Seria wydawnicza IPN Oddział w Rzeszowie

Recenzenci
dr hab. Tomasz Biedroń
dr hab. Jan Żaryn

Opracowanie redakcyjne, korekta, indeks
Bogdan Strycharz

Skład i przygotowanie do druku
Larus Studio Witold Ziaja

Projekt okładki
Marcin Krzanicki

Fotografia na okładce
Członkowie i sympatycy Stronnictwa Narodowego
w dniu poświęcenia proporca SN w Krośnie 14 V 1939 r.
(zbiory Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie)

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej –
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2024

Adres redakcji
Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Rzeszowie
ul. J. Słowackiego 18, 35-060 Rzeszów
tel. 17 860 60 18, faks 17 860 60 39
e-mail: oddzial.rzeszow@ipn.gov.pl

978-83-8376-120-6

Zapraszamy:
www.ipn.gov.pl
www.ksiegarniaipn.pl

Pamięci Adama Doboszyńskiego (1904–1949)
i ks. prałata dr. Stanisława Bełcha (1904–1989)
Requiescant in pace!

Krzysztof Habrat, Roman Dmowski (ołówek, 1997 r.)

Wstęp

Oddawana do rąk Czytelników książka jest zbiorem dwunastu artykułów dotyczących historii ruchu narodowego. Stanowi ona kontynuację moich wcześniejszych zainteresowań dziejami Narodowej Demokracji i wynik badań prowadzonych w ostatnich kilku latach. Oprócz jednego tekstu, pochodzącego jeszcze z 2000 r., pozostałe były drukowane w latach 2005–2010 na łamach czasopism naukowych („Glaukopis”, „Pamięć i Sprawiedliwość”, „Zeszyty Historyczne WiN-u”) i popularnonaukowych („Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowych”) bądź w opracowaniach zbiorowych. Wspomnianym wyjątkiem jest artykuł Jak zginął sekretarz Romana Dmowskiego (o zamachu w Brzozowie i procesie w Sanoku w 1933 r.), opublikowany w 2000 r. w „Studiach Rzeszowskich”. Zdecydowałem się go włączyć do tego zbioru dlatego, że przed czterema laty dzięki uprzejmości Pani Marii Mireckiej-Loryś dotarłem do listów zamordowanego w tym zamachu Jana Chudzika oraz jego żony Janiny, pisanych do ich serdecznego przyjaciela Leona Mireckiego. Zawarte w nich informacje pozwoliły uszczegółowić oraz wyjaśnić i poprawić niektóre poruszone wcześniej zagadnienia.

Starałem się zresztą uzupełnić niemal wszystkie artykuły znajdujące się w tym zbiorze. Dotyczy to zwłaszcza pięciu tekstów: Próby „legalizacji” Obozu Narodowo-Radykalnego (Grupy „Szańca”) i wejścia jego przedstawicieli w struktury władz RP na wychodźstwie 1939–1941, Sprawa pisma „Jestem Polakiem” (1940–1941). Przyczynek do dziejów prasy polskiej na wychodźstwie w czasie II wojny światowej, W opozycji do rządu gen. Władysława Sikorskiego. Historia pisma „Walka”(1941–1943), Sprawa listu otwartego Adama Doboszyńskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego (luty – maj 1943 r.) oraz Szapiro kontra Wizbek. Przyczynek do polityki personalnej rządu gen. Władysława Sikorskiego (1939–1943), które zostały znacząco poszerzone o wyniki dalszej kwerendy (przeprowadzonej przede wszystkim w archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. Władysława Sikorskiego Londynie). Do czterech wymienionych na początku artykułów dołączyłem ponadto aneksy zawierające osiem dokumentów, z których część publikowana jest po raz pierwszy. Teksty zostały ułożone w porządku problemowo-chronologicznym. Trzy artykuły stanowiące pierwszą część książki, umieszczone pod wspólnym tytułem Wokół Pana Romana, w większym lub mniejszym stopniu dotyczą Romana Dmowskiego. W pierwszym poruszone zostały kwestie spotkań przywódcy Narodowej Demokracji z Józefem Piłsudskim (poczynając od ich pierwszych kontaktów w Wilnie w latach dziewięćdziesiątych XIX w.). Drugi poświęcony jest postaci znanego z polonofilskich deklaracji Gilberta Keitha Chestertona i recepcji jego poglądów wśród działaczy (zwłaszcza „młodych”) obozu narodowego (w tym kontaktów tego angielskiego pisarza z Dmowskim – w czasie I wojny światowej oraz podczas jego wizyty w Polsce w 1927 r.). W trzecim przedstawiono okoliczności głośnego w całej Polsce zamachu, zorganizowanego w 1933 r. przez policję w Brzozowie na emerytowanego majora Wojska Polskiego Władysława Owoca, w którym został on ciężko ranny, a śmierć poniósł powiatowy kierownik Sekcji Młodych SN Jan Chudzik, były sekretarz Dmowskiego.

Tematyka kolejnych pięciu artykułów, składających się na drugą część książki zatytułowaną O Wielką Polskę na wojennym wychodźstwie, dotyczy wybranych fragmentów dziejów obozu narodowego na wychodźstwie w czasie II wojny światowej. Omawiam w nich próby „legalizacji” Obozu Narodowo-Radykalnego i wejścia jego przedstawicieli w struktury władz RP w Paryżu i Londynie w latach 1939–1941, historię pism: „Jestem Polakiem” (wydawanego przez ks. Stanisława Bełcha) i redagowanej przez Zygmunta Przetakiewicza „Walki” (w tym głośną sprawę publikacji na jej łamach tajnych dokumentów sowieckich oraz listu otwartego Adama Doboszyńskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego w lutym 1943 r.), a także mało znaną sprawę Stanisława Wizbeka, młodego narodowca wyrzuconego z pracy przez socjalistów, skłaniającą do refleksji nad polityką personalną rządu gen. Władysława Sikorskiego.

Ostatnie cztery artykuły, tworzące trzeci blok Przeciwko dwóm totalitaryzmom, koncentrują się na pokazaniu losów narodowców, którzy po niemiecko-sowieckiej agresji na Polskę we wrześniu 1939 r. podjęli walkę z oboma okupantami i – jeśli dane było im przeżyć – kontynuowali ją po ponownym wkroczeniu na ziemie polskie Armii Czerwonej, stawiając opór komunistom przejmującym z nadania Sowietów władzę w pojałtańskiej Polsce. Przedstawione zostały tutaj represje sowieckie wobec działaczy lwowskiego Stronnictwa Narodowego w latach 1939–1941, saga wielce zasłużonej dla ruchu narodowego rodziny Mireckich, szkic biograficzny o kpt./mjr. Józefie Baranie vel Chrząszczyńskim (ps. „Modliński”), komendancie okręgu rzeszowskiego Narodowych Sił Zbrojnych, oraz ostatnie chwile życia Józefa Czuchry „Orskiego”, działacza SN i dowódcy oddziału partyzanckiego Narodowej Organizacji Wojskowej – Armii Krajowej, zastrzelonego w siedzibie Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Rzeszowie w marcu 1945 r.

***

Do niniejszej edycji sporządzono indeks osobowy oraz wprowadzono niezbędne poprawki redakcyjne, m.in. usuwając powtarzające się informacje, jeśli nie wiązało się to z dezintegracją poszczególnych tekstów.

I

Wokół Pana Romana

Spotkania Romana Dmowskiego z Józefem Piłsudskim

Romana Dmowskiego (1864–1939) i Józefa Piłsudskiego (1867–1935), bez wątpienia najwybitniejszych Polaków spośród pokolenia „niepokornych”, dzieliło bardzo wiele, a łączyło – oprócz bezinteresownej, choć różnie rozumianej, miłości do Polski – stosunkowo mało. Pominąwszy odmienne charaktery i temperamenty polityczne, różniła ich bowiem rzecz w polityce najważniejsza – ideologia. Inaczej widzieli oni drogi, które miały doprowadzić do odzyskania przez Polskę niepodległości, inne też mieli poglądy na kształt odrodzonej Rzeczypospolitej.

W dwudziestoleciu międzywojennym obozy polityczne, którym przewodzili Dmowski i Piłsudski, dzieliło już w zasadzie wszystko – i historyczna przeszłość, czyli spór o to, który z nich bardziej zasłużył się w dziele odzyskania niepodległości, jak też polityczna teraźniejszość i przyszłość, tj. spór o koncepcję ustrojową (a w pierwszych latach niepodległości – również terytorialną) oraz wizję Polski. Trwały kompromis, zwłaszcza po przewrocie majowym w 1926 r., pomiędzy ideologią narodową a państwowymi ideami piłsudczyków okazał się niemożliwy.

Stanisław Mackiewicz w pisanej jesienią 1940 r. w Londynie Historii Polski zanotował znamienne zdanie: „Historia, którą piszę, mogłaby się nazywać Piłsudski i Dmowski. Dzieje mego pokolenia – to walka tych dwóch ludzi”. Cat ubolewał, że obu tym wielkim Polakom i zarazem zdeklarowanym antagonistom przyszło żyć w tym samym okresie: „Gdybyż można było ich rozsunąć w czasie. Współżycie tych ludzi w jednej epoce było elementem osłabiającym Polskę”[1]. Niniejszy szkic przypomina okoliczności ich spotkań.

Dmowski i Piłsudski znali się osobiście. Trudno dokładnie ustalić, kiedy się poznali. Niektórzy historycy nie wykluczają, że do ich pierwszego spotkania mogło dojść już na początku 1893 r. w Warszawie. Za Wacławem Sieroszewskim przyjmują oni, że Józef Piłsudski, który kilka miesięcy po powrocie z zesłania (30 czerwca 1892 r. był już w Wilnie) udał się do Warszawy, zetknął się tam z przedstawicielami środowiska skupionego wokół pisma „Głos”, m.in. właśnie z Romanem Dmowskim[2]. Wydaje się to jednak mało prawdopodobne, gdyż Dmowski, który przez Szwajcarię wracał wówczas z Paryża, został 12 sierpnia 1892 r. na granicy austriacko-rosyjskiej aresztowany przez policję carską pod zarzutem zorganizowania przed rokiem manifestacji z okazji stulecia uchwalenia Konstytucji 3 maja[3]. W więzieniu śledczym w warszawskiej Cytadeli przetrzymywany był do 3 stycznia 1893 r. Wprawdzie przez następnych 10 miesięcy oczekiwał w Warszawie na wyrok i mógł już w styczniu spotkać się z Piłsudskim, ale poza wzmiankowaniem tego zdarzenia przez Sieroszewskiego brak o nim jakichkolwiek innych informacji. Tak więc do pierwszego – najprawdopodobniej – spotkania Romana Dmowskiego z Józefem Piłsudskim doszło dopiero kilkanaście miesięcy później w Wilnie[4].

