–1994, Warszawa 1995, który stwierdza, że osadzonych w Brześciu „traktowano brutalnie, a niektórych bito” (s. 63). Ostatnio owe „metody brzeskie” przypomniał na łamach „Gazety Wyborczej” Andrzej Friszke, biograf więzionego w Brześciu socjalisty Adama Ciołkosza. Zob.: Pan Ciołkosz wyczyści wychodek, „Gazeta Wyborcza” 26–27 II 2011, s. 23–24.

[178] A. Garlicki, Józef Piłsudski..., s. 606. W tej kwestii zob.: W. Roszkowski, Historia Polski..., s. 63; A. Zakrzewski, Wincenty Witos. Chłopski polityk i mąż stanu, Warszawa 1977, s. 273.

[179] A. Roszkowski, Historia Polski..., s. 63.

[180] Pełną treść owego listu z imiennym wykazem podpisanych pod nim profesorów zob.: Sprawa brzeska. Dokumenty i materiały, oprac., wstępem i przypisami opatrzył M. Leczyk, Warszawa 1987, s. 39–41; Cz. Brzoza, Kraków między wojnami. Kalendarium 28 X 1914 – 6 IX 1939, Kraków 1998, s. 233.

[181] A. Zakrzewski, Wincenty Witos..., s. 272.

[182] Tamże.

[183] W. Witos, Moje wspomnienia, t. 3, Paryż 1965, s. 370.

[184] W. Roszkowski, Historia Polski..., s. 66.

[185] Pełniejszy tekst votum separatum sędziego Leszczyńskiego zob.: B. Olak, Testament Wincentego Witosa, Warszawa 2009, s. 110.

[186] Szersze fragmenty tej odezwy zob.: Z. Kaczyński, P. Popiel, A. Przybylska, Kalendarium historii polskiego ruchu ludowego, Warszawa 2008, s. 91.

[187] Zob.: W. Witos, Moje wspomnienia, t. 3..., s. 391.

[188] S. Mierzwa, „Zapiski” z lat 1937–1939, mps., odpis w zbiorach autorki.

[189] O tych dwu ośrodkach władzy w SL po udaniu się Witosa na emigrację pisał już J.R. Szaflik we wstępie do Mojej tułaczki W. Witosa, wydanej w Warszawie w 1967 r., s. 49 i in.

[190] Rataj, mimo iż on w V 1926 r. faktycznie przyczynił się do ulegalizowania przez Sejm RP zamachu Piłsudskiego, już 31 I 1929 r. na posiedzeniu sejmu powiedział: „Życie w Polsce opiera się na paradoksie – mamy z jednej strony faktyczną dyktaturę, a z drugiej ustrój [czytaj: w świetle konstytucji marcowej], który jest przeciwstawieniem dyktatury. Ten paradoks musi być rozwiązany, bo jeżeli nie jest rozwiązany, to musi powodować łamanie prawa, a łamanie prawa to anarchizacja państwa”. A. Kołodziejczyk w biografii Rataja pisze, iż cała wypowiedź Rataja na tym posiedzeniu sejmu była „jednym wielkim oskarżeniem i krytyką politycznych metod sanacji”. Zob. tegoż: Maciej Rataj..., s. 194–195, a także przyp. 59 i 60, s. 220. Pisze też o tym J. Borkowski, Witos a Polska, Chicago USA, 1992, s. 374–375.

[191] A. Zakrzewski, Wincenty Witos..., s. 410–411 i in.; J.R. Szaflik, Wincenty Witos – Zarys życia i działalności, [w:] W. Witos, Moja tułaczka, oprac. J.R. Szaflik, Warszawa 1967, s. 70; szerzej o zaangażowaniu Witosa w sprawę Frontu Morges zob.: J. Borkowski, Witos a Polska..., s. 481–482.

[192] J. Borkowski, Witos a Polska..., s. 439.

[193] J.R. Szaflik, Wincenty Witos – Zarys życia..., s. 71.

[194] A. Kołodziejczyk, Maciej Rataj..., s. 347.

[195] J.R. Szaflik, Wincenty Witos – Zarys życia..., s. 78, 80.

[196] Składy NKW z lat 1935–1938. I. NKW wybrany 15 III 1936 r., liczył 15 osób. Członkowie: Kazimierz Bagiński, Józef Balcerzak, Paweł Bobek, Aleksander Bogusławski, Andrzej Czapski, Zygmunt Graliński, Józef Grudziński, Bruno Gruszka, Jan Jaworski, Władysław Kiernik, Stanisław Kot, Stanisław Mierzwa, Stanisław Mikołajczyk, Maciej Rataj, Tadeusz Rek; zastępcy: Józef Dąbrowski, Roman Gesing, Wiktor Jedliński, Irena Kosmowska, Stanisław Miłkowski. II. W wybranym 28 II 1938 r. nowym składzie NKW nie było tylko P. Bobka, A. Bogusławskiego i T. Reka. W ich miejsce weszli: Jan Król, ks. Józef Panaś i Władysław Witek. Na zastępców zaś tylko: Wojciech Sokalski i Julian Makarewicz. Zob.: S. Giza, Władze Stronnictw ludowych (1961–1966), [w:] S. Lato, W. Stankiewicz, Programy Stronnictw ludowych. Zbiór dokumentów, Warszawa 1969, s. 632–633.

[197] W. Witos, Moja tułaczka..., s. 225.

[198] Z krytyką owego wywiadu Mierzwy wystąpili w oficjalnym „oświadczeniu” na piśmie, datowanym na 8 V 1984 r., Wojciech Jekiełek, Edward Kaleta i Jan Mazurek. Zarzucili oni Mierzwie, że to co powiedział, jest „kapitulacją z walki o zmiany ustrojowe, jakich naród pragnie”, że władza najpierw winna dać prawa obywatelom, a później egzekwować obowiązki oraz, że u nas władza nie pochodzi od narodu i nie jest narzędziem narodu. Mierzwa w „liście otwartym do znanych mu starych działaczy ludowych” z 14 V 1984 r. nie polemizował z tą krytyką, a jedynie poinformował, że ci trzej podpisani w „oświadczeniu” nie mają nic wspólnego z jego wywiadem i że stanowczo się od jego treści „odcinają”. Obydwa dokumenty z zbiorach autorki.

[199] Z. Kaczyński, P. Popiel, A. Przybylska, Kalendarium..., s. 87.

[200] S. Giza, Kalendarz wydarzeń historii ruchu ludowego..., s. 116.

[201] S. Mierzwa, Pochodzenie, życie, praca, Kraków, dn. 28 VII 1977, mps, s. 3.

[202] Opis tej manifestacji zob.: W. Witos, Moje wspomnienia, t. 3..., s. 347, a także Z. Kaczyński, P. Popiel, A. Przybylska, Kalendarium..., s. 89.

[203] S. Mierzwa, Pochodzenie, życie, praca..., s. 3; S. Giza, Władze stronnictw ludowych..., s. 631, 632, 633. Giza zapewne przez przeoczenie nie umieścił Mierzwy w RN PSL wybranej 21 I 1946 r.

[204] W. Witos, Moja tułaczka..., s. 136.

[205] Tak opisał to J. Borkowski w Wizjach społecznych i zmaganiach wiciarzy... (s. 185–188) na podstawie rozmów z żyjącymi wówczas krakowskimi wiciarzami, w tym z Mierzwą.

[206] „Znicz” nr 7, VII 1930, s. 13.

[207] W. Witos, Moja tułaczka... (Dziennik), s. 521.

[208] Odpis notatki w zbiorach autorki.

[209] W. Witos, Moja tułaczka. (Dziennik), s. 530.

[210] Tamże, s. 534.

[211] Uchwała ta opublikowana została w nr 34 „Wici” z 25 VIII 1935 r. Omówienie jej zob.: J. Borkowski, Wizje społeczne i zmagania wiciarzy..., s. 111; J. Kowal, Z dziejów ZMW RP „Wici”, Warszawa 1962, s. 93. Znamienne, że Kowal wśród 22 wiciarzy nie wymienił sześciu – późniejszych czołowych działaczy PSL, w tym Mierzwy; prócz cenzury zapewne i ówczesnemu ZSL nie byłoby to na rękę.

[212] Podaję za: J. Borkowski, Działalność społeczno-polityczna i postawa chłopów w latach 1918–1939, [w:] Historia chłopów polskich, t. 3, Warszawa 1980, s. 355.

[213] W. Witos, Moja tułaczka..., s. 547.

[214] Tamże, s. 208.

[215] Tamże, s. 547.

[216] Tamże, s. 550.

[217] Tamże, s. 551.

[218] „Znicz” nr 10, XII 1935, s. 16.

[219] Szerzej o tej odnowie SL w XII 1935 r. zob.: J. Borkowski, Ludowcy w II Rzeczypospolitej, cz. 2, Warszawa 1987, s. 295–298.

[220] Relacja pisemna Mierzwy pt. „Jak to z moim zdrowiem bywało”, mps z 8 XII 1978 r., odpis w zbiorach autorki.

[221] W. Witos, Moja tułaczka..., s. 319–320.

[222] Tamże, s. 377–378.

[223] Podaję za: J. Kowal, Styczniowy Kongres SL w 1937 r. i jego uchwały, [w:] Zarys historii polskiego ruchu ludowego, t. 2: 1918–1939, Warszawa 1970, s. 475.

[224] Tamże, s. 476.

[225] Zob.: A. Kołodziejczyk, Maciej Rataj..., s. 286.

[226] S. Mierzwa, „Zapiski” z 1937–1939, s. 1, mps, w zbiorach autorki.

[227] W. Witos, Moja tułaczka..., s. 393. O „sceptycyzmie” Gruszki wobec „dalekosiężnych planów Witosa” pisze też Stanisław Dąbrowski. Zob. tegoż: Politycy ruchu ludowego wobec strajku w 1937 r., „Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego” nr 11, 1997, s. 51, 55.

[228] S. Mierzwa, „Zapiski” z 1937–1939, s. 2.

[229] W. Witos, Moja tułaczka..., s. 399.

[230] S. Mierzwa, „Zapiski” z lat 1937–1939, s. 5.

[231] Tamże.

[232] Tamże, s. 5–6.

[233] E. Bielenin, Konfiskaty sanacyjnej cenzury na łamach „Piasta”, [w:] Wspomnienia weteranów ruchu ludowego, praca zbiorowa pod red. M. Grada, T. Kisielewskiego, J. Lisa, J.R. Szaflika, Warszawa 1968, s. 261–263.

[234] Okólnik ten zob.: Materiały do historii polskiego ruchu ludowego, t. 3: 1931–1939, zebrali i oprac. J. Borkowski i J. Kowal, Warszawa 1966, s. 347–348.

[235] Tamże, s, 354–355.

[236] M.E. Ozóg, Sanacja wobec uczestników i organizatorów strajku chłopskiego w sierpniu 1937 roku, [w:] Wielki strajk chłopski w 1937 roku. Uwarunkowania i konsekwencje, pod red. W. Wierzbieńca, Rzeszów 2008, s. 73.

[237] Tamże, s. 71, 73, 75.

[238] E. Bielenin, Konfiskaty sanacyjnej cenzury..., s. 265.

[239] W. Witos, Moja tułaczka..., s. 438.

[240] S. Mierzwa, „Zapiski” z lat 1937–1939, s. 5.

[241] J. Borkowski, Ludowcy w II Rzeczypospolitej, cz. 2..., s. 367.

[242] S. Mierzwa, „Zapiski” z lat 1937–1939, s. 7. Szerzej o owym Kongresie SL zob.: J. Borkowski, Kongres Stronnictwa Ludowego z 27–28 lutego 1938 r. w świetle informacji krakowskiego Starostwa Grodzkiego, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” nr 18, 1976, s. 158–188.

[243] Szerzej o tej kwestii zob.: A. Kołodziejczyk, Maciej Rataj..., s. 300.

[244] Treść tego listu zob.: Materiały źródłowe do historii polskiego ruchu ludowego, t. 3: 1931–1939..., s. 365–368.

[245] Zob.: Uchwały Kongresu SL z 27–28 II 1938, tamże, s. 370.

[246] S. Mierzwa, „Zapiski” a lat 1937–1939, s. 7.

[247] Zob.: W. Witos, Moja tułaczka..., s. 576.

[248] Tamże, s. 575.

[249] Tamże, s. 581. Była to ostatnia z pięciu wizyt Mierzwy u Witosa w Czechosłowacji. Wcześniejsze odbyły się: 1 II 1934 r., 4 XI 1935 r., 21 II 1937 r., 10 XI 1937. Podaję za W. Witos, Moja tułaczka...

[250] Zob.: jego artykuł w „Piaście” nr 13 z 27 III 1938 r., przytoczony w sporym fragmencie m.in. przez J. Borkowskiego, [w:] Witos a Polska..., s. 516 oraz W. Witos, Kilka uwag do Braci Włościan i innych Polaków, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” nr 7, 1965, s. 481–482.