Na mocy wyroku, podpisanego przez cara Aleksandra III w listopadzie 1893 r., Dmowskiemu zakazano pobytu na obszarze zaboru rosyjskiego przez 5 lat. Jako miejsce osiedlenia wybrał Mitawę (obecnie Jełgawa) nieopodal Rygi, gdzie przebywał do lutego 1895 r. Z Mitawy, mimo policyjnego nadzoru, Dmowski często przyjeżdżał do Wilna, które było wówczas centrum działalności Polskiej Partii Socjalistycznej, chociaż jej wpływy w tym mieście były znikome. W Wilnie właśnie poznał Piłsudskiego. Zdaniem niektórych autorów, powodem częstych wizyt „Pana Romana” w Wilnie była „piękna pani” – Maria z Koplewskich Juszkiewiczowa, córka znanego wileńskiego lekarza, w której przywódca obozu narodowego miał się zakochać „bez cienia wzajemności”[5]. Jeśli rzeczywiście był to główny powód wizyt Dmowskiego w Wilnie, to zabiegi o rękę Juszkiewiczowej przegrał on z Piłsudskim, który w czerwcu 1899 r. poślubił „piękną panią”, przy okazji zmieniając wyznanie z rzymskokatolickiego na ewangelicko-augsburskie. Dmowski do końca życia pozostał kawalerem.

Dziesięć lat później, w lipcu 1904 r., Dmowski z Piłsudskim spotkali się ponownie, tym razem w Tokio, gdzie obaj przybyli niezależnie od siebie i w zupełnie różnych, wykluczających się celach. O tym tokijskim spotkaniu i pierwszych poświadczonych wielogodzinnych rozmowach, jakie wtedy odbyli, wiadomo znacznie więcej niż o epizodzie wileńskim[6].

Od prawie pół roku trwała już wojna rosyjsko-japońska, z którą zarówno PPS, jak i Narodowa Demokracja wiązały określone nadzieje. Socjaliści rozważali możliwość zorganizowania na tyłach armii rosyjskiej zakrojonej na szeroką skalę akcji dywersyjnej, z antyrosyjskim powstaniem w Królestwie Polskim włącznie. Spodziewali się, że Japończycy w zamian wesprą PPS dostawami broni i amunicji oraz udzielą jej pomocy finansowej. Narodowcy natomiast przeciwni byli powstańczym planom PPS, uważając, że nieprzemyślane i kompletnie nieprzygotowane powstanie stałoby się jeszcze większą katastrofą niż powstanie styczniowe. Z japońskiego punktu widzenia taka akcja byłaby również niekorzystna, gdyż szybkie stłumienie powstania umożliwiłoby Rosji wycofanie poważnych sił z Królestwa i przerzucenie ich na Daleki Wschód. Dla Japonii znacznie korzystniejsza była groźba ewentualnego powstania i napięcie polityczne w Królestwie, zmuszające Rosję do utrzymywania tam silnych garnizonów wojskowych, które tym samym nie mogły zostać użyte w wojnie dalekowschodniej.

Roman Dmowski w podróż do Tokio wyruszył 7 kwietnia 1904 r., wsiadłszy w Liverpoolu na statek płynący do Halifaksu. Po kilkudniowym pobycie w Chicago w końcu kwietnia udał się koleją do Vancouver, skąd 2 maja odpłynął do Jokohamy. Do Tokio przybył 15 maja.

Józef Piłsudski z Tytusem Filipowiczem trafili do Japonii dwa miesiące później. Na początku czerwca wypłynęli z Liverpoolu do Nowego Jorku, następnie przez Chicago udali się do San Francisco, stąd dalej statkiem do Jokohamy, gdzie zawinęli w nocy z 9 na 10 lipca. Następnego dnia byli już w Tokio. W tym dniu – 11 lipca 1904 r. – doszło do pierwszego spotkania Piłsudskiego z Dmowskim.

Nie było to, jakby z pozoru mogło wyglądać, przypadkowe spotkanie na ulicy. Doszło do niego z inicjatywy Piłsudskiego. Po przyjeździe do Tokio i zakwaterowaniu w hotelu „Seiyoken” Piłsudski, przeczytawszy w „Japan Times” nazwisko Dmowskiego w wykazie gości hotelu „Metropol”, postanowił wraz z Filipowiczem złożyć mu wizytę. Zresztą o poczynaniach Dmowskiego w Tokio kierownictwo PPS było dość dokładnie informowane przez Jamesa Douglasa. Ów Szkot z pochodzenia, wychowany w polskim środowisku na Kresach Wschodnich, wyjechał do Tokio jako korespondent endeckiego „Słowa Polskiego”, ale równocześnie był tajnie związany z PPS, składając sprawozdania ze swych działań Witoldowi Jodko-Narkiewiczowi. Douglas towarzyszył właśnie w spacerze Dmowskiemu, gdy rikszą nadjechali Piłsudski z Filipowiczem. „Nasi dryndziarze byli trochę rozpędzeni – zanotował w swoim dzienniku Filipowicz – więc minęliśmy tę parę, nim oni nas spostrzegli, nie mogliśmy więc obserwować pierwszego wrażenia na obliczu D[mowskiego]. James [Douglas] jednak twierdzi, że na widok Ziuka [Piłsudskiego] D[mowski] na chwilę skamieniał. Przywitanie było jednak bardzo grzeczne, niemal czułe”[7].

Piłsudski zaprosił Dmowskiego do swojego hotelu na obiad (razem z Douglasem i Filipowiczem), w trakcie którego odbyli pierwszą rozmowę. Dmowski opowiedział Piłsuskiemu o swej dotychczasowej działalności w Japonii (m.in. o wizycie w obozie dla Polaków – jeńców z armii rosyjskiej w Matsuyamie) i złożeniu władzom japońskim dwóch memoriałów. Pierwszy dotyczył ogólnej sytuacji politycznej w Rosji, drugi – spraw polskich. Jak zapisał Filipowicz, „Dmowskiemu zaimponowało to, że nas [Japończycy] wezwali sami. Ogromnie ciekaw, czego zażądają”[8].

Trzy dni później, 14 lipca, już po pierwszych rozmowach z Japończykami, Piłsudski odwiedził Dmowskiego w jego hotelu. Odbyli wówczas drugą, trwającą 9 godzin „przyjacielską gawędę, przeważnie o krajowych sprawach”. Dmowski miał zgodzić się z wyrażonym przez Piłsudskiego poglądem, że rola endecji „winna polegać na zbieraniu owoców polityki rewolucyjnej, prowadzonej przez PPS”. Miał być również dumny z tego, iż to właśnie on jest w obozie wszechpolskim spiritus movens polityki „rozumnej ugody”[9].

Dmowski o swojej wizycie w Tokio wspomniał dopiero 20 lat później na kartach Polityki polskiej i odbudowaniu państwa. Pisał wówczas (w 1925 r.): „Próbowałem dowiedzieć się od kierowników PPS, co mają zamiar osiągnąć przez ruch powstańczy w Królestwie, jak im się przedstawiają widoki jego powodzenia, jak sobie wyobrażają realne jego skutki. Usiłowałem ich przekonać, że to, co chcą zrobić, jest nonsensem i zbrodnią wobec Polski. Ani jedno, ani drugie mi się nie udało. W odpowiedzi dostałem procesję mętnych frazesów, wygłoszonych z ogromną pewnością siebie”[10].

Dmowski oświadczył Piłsudskiemu, że uważając jego plany za zgubne dla kraju, będzie starał się nie dopuścić do tego, aby rząd japoński w jakikolwiek sposób je wsparł. Ale – co charakterystyczne – zapewnił go, iż „nie uważa za rzecz godną zwalczać przeciwnika osobiście, że nie będzie próbował dyskredytować bądź Piłsudskiego osobiście, bądź jego partię: walczyć będzie wyłącznie argumentami merytorycznymi”[11].

Do tematu spotkania w Tokio przywódca Narodowej Demokracji wrócił jeszcze w 1935 r. w wywiadzie udzielonym Mieczysławowi Pruszyńskiemu (ukazał się on na łamach „Polityki” dopiero po czterech latach, już po śmierci Dmowskiego w 1939 r.). Tak wspominał wówczas tokijskie spotkanie z Piłsudskim: „Któregoś dnia poszedłem na pocztę nadać list. Nagle, widzę, jadą dwa wózki ciągnione jak zwykle przez ludzi, a w nich dostrzegam twarze dziwnie jakoś znajome, gdyż bardzo polskie. Gdy podjechali bliżej w moją stronę – poznałem jednego pasażera. Był to Filipowicz. Zawołałem do niego: »Dokąd jedziecie?«. Filipowicz odpowiedział: »Do was«, »No to zaczekajcie chwilę, zaraz tu będę«. Była godzina trzecia po południu, gdy rozpoczęliśmy rozmowę we trójkę – gdyż drugim podróżnikiem był Piłsudski. Około piątej opuścił nas Filipowicz. Sami we dwójkę rozmawialiśmy z Piłsudskim do dwunastej w nocy. Wiedzieliśmy, że się nie przekonamy – ale ileż mieliśmy wspólnych trosk i uczuć! Powiedziałem Piłsudskiemu: »Oczerniać Was nie będę, ale będę Wam przeszkadzał«. Istotnie starałem się, ile mogłem, pokrzyżować jego plany[12]. Jak widać upływ czasu zatarł w pamięci Dmowskiego szczegóły – dwie rozmowy zlały się jedną, ale wspomnienie przyjaznej atmosfery, w jakiej dwaj wielcy antagoniści rozmawiali ze sobą w lipcu 1904 r., chyba pozostało.

Jaki był wynik podróży Dmowskiego i Piłsudskiego do Tokio? Obaj złożyli w japońskim MSZ memoriały, w których próbowali przekonać Japończyków do swoich racji. Wydaje się, iż argumenty Dmowskiego, że „po każdym stłumionym powstaniu Polacy na 30 lat zupełnie z sił opadają”, a więc w interesie Japonii leży, aby do wybuchu powstania nie dopuścić, bo „groźba powstania stale wiąże siły rosyjskie”[13], bardziej trafiały do Japończyków, aniżeli irredentystyczne pomysły Piłsudskiego zakładające „rozbicie państwa rosyjskiego”[14]. W rezultacie strona japońska zainteresowała się jedynie akcją wywiadowczą i sabotażową. Do zakończenia wojny rosyjsko-japońskiej – a więc przez najbliższych kilkanaście miesięcy – przekazywano PPS poprzez japońskich attachés militarnych w Londynie i Paryżu stałe subwencje finansowe, których wysokość Wacław Jędrzejewicz oblicza na około 20 tys., a Ryszard Świętek na przeszło 33 tys. funtów szterlingów. Środki te PPS przeznaczała na zakup uzbrojenia oraz obsługę działalności rewolucyjnej[15].

Było to bardzo niewiele w porównaniu z tym, na co liczył Piłsudski. Nawet niechętny Dmowskiemu Wacław Jędrzejewicz przyznał, iż „próba nawiązania stosunków PPS z Japonią skończyła się niepowodzeniem. Wynikło to w dużej mierze dzięki kontrakcji Romana Dmowskiego, który przedstawił tak odmienny pogląd na sytuację w Polsce, że musiało to wpłynąć na ostateczną decyzję wojskowych władz japońskich”[16].

Podobną konkluzję sformułował Andrzej Garlicki: „Misja Piłsudskiego i Filipowicza zakończyła się więc fiaskiem. O sukcesie mógł mówić Dmowski, w tym sensie, że udało mu się sparaliżować akcje swoich rywali”[17]. Roman Wapiński uznał natomiast, że na brak zainteresowania Japończyków sprawą ewentualnego antyrosyjskiego powstania w Królestwie Polskim nie wpłynęły bynajmniej argumenty Dmowskiego, lecz fakt, iż nie widzieli oni potrzeby szukania sprzymierzeńca w polskiej irredencie[18]. Jeszcze dalej poszedł Ryszard Świętek, twierdząc, że „memoriał Dmowskiego nie stanowił jakiegokolwiek punktu wyjścia dla polityki japońskiej, która szła dokładnie w przeciwnym kierunku, angażując duże siły w pobudzenie rewolucyjne Rosji, w tym również Królestwa Polskiego”[19].

Na zakończenie japońskiego epizodu warto zaznaczyć, że Dmowski i Piłsudski, mimo dzielących ich różnic politycznych, przez cały czas pobytu w Tokio utrzymywali bliskie stosunki towarzyskie, co przejawiało się m.in. we wspólnym wyjściu do teatru i zwiedzaniu miasta[20]. Piłsudski, wykorzystując wcześniejszy wyjazd Dmowskiego z Tokio (22 lipca), poprosił go o przewiezienie przez Pacyfik i wysłanie na poczcie w Vancouver listów do działacza PPS Aleksandra Malinowskiego oraz do żony[21].

Zresztą Dmowski, który był zdecydowanym antysocjalistą, powątpiewał wówczas w socjalistyczne – w Marksowskim rozumieniu tego słowa – przekonania Piłsudskiego. Rok przed tokijskim spotkaniem Dmowski w „Przeglądzie Wszechpolskim” opublikował artykuł poświęcony socjalizmowi Historia szlachetnego socjalisty. Przyczynek do psychologii politycznej społeczeństwa polskiego. Ów tytułowy „szlachetny socjalista” to właśnie Józef Piłsudski, którego artykuł Jak stałem się socjalistą, zamieszczony w 1903 r. na łamach wychodzącego we Lwowie pisma młodzieży socjalistycznej „Promień”[22], był inspiracją dla tekstu Dmowskiego. Przywódca Narodowej Demokracji, postrzegając socjalizm jako przede wszystkim produkt umysłowej i moralnej degeneracji, „za którym stoją w ogromnej liczbie obce naszemu cywilizowanemu społeczeństwu typy psychiczne”, bardzo ciepło wyrażał się jednak o Piłsudskim, człowieku „pod względem siły moralnej wyjątkowym”, posiadającym „zdrowe, cywilizowane instynkty” oraz „niepośledni poziom umysłowy”. Te przymioty – zdaniem Dmowskiego – predestynowały Piłsudskiego bardziej do odegrania „niepośledniej roli” w obozie wszechpolskim aniżeli w „egzotyzmie politycznym”, tj. ruchu socjalistycznym[23]. „Uważalibyśmy to sobie za wielkie ubliżenie – pisał dalej Dmowski – gdybyśmy mu, dlatego że jest naszym przeciwnikiem politycznym, nie przyznali wyjątkowych przymiotów moralnych, jakimi jest niewątpliwie obdarzony. [...] Nie, p. Piłsudski w głębi ducha socjalistą nie jest; autobiografia jego wcale nie uzasadnia wartości socjalizmu, ale przeciwnie – przekonywa nas, że jest on u autora zastarzałą, utrwaloną w syberyjskim odosobnieniu modą. Pozostał on zawsze owym dzielnym chłopcem, synem matki patriotki, marzącym o wyzwoleniu swej ojczyzny”[24]. Jak jednak trafnie zauważył Krzysztof Kawalec, autor najnowszej biografii Dmowskiego: „Na tle sylwetki odmalowanego ciepło, choć nie bez nuty pewnej protekcjonalności, »dzielnego chłopca« tym gorzej jednak prezentowali się jego towarzysze. A poza tym – czego Dmowski nie mógł wiedzieć – ów »chłopiec« najbardziej kontrowersyjne wyczyny miał dopiero przed sobą”[25].

Do kolejnego osobistego spotkania i drugiej poświadczonej rozmowy Dmowskiego z Piłsudskim doszło po prawie 16 latach, w niepodległym już państwie polskim, w maju 1920 r. Józef Piłsudski był wówczas Naczelnikiem Państwa i Naczelnym Wodzem opromienionym zajęciem Kijowa, natomiast Roman Dmowski miał za sobą zmagania o polską granicę zachodnią na konferencji paryskiej, zwieńczone złożeniem podpisu pod tekstem Traktatu Wersalskiego, który przywracał Polskę na mapę Europy. Warto podkreślić, że do czasu tego majowego spotkania Dmowski, mimo że krytycznie oceniał politykę wschodnią Piłsudskiego i już w połowie marca 1919 r. podejrzewał go o zamysły dyktatorskie, pisząc – w liście do Stanisława Grabskiego – iż śni on „o dyktaturze wojskowej, o roli Napoleona wypływającego na falach rewolucji”, nie kwestionował przywództwa politycznego Naczelnika Państwa w kraju i gotów był szukać z nim kompromisu[26].

Dmowski po trzymiesięcznym pobycie w Algierze, gdzie leczył nadwyrężone w okresie walki dyplomatycznej o niepodległość i granice państwa polskiego zdrowie, przyjechał z Paryża do Warszawy 15 maja 1920 r. Trzy dni później z wyprawy kijowskiej powrócił do stolicy Piłsudski. Naczelnik Państwa przyjął Dmowskiego na audiencji w Belwederze 21 maja. O tym spotkaniu i trwającej około dwie godziny rozmowie brak, niestety, relacji z pierwszej ręki. Można ją odtworzyć jedynie na podstawie spisanych po latach przekazów osób trzecich, przyjaciół Dmowskiego – Marii i Mieczysława Niklewiczów oraz Stanisława Głąbińskiego i Ryszarda Piestrzyńskiego. Niklewicz, który telefonicznie umawiał Dmowskiego, twierdził, że w Belwederze dano mu wyraźnie odczuć, iż rozmowie nie przypisuje się wielkiego znaczenia[27]. Maria Niklewiczowa we wspomnieniach zanotowała: „Pan Roman wrócił z tej rozmowy pod bardzo przykrym wrażeniem. Piłsudski, mówiąc o zdobyciu Poznańskiego i Śląska, określił to jako cadeau [prezent – K.K.] ze strony aliantów, mówił głównie o sobie i ani słowem się nie odezwał, aby dać wyraz temu, iż rozumie, co zostało zrobione [przez Dmowskiego w sprawie granicy zachodniej – K.K.][28].

Stanisław Głąbiński dodatkowo utrzymywał, że między rozmówcami dojść miało do starcia na tle stosunku do kwestii ukraińskiej. Piłsudski czynił Dmowskiemu wyrzuty, dlaczego na konferencji pokojowej nie popierał sprawy utworzenia niepodległej Ukrainy. Przywódca endecji odpowiedział, że „było to niemożliwe z przyczyn tak formalnych, jak merytorycznych. Z przyczyn formalnych dlatego, że Komitet Narodowy [Polski – K.K.] i delegacja polska przedstawiły były już dawniej określony plan granic wschodnich Polski, nie licząc się zupełnie z ewentualnym utworzeniem Ukrainy, i państwa sprzymierzone stanowisko to przyjęły; a z przyczyn merytorycznych dlatego, że wcale nie wiadomo, czy Ukraina byłaby państwem żywotnym i jakby się zachowywała w stosunku do Polski”.

Wyjaśnienia Dmowskiego nie zadowoliły Piłsudskiego, który w rozmowie dalej powracał do sprawy ukraińskiej. Dmowski zadał mu więc pytanie: „Na jakiej podstawie bylibyśmy żądali dla siebie przyłączenia Kresów Wschodnich wraz z całą Galicją Wschodnią, gdybyśmy równocześnie popierali pretensje Ukraińców do tych ziem i do wielkiej samoistnej Ukrainy?” Wprowadziło to Piłsudskiego w stan rozdrażnienia i przyspieszyło zakończenie rozmowy. Głąbiński, który w trakcie rozmowy oczekiwał na Dmowskiego w budynku sejmu, zanotował, że przywódca obozu narodowego wrócił z Belwederu silnie przygnębiony[29].

Według relacji późniejszego sekretarza Dmowskiego w Chludowie, Ryszarda Piestrzyńskiego, którego kuzyn – Eugeniusz Piestrzyński – był wówczas adiutantem Piłsudskiego, przywódca Narodowej Demokracji miał po spotkaniu z Naczelnikiem Państwa powiedzieć: „To niewątpliwie wielki człowiek, choć nie mogliśmy w niczym uzgodnić naszych poglądów”. Piłsudski zaś miał skomentować rozmowę z Dmowskim następująco: „To jedyny polityk, z którym warto dyskutować – choć różnimy się zasadniczo w naszych zapatrywaniach co do przyszłości Polski”[30]. Z tych słów wynikałoby, że rozmowa mogła mieć mniej konfrontacyjny charakter.

Wydaje się jednak, że ton, na który Piłsudski w stosunku do Dmowskiego potrafił się zdobyć jeszcze niespełna półtora roku wcześniej, gdy 21 grudnia 1918 r. – kilka tygodni przed mającą się rozpocząć w Paryżu konferencją pokojową – zabiegając o porozumienie z Komitetem Narodowym Polskim, pisał do jego prezesa pełen kurtuazji słynny list zaczynający się od słów: „Szanowny Panie Romanie”[31], należał już, niestety, do dawno minionej przeszłości[32].

Po raz drugi i ostatni w Polsce niepodległej Roman Dmowski zobaczył się i starł z Józefem Piłsudskim na forum Rady Obrony Państwa w lipcu 1920 r., w niezwykle trudnym okresie wojny polsko-bolszewickiej, gdy pod naporem sowieckiej ofensywy oddziały polskie cofały się na całej linii frontu.

Dmowski jako reprezentant Związku Ludowo-Narodowego uczestniczył w pracach ROP od 1 do 19 lipca 1920 r., tj. od powołania Rady przez Sejm Ustawodawczy do swego ustąpienia z jej składu. Na posiedzeniach ROP przywódca endecji zabierał głos przede wszystkim w sprawach dotyczących armii. Jego wystąpienia odbierane były jako przejawy krytyki wyraźnie wówczas załamanego i przygnębionego Naczelnego Wodza.

1 lipca, pod koniec pierwszego posiedzenia ROP, Dmowski wnioskował tylko, aby kolejne posiedzenie rozpocząć od zapoznania jej członków „ze stanem na frontach, gdyż tylko wtedy będzie można podejmować stosowne uchwały”, zaś Piłsudski zobowiązał się przedstawić odpowiednie informacje[33].