[251] Pełną treść tego listu, opublikowanego w „Piaście” nr 15 z 4 V 1947 r. zob.: W. Witos, Dzieła wybrane, t. 4: Publicystyka, wyboru dokonał, do druku przygotował, przedmową i przypisami opatrzył J.R. Szaflik, Warszawa 2003, s. 433–434.

[252] Zob.: W. Witos, Moja tułaczka..., s. 578; A. Kołodziejczyk, Maciej Rataj..., s. 305.

[253] W. Witos, Moja tułaczka...

[254] A. Kołodziejczyk, Maciej Rataj..., s. 303–304.

[255] S. Mierzwa, „Zapiski” z lat 1937–1939, s. 12.

[256] Tamże, s. 12, 14.

[257] J. Borkowski, Ludowcy w Drugiej Rzeczypospolitej, cz. 2..., s. 379.

[258] Tamże, s. 381.

[259] S. Mierzwa, „Zapiski” a lat 1937–1939, s. 18.

[260] Szerzej o tych dwu delegacjach i ich „Liście otwartym” z XII 1930 r. zob.: F. Ziejka, Do Uczestników Obchodów upamiętniających 70-rocznicę emigracji Wincentego Witosa do Czechosłowacji, [w:] Emigracja Wincentego Witosa w Czechosłowacji. Konferencja popularnonaukowa pod patronatem Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. dr hab. Franciszka Ziejki z okazji odsłonięcia Obelisku ku czci Wincentego Witosa w Gródku w Republice Czeskiej, 4 X 2003 r., oprac. J. Kupiec, Wierzchosławice 2004, s. 20–24.

[261] W. Witos, Moja tułaczka..., s. 593.

[262] Tamże, s. 594.

[263] S. Mierzwa, „Zapiski” z lat 1937–1939, s. 14–15.

[264] Tamże, s. 16–17.

[265] Tamże, s. 17.

[266] Podaję za przedmową Janiny Kupiec do: Emigracja Wincentego Witosa w Czechosłowacji 1933–1939..., s. 9.

[267] Podaję za relacją pisemną S. Mierzwy z dn. 12 I 1985 r., dla którego informacje od prokuratora F. Lewickiego uzyskał adwokat Jan Podolski.

[268] Tamże, s. 19.

[269] Tamże, s. 19.

[270] Odezwę tę opublikował „Zielony Sztandar” w nr 22 z 28 V 1939 r., s. 3. Pełną jej treść zob.: Materiały źródłowe do historii polskiego ruchu ludowego, t. 3..., s. 423–424.

[271] S. Mierzwa, „Zapiski” z lat 1937–1939, s. 20–21.

[272] Tamże, s. 21. Mierzwa w 1976 r., wykorzystując m.in. przytaczane tu jego oryginalne „Zapiski” z okresu II RP, odtworzył po części jakby kalendarium działalności Witosa po jego powrocie w 1939 r. do kraju. Po śmierci Mierzwy opublikowane ono zostało pt. Wincenty Witos po powrocie z emigracji – życie i praca polityczna, [w:] Witos a wojna 1939–1945. Wystawa w Muzeum Okręgowym w Tarnowie. Październik – Listopad 1999, przygotowana przez J. Kupiec, Warszawa 1999, s. 6–13.

[273] S. Mierzwa, „Dzieje Pamiętników W. Witosa”, mps z 15 XII 1982 r., s, 1–3, w zbiorach autorki.

[274] Skład Zarządu Okręgu SL na Małopolskę i Śląsk wybrany na Zjeździe Okręgowym SL 18 IX 1938 r. przedstawiał się następująco: Wincenty Witos, Bruno Gruszka, Stanisław Kot, ks. płk Józef Panaś, dr Stanisław Tabisz, Eugeniusz Bielenin, Stanisław Mierzwa, Władysław Witek, Paweł Niemiec i Wiktor Jedliński. „Piast” nr 39, 25 IX 1938.

[275] Zob.: E. Chudziński, W kręgu kultury i literatury chłopskiej 1918–1939, Warszawa 1985, s. 104.

[276] „Stąd mój upór”. Ze Stanisławem Mierzwą w roku 1983 rozmawiała Maria Hernandez-Paluch (Fragmenty), „Tygodnik Powszechny” nr 44, 3 XI 1985.

Działalność podczas II wojny światowej

[1] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka” na tle swoich czasów, Wierzchosławice 1994, s. 6.

[2] IPN Kr, 010/9287 b. 5, Protokół przesłuchania S. Mierzwy z 18 IX 1946 przez ppor. Józefa Duszę, k. 380.

[3] Wincenty Witos 1874–1945. Album, tekst i dobór ilustracji T. Bereza, M. Bukała, M. Kalisz, Rzeszów 2010, s. 344.

[4] A. Fitowa, Początki konspiracyjnego ruchu ludowego w Małopolsce, [w:] Studia z dziejów ruchu ludowego, Warszawa 1971, s. 172.

[5] Mowa o Krakowskim Komitecie Międzypartyjnym, następnie przekształconym w Polityczny Komitet Porozumiewawczy.

[6] IPN BU, O1236/975, Protokół przesłuchania S. Mierzwy na procesie krakowskim w 1947 r., k. 200.

[7] W. Grabowski, Delegatura Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj, Warszawa 1995, s. 17; A. Fitowa, Bataliony Chłopskie w Małopolsce 1939–1945. Działalność organizacyjna, polityczna i zbrojna, Warszawa–Kraków 1984, s. 24–28; Ruch ludowy w Małopolsce i na Śląsku 1939–1945. Ludzie, myśl programowa, prasa konspiracyjna, materiał biograficzny zebrał i oprac. J. Marcinkowski; myśl programowa, prasa konspiracyjna, przypisy i przygotowanie do druku A. Fitowa, Warszawa 1987, s. 18–19.

[8] W. Grabowski, Polska tajna administracja cywilna 1940–1945, Warszawa 2003, s. 27.

[9] Tamże, s. 337–338.

[10] Stanisławowi Mierzwie chodziło o sanację.

[11] IPN BU O1236/975, Protokół przesłuchania Stanisława Mierzwy na procesie krakowskim w 1947 r., k. 202.

[12] R. Buczek, Stronnictwo Ludowe w latach 1939–1945. Organizacja i polityka, Londyn 1975, s. 190.

[13] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 22.

[14] Taż, Odbudowa sieci organizacyjnej małopolskiego SL w czasie II wojny światowej, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” nr 22, 1982, s. 152.

[15] Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego. Makieta, Warszawa 1989, s. 413.

[16] Ruch ludowy w Małopolsce..., s. 27–32.

[17] Decyzje w Centralnym Kierownictwie Ruchu Ludowego zmierzające do powołania własnej organizacji zbrojnej – Straży Chłopskiej „Chłostry” zapadły w połowie 1940 r. 8 X 1940 r. na komendanta głównego SCh powołany został Franciszek Kamiński. W późniejszym okresie struktury te przyjęły nazwę Bataliony Chłopskie. W Okręgu VI nazwa Straż Chłopska funkcjonowała dłużej w rozkazach i okólnikach organizacyjnych niż w innych okręgach.

[18] IPN BU, O1236/975, Protokół przesłuchania S. Mierzwy na procesie krakowskim w 1947 r., k. 202.

[19] K. Przybysz, W konspiracji. Polski ruch ludowy 1939–1945, Warszawa 2010, s. 60–61.

[20] Ruch ludowy w Małopolsce..., s. 42–43.

[21] A. Fitowa, Bataliony Chłopskie w Małopolsce 1939–1945..., s. 461–462.

[22] J. Gmitruk, P. Matusak, W. Wojdyło, Bataliony Chłopskie, Warszawa 1987, s. 135, 175.

[23] Tamże, s. 386; Ruch oporu na wsi małopolskiej w dokumentach konspiracyjnego ruchu ludowego (1940–1944), zebrali i oprac. J. Buszko, A. Fitowa, J. Nowak, 1973, s. 431–432.

[24] Tamże, s. 50–52; Barbara Matusowa „Kwiatkowska” ustaliła liczbę członkiń na 7000 kobiet; zob. szerzej: B. Matusowa, Na partyzancki poszły bój... 1939–1945, Warszawa 1970.

[25] Tamże, s. 125.

[26] Tamże, s. 133.

[27] Alina Fitowa twierdzi, powołując się na ustną relację Marii Szczawińskiej, że Kiernik miał zasiadać w CKRL tylko jako reprezentant Krakowa, czyli nie był stałym członkiem tego gremium. Według M. Szczawińskiej, Mierzwa dopiero od 1942 r. był stałym członkiem CKRL. A. Fitowa, Stronnictwo Ludowe po klęsce wrześniowej (IX 1939 – VI 1941), „Studia Historyczne”, Kraków 1972, z. 3, s. 386. Zob. też: R. Buczek, Stronnictwo Ludowe..., s. 64.

[28] A. Wojtas, Stronnictwo Ludowe „Roch” w okresie Powstania Warszawskiego i kryzysu podziemia, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” nr 16, 1974, s. 183.

[29] IPN BU, O1236/975, Protokół przesłuchania S. Mierzwy na procesie krakowskim w 1947 r., s. 204; S. Mierzwa zrelacjonował rozmowę z delegatem rządu Janem Stanisławem Jankowskim, tak jak ją pamiętał w 1946 r.

[30] A. Wojtas, Działalność polityczna ludowców w okresie II wojny światowej, cz. 2, Warszawa 1988, s. 186–187.

[31] Tenże, Stronnictwo Ludowe „Roch” w okresie Powstania Warszawskiego..., s. 187.

[32] Tenże, Działalność polityczna ludowców..., s. 197; Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego, 954/10.

[33] R. Buczek, Stronnictwo Ludowe..., s. 306.

Represje komunistów (1945–1954)

[1] E. Duraczyński, Generał Iwanow zaprasza. Przywódcy podziemnego państwa polskiego przed sądem moskiewskim, Warszawa, 1989, s. 9–10.

[2] Tamże, s. 9. Treść dokumentu zatytułowanego „Porozumienie między Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o stosunkach między Radzieckim Wodzem Naczelnym a Polska Administracją po wkroczeniu Wojsk Radzieckich na terytorium Polski” znajduje się w aktach śledztwa Oddziałowej Komisji w Warszawie (dalej: OK w Warszawie), sygn. S 13/03/Zk, t. X, k. 1860–1864. Porozumienie zostało ratyfikowane przez Krajową Radę Narodową 9 IX 1944 r. A. Kochański, Polska 1944–1991. Informator historyczny, t. 1, Warszawa 1996, s. 27.

[3] E. Duraczyński, Generał Iwanow zaprasza..., s. 76–77. W wykazie ważniejszych aktów prawnych, decyzji i enuncjacji państwowych nie ma śladu o przyjęciu przez Rząd Tymczasowy tej uchwały do stosowania, chociaż pod datą 22 II 1945 r. zapisano uchwałę Rady Ministrów o pomocy w odbudowaniu Warszawy, która miała zawiązek z rozmowami polskiej delegacji rządowej w Moskwie 14–15 II 1945 r. i decyzjami rządu radzieckiego. Por. A. Kochański, Polska 1944–1991..., s. 60. Warto pamiętać, że wszystkie te decyzje były podejmowane jeszcze wówczas, gdy rząd RP na wychodźstwie był uznawany jeszcze przez USA oraz Wielką Brytanię.

[4] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka” na tle swoich czasów, Wierzchosławice 1994, s. 42.

[5] E. Duraczyński, Generał Iwanow zaprasza..., s. 104.

[6] Tamże, s. 105; Z. Stypułkowski, Zaproszenie do Moskwy, Londyn 1989, s. 306–316.

[7] A. Leinwand, Przywódcy Polski Podziemnej przed sądem moskiewskim, Warszawa 1992, s. 91.

[8] Proces szesnastu. Dokumenty NKWD, oprac. A. Chmielarz, A.K. Kunert, Warszawa 1995, s. 239–246; załączniki do akt śledztwa OK w Warszawie, sygn. S 13/03/Zk, t. III, s 459–469 (stenogramy przesłuchań).

[9] Proces szesnastu. Dokumenty NKWD..., s. 460.

[10] Tamże, s. 469–470.

[11] Dotyczyło to np. ciężko chorego Franciszka Urbańskiego, który zmarł w 1949 r. A. Leinwand, Przywódcy Polski Podziemnej..., s. 98.

[12] Tamże, s. 105.

[13] Proces szesnastu. Dokumenty NKWD..., s. 488.

[14] A. Leinwand, Przywódcy Polski Podziemnej..., s. 107.

[15] Proces szesnastu. Dokumenty NKWD..., s. 7; A. Chmielarz, A.K. Kunert, E. Piontek, Proces moskiewski przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, Warszawa 2000, s. 25.

[16] A. Chmielarz, A.K. Kunert, E. Piontek, Proces moskiewski..., s. 28.

[17] A. Leinwand, Przywódcy Polski Podziemnej..., s. 116–117.

[18] Tamże, s. 106.

[19] Proces szesnastu w Moskwie. Wspomnienia Kazimierza Bagińskiego, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) nr 4, 1963, s. 102–103.