Gdy 5 lipca, na drugim posiedzeniu ROP, Piłsudski odpowiedzialnością za klęski na froncie próbował obarczyć rywalizację partii politycznych, stwierdzając: „Naród chory daje armię chorą, bez dostatecznego oporu. Ta choroba wzrasta, bo co dawniej udawało się, teraz nie udaje się [...]. Ogólne moje wrażenie: brak morale w kraju wywołuje brak morale w wojsku. Stąd ciężkie kryzysy w armii [...]. Jak baza zepsuta, to frontu utrzymać nie można”[34], Dmowski replikował: „Trudno mówić, że społeczeństwo chore i armia chora. Jest zmęczenie i lekkomyślność z grozy sytuacji [...]. Trzeba uświadomić społeczeństwo o grozie sytuacji, a wydobędzie się energii dużo. Brak związku armii ze społeczeństwem. Armia musi wiedzieć dobrze, co w kraju się dzieje”[35].

Na trzecim posiedzeniu Rady Obrony Państwa 13 lipca, na którym premier Władysław Grabski relacjonował przebieg konferencji w Spa, Dmowski, broniąc Grabskiego, opowiedział się za przyjęciem mediacji angielskiej oraz zarzucił Piłsudskiemu brak wiary w armię i błędną politykę zagraniczną[36].

Na szóstym posiedzeniu ROP 19 lipca, podczas dyskusji o stanie armii, Dmowski stwierdził, iż odnośnie do spraw wojskowych „musimy znaleźć przyczyny, dlaczego jesteśmy bici. Utrzymuję, że stan moralny się zmienił, ale są i błędy organizacyjne, strategiczne i taktyczne, wskutek których wojsko straciło zaufanie. Wobec czego koniecznym jest zmiana dowództw na froncie, ale jeżeli nie mamy sami [dowódców], to zwróćmy się do aliantów, ale żeśmy jeszcze nie wyzyskali swoich sił, na przykład gen. Dowbór[-Muśnicki] jest doskonałym wojskowym”. Przywódca Narodowej Demokracji wnioskował również o „dokonanie daleko idących zmian” w Naczelnym Dowództwie, Sztabie Generalnym i Ministerstwie Spraw Wojskowych[37].

W odpowiedzi Józef Piłsudski zgłosił gotowość ustąpienia ze stanowiska Naczelnego Wodza: „Zwracam się do panów jeszcze – mówił Naczelnik Państwa – żebyście weszli w położenie człowieka, który postawiony został na czele nowo powstającej Polski, w którego rękach jest urząd Naczel[nika] P[aństwa] i N[aczelnego] W[odza]. Zgodzicie się sami, że co to za państwo, gdzie wszyscy plotkują przeciwko mnie, ja, N[aczelnik] P[aństwa], stale i systematycznie stoję w ogniu oskarżeń [...]. Proszę panów, zastanówcie się, jeżeli ja mam czynić niezgodę, to usuńcie mnie, weźcie kogo innego, może się pogodzicie na chwilę, ale zbudźcie [się], zróbcie wewnętrzny przejaw jednolitości, bo inaczej jest tylko łatanie, na które ja idę, bo to jest mój psi obowiązek”[38].

Dmowski jednak oświadczył, że zarzuty swoje podtrzymuje „nie dlatego, żeby się pan [Piłsudski] usunął, ja bym pana prosił, by pan został, ale są błędy w prowadzeniu armii, które zniechęcają ludzi. Ale jeden człowiek nie jest w stanie wszystko zrobić”[39]. Piłsudski zażądał wówczas, aby ROP określiła swoje stanowisko wobec niego, i opuścił posiedzenie. Według relacji Artemiusza Ludomiła Czerniewskiego, członka Rady z ramienia Narodowo-Chrześcijańskiego Klubu Robotniczego, przekazanej w 1932 r. Wojciechowi Wasiutyńskiemu, Dmowski wobec groźby dymisji Piłsudskiego miał mu odpowiedzieć: „Tego pan nie może zrobić. Pan nas w tę sytuację wprowadził i pan nas z niej musi wyprowadzić”[40]. Maciej Rataj w swoich wspomnieniach zanotował zaś, że Dmowski miał się wstrzymać od głosowania[41].

Po wyjściu Piłsudskiego „członkowie ROP w nieobecności członków wojskowych, którzy wyszli z sali, powzięli krótką jednomyślną uchwałę wyrażającą pełne zaufanie dla osoby Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza”. Po przyjęciu tej uchwały Piłsudski wrócił na salę i objął przewodnictwo obrad. ROP przegłosowała m.in. zgłoszony przez Dmowskiego wniosek, aby zwrócić się do Naczelnego Dowództwa o przeprowadzenie niezbędnych zmian na froncie, w sztabie i Ministerstwie Spraw Wojskowych, jednak bez istotnego ustępu, iż zmiany te miały zapewnić „naprawienie błędów popełnionych w organizacji armii i sposobie prowadzenia wojny”[42].

Po tym posiedzeniu Dmowski ustąpił z ROP. Starcie w Radzie przyspieszyło jego decyzję wycofania się z czynnego życia politycznego. Jak napisał Krzysztof Kawalec, „Dmowski zdawał sobie sprawę, że próba obalenia Piłsudskiego kryłaby w sobie zbyt wielkie ryzyko, przekonał się jednak po raz kolejny, że współpraca z nim jest niemożliwa”[43]. Być może również wówczas rozgoryczony Dmowski sformułował o Piłsudskim opinię, że „to jest skończony wariat”[44].

15 lat później, 14 maja 1935 r., dwa dni po śmierci Józefa Piłsudskiego, w „Gazecie Warszawskiej” Roman Dmowski zamieścił artykuł poświęcony zmarłemu marszałkowi. Suche stwierdzenie wielkości Piłsudskiego oraz stanu politycznej pustki, jaki stworzyło jego odejście, kontrastowało z tonem lawiny artykułów opłakujących „Wodza Narodu”, „Geniusza Polski”, „Wielkiego Przyjaciela Dzieci”, „Czterdzieści i Cztery”.

Dmowski pisał m.in.: „Człowiek, który formalnie zajmował skromne stanowisko ministra, był w istocie głową władzy w Polsce. [...] Wszyscy mieszkańcy naszego kraju rozumieli, że każdy ważniejszy akt rządu był wyrazem jego woli, a przynajmniej nie mógł zajść bez jego zgody. Sam rząd legitymował się tym, że jest jego woli wykonawcą. [...] Gdy pytano o program, odpowiedź była: »idea marszałka Piłsudskiego«. Wyznawcy tej idei nie ważyli się jej tłumaczyć. [...] Dziś, gdy mózg, który tę ideę stworzył i rozwijał, przestał działać, spadkobiercy jej będący w rządzie czy poza rządem są zmuszeni sformułować ją w program, o ile się bowiem zdaje, nie ma wśród nich nikogo, którego nazwisko za program by starczy[ło] [...]. Rządy zaprowadzone w Polsce przez zamach majowy w roku 1926 w późniejszej swojej fazie zaczęły usilnie pracować nad tym, żeby się zamienić w wyraźny system. [...] Jest to system, który może przetrwać tylko w oparciu o centralną postać stanowiąca źródło władzy. [...] Zastępował je rządom Polski przez ostatnich lat dziesięć zmarły [...] Rola, którą odegrał, wytwarza z chwilą jego śmierci pierwszorzędnej wagi sytuację polityczną. Trzeba nie być Polakiem, żeby tę sytuację obojętnie obserwować”[45].

Numer 137 „Gazety Warszawskiej”, w której tekst ten się ukazał, został skonfiskowany przez cenzurę sanacyjną, zaś tytuł zawieszono (po kilku dniach pismo zaczęło się ukazywać pod nowym tytułem – „Warszawski Dziennik Narodowy”). Dalsza część rewanżu obozu rządzącego nastąpiła już po śmierci Dmowskiego, w styczniu 1939 r., kiedy zarówno władze państwowe, jak i stołeczne demonstracyjnie powstrzymały się od udziału w uroczystościach pogrzebowych, a w niektórych miastach, m.in. w Poznaniu, policja nakazała zdjęcie wywieszonych flag narodowych okrytych kirem. A były to już czasy, gdy – jak zauważył cytowany na wstępie wileński konserwatysta – jeden z ośrodków tej władzy, tj. Obóz Zjednoczenia Narodowego, „uprzednio skopiował, przynajmniej na papierze jego [Dmowskiego] program i pogląd na świat”[46]. Inna rzecz, że było to naśladownictwo wyjątkowo nieudolne, co Mackiewicz przyznał już w styczniu 1939 r., pisząc, iż „śp. Roman Dmowski zaprojektowałby te plany o wiele inteligentniej”[47].

Pierwodruk: „Glaukopis. Pismo społeczno-historyczne” 2006, nr 5–6, s. 150–161.

Chesterton, Dmowski a sprawa polska

„Lecz wyniesione to godło zostało

Od chwili, kiedy Bóg gniew okrył chwałą

I gdy zawisły nad domostwem sławy

Znów orły czarne oraz sępy szare.

W nim to, gdzie wojna świętsza jest niż pokój

I gdzie nad miłość nienawiść zachwyca,

Zabłysł straszliwy jako sam Duch Święty

Orzeł, co bielszy jest niż gołębica”.

G.K. Chesterton, Polska, tłum. J. Pietrkiewicz

W ostatnich latach można w Polsce zaobserwować wzrost zainteresowania twórczością Gilberta Keitha Chestertona (1874–1936), wybitnego angielskiego pisarza, poety i dziennikarza, a jednocześnie błyskotliwego – lubującego się w paradoksach – myśliciela i jednego z największych dwudziestowiecznych apologetów chrześcijaństwa[1].

Ów „powrót do Chestertona” – abstrahując od przenikliwości i ciągłej aktualności jego spojrzenia na świat, zwłaszcza jego poglądów na tematy religii, etyki, kultury, demokracji czy gospodarki – nie powinien dziwić również dlatego, że ten „mistrz paradoksu” oraz „Don Kiszot zdrowego rozsądku” – jak określił go prof. Roman Dyboski – był jednocześnie „największym przyjacielem Polski na terenie Anglii”[2].

W zasadzie należałoby mówić o renesansie Chestertona w Polsce, gdyż cieszył się on sporą popularnością w naszym kraju w okresie międzywojennym. Mógł się o tym przekonać osobiście w czasie kilkutygodniowego pobytu w Polsce wiosną 1927 r.

Poglądy Chestertona na szczególnie podatny grunt podatny trafiały wśród działaczy i sympatyków obozu narodowego. Chesterton inspirował zwłaszcza młodsze pokolenie narodowców, wywodzące się z Ruchu Młodych Obozu Wielkiej Polski.

Było kilka przyczyn popularności autora Ortodoksji wśród młodych narodowców. Na pierwszym miejscu należałoby wymienić – wspomnianą już – jego wielką, nigdy nieskrywaną sympatię do Polski. Jej początki sięgały czasów I wojny światowej[3], gdy Chesterton dał się poznać jako wielki orędownik sprawy polskiej i odbudowy niepodległego państwa polskiego. Od tej pory datowała się także jego znajomość z Romanem Dmowskim. Odtąd też darzył Polskę wyjątkowymi względami.

Dmowski miał okazję wielokrotnie rozmawiać z Chestertonem w czasie pobytu w Wielkiej Brytanii w latach 1916–1917. Poznali się w 1916 r. za pośrednictwem Charlesa Saroléa (1870–1953), belgijskiego konsula w Edynburgu i profesora literatury francuskiej na tamtejszym uniwersytecie. Być może nastąpiło to w maju tego roku, gdy Dmowski przebywał w stolicy Szkocji na zaproszenie Belga[4]. Później przywódca Narodowej Demokracji odwiedzał Chestertona w jego domu w podlondyńskiej miejscowości Beaconsfield[5], pisarz zaś bywał częstym gościem Dmowskiego w Londynie, gdzie ten mieszkał w wynajmowanym przez ordynata Maurycego Zamoyskiego domu przy Mount Street 46.

Stanisław Kozicki, który od końca maja do września 1917 r. towarzyszył Dmowskiemu w jego pracy politycznej w Londynie, w pisanym po latach pamiętniku mile wspominał te odwiedziny angielskiego pisarza: „Pozostaną mi na zawsze w pamięci chwile spędzone z Chestertonem, który doskonale rozumiał sprawę polską, miał zresztą wybitne talenty towarzyskie, umiał opowiadać i był zawsze pełen dobrego humoru”[6]. Zdaniem Kozickiego głównym powodem sympatii angielskiego pisarza dla sprawy polskiej i zbliżenia do działających na jej rzecz w Londynie polskich polityków była fakt, iż Polska i Polacy interesowali go „jako przedstawiciele kultury rzymskiej i katolickiej na wschodzie Europy. Stosunki z nim były łatwe i proste, rozumiał wszystko prędko i dokładnie. Wszak wychodziliśmy zawsze ze wspólnych, a odwiecznych założeń”[7].

Była to początkowo sympatia instynktowna, co przyznał sam Chesterton w przedmowie do wydanej w 1922 r. głośnej książki prof. Saroléa Listy o sprawach polskich: „Mogę z całą pewnością stwierdzić – pisał autor Ortodoksji – że zawsze byłem stronnikiem ideału polskiego (a partisan of the Polish ideal), nawet wówczas, gdy moja sympatia ku niemu była głównie instynktem”. Ta jego instynktowna sympatia do Polski zrodziła się pod wpływem oskarżeń miotanych przeciwko niej przez jej wrogów. Chesterton wyrobił sobie osąd o Polakach na podstawie opinii i zachowań ich nieprzyjaciół. „Odkryłem niezawodną niemal prawdę – pisał w cytowanej przedmowie do książki belgijskiego profesora – że wrogowie Polaków byli wrogami wielkoduszności i męstwa. Gdy ktoś miłował niewolnictwo, gdy ktoś lubował się w lichwiarstwie, gdy ktoś kochał terroryzm i wydeptane błoto materialistycznej polityki, przekonywałem się prawie zawsze, że z uczuciami tymi łączyła się namiętna nienawiść do Polski”[8]. Dla Chestertona tą antypolską potęgą (authority) stojącą za antypolskimi uprzedzeniami szerzonymi wśród Anglików i przedstawiającą Polaków jako „rozhisteryzowane dziecko” oraz uosobienie anarchii byli Niemcy i współpracujący z nimi ściśle, jeśli chodzi o sprawę polską, niemieccy Żydzi[9].

Później, gdy zaczął bliżej interesować się historią Polski, ta sympatia stała się jeszcze mocniejsza. Chesterton bronił piórem dobrego imienia Polski – przede wszystkim na łamach wydawanego przez siebie tygodnika „The New Witness”[10] – gdy w latach 1918–1919 w prasie amerykańskiej i brytyjskiej pojawił się szereg artykułów inspirowanych przez niektóre środowiska żydowskie o rzekomych pogromach antysemickich na ziemiach polskich[11]. Latem 1919 r. w artykule pod wymownym tytułem Polacy i anty-Polacy z oburzeniem wystąpił przeciwko wysłaniu do Polski angielskiej misji w celu zbadania tych żydowskich skarg[12]. Nawet w bardzo osobistym głośnym liście otwartym napisanym w grudniu 1918 r. do Rufusa Isaacsa, lorda Reading, który miał towarzyszyć brytyjskiemu premierowi Davidowi Lloydowi George’owi w obradach konferencji pokojowej w Paryżu, pisarz upomniał się o Polskę – „filar Europy”[13].

Podczas obrad konferencji paryskiej Chesterton bronił polskich postulatów terytorialnych. Na łamach „The New Witness” oraz „The Illustrated London News” opublikował na ten temat kilka artykułów. Istotne osłabienie Niemiec, zwłaszcza pozbawienie Prus ich dotychczasowej dominującej pozycji w Niemczech, oraz odbudowa silnej Polski były dlań niezbędnymi warunkami ustanowienia trwałego pokoju w Europie. Chesterton był zdeklarowanym zwolennikiem przyłączenia do państwa polskiego Gdańska, Śląska i Prus Wschodnich. Nie szczędził słów krytyki pod adresem premiera Lloyda George’a z powodu jego ignorancji w kwestiach historii i geografii Europy Środkowej, polityki wzmacniania Niemiec kosztem Polski i Francji oraz antykatolickich uprzedzeń[14]. W kwietniu 1919 r. w artykule zatytułowanym znamiennie Pokój bez honoru pisał m.in. o niechęci światowych środowisk żydowskich do idei odbudowy niepodległego państwa polskiego oraz konsekwentnie domagał się przyznania Polsce Gdańska[15].

W 1920 r., w kulminacyjnym momencie wojny z Rosją sowiecką, Chesterton opublikował dwa artykuły: Polska a pokój świata oraz Istota bolszewizmu, które w polskim przekładzie zostały w tym samym roku wydane w formie broszury Polska a bolszewizm. Angielski pisarz zawarł w nich swoją ocenę doktryny bolszewickiej oraz przestrogę pod adresem Europy Zachodniej, w razie gdyby Polska tę wojnę przegrała. Krytykował hipokryzję angielskich pacyfistów, labourzystów oraz różnej maści „liberalnych idealistów”, którzy z jednej strony „wniebogłosy wołają dniem i nocą o powszechne prawo, królujące z ramienia Ligi Narodów”, z drugiej zaś „wytykają ze zgrozą każdą próbę poskromienia uroszczeń bolszewizmu, a nawet wszelką próbę odparcia bolszewizmu ku jego własnym granicom”; którzy twierdzą, że prawo międzynarodowe może „określać i bronić wszystkie granice świata, ale nie powinno ani określać, ani bronić granic Polski”. Wszystkim „wierzącym mocno w skuteczność Ligi Narodów” Chesterton sugerował, aby zajęli się Rosją – „krajem, w którym jest wiele narodów, ale nie ma ligi”. „Polska – pisał dalej – to jedyny możliwy nasz wał obronny, nie przeciwko bolszewizmowi w szczególności, o którym sądzić możemy, co się nam żywnie podoba, ale przeciwko barbarzyństwu, co do którego posiadamy nie tylko sądy, ale i żywe, wieczne doświadczenie [...]. Jeśliby Polska upadła, wraz z nią runąłby w gruzy szaniec pokoju całego świata”[16].

W posłowiu do wydanej w tym samym roku książki Kazimierza Pruszyńskiego Poland pisał zaś: „Nigdy nie pominąłbym okazji, by oddać nawet niewielką przysługę Polsce – temu najbardziej wysuniętemu, najbardziej rycerskiemu i najbardziej zagrożonemu przyczółkowi rycerskości, permanentnie wszak zagrożonemu na tym świecie”. Wskazywał na zagrażające wówczas całej Europie niebezpieczeństwo ze strony bolszewickiej Rosji i – nawiązując do odsieczy Wiednia – apelował o solidarność i pomoc dla Polski: „Jan Sobieski wiedział, za sprawą tego mistycznego daru, który nazywa się zdrowym rozsądkiem, że kiedy islam dotarł do pewnego punktu, stał się sprawą każdego ochrzczonego i cywilizowanego człowieka. To samo dotyczy przemocy bolszewickiej. Jeśli bolszewizm dociera do pewnego punktu, staje się sprawą każdego ochrzczonego i cywilizowanego człowieka. A dla nas tym punktem jest Polska”[17].

Chestertona ujmowała – wspomniana wyżej – polska tradycja rycerska (łącznie z wypływającym z niej stosunkiem do kobiet). Polacy byli dla niego narodem par excellence rycerskim, który w końcu XVIII w. został w wyjątkowo nierycerski sposób – trzech na jednego – napadnięty przez sąsiadów. Podziwiał nasze umiłowanie wolności przejawiające się w podejmowanych w XIX w. kolejnych zrywach powstańczych oraz, last but not least, nasz katolicyzm i wierność Kościołowi na przestrzeni dziejów. Ten ostatni czynnik szczególnie mocno musiał przemawiać do przekonań konwertyty[18]. „Polska – pisał w 1925 r. na łamach „G.K.’s Weekly” – to kultura katolicka, wepchnięta niczym nagie ostrze pomiędzy bizantyjską tradycję Moskwy i pruski materializm [...]. Wiara katolicka stanowi najjaskrawszą różnicę pomiędzy Polakiem a bolszewikiem czy pruskim junkrem”[19].

Dla Chestertona było rzeczą oczywistą, iż „patriotyzm i imperializm nie tylko nie są tym samym, ale są bodaj czymś przeciwnym”[20]. Sam, jako żarliwy patriota angielski, szczególnie kochający katolicką Merry Old England sprzed schizmy Henryka VIII, był jednocześnie zdecydowanym przeciwnikiem i krytykiem imperializmu brytyjskiego. Stąd wypływało konsekwentne opowiadanie się Chestertona po stronie „małych narodów”: Burów, Irlandczyków, Szkotów czy Walijczyków. W myśl tej samej filozofii deklarował się na stałe jako przyjaciel Polski – pognębionej i rozdartej przez trzy ościenne imperializmy[21]. Dla niego rozbiory Polski były „tragedią, dla której narody na Zachodzie próżno szukałyby porównania, odkąd sama idea narodu wyłoniła się ze średniowiecznego chrześcijaństwa. Nie istnieje drugi wypadek, by naród samodzielny i z poczuciem własnej wartości został nie obrabowany, lecz zamordowany, czy raczej rozczłonkowany żywcem”[22].

Zauroczenia autora Napoleona z Notting Hill Polską wiązało się ściśle z otwartą antypatią do Niemiec, a zwłaszcza Prus. Obarczał je nie tylko odpowiedzialnością za rozpętanie I wojny światowej. Żywił nieodparty wstręt do pruskiej mentalności, do pruskiego militaryzmu z jego kultem siły i skuteczności. Dla Chestertona Niemiec-Prusak był uosobieniem nowego barbarzyńcy, niszczącym dwie idee, na których opierała się cywilizacja: zasadę dotrzymywania umów i zasadę wzajemności. „Prusak – pisał w wydanym w 1915 r. zbiorze esejów zatytułowanym wymownie The Barbarism of Berlin – jest duchowym barbarzyńcą, ponieważ nie czuje się zobowiązany swoją własną przeszłością [...]. Tłumaczy się, że w poniedziałek przyrzekając respektować jakąś granicę, nie mógł przewidzieć, iż we wtorek zajdzie, jak to określa, »konieczność« naruszenia tej granicy [...]. Prawdziwego dzikusa poznaje się po tym, że śmieje się, zadając ci ból, ale wyje, kiedy ty jemu zadajesz ból. Tę zadziwiającą dwoistość rozumowania widzimy w każdym uczynku i słowie pochodzącym z Belina”[23].