[20] Tamże, s. 103.

[21] E. Duraczyński, Generał Iwanow zaprasza..., s. 148–150; akta śledztwa OK w Warszawie sygn. S 13/03/Zk, t. XI, k. 1968–1989 (tłumaczenie komentarza kodeksu karnego, Wydawnictwo Prawnicze Narodowego Komitetu Sprawiedliwości ZSRR, wydanego w 1946 r.).

[22] Proces szesnastu w Moskwie. Wspomnienia Kazimierza Bagińskiego..., s. 103.

[23] E. Duraczyński, Generał Iwanow zaprasza..., s. 174.

[24] Tamże, s. 177; akta OK w Warszawie, sygn. S 13/03/Zk, t. IX, k. 1791–1800; t. X, k. 1801–1803 (tłumaczenie wyroku).

[25] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 220.

[26] Proces szesnastu w Moskwie. Wspomnienia Kazimierza Bagińskiego..., s. 115.

[27] A. Chmielarz, A.K. Kunert, E. Piontek, Proces moskiewski..., s. 30.

[28] Tamże, s. 30.

[29] Tamże, s. 31.

[30] Z. Stypułkowski, Zaproszenie do Moskwy..., s. 430–447.

[31] Dokumentacja dot. śmierci tych skazanych zawarta jest w aktach śledztwa OK w Warszawie, sygn. S 13/03/Zk na kartach m.in. t. VII, k. 1234; t. VIII, k. 1337 i nast.

[32] Akta śledztwa OK w Warszawie, sygn. S 13/03/Zk, t. VII, k. 1217, 1221.

[33] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 49 i nast.

[34] S. Łukaszewicz, Byłem sekretarzem Bieruta. Wspomnienia z pracy w Belwederze w latach 1945–1946, Kraków 1987, s. 130–131.

[35] Opozycja parlamentarna w Krajowej Radzie Narodowej i Sejmie Ustawodawczym 1945–1947, wybór, wstęp i oprac. R. Turkowski, Warszawa, 1997, s. 224–230; A. Kura, Skala represji w okresie wyborów, [w:] Koniec jałtańskich złudzeń. Sfałszowane wybory 19 I 1947, red. M. Wenklar, Kraków 2007, s. 89–99.

[36] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 114.

[37] Tamże, s. 137; S. Mierzwa, Jak dwa razy mandat poselski utraciłem, [w:] Koniec jałtańskich złudzeń..., s. 209–215.

[38] B. Dereń, Polskie Stronnictwo Ludowe w Krakowskiem 1945–1947, Warszawa 1998, s. 202.

[39] Opozycja parlamentarna w Krajowej Radzie Narodowej i Sejmie Ustawodawczym..., s. 256–267.

[40] Tamże, s. 92–94.

[41] Tamże, s. 94.

[42] B. Dereń, Polskie Stronnictwo Ludowe w Krakowskiem..., s. 204.

[43] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 116; „Zeszyty Historyczne WiN-u” nr 18, XII 2002, zawierający materiały z sesji „Proces krakowski 11 VIII – 10 IX 1947 r. Działacze WiN i PSL przed sądem komunistycznym” passim.

[44] Tamże, s. 117.

[45] Tamże, s. 116.

[46] B. Dereń, Polskie Stronnictwo Ludowe w Krakowskiem..., s. 204.

[47] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 133.

[48] Tekst przemówienia oskarżycielskiego: w aktach IPN Kr, 07/639, t. V, k. 284–289, wykorzystanych jako materiał śledztwa OK w Warszawie, sygn. S 8/00/Zk.

[49] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 114.

[50] Tamże, s. 141.

[51] H Bartosiewicz, Sowiecka polityka dominacji w Europie Środkowej i PołudniowoWschodniej 1944–1947, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” z. 107, 1993; W. Bonusiak, Rok 1947 w krajach demokracji ludowej, [w:] Pamiętny rok 1947, red. M.E. Ożóg, Rzeszów 2001; W. Borodziej, Od Poczdamu do Szklarskiej Poręby. Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1947, Londyn 1990; A. Kura, Aparat bezpieczeństwa i wymiar sprawiedliwości wobec kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, Warszawa 2006, s. 23 i nast..

[52] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 145.

[53] Tamże, s. 145.

[54] T. Wolsza, Codzienność w peerelowskim więzieniu w latach 1945–1956 (na przykładzie centralnych zakładów karnych we Wronkach, w Rawiczu i w Fordonie), [w:] Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały, t. 5: Życie codzienne w Polsce 1945–1955, Warszawa 2001, s. 239.

[55] Tamże, s. 240.

[56] Tamże, s. 244.

[57] Tamże, s. 244.

[58] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 145.

[59] T. Wolsza, Codzienność w peerelowskim więzieniu..., s. 266.

[60] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 145.

[61] Tamże, s. 146.

[62] J. Gmitruk, Maria Hulewiczowa, sekretarka Stanisława Mikołajczyka, Warszawa 2010, s. 43.

[63] Z. Kaczyński, P. Popiel, A. Przybylska, Kalendarium historii polskiego ruchu ludowego, Warszawa 2008, s. 259

[64] Akta śledztwa OK w Warszawie, sygn. S 13/03/Zk, t. X, k. 1804–1810.

Inwigilacja (1953–1985)

[1] E. Duraczyński, Generał Iwanow zaprasza. Przywódcy podziemnego państwa polskiego przed sądem moskiewskim, Warszawa 1989; A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka” na tle swoich czasów, Wierzchosławice 1994, s. 41; K. Kersten, Rok pierwszy, Warszawa 1993, s. 84; S. Korboński, Polskie Państwo Podziemne. Przewodnik po Podziemiu z lat 1939–1945, Warszawa 2008, s. 212–215; J. Kurtyka Z dziejów agonii i podboju. Prace zebrane z zakresu najnowszej historii Polski, Kraków 2011, s. 120–124.

[2] IPN BU, 01236/975, Akta kontrolno-śledcze Mierzwa Stanisław i in.; tamże, 0189/13, Akta sprawy karnej przeciwko F. Niepokólczyckiemu i in.; IPN Kr, 07/639, Akta kontrolnośledcze przeciwko F. Niepokólczyckiemu i in.; A. Fitowa Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 114–146; B. Dereń Krakowscy konfederaci. Ludowa opozycja w Krakowskiem w latach 1945–1974, Warszawa 2003, s. 29–30; R. Terlecki, Dyktatura zdrady, Kraków 1991, s. 96–104; D. Suchorowska, Zbrodnia w imieniu prawa, Kraków 1995; „Zeszyty Historyczne WiN-u” nr 18, XII 2002, zawierające materiały z sesji „Proces krakowski 11 VIII – 10 IX 1947 r. Działacze WiN i PSL przed sądem komunistycznym”, passim.

[3] Dane identyfikujące źródło „Oksza” nie zostały ustalone.

[4] IPN Kr, 010/9287, t. 5, Doniesienie, Warszawa I 1951, k. 316.

[5] Dane identyfikujące źródło „Pióro” nie zostały ustalone.

[6] IPN Kr, 010/9287, t. 5, Doniesienie źródła „Pióro”, Wronki 10 IX 1951, k. 313; Doniesienie źródła „Pióro”, Wronki 12 VII 1951, k. 314; Doniesienie źródła „Pióro”, Wronki 12 XI 1951, k. 315.

[7] Tak było m.in. w przypadku Edwarda Kalety i Józefa Marcinkowskiego, bliskich współpracowników Stanisława Mierzwy. Pierwsze donosy na nich pochodzą z przełomu 1945 i 1946 r. Materiały dotyczące Kalety zostały włączone do sprawy „Oset” i dziś stanowią tomy 11, 12 i 13, natomiast materiały dotyczące Marcinkowskiego, także włączone do sprawy, zachowały się w tomach 7 i 10. W tomach tych występuje również często nazwisko Stanisława Mierzwy i innych działaczy byłego PSL, ale zgromadzone w nich dokumenty w przeważającej części dotyczą Kalety i Marcinkowskiego – są to m.in. dokumenty związane z ich zatrzymaniami, tj. protokoły przesłuchań świadków i podejrzanego, charakterystyki, doniesienia agenturalne, komunikaty z prowadzonej obserwacji zewnętrznej, odpisy korespondencji, plany przedsięwzięć operacyjnych. Więcej na temat spraw prowadzonych przeciw wymienionym: B. Dereń, Krakowscy konfederaci..., tenże, Aparat bezpieczeństwa wobec niezależnych ludowców krakowskich w latach 1957–1970, [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 2: 1956–1989. Materiały z konferencji naukowej 27–28 listopada 2003 w Rzeszowie pt. „Wieś i ruch ludowy a władza w PRL w latach 1956–1989”, red. J. Gmitruk i Z. Nawrocki, Warszawa 2004.

[8] Być może mowa tu o planie operacyjnym do sprawy „Uparty”, która mogła być prowadzona jeszcze zanim 4 V 1955 r. złożono formalny wniosek o założeniu sprawy ewidencyjnoobserwacyjnej o tym kryptonimie. W dokumentach nie znaleziono informacji o prowadzeniu innej sprawy na Mierzwę niż o kryptonimach „Uparty”, a później „Oset”.

[9] IPN Kr, 010/9287, t. 5, Plan operacyjnych przedsięwzięć do sprawy ewidencyjnej prowadzonej na byłego członka RN PSL Mierzwę Stanisława, Kraków 4 II 1954, k. 9–10,

[10] Kpt. Adam Chrząstek, s. Stanisława, ur. 25 XI 1919 r. Przebieg służby: zob.: W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, M. Wenklar, Ludzie bezpieki województwa krakowskiego. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w województwie krakowskim w latach 1945–1990, Kraków 2007, s. 163–164.

[11] Ppor. Bronisław Nowak, s. Wincentego, ur. 26 VIII 1923 r. Przebieg służby: od 31 VIII 1949 r. – młodszy referent Sekcji 1 Wydziału V WUBP w Krakowie, od 9 VI 1950 r. – referent Sekcji 2 Wydziału V WUBP w Krakowie, od 1 VII 1952 r. – starszy referent Sekcji 2 Wydziału V WUBP w Krakowie, od 15 VII 1954 r. – starszy referent Sekcji 1 Wydziału III WUBP Kraków, od 1 IV 1956 r. oficer operacyjny Sekcji 2 Wydziału III WU ds. BP w Krakowie, 31 XII 1956 r. zwolniony z resortu. Awanse: 28 XII 1950 r. – plutonowy, 18 VII 1951 r. – sierżant, 22 VII 1952 r. – chorąży, 21 VII 1954 r. – podporucznik, 18 VII 1956 r. – porucznik, 22 VII 1960 r. – kapitan MO. IPN Kr, 058/104.

[12] IPN Kr, 010/9287, t. 5, Postanowienie o założeniu sprawy ewidencyjno-obserwacyjnej, Kraków 25 IV 1955, k. 7. Jak wspomniano wyżej, niewykluczone, że w praktyce ta „sprawa” była prowadzona już wcześniej.

[13] IPN Kr, 010/9287, t. 2, Postanowienie o założeniu sprawy agenturalno-grupowej, Kraków 6 III 1957, k. 4.

[14] Dokumenty te włączone są do tomu 5 sprawy „Oset” – IPN Kr, 010/9287.

[15] Podstawą do napisania tego artykułu była głównie sprawa „Oset”, wiele jednak materiałów wytworzonych w toku pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa, w których występuje Stanisław Mierzwa, jest rozproszona i można je znaleźć w dokumentach agenturalnych osób zwerbowanych i sprawach operacyjnych założonych na inne osoby związane z ruchem ludowym.

[16] Por. Czesław Rzechuła, s. Władysława, ur. 7 VI 1921 r. Przebieg służby: zob.: W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, M. Wenklar, Ludzie bezpieki województwa krakowskiego..., s. 453–454.

[17] Informacja ta jest o tyle zaskakująca, że w postanowieniu o założeniu sprawy agenturalno-grupowej Cz. Rzechuła wymienia kilka nazwisk, tj.: Stanisława Sapyty, Stanisława Mierzwy, Józefa Marcinkowskiego, Eugeniusza Bielenina, Jana Gajocha i Stanisława Słupka. IPN Kr, 010/9287, t. 2, Postanowienie, 6 III 1957, k. 4. Józef Marcinkowski, nauczyciel w Państwowym Technikum Handlowym w Krakowie, potem adwokat w Zespole Adwokackim Nr 2 w Myślenicach. Biogram: Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego. Makieta, Warszawa 1989, s. 257; zob. też: B. Dereń, Krakowscy konfederaci...; A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., passim.

[18] IPN Kr, 010/9287 t. 2, Notatka służbowa dot. sprawy agenturalno-grupowej kryptonim „Oset”, Warszawa 18 XI 1959, k. 7–8.

[19] Edward Kaleta, adwokat, były prezes Zarządu Wojewódzkiego PSL w Katowicach, prowadził Kancelarię Adwokacką przy pl. Wiosny Ludów 10 (Wszystkich Świętych 10). Biogram: Słownik biograficzny..., s. 170; zob. też: B. Dereń, Krakowscy konfederaci...; A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., passim.

[20] Jerzy Matus, były prezes Wojewódzkiego Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, prawnik, zatrudniony jako radca prawny w Przedsiębiorstwie Budowlanym Kraków – Grzegórzki. Biogram: Słownik biograficzny..., s. 262; zob. też: B. Dereń, Krakowscy konfederaci...; A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., passim.

[21] Wojciech Jekiełek, były członek władz powiatowych ZMW RP „Wici”, radny Powiatowej Rady Narodowej w Białej, od 1947 r. członek Rady Naczelnej PSL i instruktor w Zarządzie Wojewódzkim PSL w Krakowie, zatrudniony na stanowisku zastępcy kierownika do spraw ekonomicznych w Przedsiębiorstwie Budowy Mieszkań w Nowej Hucie. Biogram: Słownik biograficzny..., s. 161; zob. też: B. Dereń, Krakowscy konfederaci..., A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., passim.

[22] Jan Witaszek, były wiceprezes Zarządu Wojewódzkiego PSL w Krakowie, członek Rady Naczelnej i NKW PSL, poseł do Krajowej Rady Narodowej i Sejmu Ustawodawczego, nauczyciel w Liceum oo. Pijarów w Krakowie, w latach 1961–1964 starszy ekonomista w Przedsiębiorstwie Budowlanym w Krakowie. Biogram: Słownik biograficzny..., s. 428–429; zob. też: B. Dereń, Krakowscy konfederaci...; A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., passim.

[23] Stanisław Słupek, były działacz ZMW RP „Wici”, członek ZSL, redaktor naczelny tygodnika „Wieści”. Biogram: Słownik biograficzny..., s. 363–364; zob. też: B. Dereń, Krakowscy konfederaci...; A. Fitowa Stanisław Mierzwa „Słomka”..., passim.

[24] Szerzej zob.: B. Dereń, Krakowscy konfederaci... tenże, Aparat bezpieczeństwa wobec niezależnych ludowców krakowskich...

[25] Taki typ spraw zakładano w latach pięćdziesiątych na podstawie sprawdzonych materiałów świadczących o wrogich poglądach i mogących z nich wynikać działaniach lub prowadzeniu wrogich działań przez grupę osób albo środowisko. Sprawy agenturalno-grupowe pozwalały funkcjonariuszom poznać sposoby, zakresy i kierunek działań, uzyskanie dowodów antysystemowej aktywności oraz zapobieżenia jej prowadzenia. Szerzej zob.: F. Musiał Podręcznik bezpieki, Kraków 2007.

[26] Taki typ spraw prowadzonych w latach 1960–1970 miał na celu poznanie form, sposobów, zakresu i kierunku działań osób, grupy lub środowiska, uzyskanie dowodów wrogiej działalności, zapobiegania jej, a w niektórych przypadkach długofalową kontrolę danej działalności i podejmowanie przedsięwzięć zmniejszających jej szkodliwe dla systemu następstwa. Szerzej zob.: F. Musiał Podręcznik bezpieki...

[27] IPN Kr, 010/9287, t. 6, Pismo, Kraków IV 1964, k. 133.

[28] Taka data została zapisana na karcie z kartoteki odtworzeniowej kryptonimów WUSW w Krakowie. Trudno dziś ocenić, czy nastąpiła pomyłka w rejestracji, skoro w piśmie z IV 1964 r. informowano o przerejestrowaniu sprawy na grupową operacyjnej-obserwacji, czy może prowadzono dwie sprawy scalone potem w jeden kwestionariusz ewidencyjny o kryptonimie „Oset”.

[29] Kwestionariusze ewidencyjne prowadzone były w latach 1970–1989 i miały na celu systematyczne lub sporadyczne kontrolowanie zachowań lub działalności osób, mogących w określonych warunkach podjąć wrogie działania i wcześniejsze wykrycie takich zamierzeń. Szerzej zob.: F. Musiał Podręcznik bezpieki...

[30] Na temat zmian w strukturze jednostek zajmujących się ruchem ludowym w latach 1945–1957 zob. m.in.: M. Szpytma, Aparat bezpieczeństwa wobec ruchu ludowego w województwie krakowskim w 1945 roku w świetle dokumentacji WUBP w Krakowie, [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 3: 1939–1945. Wieś polska między dwoma totalitaryzmami. [Materiały z konferencji naukowej 22–23 listopada 2007 w Rzeszowie], red. J. Gmitruk i E. Leniart, Warszawa 2009, s. 265–282; M. Szpytma, Zjednoczone Stronnictwo Ludowe 1955–1957 w materiałach krakowskiej bezpieki, [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 2: 1956–1989..., s. 201–215.

[31] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, M. Wenklar, Ludzie bezpieki województwa krakowskiego..., s. 18.

[32] Tematowi rozpracowania osób związanych z ruchem ludowym poświecone zostały niektóre referaty wygłoszone na konferencjach naukowych organizowanych w Rzeszowie przez IPN i MHPRL, zob.: Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 1: 1944–1956. Materiały z konferencji naukowej 5–6 grudnia 2002 w Rzeszowie, red. J. Gmitruk i Z. Nawrocki, Warszawa 2003 oraz t. 2: 1956–1989...

[33] Szerzej o kategoriach OZI (osobowe źródła informacji) i ich charakterystyki zob.: F. Musiał, Podręcznik bezpieki...

[34] IPN Kr, 010/9287, t. 4, Raport z ustalenia w Krynicy i Nowym Sączu do sprawy krypt. „Oset”, Nowy Sącz 24 VI 1959, k. 341–344.

[35] Płk Stanisław Wałach, s. Szczepana, ur. 30 IV 1919 r. II zastępca komendanta wojewódzkiego MOds.SB w Krakowie. Przebieg służby zob.: W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, M. Wenklar, Ludzie bezpieki województwa krakowskiego..., s. 532–533.

[36] IPN Kr, 08/108, Teczka zagadnieniowa „Socha”, Pismo do z-cy komendanta powiatowego MO Służby Bezpieczeństwa w Dąbrowie Tarnowskiej, Kraków 30 VIII 1962, k. 44.

[37] Jako tajny współpracownik o pseudonimie „Wojciech” zarejestrowany został Stanisław Sapyta. Zob.: tabela załączona do artykułu.

[38] IPN Kr, 010/9287, t. 1, Notatka spisana ze słów tajnego współpracownika „Wojciech”, Kraków 19 III 1961, k. 224–227; zob. też: A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 46–47; B. Dereń, Aparat bezpieczeństwa wobec niezależnych ludowców krakowskich..., s. 141.

[39] Jako tajny współpracownik o pseudonimie „Zagon” zarejestrowany został Józef Kras. Zob.: tabela załączona do artykułu.

[40] Słownik biograficzny..., s. 230.

[41] Jako informator o pseudonimie „Jadzia” zarejestrowany został Jan Kilian. Zob.: tabela załączona do artykułu.

[42] IPN Kr, 010/9287, t. 4, Wyciąg z doniesienia, 26 VI 1957, k. 32–35.

[43] Tamże, Informacja źródła „Jadzia”, Kraków 31 XII 1957, k. 80–82.

[44] Więcej o Chłopskim Towarzystwie Oświaty i Kultury zob.: B. Dereń Krakowscy konfederaci..., s. 108–128.

[45] IPN Kr, 010/9287, t. 2, Plan operacyjnych przedsięwzięć do sprawy agenturalno-grupowej krypt. „Oset”, Kraków 20 XI 1958, k. 111–112.

[46] Tamże.

[47] Jako informator o pseudonimie „Wiktor” zarejestrowany został Andrzej Dawidowicz. Zob.: tabela załączona do artykułu.

[48] Ostatecznie z werbunku zrezygnowano, ponieważ Jerzy Gabryś był członkiem PZPR. IPN Kr, 009/1009, Teczka personalna byłego kandydata na TW, Raport o zaniechaniu dokonania werbunku w charakterze informatora, k. 6.

[49] Dane identyfikujące informatora o pseudonimie „Helena” nie zostały ustalone.

[50] Dane identyfikujące informatora o pseudonimie „Staszek” nie zostały ustalone.

[51] IPN Kr, 010/9287, t. 1: Meldunek źródła „Helena”, Kraków 19 VIII 1957, k. 44–49; Meldunek źródła „Helena”, Kraków 3 VIII 1957, k. 50–55; Doniesienie agenturalne źródła „Staszek”, k. 56; tamże, t. 2: Plan kombinacji agenturalnej zmierzającej do wprowadzenia informatora „Helena” w rozpracowanie agenturalno-grupowe „Oset”, Kraków 28 VII 1957, k. 94–96; Raport z wykonania czynności kombinacji agenturalnej zmierzającej do wprowadzenia informatora ps. „Helena” w rozpracowanie agenturalno-grupowej krypt. „Oset”, Kraków 5 VIII 1957, k. 97–103; Notatka służbowa, Kraków 25 IX 1957, k. 108.

[52] Tamże, Notatka służbowa, Kraków 25 XI 1957, k. 41.

[53] Dane identyfikujące informatora o pseudonimie „Grunwald” nie zostały ustalone.

[54] IPN Kr, 010/9287, t. 1, Doniesienie źródła „Grunwald”, 23 X 1957, k. 42.

[55] Tamże, t. 2, Analiza materiałów w sprawie agenturalno-grupowej krypt. „Oset” i plan operacyjnych przedsięwzięć do ww. sprawy, Kraków 25 VII 1957, k. 96.

[56] IPN Kr, 010/9287, t. 5, Protokół przesłuchania podejrzanego, Kraków 13 II 1951, k. 243.

[57] Ppor. Karol Waluszkiewicz, s. Walentego, ur. 24 III 1924 r. Przebieg służby zob.: W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, M. Wenklar, Ludzie bezpieki województwa krakowskiego..., s. 531–532.

[58] IPN Kr, 010/9287, t. 7, Doniesienie informacyjne, Kraków 27 III 1951, k. 151.

[59] Stefan Pyciński, s. Jana, ur. 31 I 1921 r. Przebieg służby: od 8 III 1949 r. – młodszy referent Sekcji 2 Wydziału V WUBP w Krakowie, 1 III – 31 III 1949 r. – słuchacz Kursu Szkoły Specjalnej WUBP w Krakowie, 16 VIII – 16 XII 1949 r. – słuchacz XV Kursu Szkoły Specjalnej WUBP w Krakowie, od 15 XII 1949 r. – referent Wydziału V WUBP w Krakowie, od 1 III 1952 r. – starszy referent Sekcji 2 Wydziału V WUBP w Krakowie, od 15 VII 1954 r. – starszy referent Sekcji I Wydziału III WUBP w Krakowie, od 1 IV 1955 r. – referent Sekcji 5 Wydziału III WUBP w Krakowie, 31 VIII 1955 r. – zwolniony z resortu. Awanse: 28 XII 1950 r. – plutonowy, 18 VII 1951 r. – sierżant, 22 VII 1952 r. – chorąży, 21 VII 1954 r. – podporucznik. IPN Kr, 057/1897.

[60] IPN Kr, 010/9287, t. 5, Raport ze spotkania z inf. „Hela”, Kraków [b.d], k. 323–324.

[61] Mjr Marian Kozłowski, s. Mieczysława, ur. 10 XII 1917 r. Przebieg służby zob.: W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, M. Wenklar, Ludzie bezpieki województwa krakowskiego..., s. 306.

[62] IPN Kr, 010/9287, t. 5, Pismo do naczelnika Wydziału II Departamentu V MBP, k. 143.

[63] Tamże, Notatka służbowa, Kraków 21 V 1953, k. 325.

[64] Zapis taki jest umieszczony na karcie z kartoteki zniszczeniowej KW MO/WSW w Krakowie.

[65] IPN Kr, 010/9287, t. 7: Protokół przesłuchania podejrzanego, Kraków 20 III 1947, k. 43–44; Protokół przesłuchania podejrzanego, Kraków 6 IX 1947, k. 50; Protokół przesłuchania podejrzanego, Kraków 5 XI 1947, k. 60; Protokół przesłuchania podejrzanego, Kraków 17 III 1947, k. 64.

[66] Tamże, Charakterystyka, Kraków 1 IX 1960, k. 71.

[67] Bolesław Grzech, s. Pawła, ur. 10 X 1923 r. Przebieg służby zob.: W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, M. Wenklar, Ludzie bezpieki województwa krakowskiego..., s. 232.

[68] IPN Kr, 010/9287, t. 7, Doniesienie agenturalne, Kraków 31 V 1949, k. 66–69.

[69] Tamże, 009/1922, t. 2, Sprawa ewidencyjno-obserwacyjna na Ignacego Jakubca, Doniesienie informacyjne, Kraków 7 I 1950, k. 78; Doniesienie informacyjne, Kraków 21 I 1950, k. 80; Doniesienie informacyjne, Kraków 7 III 1950, k. 82.