Chesterton był również zdania, że „najgorsze tendencje brytyjskie zostały w istocie zapożyczone od Niemiec”, że jednym z największych błędów brytyjskiej polityki zagranicznej było przyzwolenie na rozwój ekspansjonizmu pruskiego, że wpływ Prus fatalnie zaciążył na historii Wielkiej Brytanii. „Cały nasz dzisiejszy imperializm, to jedno wielkie głoszenie chwały Prus jako naszego wzoru i usprawiedliwienia” – pisał w swojej Autobiografii. Tę niechęć do Prus autor Barbarzyństwa Berlina przeniósł po 1933 r. na III Rzeszę. Był jednym z pierwszych w Anglii, którzy przestrzegali przed niebezpieczeństwem niemieckiego nazizmu i jeszcze w 1933 r. – zaraz po dojściu Hitlera do władzy – przewidział, że nowa wojna zacznie się od ataku Niemiec na Polskę[24].

Germanofobia Chestertona niewątpliwie korelowała z równie zdecydowaną antyniemiecką orientacją całego obozu narodowego i umacniała jego popularność w tym środowisku politycznym. Jakkolwiek trudno jednoznacznie stwierdzić, czy Chesterton zetknął się z francuskim tłumaczeniem książki Dmowskiego Niemcy, Rosja i kwestia polska, wydanym w Paryżu w 1909 r., to nie ulega wątpliwości, że przywódca Narodowej Demokracji, przebywając w Wielkiej Brytanii, musiał czytać Barbarzyństwo Berlina oraz że cieszyły go zdecydowane antyniemieckie poglądy angielskiego pisarza[25].

Chesterton doskonale zapamiętał rozmowy z Dmowskim w Beaconsfield i Londynie, ujęty był jego erudycją i ogładą towarzyską, nic więc dziwnego, że gdy wiosną 1927 r. odwiedził Polskę, postanowił znowu się z nim spotkać[26]. Do spotkania doszło 10 maja w Chludowie koło Poznania, gdzie przywódca obozu narodowego wówczas mieszkał. Cztery dni wcześniej pisarz rozmawiał z marszałkiem Piłsudskim w Belwederze[27]. Po latach Chesterton w swej Autobiografii wspominał: „Spotkałem wielkiego Piłsudskiego; i ten wielki i dość groźny stary żołnierz praktycznie powiedział mi, iż z dwojga [wrogów Polski] woli Niemcy niż Rosję. Jest również jasne, że jego rywal Dmowski, który także ugościł nas w swoim wiejskim ustroniu, zdecydował, że z dwojga [wrogów Polski] woli Rosję od Niemiec”[28]. Dorothy Collins, sekretarka pisarza, zanotowała zaś, że Dmowski „bardzo dowcipnie rozprawiał o sprawach międzynarodowych, opowiadając nam rozmaite anegdoty o naszych własnych politykach i podsumowując ich w nader cięty sposób”[29].

Chesterton, dopatrujący się szeregu podobieństw między Anglikami a Polakami, miał świadomość kompletnej ignorancji Anglików w sprawach Polski i jej historii. „Anglicy w ogromnej większości tyle że słyszeli o Polsce, ale nic więcej” – mówił podczas odczytu wygłoszonego w Kole Polsko-Angielskim w Londynie 26 maja 1930 r.[30] Ta niewiedza była – zdaniem pisarza – jedną z głównych przyczyn antypolskich uprzedzeń i niechęci Anglików do Polski, umiejętnie wykorzystywaną przez jej zdeklarowanych wrogów (co ciekawe, z reguły niebędących Anglikami!), którzy Polski po prostu nienawidzili. Posiadając jakąś elementarną wiedzę o Polsce i Polakach, uchodzili oni bowiem za specjalistów od spraw polskich i urabiali angielską opinię publiczną w duchu antypolskim[31].

Chesterton, który poprzez swoje artykuły próbował zmienić ten niekorzystny dla Polski stan rzeczy, niejednokrotnie dopominał się o skuteczną „propagandę polską w Anglii”. We wspomnianym odczycie, przypominając biblijną opowieść o Judzie Machabeuszu, który, uzbrojony tylko w nóż, powalił słonia, angielski pisarz nawiązał do rozbiorów Polski i jej ponadwiekowych zmagań o odzyskanie niepodległości: „Bezprzykładny w dziejach był upadek Polski, bezprzykładne zmartwychwstanie [...]. Polskę przywaliły trzy wielkie słonie, trzy olbrzymie cesarstwa, a ona dźgała i dźgała, aż wszystkie trzy padły trupem, a ona powstała. Nie znam nic podobnego w historii.” Apelował więc, aby pokazać Anglikom „pierwiastki romantyczne i heroiczne” w dziejach Polski i wskazywał na konieczność przygotowania sugestywnego zarysu historii Polski, „historii wielkiego cudu, który zdarzył się za naszych czasów w środku Europy”[32]. Sam zamierzał, marzył wręcz, aby napisać książkę o Polsce. Niestety, nie zdążył.

Tak jak jedną z przyczyn sympatii Chestertona do Polski była – podobnie jak w przypadku Irlandii – jej katolickość i więź z Kościołem, tak jednym z powodów popularności pisarza wśród młodych polskich narodowców była jego afirmacja katolicyzmu.

Nie miejsce tutaj na opisywanie „drogi do Rzymu” i konwersji autora Heretyków, Ortodoksji i Wiekuistego człowieka, jego apologii chrześcijaństwa w ogólności, a rzymskiego katolicyzmu w szczególności. Odnotujmy tylko kilka opinii o wpływie Chestertona na formę i treść katolicyzmu „młodych” obozu narodowego. „Niewątpliwie, współczesna literatura katolicka nie ma drugiego pisarza, który by równie wiele zdziałał dla katolicyzmu – pisano na łamach tygodnika „Prosto z Mostu” po śmierci pisarza. Nikt inny nie przysporzył Kościołowi tylu konwertytów i to nie tylko w Anglii. Jakiż olbrzymi wpływ wywarł Chesterton na zwrot ku czynnemu katolicyzmowi w młodym polskim nacjonalizmie!”[33].

Pięć lat później Adam Doboszyński, przypominając polskim żołnierzom w Szkocji sylwetkę pisarza, trafnie zauważył, że „Chesterton szedł do katolicyzmu drogą czysto intelektualną, stał się wcześniej katolikiem z wyrozumowania niż z wiary”[34]. Nawiązując zaś do zauważonego przez Chestertona powinowactwa psychicznego Polaków i Anglików, stwierdzał, że owa bliskość występuje zwłaszcza w sprawach katolickich. Zdaniem Doboszyńskiego katolicyzm Chestertona był bliższy i bardziej zrozumiały dla Polaków niż rozreklamowany przez „wrogie katolicyzmowi ośrodki propagandowe świata” katolicyzm Jacques’a Maritaina i François Mauriaca. „Czujemy się znacznie bliżsi Chestertona – pisał – i rozumiemy go, gdy powiada, że Anglicy nie lubią Pascala, będącego ojcem duchowym – w prostej linii – dzisiejszego »francuskiego katolicyzmu«. Rozumiemy Chestertona, gdy stwierdza, że Anglicy wolą św. Franciszka z Asyżu niż proboszcza z Ars [św. Jana Marię Vianneya] i że nie mogą czytać Racine’a. My też wolimy św. Franciszka i Szekspira. I prymat katolickiego pisarza naszych czasów oddajemy Chestertonowi. Wpływ jego na myśl naszą dopiero się zaczyna i będzie rósł przez lat dziesiątki”[35].

Związany przed wojną z ONR i współpracujący z „Prosto z Mostu” poeta młodego pokolenia Jerzy Pietrkiewicz (1916–2007) konstatował na łamach wydawanego w Londynie tygodnika „Jestem Polakiem”: „Był Chesterton katolikiem walczącym, tkwił w dniu powszednim jak apostoł, rozświetlał wszystkie zakamarki swego załganego, zakonspirowanego czasu, w którym błąkały się utopijne ateistyczne widma [Herberta George’a] Wellsa i krążyły konstelacje sceptycznych paradoksów [Bernarda] Shawa”[36].

Z katolicyzmu Chestertona w dużej mierze wypływały również jego poglądy społeczno-ekonomiczne, znajdujące odzew wśród młodych narodowców ze Stronnictwa Narodowego oraz Obozu Narodowo-Radykalnego (wydaje się, że bardziej grupy „ABC” niż „Falangi”), określane mianem dystrybucjonizmu (dystrybutyzmu)[37]. Chesterton uważał, że zarówno kapitalizm, jak i komunizm opierają się na tej samej idei – koncentracji bogactwa, niszczącej własność prywatną. Komunizm, jako najwyższa faza koncentracji kapitału, był dla niego niczym innym, jak tylko kapitalizmem państwowym. Krytykując kapitalizm i komunizm, Chesterton oraz jego przyjaciel, katolicki pisarz i historyk – i również wielki przyjaciel Polski – Hilary Belloc, proponowali w ich miejsce system oparty na dystrybucji (upowszechnieniu) własności. Zainspirowała ich encyklika papieża Leona XIII Rerun Novarum z 1891 r. (czerpali także z wydanej czterdzieści lat później Quadragesimo Anno Piusa XI). Dystrybucjonizm zakładał m.in. odproletaryzowanie mas, stopniowe przywracanie wszystkich form indywidualnej własności w celu odtworzenia, zanikającej wskutek szybko postępującego procesu industrializacji, warstwy drobnych i średnich właścicieli rolnych oraz samodzielnych przedsiębiorców, którzy stanowią najistotniejszy trzon każdego narodu i których niezależność ekonomiczna i polityczna – zasadzająca się właśnie na własności prywatnej – była niezbędnym warunkiem funkcjonowania zdrowego ustroju społecznego. Idee dystrybucji własności propagował „G.K.’s Weekly” oraz założona we wrześniu 1926 r. Liga na rzecz Zachowania Wolności poprzez Przywrócenie Własności (The League for the Preservation of Liberty by the Restoration of Property), której nazwę zmieniono wkrótce na Ligę Zwolenników Dystrybucji (Distributist League)[38].

Wpływ koncepcji dystrybucjonizmu, postulatów dekoncentracji kapitału i demonopolizacji produkcji znaleźć można w poglądach głoszonych przez Jana Mosdorfa[39], Stanisława Piaseckiego[40], Jędrzeja Giertycha[41], ale przede wszystkim Adama Doboszyńskiego. To właśnie autor Gospodarki narodowej był bez wątpienia najbardziej zafascynowanym Chestertonem polskim narodowcem. „Zasadniczy zwrot w jego całym stosunku do życia – wspominał Zbigniew Stypułkowski – spowodowało zetknięcie się z wielkim filozofem katolickim Chestertonem w Anglii. Doboszyński wyrósł w pokoleniu młodzieży, które żywo przyjmowało światopogląd narodowy i katolicki, był więc już przygotowany psychicznie, choć może jeszcze nieświadomie do tego, by stać się Chestertona uczniem i wyznawcą. Dzięki swej wybitnej inteligencji stał się czymś więcej – mimo różnicy wieku miał prawo nazywać się jego przyjacielem”[42].