[70] Tamże, 010/9287, t. 7, Notatka, Kraków 21 V 1953, k. 88.

[71] Stefan Głąb, s. Józefa, ur. 3 X 1922 r. Przebieg służby zob.: W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, M. Wenklar, Ludzie bezpieki województwa krakowskiego..., s. 306.

[72] Tamże, 010/9287, t. 7, Pismo, Kraków 5 VIII 1953, k. 187.

[73] Tamże, t. 10, Notatka służbowa, Kraków 12 VII 1967, k. 118.

[74] Chodzi o batalion pułku Krakowskiej Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej AK krypt. „Bank” dowodzonej przez ppor. Otto Śmiałka „Kalinę”. B. Nieczuja-Ostrowski, Rzeczpospolita partyzancka, Warszawa 1991, s. 451. IPN Kr, 010/9287, t. 10, Protokół przesłuchania podejrzanego Kilian Jan, k. 24–26.

[75] IPN Kr, 010/9287, t. 10, Plan werbunku, k. 17.

[76] Tamże, 009/6314, t. 7, Teczka pracy tajnego współpracownika „Jadzia”, Doniesienie, Kraków 25 IV 1956, k. 109–110; tamże, 010/9287, t. 5, Doniesienie agenturalne, Kraków 25 IV 1956, k. 123.

[77] Tamże.

[78] Wydaje się, że była to tylko formalność, bowiem praktycznie współpracę zawieszono od V 1959 r.

[79] Z dokumentów teczki pracy wynika, że od II 1959 r. Kilian zaczął podpisywać informacje pseudonimem „Leon”. W postanowieniu o przekazaniu, przesłaniu teczki personalnej lub złożeniu jej do archiwum z XII 1960 r. używany jest nadal pseudonim „Jadzia”.

[80] Ferdynand Dudek, s. Jana, ur. 30 VIII 1923 r. Przebieg służby: od 27 II 1950 r. – starszy referent ds. sprawozdawczych Wydziału V WUBP w Krakowie, od 1 VII 1950 r. – starszy referent Sekcji 1 Wydziału V WUBP w Krakowie, od 15 VII 1954 r. – starszy referent Sekcji 2 Wydziału III WUds.BP w Krakowie, od 1 IX 1955 r. słuchacz dwuletniej Szkoły Podwyższania Kwalifikacji Zawodowych w Gdańsku, 1 I 1957 r. – starszy oficer operacyjny Wydziału III KW MO w Krakowie, od 18 II 1959 r. – kierownik Grupy Wydziału III KW MO w Krakowie, 25 XI 1963 r. – zwolniony ze służby w MO, 1 III 1974 r. – przyjęty do służby w MO i mianowany na stanowisko inspektora Grupy „S” KW MO w Krakowie, od 1 VI 1975 r. – starszy inspektor Grupy „S” KW MO, 15 VIII 1978 r. – zwolniony ze służby w MO. Awanse: 28 XII 1950 r. – starszy sierżant, 22 VII 1952 r. – chorąży, 21 VII 1954 r. – podporucznik, 18 VII 1956 r. – porucznik, 8 II 1957 r. – podporucznik MO, 29 II 1960 r. – porucznik MO, 7 VII 1960 r. – kapitan MO, 6 III 1974 r. – starszy sierżant MO, 22 VII 1976 r. – kapitan MO. IPN Kr, 059/224

[81] IPN Kr, 010/9287, t. 1, Notatka spisana ze słów tajnego współpracownika ps. „Wojtyło”, Kraków 10 IV 1962, k. 345–349.

[82] Tamże, Notatka z przebiegu rozmowy z kandydatem na werbunek z dn. 20 X 1959 [dopisek: Wojciech], k. 78–84.

[83] Tamże, Notatka spisana ze słów tajnego współpracownika ps. „Wojciech”, Kraków 29 III 1961, k. 224–227.

[84] Tamże, Notatka spisana ze słów TW ps. „Wojtyło”, Kraków 24 V 1962, k. 365.

[85] Tamże, t. 4.

[86] Jako informator o pseudonimie „Huragan” zarejestrowany został Władysław Myśliwiec. Zob.: tabela załączona do artykułu.

[87] IPN Kr, 0113/1, Sprawa obiektowa „Palestra”. Zob. też: tabela załączona do artykułu.

Stanisław Mierzwa i ZSL.
Wzajemne relacje w okresie tzw. przełomu październikowego (1956–1957)

[1] Archiwum Oddziału IPN w Krakowie (dalej: IPN Kr), 010/9287/CD „Oset”, t. 5, Doniesienie źródła „Jakub”, Warszawa 1 XII 1954, k. 78.

[2] Tamże, Postanowienie o założeniu Mierzwie sprawy ewidencyjno-obserwacyjnej, Kraków 25 IV 1955, k. 7.

[3] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka” na tle swoich czasów, Wierzchosławice 1994, s. 21–48, 114 i nast.

[4] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 5, Doniesienie źródła „Rafa”, Kraków 8 XI 53, k. 35.

[5] Tamże, Streszczenie materiałów sprawy ewidencyjno-obserwacyjnej na Andrzeja Remiana, Tarnów 15 III 1956, k. 26–27.

[6] Prawdopodobnie dotyczy to Wiktora Grosza, przedwojennego redaktora „Dziennika Popularnego”, który w czasie wojny zajmował się m.in. nadawaniem z ZSRR audycji radiowych w języku polskim.

[7] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 5, Wyciąg z doniesienia inf. ps. „Jakub” z 17 I 1956, k. 120–121.

[8] Tamże, t. 7, Pismo naczelnika Wydziału III WUdsBP w Krakowie do naczelnika Wydziału II Departamentu III KdsBP w Warszawie, Kraków 27 II 1956, k. 28. Pisze na ten temat B. Dereń, Represjonowanie krakowskich przywódców ruchu ludowego w latach 1946–1956 (w świetle dokumentów służby bezpieczeństwa, [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 1: 1944–1956. Materiały z konferencji naukowej 5–6 grudnia 2002 w Rzeszowie, red. J. Gmitruk i Z. Nawrocki, Warszawa 2003, s. 111.

[9] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 5, Doniesienie źródła „Rolland” 5 IV 1956 – dotyczy rozmowy Kasperlika z Mierzwą [przed 3 IV 1956], k. 125.

[10] Tamże, Doniesienie źródła „Jadzia”, Kraków 13 VIII 1956, k. 137–138.

[11] O tym, że z odezwą, która nie była podpisana, musiał mieć związek Stanisław Mierzwa, pisze B. Dereń, Krakowscy konfederaci. Ludowa opozycja w Krakowskiem w latach 1945–1974, Warszawa 2003, s. 77.

[12] O krakowskim ZSL oraz niezależnych ludowcach w okresie październikowym pisał J. Kwiek, Rok 1956 w Krakowie i w województwie (Wybrane problemy), Kraków 1999, s. 63–72, 105–114.

[13] W. Paruch, Błądzenie po obrzeżach komunizmu – o politykach i działaczach Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, [w:] Pokolenia i portrety. Wzór osobowy ludowca w XX wieku, red. A. Wójcik, W. Paruch, Lublin 2000, s. 138; J. Gmitruk, Zjednoczone Stronnictwo Ludowe 1949–1989, Warszawa 2004, s. 24–27, 123–125. Jedną z takich publikacji była książka zatytułowana Kwestia rolna w Polsce kapitalistycznej, Warszawa 1952.

[14] Odezwa byłych dowódców Batalionów Chłopskich, „Dziennik Polski” nr 264, 4–5 XI 1956.

[15] Zmiany we władzach naczelnych ZSL, tamże.

[16] Rozszerzony opis negocjacji przedstawicieli władz ZSL z grupą Stanisława Mierzwą zob.: A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 184–185 oraz B. Dereń, Krakowscy konfederaci..., s. 75–81. Pisał o tym także J. Kwiek, Rok 1956 w Krakowie..., s. 64–65.

[17] Cyt. za: A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 185. Autorka przeprowadziła rozmowę na ten temat z E. Kaletą, Wojciechem Jekiełkiem, Józefem Marcinkowskim; Archiwum Zarządu Wojewódzkiego PSL w Krakowie (dalej: A ZW PSL Kr), ZSL, I 000 03, Akta wojewódzkich władz ZSL w Krakowie, dokumenty z Woj. Zjazdu Delegatów 1956, 1959, Protokół V Zjazdu ZSL 4 i 5 XI 1956, b. pag.

[18] A ZW PSL Kr, ZSL, I 00403, Odprawy, narady konferencje 1956–1965, Protokół z narady pracowników WK z 21 XI 1956, b. pag.; Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego (dalej: AZHRL), Wydział Prezydialny NK ZSK, 12, Protokoły z posiedzeń Prezydium NK ZSL 1956, Protokół nr 39 z 7 XII 1956, k. 135.

[19] S. Stępka, Dokumenty dotyczące odrodzenia niezależnego ruchu ludowego w 1956 roku, „Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego” nr 18, 2002, s. 279–300. Autor dotarł do roboczej wersji memoriału i niemożliwe jest stwierdzenie, czy wersja skierowana do władz ZSL na pewno była podpisana przez Mierzwę. Biogramy autorów memoriału zob.: Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego. Makieta, Warszawa 1989.

[20] S. Stępka, Dokumenty..., s. 281.

[21] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 2, Analiza materiałów i plan operacyjnych przedsięwzięć w sprawie agenturalno-grupowej krypt. „Oset”, Kraków 25 VII 1957, k. 94.

[22] Relacja ustna złożona 20 XII 1985 Alinie Fitowej przez Edwarda Kaletę, cyt. za.: A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 190.

[23] Przychylam się tu do cezury, którą podał B. Dereń, Krakowscy konfederaci..., s. 151. Stwierdza on, że pierwsza data ma uzasadnienie w krytycznej wobec „prawicy ludowej” wypowiedzi W. Gomułki na IX Plenum KC PZPR oraz w przebiegu posiedzenia WK ZSL w Krakowie; zaś 6 X 1957 odbyła się niezwykle krytyczna wobec Mierzwy i jego grupy narada wojewódzka ZSL w Krakowie. Na ten temat także na kolejnych stronach artykułu.

[24] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 4, Doniesienie inf. „Czesław”, Kraków 7 III 1957, k. 59.

[25] Tamże, t. 2, Postanowienie Czesława Rzechułu, starszego oficera operacyjnego Wydziału III KW MO w Krakowie o założeniu sprawy agenturalno grupowej o kryptonimie „Oset”, Kraków 6 III 1957, k. 5.

[26] Tamże, t. 4, Doniesienie źródła „Jadzia”, Kraków 11 II 1957, k. 57; tamże, Odpis doniesienia źródła „Jadzia”, 6 VII 1957, k. 91.

[27] Tamże, Wyciąg z doniesienia źródła „Góra”, Kraków 4 III 1957, k. 58. Trudno stwierdzić, czy te przyjęcia rzeczywiście miały miejsce dzięki rekomendacji Mierzwy. W późniejszych latach Guzik przez swoje destrukcyjne działania sprawiał duże problemy Mierzwie w jego działalności.

[28] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 4, Doniesienie ze źródła „Jadzia”, Kraków 11 II 1957, k. 57.

[29] Tamże, t. 2, Plan operacyjnych przedsięwzięć do sprawy agenturalno-grupowej krypt. „Oset”, Kraków 5 II [winno być 5 III] 1957, k. 63.

[30] Tamże, 056/1, t. 14, Sprawozdanie kwartalne za I kwartał 1957 r. po zagadnieniu byłego PSL i prawicowego Ruchu Ludowego, Kraków 23 III 1957, k. 4–5.

[31] Tamże, 010/9287/CD „Oset”, t. 3, Pismo naczelnika Wydziału III KW MO w Łodzi do naczelnika Wydziału III KW MO w Krakowie, Łódź 18 X 1957, k. 64–65.

[32] Zob. przypisy: 26 i 27.

[33] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 4, Odpis doniesienia źródła „Góra”, Kraków 7 III 1957, k. 60.

[34] Tamże, Wyciąg z doniesienia źródło „Jadzia”, 9 III 1957.

[35] Tamże.

[36] Mowa o byłych działaczach SL i ZSL w województwie krakowskim w pierwszych latach stalinowskich. Więcej o ich działalności zob.: M. Szpytma, Ku ZSL. Proces unifikacji stronnictw „ludowych” w woj. krakowskim 1947–1949, „Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego” nr 21, 2005, s. 136–157.

[37] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 4, Doniesienie źródła „Góra”, Kraków 30 IV 1957, k. 70.

[38] Tamże, Doniesienie źródła „Pewny” 6 IV 1957, k. 68

[39] Tamże, Wyciąg z doniesienia „Jadzia” z dnia 3 IV 1957, [b.d.], k. 65. Na temat ChTOiK szerzej zob.: B. Dereń, Krakowscy konfederaci..., s. 108–128.

[40] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 4, Wyciąg z doniesienia inf. „Dzisiejszy” z 16 IV 1957, k. 66.

[41] Z uchwał VI Plenum NK ZSL, „Wieści” nr 16, 21 IV 1957.