Doboszyński poznał bliżej angielskiego pisarza w czasie kilkumiesięcznego pobytu w Anglii (marzec – czerwiec 1933 r.). Przez cały ten okres Doboszyński korzystał z gościny ks. Smitha, proboszcza parafii św. Teresy w Beaconsfield – podlondyńskiej miejscowości, w której od 1909 r. mieszkał Chesterton i gdzie w 1922 r. został przyjęty na łono Kościoła katolickiego[43]. Miał więc okazję do częstych rozmów z autorem Ortodoksji i bywania na jego odczytach. Podziwiał głębię jego intelektu, bojowy, a zarazem radosny katolicyzm – czy szerzej: Chestertonowską koncepcję pojmowanego integralnie katolicyzmu, poczucie humoru, radość życia, temperament pisarski oraz bezkompromisową wierność ideom, które głosił, i wynikającą z niej postawę walki. „Stoi mi przed oczyma kościół w Beaconsfield, niepozorny i świeżo sklecony jak katolicyzm w Anglii – pisał o nim we wzruszającym pośmiertnym wspomnieniu. Przy ołtarzu monsignor Smith [...]. Niepozorni ludzie modlą się i śpiewają. I naraz otwierały się drzwi i wchodził Chesterton a big fat man, jak napisał o św. Tomaszu. Wielki, gruby mężczyzna, z lwią grzywą, w niedopinającej się marynarce. I od razu wszystko wokół niego malało i robiło się jeszcze bardziej niepozorne, i widać było, że właściwie on się tylko liczy, i dla niego na ołtarzu odbywa się ofiara, i my tylko po to tam byliśmy, by wokół wielkiego człowieka byli mali ludzie, jak tego wymaga porządek tego świata. [...] Gdybym był Panem Bogiem, posadziłbym go na wysokim chórze, bo zasłużył się wielce dla sprawy niebieskiej”[44].

Doboszyński nie ukrywał wielkiego podziwu dla Chestertona ani tego, iż to właśnie jego poglądy społeczno-ekonomiczne stanowiły – obok myśli św. Tomasza z Akwinu i katolickiej nauki społecznej – inspirację dla jego koncepcji zawartych w Gospodarce narodowej. Nad tą książką pracował już od 3 lat, ale momentem przełomowym, który przyspieszył jej ukończenie, okazał się dopiero kilkumiesięczny pobyt w Anglii (pierwsze wydanie Gospodarki narodowej ukazało się ostatecznie jesienią 1934 r.)[45]. „Byłem na kilku jej zebraniach – wspominał po latach swoje wrażenia ze spotkań Ligi Zwolenników Dystrybucji – które odbywały się w atmosferze entuzjazmu i prostoty, w zadymionych salach w tyle obskurnych jadłodajni. Podobnie musiały wyglądać zebrania pierwszych chrześcijan, na których w zdemoralizowanym, plutokratycznym Imperium Rzymskim garstka wierzących startowała swą rewolucję”[46]. Pod wpływem Chestertona Doboszyński stał się zdecydowanym przeciwnikiem koncentracji własności. „Wyznaję, że dopiero słuchając Chestertona, zrekonstruowałem w sobie pojęcie wolności, tak silnie zniekształcone w umysłach naszego pokolenia przez wpływy ze Wschodu i Zachodu. Pojęcie to łączył Chesterton nierozdzielnie z hasłem upowszechnienia własności. W zbyt mało u nas znanym Zarysie zdrowego rozsądku [The Outline of Sanity z 1926 r.] sformułował swe poglądy społeczno-ekonomiczne, zawsze genialne, choć miejscami poetycko uproszczone”[47].

Poglądy społeczne Chestertona starał się Doboszyński popularyzować w ramach prelekcji, które – jeżdżąc po kraju – wygłaszał dla członków i sympatyków Stronnictwa Narodowego. „Nasz ruch narodowy – mówił na odczycie zorganizowanym przez Sekcję Akademicką SN w Warszawie 28 marca 1935 r. – oprócz myśli tak bardzo zgodnej z ideami Chestertona posiada jeszcze dynamikę, której brak prekursorom [tj. dystrybucjonistom – K.K.] i jest potężnym narzędziem w walce ze zgniłą, przeżytą epoką. Niemniej jednak nie powinniśmy zapominać, ile zawdzięczamy Chestertonowi”[48].

Na jeszcze jedną ciekawą przyczynę popularności Chestertona zwrócił uwagę Wojciech Wasiutyński, który również nie oparł się urokowi twórczości i myśli angielskiego pisarza[49]. Ten narodowy dziennikarz i publicysta pisał po jego śmierci na łamach „Prosto z Mostu” o fenomenie Chestertona, polegającym na tym, że ten angielski pisarz „niewątpliwie wywarł większy wpływ na kulturę polską niż na angielską, że Polska jest krajem największej chyba w całym świecie, w młodszym przynajmniej pokoleniu, popularności Chestertona”. Przyczyną tej popularności był – zdaniem Wasiutyńskiego – nie tylko fakt, że Chesterton był rzymskim katolikiem. Nie najważniejsze były również jego poglądy polityczne i społeczno-ekonomiczne ani sympatia do Polski. Najistotniejsza była „romantyczna wyobraźnia” Chestertona, jego fascynacja średniowieczem, swoisty mediewalizm, idealizacja średniowiecza, „pokazanie tej epoki piękniejszą niż była w rzeczywistości”[50].

Charakterystyczne, że zarówno Doboszyński, jak i Wasiutyński za najważniejszą i najsłynniejszą książkę Chestertona uważali Napoleona z Notting Hill[51], piękną opowieść o patriotyzmie – tym lokalnym patriotyzmie „małej ojczyzny”: dzielnicy, parafii i ulicy – którego uosobieniem był tytułowy bohater Adam Wayne, broniący prawa do odrębności i niepodległości swojej dzielnicy Nottig Hill zagrożonej przez imperialny rozmach wielkiego Londynu[52].

Postać i poglądy Chestertona wielokrotnie przypominano na łamach narodowej prasy – przede wszystkim tygodników „Myśl Narodowa” oraz „Prosto z Mostu”, zamieszczano recenzje i omówienia jego książek[53] oraz przedrukowywano jego artykuły i fragmenty prac poruszające kwestie społeczne, kulturalne czy polityczne. Pisali o nim m.in. Witold Jerzy Chwalewik, Adam Doboszyński, Stanisław Kozicki, Andrzej Mikułowski, prof. Władysław Tarnawski, Wojciech Wasiutyński[54].

Ze starszego pokolenia działaczy i sympatyków ruchu narodowego – obok m.in. Stanisława Kozickiego czy Władysława Tarnawskiego, profesora filologii angielskiej na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie – Chestertona „żarliwie służącego idei katolickiej” wysoko cenił również związany z obozem narodowym dramaturg, pisarz i publicysta Adolf Nowaczyński. W szkicu poświęconym religijności Anglosasów zaliczył on autora książek o św. Franciszku z Asyżu i św. Tomaszu z Akwinu do prawdziwej „arystokracji intelektualnej zachodnioeuropejskiej”, pisząc w charakterystycznym dla siebie stylu: „Gdy się czyta takie staroświeckie, w stylu pana Homais[55] sprzed lat pięćdziesięciu ataki i napaści na chrystianizm, jakichś Ułaszynów[56] (którzy są podobno profesorami Uniwersytetu Poznańskiego!), a potem bierze pierwszy lepszy tom Chestertona, widzi się jasno, w jakim euroazjatyckim barbarzyństwie tkwią ci, co niby niosą światło narodowi, wyzwalając go z pęt »religianctwa«, i jaka przepaść całych warstw i formacji kultury leży między takim profesorem uniwersytetu ze Sarmacji-Sanacji, a starym dorożkarzem, który obwozi Chestertonowskiego księdza Browna[57] po... Whitechapel”[58].

Chesterton nie przestawał inspirować młodych narodowców również w latach II wojny światowej. Dotyczyło to zwłaszcza tych, którzy – jak Doboszyński – znaleźli się na terytorium Wielkiej Brytanii. Mieli oni świadomość niepowetowanej straty, jaką dla sprawy polskiej stanowiła przedwczesna śmierć angielskiego pisarza. „Zabraknie nam pióra Chestertona – pisał Doboszyński – gdy w wyniku obecnej wojny ważyć się będą nasze losy. Zabraknie jego pióra, ale myśl jego, o ileż lepiej znana dziś niż przed dwudziestu laty, dopomoże nam do zorganizowania społeczności prawdziwie katolickiej”[59]. Tę myśl Chestertona starano się propagować w środowisku „polskiego Londynu”. Sylwetkę pisarza i jego poglądy przypominano na łamach wydawanego przez ks. Stanisława Bełcha katolicko-narodowego „Jestem Polakiem”[60]. Organizowano poświęcone mu odczyty (z udziałem m.in. Gregory’ego MacDonalda, katolickiego dziennikarza i bliskiego współpracownika pisarza[61]). Od 1941 r. Chesterton był również patronem założonego przez ks. Bełcha klubu, którego celem była popularyzacja katolickiej nauki społecznej (jego aktywnym członkiem był m.in. Doboszyński)[62].

Doboszyński przetłumaczył Chestertonowską Krótką historię Anglii (A Short History of England)[63]. Pamięci autora Napoleona z Notting Hill poświęcił Ekonomię miłosierdzia. Pierwsze wydanie tej książki – stanowiącej w istocie uaktualnioną wersję Gospodarki narodowej – ukazało się w 1945 r. w języku angielskim (The Economics of Charity)[64].

Najwierniejszy spośród polskich miłośników Chestertona był przekonany o rosnącym wpływie jego myśli wśród Polaków. Rezultatem miała być gruntowna przebudowa przyszłej Polski, zorganizowanie społeczeństwa „prawdziwie katolickiego”. Doboszyński zakładał nawet, że największym paradoksem twórczości autora Zarysu zdrowego rozsądku będzie, „gdy za lat trzydzieści lub pięćdziesiąt, a może sto, Polacy zaczną uczyć Anglików kultu dla jednego z najgenialniejszych ich pisarzy”[65].

Nadzieję na moralne odrodzenie świata w wyniku wojennej hekatomby i urządzenie go według zasad, które głosił Chesterton, wyrażał również wspomniany wcześniej poeta Jerzy Pietrkiewicz. „Chesterton to nie dziś, to jutro – pisał. Przeczucia, które będą się sprawdzać w łunach dogasającej wojny, jak proroctwa”, zaś swój dedykowany „największemu pisarzowi XX wieku” – za jakiego uznawał Chestertona – wiersz kończył słowami:

„Wierzę, Gilbercie Chestertonie,

że wojna ogniem zdusi węże,

bicz Boży splecie z krwawych żył,

okręt Kolumba nie zatonie –

a Napoleon z Notting Hill

zwycięży!”[66]

Tekst złożony również do drugiego poszerzonego wydania pracy zbiorowej: Narodowa Demokracja XIX–XXI wiek. Koncepcje – ludzie – działalność, red. T. Sikorski, A. Wątor.