[42] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 4, Doniesienie źródła „Góra”, Kraków 30 IV 1957, k. 70.

[43] Cyt. za: B. Dereń, Krakowscy konfederaci..., s. 144. Tekst rezolucji opublikowano także w: Z. Hemmerling, M. Nadolski, Opozycja wobec rządów komunistycznych w Polsce 1956–1976. Wybór dokumentów, Warszawa 1991, s. 63; Bliższe informacje na temat wszystkich wymienionych w rezolucji osób zob.: Słownik biograficzny...

[44] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 4, Wyciąg z doniesienia źródła „Y” z 30 IV 1957, Kraków 3 V 1957, k. 72.

[45] A ZW PSL Kr., ZSL, I 003 07, Posiedzenia Prezydium WK ZSL woj. krakowskiego 1956–1957, Protokół posiedzenia Prezydium WK ZSL w Krakowie 6 V 1957, b. pag.

[46] Tamże.

[47] Z obrad IX Plenum KC PZPR, „Wieści” nr 21, 26 V 1957.

[48] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 8, Notatka służbowa ze spotkania ze źródłem „Żbik”, Kraków 18 VI 1957, k. 17–18.

[49] Tamże, t. 4, Doniesienie źródła „Jadzia” z 28 VI 1957, Kraków 29 VI 1957, k. 85–86.

[50] Tamże, Doniesienie źródła „Góra”; Kraków 16 VIII 1957, k. 100–101. Za umieszczenie tego artykułu skrytykowano także później Słupka w NK ZSL. Biogramy Stanisława Słupka i Bolesława Dejworka zob.: Słownik biograficzny...

[51] Nie na darmo przelana krew, „Wieści” nr 33, 18 VIII 1957.

[52] B. Dereń, Krakowscy konfederaci..., s. 141, 154. Brak pewności, czy do spotkania Mierzwy z Ignarem doszło. Być może odbyło się wówczas spotkanie Mierzwy z Bronisławem Drzewieckim z udziałem Złotka.

[53] B. Dereń, Krakowscy konfederaci..., s. 156–157.

[54] Jesteśmy partią chłopską budującą socjalizm. (Fragmenty przemówienia prezesa NK ZSL – Stefana Ignara), „Wieści” nr 40, 6 X 1957.

[55] Uchwała VII plenum NK ZSL o konieczności wzmożenia walki z prawicą i umocnienia współpracy z PZPR, tamże, nr 41, 13 X 1957.

[56] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 1, Doniesienie źródła „Jadzia”, Kraków 15 X 1957, s. 23.

[57] Tamże, t. 3, Pismo naczelnika Wydziału III KW MO w Łodzi do naczelnika Wydziału III KW MO w Krakowie, Łódź 18 X 1957, k. 64–65.

[58] B. Dejworek, Zjazd tarnowskich ludowców, „Wieści” nr 42, 20 X 1957.

[59] IPN Kr, 010/9287/CD „Oset”, t. 6, Meldunek źródła „Pewny” z 25 VIII 1963, k. 10.

Stanisław Mierzwa a Stanisław Mikołajczyk w dokumentach sprawy operacyjnej kryptonim „Wirus” (1958–1961)

[*] Wystąpienie zostało przygotowane na podstawie dokumentów opublikowanych w książce Stanisław Mikołajczyk w dokumentach aparatu bezpieczeństwa, t. 1: Działalność w latach 1945–1947, wyb. W. Bagieński, F. Dąbrowski, F. Gryciuk, Warszawa 2010, oraz o ujętych w znajdujących się – w chwili jego wygłoszenia – w przygotowaniu do druku tomach 2 i 3 wspomnianego zbioru, które ukazały się w międzyczasie: Stanisław Mikołajczyk w dokumentach aparatu bezpieczeństwa, wyb. W. Bagieński, F. Dąbrowski, F. Gryciuk, t. 2: Działalność w latach 1947–1958, t. 3: Działalność w latach 1959–1966, Warszawa – Łódź 2010, (dalej: Stanisław Mikołajczyk w dokumentach...). Autor artykułu był w gronie osób przygotowujących to wydawnictwo.

[1] Informacja Wydziału II Departamentu III MSW o przebiegu działań operacyjnych w ramach sprawy krypt. „Wirus” z 22 IV 1959 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, dok. nr 4, s. 29.

[2] Por. informację Wydziału II Departamentu III MSW, dotyczącą Michała Jagły z 10 V 1960 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, dok. nr 49, s. 371–372, oraz Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 2, s. 651–652, przyp. 9.

[3] Wg zachowanych dokumentów i zapisów ewidencyjnych SB, jako agent ps. „Rolland” był zarejestrowany Henryk Dzendzel, jako agent ps. „Waldemar” był zarejestrowany Zbigniew Nosek, jako agent ps. „Pewny” (następnie TW ps. „Wiktor”) był zarejestrowany Czesław Poniecki. Por.: Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, s. 23–24; t. 2, s. 440, 802.

[4] Por. streszczenie materiałów operacyjnych dotyczących emigracyjnego PSL i działaczy ludowych w kraju z 1958 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 2, nr 234, s. 911: „[...] Mierzwa, który reprezentuje skrajnie reakcyjną prawicę ludową”; por. także notatkę Wydziału II Departamentu III MSW z 1958 r. dot. grup niezależnych działaczy ludowych w kraju, tamże, nr 233, s. 900–902.

[5] Informacja Wydziału II Departamentu V MBP z 4 XII 1953 r. dot. „zbiegłych działaczy ludowych za granicę i ich kontaktów”, [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 2, nr 120, s. 306; informacja Wydziału I Departamentu III KdsBP z 7 I 1955 r. o stanie pracy wydziału, tamże, t. 2, nr 126, s. 349; por. także informację Wydziału II Departamentu V MBP z 4 XII 1953 r. dot. działaczy ludowych na emigracji, tamże, t. 2, nr 115, s. 282; notatkę Wydziału II Departamentu III Kds.BP z 30 III 1955 r. dot. oddziaływania emigracyjnego PSL na kraj, tamże, t. 2, nr 140, s. 432 oraz ww. notatkę Wydziału II Departamentu III MSW z 1958 r. dot. grup niezależnych działaczy ludowych w kraju, tamże, t. 2, nr 233, s. 916 i 931; analiza materiałów Wydziału II Departamentu III MSW dotyczących prof. S. Kota z 11 XI 1959 r., tamże, t. 3, nr 30, s. 171–172.

[6] Por. relacje agenta ps. „Rolland” z rozmów z Mikołajczykiem z 31 X i 5 XI 1958 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 2, nr 218, s. 753–754; nr 221, s. 800; plan działań operacyjnych Wydziału V Departamentu I MSW i Wydziału II Departamentu III MSW z 9 XII 1958 r., tamże, nr 230, s. 874; relacja agenta ps. „Waldemar”z 12 X 1959 r. z rozmów z Mikołajczykiem, tamże, t. 3, nr 13, s. 67; notatka streszczająca przebieg gry operacyjnej z udziałem agentów ps.ps. „Rolland” i „Waldemar” z 28 X 1959 r., tamże, t. 3, nr 24, s. 149.

[7] Por. relacje agenta ps. „Rolland” z 31 X i 2 XI 1958 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 2, nr 218, s. 751; nr 219, s. 758, 760; plan działań operacyjnych Wydziału V Departamentu I MSW i Wydziału II Departamentu III MSW z 9 XII 1958 r., tamże, nr 230, s. 877; notatka streszczająca przebieg gry operacyjnej z udziałem agentów ps.ps. „Rolland” i „Waldemar” z 28 X 1959 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 24, s. 146.

[8] Relacja agenta ps. „Rolland” z rozmów z Mikołajczykiem z 31 X 1958 r.: „[...] żeby wszystkich takich jak Mierzwa, Nowak, Droździk, ktorzy mieli coś wspolnego z UB, żeby tych ludzi jak najbardziej oszczędzać i absolutnie nie wolno ich wciągać do żadnej organizacji. Trzeba ich informować o wszystkim, co się dzieje, trzeba ich słuchać, konsultować się, ale absolutnie poza jakimiś szerszymi kontaktami nie wciągać ich do roboty”, [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 2, nr 218, s. 751; por. plan operacyjny Wydziału V Departamentu I MSW i Wydziału II Departamentu III MSW z 9 XII 1958 r., tamże, nr 230, s. 874.

[9] Notatka Wydziału II Departamentu III MSW z 1958 r., dotycząca grup niezależnych działaczy ludowych w kraju, [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 2, nr 233, s. 900; notatka Wydziału II Departamentu III MSW, streszczająca przebieg gry operacyjnej z udziałem agentów ps.ps. „Rolland” i „Waldemar” z 28 X 1959 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 24, s. 145.

[10] Wykaz zadań dla agenta ps. „Rolland” z 18 X 1959 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 18, s. 101.

[11] Relacja agenta ps. „Rolland” z 18 X 1959 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 19, s. 121.

[12] Por. informacja o rozmowach Józefa Migały ze Stanisławem Mierzwą w VIII 1957 r. zawarta w notatce informacyjnej Wydziału V Departamentu I MSW z 29 III 1958 r. dot. działalności grupy S. Bańczyka i S. Wójcika, [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 2, nr 207, s. 704; informacja o rozmowach z Ignarem w 1958 r. w streszczeniu zgromadzonych materiałów operacyjnych dotyczących działalności emigracyjnego PSL i jego kontaktów z krajem z 1958 r., tamże, t. 2, nr 234, s. 919; notatka Wydziału II Departamentu III MSW nt. osoby M. Jagły z 10 V 1960 r., tamże, t. 3, nr 49, s. 371.

[13] Plan działań operacyjnych Departamentów I i III MSW przeciwko emigracyjnemu PSL z 22 XII 1959 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 37, s. 253–254; ocena pracy operacyjnej Departamentu III MSW prowadzonej wobec „aktywu mikołajczykowskiego w kraju” i aktualnej sytuacji politycznej w tym środowisku (20 II 1960 r.), tamże, nr 44, s. 304.

[14] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 37, s. 249 (22 XII 1959 r.).

[15] Plan działań operacyjnych Departamentów III i I MSW przeciwko emigracyjnemu PSL z 22 XII 1959 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 37, s. 254.

[16] Ocena pracy operacyjnej Departamentu III MSW prowadzonej wobec „aktywu mikołajczykowskiego w kraju” i aktualnej sytuacji politycznej w tym środowisku (20 II 1960 r.), [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., nr 44, s. 311.

[17] Por. relacja agenta ps. „Rolland” z rozmów z Mikołajczykiem z 5 XI 1958 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 2, nr 221, s. 787: „[Mikołajczyk] na to powiedział, że u nich początkowo było takie przekonanie, że peeselowcy jednak w swojej większości ulegną nastrojom, jakie się wytworzyły po Październiku, i będzie trudna sytuacja, że pójdą na współpracę wtenczas, kiedy oni mieli już pełne rozeznanie, że Październik to jest tylko taktyczne posunięcie, a nie żadne istotne zmiany. Dlatego najtrafniejsze i najistotniejsze było stanowisko Mierzwy, ktory od razu tak się ustawił, żeby na współpracę nie pojść. No naturalnie teraz już dwa lata po Październiku można konkretnie stwierdzić, jak wyszli ci wszyscy, którzy na współpracę poszli”.

[18] Relacja agenta ps. „Rolland” z 18 X 1959 r. z rozmowy z Michałem Jagłą, [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 19, s. 123.

[19] Relacja Michała Jagły z 13 IV – 9 V 1960 r.: „Podczas ktorejś z bytności w Krakowie powiedziałem Mierzwie, iż mam trochę informacji z Zachodu o naszej emigracji, nie mówiąc jaką drogą. Mierzwa nie przywiązywał wagi do tego. Jego zdanie, ktore zresztą znałem z rozmów dłuższych podczas przypadkowego spotkania w Krynicy, zdaje się w VIII 1958 r., brzmiało: siedzieć cicho, zająć się sprawami zawodowymi i rodziną, dbać tylko o prawidłowe, zgodne z rzeczywistością przedstawienie wydarzeń dawnych, kładł zwłaszcza nacisk na pełne zobrazowanie wysiłku ruchu ludowego w okresie okupacji motywując to tym, że to się należy rodzinom poległych żołnierzy BCh i działaczy ludowych”, [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 47, s. 350.

[20] Powodem różnic politycznych pomiędzy S. Mierzwą a Mikołajczykiem w latach czterdziestych XX w., przed aresztowaniem Mierzwy we IX 1946 r., mogły być kwestie związane z doborem współpracowników w Naczelnym Komitecie Wykonawczym PSL; UB odnotowała krytyczny stosunek S. Mierzwy wobec S. Mikołajczyka na tle składu NKW PSL. Por.: Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 1, nr 9, s. 80 (25 I 1946 r.); t. 1, nr 13, s. 111 (3 IV 1946 r.).

[21] Relacja M. Jagły z 13 IV – 9 V 1960 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 47, s. 364.

[22] Tamże, s. 364–365.

[23] Por. wyżej przyp. 2.

[24] Dość jednostronne streszczenie tej rozmowy ujęte zostało w notatce wicedyrektora Departamentu III MSW, płk. Stanisława Filipiaka z 13 VI 1961 r., sumującej dotychczasowe działania skierowane przeciwko emigracyjnemu PSL i niezależnym działaczom ludowym w kraju: „W VI 1960 r. Mierzwa, będąc w Warszawie, spotkał się i rozmawiał z Jagłą Michałem. Tematem rozmowy była konsultacja planowanego przez Jagłę wyjazdu do Londynu i ewentualne spotkanie się i odbycie rozmów z Mikołajczykiem, Kotem, Wilkiem i innymi. Mierzwa był wówczas zgodny w poglądach z Jagłą co do oceny sytuacji międzynarodowej i w stosunku do emigracji PSL-owskiej. Jego stosunek do Mikołajczyka był negatywny. Był zdania, że Jagła powinien rozmawiać z Mikołajczykiem, lecz zaznaczył, że nic sobie po tej rozmowie nie obiecuje. Z góry zakładał, że Mikołajczyk nie zgodzi się na żadną koncepcję współpracy z krajem i dlatego – jego zdaniem – Jagła powinien tam głównie rozmawiać z pozostałymi działaczami emigracyjnego PSL, mając m.in. na względzie przekonanie ich i pozyskanie do ewentualnej współpracy z krajem. Jeśli idzie o ocenę sytuacji w kraju, to Mierzwa powiedział wówczas, że zdaje sobie sprawę z tego, iż nie ma mowy o odstępstwie zasadniczym od linii politycznej wytyczonej przez partię, a w sojuszu robotniczo-chłopskim bezspornie kierownictwo należne jest klasie robotniczej”. Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 89, s. 594. Podobnie jak i w niżej omawianej relacji TW ps. „M” z rozmowy z S. Mierzwą, która miała miejsce we IX 1960 r., trudno oddzielić wypowiedź Mierzwy od intencji jego rozmówcy i jej interpretacji poczynionej w MSW.

[25] Relacja agenta ps. „M” z 20 IX 1960 r. z rozmowy ze Stanisławem Mierzwą i Czesławem Ponieckim, [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 67, s. 473–478.

[26] Tamże, s. 473.

[27] Tamże, s. 474.

[28] Tamże, s. 475.

[29] Tamże, s. 476.

[30] Informacja wicedyrektora Departamentu III MSW płk. S. Filipiaka nt. działań operacyjnych wobec emigracyjnego PSL z 13 VI 1961 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, dok. 89, s. 597.

[31] Plan zakończenia sprawy agenturalno-grupowej krypt. „Wirus” z 20 X 1960 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 71, s. 499.

[32] Informacja wicedyrektora Departamentu III MSW, płk. S. Filipiaka z 13 VI 1961 r. o nastrojach wśród niezależnych działaczy ludowych i działaniach operacyjnych SB skierowanych przeciwko nim oraz PSL na emigracji, [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 89, s. 596.

[33] Tamże, s. 594.

[34] Tamże, s. 594.

[35] Jan Jarosz (ur. 12 IX 1912), prawnik, działacz PSL, żołnierz AK i WiN, więziony w l. 1949–1950, wg zachowanych zapisów ewidencyjnych SB, był współpracownikiem o ps. „Przełom” i „Kluk”; akta nie zachowały się. Por. Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, s. 262, przyp. 6.

[36] Tamże, s. 594.

[37] Tamże, s. 595.

[38] Protokół posiedzenia Kolegium ds. Bezpieczeństwa MSW z dn. 3 III 1961 r., [w:] Stanisław Mikołajczyk w dokumentach..., t. 3, nr 80, s. 556.

Wobec opozycji i NSZZ „Solidarność” (1976–1985)

[1] Zob.: Przywódcy musieli się liczyć z chłopami... Rozmowa ze Stanisławem Mierzwą, „Znak” nr 362–362 (1–2), I–II 1985, s. 80.

[2] A. Fitowa Stanisław Mierzwa „Słomka” na tle swoich czasów, Wierzchosławice 1994, s. 189.

[3] Tamże, s. 185–189.

[4] Tamże, s. 185.

[5] A. Friszke Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994, s. 537–539.

[6] Tamże, s. 540–544.

[7] M. Choma-Jusińska, M. Krzysztofik, Wstęp, [w:] Początki niezależnego ruchu chłopskiego 1978–1980. Komitet Samoobrony Chłopskiej Ziemi Lubelskiej, Komitet Samoobrony Chłopskiej Ziemi Grójeckiej, wstęp, wybór i oprac. M. Choma-Jusińska, M. Krzysztofik, Lublin 2008, s. 25; J. Szkutnik, Komitet Samoobrony Chłopskiej Ziemi Rzeszowskiej (1979–1980), „Studia Rzeszowskie” t. 2, 1995, s. 135–143.

[8] A. Friszke, Opozycja polityczna..., s. 552.

[9] IPN Ra, 08/90, Sprawa Operacyjnego Sprawdzenia krypt. „Biesiada”, Meldunek Operacyjny z 13 VII 1977, k. 24–27.

[10] Tamże, k. 25. Oprócz nich także: Stefan Szewczyk (b. działacz PSL), Henryk Laskowski (adwokat z Warszawy), Kabot (BCh – Kraków), Henryk Bąk (Warszawa), Ligocki H. (b. pracownik NK ZSL Warszawa), Zofia Solarzowa, Betlej (Warszawa), Kaleta (adwokat, Kraków), Piasecki (Warszawa), Szczepański (Łódź), Szczerba (nauczyciel, Warszawa), Fijałkowski (adwokat, Łowicz), J. Jajczaga (Poznań), Maria Maniakówna (Warszawa), Stefan Szewczyk (Tarczyn), Bąk Józef (Ciechanów), Kujawska (Gostynin), Skorupski Stanisław (Mała Wieś, gm. Belsk), Pachocki Stefan (Belsk), Drocki Marian (Tarczyn), Przewęcki Stefan (Pułtusk), Krzemiński (w dokumencie błędnie Krzymiński) (BCh – Łódź), Fabiański Stanisław (adwokat, Łowicz), wnuk Witosa (Warszawa). IPN Ra 08/90, Meldunek operacyjny z 30 VII 1977 r., k. 29–30.

[11] Tamże, k. 26; tamże, Informacja sporządzona na podstawie ustnej relacji TW ps. „Bohun”, przyjął kpt. K. Stotko, 4 VII 1977, k. 38v.

[12] Tamże.

[13] H. Bąk miał wezwać do stworzenia Komitetu Obrony Chłopów na wzór KOR oraz podjęcia zdecydowanej krytyki władz przez m.in. pisanie listów do KC PZPR. Tamże.

[14] Tamże, Meldunek Operacyjny z 13 VII 1977, k. 27; Informacja o wystąpieniu Mierzwy została przesłana przez Wydział III KW MO w Radomiu do Wydziału III KW MO w Krakowie, pismem z dn. 16 VII 1977. IPN Ra, 08/90, k. 54. Podobne informacje na temat pozostałych uczestników spotkania spoza woj. radomskiego przesłano odnośnym jednostkom SB na terenie Polski.

[15] Skazany na banicję. Rozmowa ze Stanisławem Mierzwą – działaczem PSL, „Kontakt” nr 6 (14), 1983, s. 58.

[16] Cyt. za: A. Fitowa Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 204.

[17] IPN BU, 00200/525, 24 V 1979, Warszawa – Informacja operacyjna starszego inspektora Wydziału II Departamentu III MSW, ppłk. Henryka Woźnicy ze spotkania z konsultantem „Historyk”, k. 79. Szerzej o J. Borkowskim zob. T.P. Rutkowski, Jan Borkowski – kontrowersyjny historyk ruchu ludowego, [w:] Stłamszona nauka? Inwigilacja środowisk akademickich i naukowych przez aparat bezpieczeństwa w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, pod red. P. Franaszka, Warszawa 2010, s. 288–323. W obecnym stanie badań trudno ustalić, jak wyglądały kontakty Mierzwy z przedstawicielami środowisk opozycyjnych. Z zachowanych materiałów SB wynika, że przedstawiciele Komitetu Samoobrony Chłopskiej Ziemi Grójeckiej, KSS KOR i Ośrodka Myśli Ludowej brali udział w obchodach rocznicy śmierci W. Witosa w Wierzchosławicach 4 XI 1979 r., nie doszło jednak wtedy do nawiązania kontaktu z Mierzwą i jego otoczeniem. 1979 listopad 6, Warszawa – Informacja operacyjna starszego inspektora Wydziału III Departamentu IIIA MSW, mjr Wacława Ułanowskiego ze spotkania z TW „Karol”; 1979 listopad 11, Warszawa – Informacja operacyjna starszego inspektora Wydziału III Departamentu IIIA MSW mjr Wacława Ułanowskiego z spotkania z TW „Karol”, [w:] Początki niezależnego ruchu chłopskiego..., s. 222–224, 230–231.

[18] W dalszym ciągu cytowanego wyżej listu do J. Migały z 6 IX 1978 r. Mierzwa stwierdzał: „Namawiali nas, mnie często do współpracy, niektórzy jak Mietek [Kabat] zapalali się i pchali mnie do wystąpień publicznych, że to ważne, konieczne itd. Ale kieruję się własnym rozsądkiem i doświadczeniem; dość nauki zdobyłem poprzednio i wyciągam wnioski, że sama demonstracja nie wystarczy, rozgoryczenie zaślepia, a mógłbym tylko to robić, co by wsi, Polsce mogło służyć. Dotąd nawet w tych dniach znów propozycje rozmów, spotkań ze strony tych, co już dwa lata protestują, piszą, robią szum, a nic się nie zmieniło”. Cyt. za: A. Fitowa Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 204.

[19] IPN BU, 00200/525, 27 IX 1979, Warszawa – Informacja starszego inspektora Wydziału II Departamentu III MSW, ppłk. Hiernima Woźnicy ze spotkania z konsultantem „Historyk”, k. 64,

[20] Tamże, k. 64–65.

[21] Tamże, k. 65.

[22] Tamże.

[23] Tamże, k. 66.

[24] Tamże, 26 II 1979, Warszawa – Informacja operacyjna opracowana na podstawie danych konsultanta „Historyk”, b. podp., k. 81–82.

[25] Tamże, k. 82. Otrzymanie przez Mierzwę opinii Wilka potwierdzają również zapisy w dzienniku blisko związanego z Mierzwą Józefa Marcinkowskiego. A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 206–207.

[26] O niepodległości i dojrzałości narodu. Dyskusja, „Znak” nr 292–293, X–XI 1978, s. 1257–1287.

[27] Tekst kazania zob.: Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku, t. VI, cz. II, wyb. A. Koseski, J.R. Szaflik, R. Turkowski, Pułtusk 2004, s. 18–25. Ocenzurowane fragmenty kazania Prymasa nadały państwowe radio i telewizja, jest więc prawdopodobne, że Mierzwa odniósł się do tego tekstu nie znając całości. Zob.: J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003, s. 423–424.

[28] Tekst listu zob.: A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 241–244.

[29] Alfa [Maria de Hernandez – Paluch], Koppa, „Zeszyty Historyczne” (Paryż), nr 77, 1986, s. 7.

[30] A. Fitowa Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 209, W. Hatka, Oblicze ziemi. Początki Solidarności Rolniczej. Dokumenty. Kalendarium wydarzeń, Bydgoszcz 2007, s. 118.

[31] Alfa, Koppa..., s. 7.

[32] Tamże, s. 8, A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 208. Według ustaleń A. Fitowej, Mierzwa przyjmując Kułaja w swoim domu dał mu do zrozumienia, że jego zdaniem podjął się on zadania, które przerasta jego siły.

[33] Alfa, Koppa..., s. 14.

[34] Tamże, s. 15.

[35] Tamże, s. 12.

[36] IPN BU, 00200/525, 12 III 1982, Warszawa – Notatka ze spotkania starszego inspektora Wydziału VIII Departamentu IV MSW, ppłk. Hieronima Woźnicy z konsultantem ps. „Historyk”, k. 102–103.

[37] Tamże, k. 102.

[38] Tamże, k. 103.

[39] Tamże.

[40] Alfa, Koppa..., s. 11–12.

[41] A. Fitowa Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 191, zob.: H. Wiśniewski, W atmosferze Wierzchosławic”, „Dziennik Ludowy” nr 164,13 VII 1983, s. 1–2.

[42] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 192. Trzeba podkreślić, że w III 1982 r., czyli cztery miesiące po wprowadzeniu stanu wojennego, Mierzwa odmówił udział w inauguracyjnym posiedzeniu Komitetu Budowy Pomnika, uznając, że „jego oficjalne przekroczenie progu w NK ZSL byłoby jednoznaczne z ustosunkowaniem się z ideologią i polityką uprawianych [sic!] przez kierownictwo Stronnictwa, a on tego nie może i nie chce uczynić”. IPN BU, 00200/525, 12 III 1982, Warszawa – Notatka ze spotkania starszego inspektora Wydziału VIII Departamentu IV MSW, ppłk. Hieronima Woźnicy z konsultantem ps. „Historyk”, k. 101.

[43] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 193.

Wkład Stanisława Mierzwy w powołanie oraz działalność Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach oraz Towarzystwa Przyjaciół tego Muzeum

[1] F. Kieć, Dlaczego do Wierzchosławic?, „Piast z Zagrody Wincentego Witosa” nr 3, 2006, s. 3; Jak Uczcimy Wincentego Witosa? Uniwersytety Wiejskie. Muzea. Mauzoleum..., „Piast” nr 22, 2 VI 1946, s. 3.

[2] Zob.: S. Mierzwa, Zapiski z działalności społeczno-politycznej 13 IV – 7 IX 1946, oprac. M. Szpytma, „Zeszyty Historyczne WiN-u” nr 34, 2011.

[3] S. Mierzwa, Fundusz Oświatowy im. W. Witosa, „Piast” nr 13, 31 III 1946, s. 5.

[4] J. Gmitruk, Rola dziejowa Stanisława Mikołajczyka, Warszawa 2007, s. 64.

[5] Stanisław Mikołajczyk w krypcie grobu złożył wieniec z napisem na szarfie: „Kochanemu Prezesowi – Stanisław Mikołajczyk”. Szarfa ta do dziś znajduje się w Kaplicy Wincentego Witosa na cmentarzu w Wierzchosławicach. Z cmentarza Stanisław Mikołajczyk udał się do Uniwersytetu Ludowego, który mieścił się wówczas w resztówce poparcelacyjnej w Wierzchosławicach. Tam spotkał się z młodzieżą pierwszego kursu uniwersyteckiego.

[6] Zob.: B. Dereń, Polskie Stronnictwo Ludowe w Krakowskiem 1945–1947, Warszawa 1998, s. 149–166.

[7] Tenże, Krakowscy Konfederaci. Ludowa opozycja w Krakowskiem w latach 1945–1974, Warszawa 2003, s. 225.

[8] Tamże.

[9] Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach (dalej: MWWwW), List S. Mierzwy do Przyjaciela, z 8 I 1968 r.

[10] B. Dereń, Krakowscy konfederaci..., s. 225.

[11] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka” na tle swoich czasów, Wierzchosławice 1994, s. 186.

[12] Szeroko o wydarzeniach roku 1956 pisze Paweł Machcewicz, Polski rok 1956, Warszawa 1993.

[13] „Szczególnej transmisji” to takie umocnienia ZSL przez PZPR, aby oddziaływać na nie poprzez wpływanie na obsadę aparatu przez siły prokomunistyczne przy jednoczesnym eliminowaniu z jego szeregów działaczy dążących do zachowania samodzielności ruchu, niezależności od komunistów i powrotu do liberalnodemokratycznych założeń ustrojowych. Szerzej zob.: Z. Hemmerling, Samodzielność ZSL w koncepcjach i praktyce polskich komunistów, [w:] Z badań nad dziejami wsi w Polsce, praca zbiorowa pod red. Z. Hemmerlinga i M. Nadolskiego, Warszawa 1990, s. 61.

[14] Kazimierz Banach w latach 1931–1932 był prezesem Zarządu Głównego ZMW RP „Wici”, Zygmunt Załęski od 1925–1928 stał na czele ZMW RP „Wici”, Jan Dąb-Kocioł należał do przedwojennego Stronnictwa Ludowego.

[15] A. Wojtas, Myśl Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego w latach 1949–1962. Studium z dziejów zniewolonego ruchu politycznego, Toruń 1991 s. 77.

[16] A. Braun, „Nowa Kultura” nr 42, 20 X 1957.

[17] A. Fitowa, Stanisław Mierzwa „Słomka”..., s. 184.

[18] S. Stępka, Próby odbudowania niezależnego ruchu ludowego w latach 1956–1959, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” nr 28, 1994, s. 87.

[19] S. Mierzwa, Kim byłem, kim jestem, „Ład” nr 16, 22 IV 1984.

[20] S. Stępka, Próby odbudowania niezależnego ruchu ludowego..., s.88.

[21] „Wieści” nr 44, 31 X 1965.

[22] MWWwW, List S. Mierzwy do S. Szpilki z 2 IV 1969 r.

[23] Tamże. S. Mierzwa, „Zapiski z chwil bieżących” z dn. 18 VIII 1966. Z zapisków wynika również, że pamiętniki Wincentego Witosa miały zostać wydane w Ossolineum, który zapłacił 60 tys. zł honorarium córce Witosa Julii Masiowej i tym samym nabył prawa kopii. W wyniku cenzury i utrudnień ówczesnego aparatu władzy (jak okazało się po latach w wyniku współpracy ówczesnego dyrektora Ossolineum prof. Jana Trzynadlowskiego ps. „Konrad” z SB zakupione pamiętniki z premedytacją na wiele lat trafiły do działu rękopisów i tym samym nie ukazały się w Polsce. Zob.: B. Olak, Agent „Konrad”. Na tropie archiwum Mikołajczyka, „Realia i co dalej...? Dwumiesięcznik społeczno-polityczny” nr 3, 2009, s.141–146). S. Mierzwa przekonał wnuczkę Witosa Joannę Steindel do wydania pamiętników za granicą. Ukazały się one drukiem w Instytucie Literackim Jerzego Giedroycia w Paryżu w 1964 r. w nakładzie 2 tys. egzemplarzy. Opracowaniem do druku zajmowali się tam Franciszek Wilk i prof. Stanisław Kot. Mierzwa zakładał że z dwuletniego bilansu zysków za sprzedaż uda się zwrócić w pełni honorarium zaciągnięte w Ossolineum, a ewentualną nadwyżkę przeznaczy na Muzeum Witosa. Po dwóch latach od ukazania się pamiętników w Paryżu, Instytut Giedroycia zapłacił za wydawnictwo (po odliczeniu podatku w wysokości 24%) Joannie Steindel 6 tys. franków, co po przeliczeniu na dolary dawało jedynie 27 tys. zł. Sprawę spłaty Ossolineum udało się zakończyć w 1966 r. Dzięki zaangażowaniu i pomocy wnuka Witosa – Wincentego Stawarza bank przeliczył nominały po wyższym, ustalonym kursie. Pamiętniki ukazały się w Polsce podzielone na trzy tomy pod tytułem „Moje Wspomnienia”. Pierwszy tom wydano nakładem Ludowej Spółdzielni Wydawniczej dopiero w 1978 r.

[24] „Życie Warszawy” nr 177, 24–25 VII 1966.

[25] MWWwW, S. Mierzwa, „Zapiski z chwil...” z dn. 19 VIII 1966 r.

[26] Tamże, z dn. 2 IX 1966 r.

[27] Tamże, z dn. 6 III 1967 r.

[28] „Muzeum Dom Wincentego Witosa w Wierzchosławicach, Złota księga”, cz. I, 31 X 1966 – 30 X 1971 – 5 VIII 1977, rkps S. Mierzwy.

[29] MWWwW, S. Mierzwa, „Zapiski z chwil...”, z dn. 3 IV 1967 r.

[30] Dom rodzinny zakupiony został ze wspólnych składek przez działaczy ludowych. W wyniku znacznej dewastacji budynków kwota sprzedaży była niska. Aby uniknąć podejrzeń ze strony aparatu władzy i jednocześnie zachować anonimowość, Mierzwa postanowił zapisać nieruchomość Markowi Steindlowi – prawnukowi W. Witosa.

[31] W. Ważniewski, Uroczystość 25-lecia śmierci Wincentego Witosa w świetle dokumentów PZPR, „Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego” nr 14, 1999, s. 209.

[32] Tamże, s. 210.

[33] Tamże.

[34] S. Mierzwa, „List gończy ZSL – kontrakcja UB”, Kraków 22 VIII 1983 r., mps, kopia, w posiadaniu autora.

[35] Tenże, „Zapiski z chwil...”, z dn. 19 X 1971 r.

[36] Otwarcie Muzeum W. Witosa w Wierzchosławicach, „Wieści” nr 45, 7 XI 1971.

[37] Kierownictwu ZSL i działaczom ludowym zależało, aby otwarcia dokonać w 24. rocznicę śmierci W. Witosa. Przyspieszono więc procedurę powołania muzeum, oficjalny dekret.

[38] B. Dereń, Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach pow. Tarnów, „Studia Historyczne” z. 4, 1972, R.XV, s. 665.

[39] W skład Rady Muzealnej wchodzili także: Bolesław Dereń – kier. Wydziału Oświaty i Propagandy WK ZSL, Stanisław Kozaczka – prezes PK ZSL w Tarnowie, dr Aleksander Łuczak – pracownik ZHRL, dr Jan Malec – pracownik WSP w Krakowie, prof. Jan Hulewicz, Jan Mróz – naczelnik gminy Wierzchosławice, Michał Rak – dyrektor UL w Wierzchosławicach, Stanisław Słupek – redaktor tygodnika „Wieści”, Antoni Solak – pracownik Muzeum, Joanna Steindel – kier. Muzeum, Mieczysław Stach – wykładowca w UL w Wierzchosławicach, Wincenty Stawarz – wnuk Witosa, Antoni Wszołek – rolnik z Wierzchosławic, Edward Waligura – dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, dr Hanna Pieńkowska – Wojewódzki Konserwator Zabytków, Kazimierz Rzeżnik – prezes GK ZSL w Wierzchosławicach, Tadeusz Złotnicki – czł. Komisji Historycznej PK ZSL w Tarnowie. Zob.: B. Dereń, Krakowscy konfederaci..., s. 249.

[40] Relacja ustna Franciszka Kiecia, nagrana przez autora 23 VII 2009 r. w Zbylitowskiej Górze.

[41] MWWwW, S. Mierzwa, Cytaty.

[42] Tamże, List S. Mierzwy do F. Kiecia „Kolego Franciszku”, Kraków dn. 26 VI 1971 r.

[43] B. Dereń, Krakowscy konfederaci..., s. 249.

[44] Franciszek Kieć – przewodniczący, Antoni Solak – zastępca, Krystyna Dzierwa – sekretarz, Antoni Wszołek – skarbnik oraz Michał Chmura, Józef Wożniak, Władysław Kocąb, Jan Kędzior, Kazimierz Rzeźnik. Zob.: MWWwW, Księga protokołów zebrań Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach (TPMWWwW).

[45] MWWwW, Protokół z Walnego Zebrania Członków TPMWWwW w dn. 31 III 1974 r.

[46] Zob.: tamże, Rejestr deklaracji członkowskich TPMWWwW za rok 1974 i 1975.

[47] Tamże, Plan pracy TPMWWwW na rok 1974.

Jakim Go znałem (1981–1985)

[1] Związek Młodzieży Wiejskiej został reaktywowany 3 XII 1980 r. Statut tej organizacji dopuszczał, że poszczególne struktury mogły sobie dodawać własną część nazwy. Struktura akademicka na UJ używała dodatku „Wici”. Ilekroć w tekście jest więc mowa o ZMW, dotyczy to ogólnopolskiej lub wojewódzkiej struktury w Krakowie, natomiast określenie „Wici” odnosi się do używających tej nazwy struktur akademickich. Gdy mowa o przedwojennej organizacji wiciarzy używany jest skrót ZMW RP.

Ostatnie pożegnanie Stanisława Mierzwy w 1985 roku

[1] Niniejszy artykuł swoją formą odbiega od tekstów opracowanych przy pełnym respektowaniu obowiązujących w pracach historycznych zasad. W pełni świadomie nadałem mu bowiem charakter opowieści. Ponieważ w dniu pogrzebu S. Mierzwy pełniłem rolę sekretarza Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach, które było jednym z organizatorów uroczystości pogrzebowej, przypadło mi wówczas w udziale napisanie sprawozdania z przebiegu pogrzebu. Opracowany wówczas przeze mnie tekst został omówiony i zaakceptowany na pierwszym po pogrzebie posiedzeniu Zarządu Towarzystwa, a następnie, co miało miejsce późną wiosną 1986 r., został powielony i przesłany do członków wraz z zaproszeniem na kolejne doroczne Walne Zgromadzenie Towarzystwa. Artykuł opracowany został głównie w oparciu o to źródło. Wykorzystałem również materiały otrzymane od synów Mecenasa: Jacka i Wincentego Mierzwów z Krakowa, w tym zwłaszcza teksty przemówień wygłoszonych na wierzchosławickim cmentarzu. Trzecim wreszcie źródłem niniejszej opowieści są moje osobiste notatki, jakie sporządziłem w trakcie całego pogrzebu, gdy wykonywałem powierzone sobie zadanie i zbierałem materiał do przyszłego sprawozdania. Zachowałem je do dzisiaj, a suma owych materiałów stanowi źródłową podstawę prezentowanej opowieści, w której już w pełni świadomie nie stosuję przypisów, bo każdy w podanych w niej faktów nie ma innej proweniencji niż wyżej wymienione dokumenty.