Jak zginął sekretarz Romana Dmowskiego
(o zamachu w Brzozowie i procesie w Sanoku w 1933 r.)

Po przewrocie majowym w 1926 r. w życiu politycznym Polski pojawiła się praktyka zwalczania przeciwników obozu rządzącego z wykorzystaniem przemocy fizycznej, której wykonawcami byli „nieznani sprawcy”.

W nocy z 30 września na 1 października 1926 r. pobity został na oczach rodziny we własnym mieszkaniu Jerzy Zdziechowski, członek Ligi Narodowej, poseł Związku Ludowo-Narodowego i minister skarbu w latach 1925–1926. 8 września 1927 r. został uprowadzony w Warszawie, a następnie pobity do utraty przytomności i wrzucony do glinianki pisarz i publicysta Tadeusz Dołęga-Mostowicz. Cztery miesiące później, w przeddzień Wigilii, 23 grudnia 1927 r. porwano, a następnie zmasakrowano w okolicach cmentarza na Powązkach, dramaturga i publicystę Adolfa Nowaczyńskiego, na skutek czego zaniewidział na lewe oko. Zarówno Mostowicza, jak i Nowaczyńskiego uprowadzono w samochodzie należącym do ówczesnego komendanta głównego Policji Państwowej Janusza Jagrym-Maleszewskiego.

Prócz owych spektakularnych przykładów działania „nieznanych sprawców” w pierwszym okresie po przewrocie[1] liczne były przypadki zamachów i morderstw politycznych organizowanych przez policję, z których bodaj najgłośniejszym był zamach na mjr. Władysława Owoca, sekretarza Zarządu Powiatowego Stronnictwa Narodowego w Brzozowie, przeprowadzony 14 maja 1933 r. W zamachu mjr Owoc został ciężko ranny, natomiast śmierć poniósł Jan Chudzik, aplikant notarialny i powiatowy kierownik Sekcji Młodych SN oraz były sekretarz Romana Dmowskiego. Dramatyczne wydarzenie, niegdyś ekscytujące opinię publiczną – odnotowane w pamiętnikach Marii Dąbrowskiej[2], obecnie jest prawie zapomniane, a przecież warte przywrócenia zbiorowej pamięci.

Na początku lat trzydziestych Brzozów był niewielkim, liczącym nieco ponad 4 tys. mieszkańców (w tym około 1/4 stanowiła ludność żydowska) miastem powiatowym województwa lwowskiego. Kryzys gospodarczy, dotkliwie odczuwany przez utrzymującą się z rolnictwa ludność powiatu, uwidocznił i tak niską zasobność materialną mieszkańców Brzozowa. Niedostatek dostrzec można było przede wszystkim w zabudowie miasta, którego centrum szpeciło wiele drewnianych i zaniedbanych budynków[3]. Taka sytuacja powodowała narastanie niezadowolenia z polityki władz i równocześnie przyczyniała się do wzrostu poparcia dla SN, które stopniowo stawało się najsilniejszą i najliczniejszą partią polityczną w powiecie. Było to zasługą przede wszystkim dwóch ludzi – Władysława Owoca i Jana Chudzika.

Władysław Owoc urodził się 30 marca 1887 r. w Brzozowie. W 1901 r. rozpoczął naukę w gimnazjum w Sanoku. Tam po raz pierwszy zetknął się z ruchem narodowym. Został członkiem skupiającej narodową młodzież gimnazjalną organizacji „Przyszłość” (Pet). Jej prezesem w sanockim gimnazjum był wówczas Stanisław Krzysik. Po zdaniu matury w 1909 r. podjął studia prawnicze, przerwane mobilizacją do wojska austriackiego (1909–1910). Po wybuchu I wojny światowej w 1914 r. został mianowany podporucznikiem. Rok później dostał się do niewoli rosyjskiej. W 1918 r. wstąpił do 5. Dywizji Syberyjskiej, dowodzonej przez płk. Waleriana Czumę. Do stycznia 1920 r. walczyła ona z bolszewikami, a następnie jej resztki – niespełna tysiąc żołnierzy – przez Władywostok i Gdańsk dotarły na początku lipca do Polski i zdążyły jeszcze wziąć udział w decydującej fazie bitwy warszawskiej.

W 1924 r. Owoc otrzymał awans na majora. W 1929 r., w wieku zaledwie 42 lat – jako oficer politycznie niewygodny – został przeniesiony w stan spoczynku. W trakcie służby wojskowej był odznaczony trzykrotnie Krzyżem Walecznych i medalem Polska Swemu Obrońcy. Od 1929 r., będąc majorem emerytem, zajął się działalnością polityczną w szeregach Obozu Wielkiej Polski i Stronnictwa Narodowego – najpierw w powiatach sokalskim, grodzieńskim i wołkowyskim, tj. w ostatnim miejscu swej służby wojskowej, gdzie był komendantem Składnicy Wojennej 6. pp Legionów (stacjonującego w Wilnie). W 1930 r. Owoc przeniósł się na stałe do rodzinnego Brzozowa i został sekretarzem Zarządu Powiatowego SN. Działalność polityczna mjr. Owoca wykraczała poza miasto i powiat brzozowski, obejmując również sąsiednie powiaty – krośnieński i jasielski. Po latach we wspomnieniach zapisał: „Przebywając całymi tygodniami w terenie, posługiwałem się rowerem, jako moim jedynym środkiem lokomocji. W tym czasie wytoczono mi szereg procesów politycznych zakończonych wyrokami, chociaż dzięki przyjacielowi zasiadającemu w Sądzie Najwyższym, który moich spraw tam pilnował, wszystkie te wyroki zostały uchylone w trybie kasacyjnym”[4].

Najbliższym współpracownikiem mjr. Owoca był aplikant notarialny Jan Chudzik. Urodził się on 11 października 1904 r. we wsi Wołoszyny koło Ulanowa w powiecie niżańskim. Po zdaniu matury w Państwowym Gimnazjum w Leżajsku w 1925 r. Chudzik rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Został aktywnym członkiem krakowskiego koła Młodzieży Wszechpolskiej, działając równocześnie w reaktywowanej na początku 1925 r. Straży Narodowej[5]. Prezesem Straży był Czesław Mączyński, dowódca obrony Lwowa w 1918 r., a sekretarzem generalnym – Tadeusz Bielecki, przyszły prezes Stronnictwa Narodowego. Do zadań Straży, będącej jedną – by użyć określenia Jędrzeja Giertycha – z narodowych organizacji pomocniczych, należało przede wszystkim „zabezpieczenie państwa przed anarchią szerzoną przez żywioły destrukcyjne”[6]. Gdy 4 grudnia 1926 r. powstał Obóz Wielkiej Polski, Straż Narodowa zgłosiła doń akces. W styczniu 1927 r. Chudzik został członkiem OWP i „do końca swego życia – jak we wspomnieniu pośmiertnym pisał o nim na łamach „Myśli Narodowej” Tadeusz Bielecki – pracował i walczył jak obozowiec”[7]. Po trzech latach studiów w Krakowie Chudzik przeniósł się do Warszawy i tutaj ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego.

Przyjaciel Chudzika, Leon Mirecki, tak go wspominał: „Chudzik był ciekawą osobą. Pochodził, jak to się mówiło po wojnie, z biedniackiej rodziny chłopskiej, albo inaczej z biedoty chłopskiej. Kiedy wyruszał na uniwersytet, to z domu otrzymał wielki bochen razowego chleba, połeć słoniny i 50 złotych od przyjaciela. Była to zacna i szczera dusza. Sodalis Marianus[8] i już w gimnazjum gorący narodowiec, co zawdzięczał swemu katechecie. Kiedy taki znalazł się na uniwersytecie, to nie dziwota, że rychło wpadł w ręce Tadeusza [Bieleckiego], który był bardzo dobrym człowiekiem, o czynnie życzliwym stosunku do ludzi w ogóle, a do przyjaciół ideowych szczególnie, i o dużym poczuciu odpowiedzialności za ich losy i za organizację, w której pracował i której przewodził. Już od młodych lat było w jego postawie wobec otoczenia coś patronackiego, a nawet – rzec można – ojcowskiego. Serdecznie zaopiekował się Chudzikiem. Pierwszy rok studiów Janek coś przebiedował, na drugim i trzecim był korepetytorem we dworze, a na czwartym – za poparciem Tadeusza – został sekretarzem Prezesa Dmowskiego w Chludowie”[9].

Przywódca Narodowej Demokracji mieszkał w Chludowie pod Poznaniem od 1922 r. Chudzik został jego sekretarzem na początku 1929 r. i był nim przez kilka miesięcy. W liście do Izabelli z Lutosławskich Wolikowskiej z 29 stycznia 1929 r. Dmowski tak pisał o Chudziku: „Spędziłem dzień pracowicie. Przed obiadem pisałem, a raczej dyktowałem Chudzikowi. Pan Jan Chudzik, student z Krakowa, to mój nowy sekretarz. Ogromnie się z niego cieszę, chłop znad Sanu w pełnym tego słowa znaczeniu. Kocha las, ślicznie rąbie drzewo (pisze gorzej...), wierzy w mnóstwo rzeczy, w które inteligenci już nie wierzą, wieje od niego świeżością uczuć i myśli, przywiązaniem do środowiska, z którego wyszedł, a nawet do jego obrzędów. A przy tym ma dużą prostotę i swobodę w obejściu. Szczerze się wypowiada, mile się z nim rozmawia. Nareszcie znalazłem człowieka młodszego od siebie”[10]. Podobną opinię Dmowskiego o Chudziku odnotował Tadeusz Bielecki: „Prezes chętnie z nim rozmawiał, gdyż Chudzik zachował świeżość myśli i uczuć swego środowiska i był typowym przedstawicielem młodzieży wiejskiej, która się pięła w górę”[11].

Dla Chudzika Dmowski był niekwestionowanym autorytetem i człowiekiem o ujmującej osobowości. W liście do Leona Mireckiego z 25 lutego 1929 r. pisał o nim: „Jest to człowiek tak dobry, szczery, mądry i prosty, że doprawdy przeszło to wszystko moje oczekiwania i nadzieje. W stosunku do niego jestem szczery. Wypytywał mnie o moją przeszłość, moich rodziców, rodzeństwo, okolice rodzinne itd. Darzy mnie swoim zaufaniem i szczerością w pewnym stopniu, z czego jestem zadowolony. Jest ze mnie zadowolony, o czym pisze mi Bielecki z Warszawy [...]. Pan Prezes ceni mnie jako człowieka samodzielnego, narodowca, chłopa z pochodzenia, człowieka leśnego, jako że wychowałem się wśród lasów, rozumiejącego przyrodę i znającego ją, w pewnym stopniu wreszcie – jako człowieka, który umie fizycznie pracować”. W tym samym liście Chudzik wspominał też o swoim trybie życia w Chludowie: „Przez 3 godziny dziennie piszę pod Jego dyktandem, zawsze przed obiadem, potem przerzucanie poczty, dzienników, z których zawsze zdaję p. Prezesowi sprawozdanie. O godz. 3 po południu rąbiemy drzewo do kominka do czwartej. Następnie podwieczorek – i wolny czas do kolacji. Wtedy się uczę lub czytam. Kolacja o 7.30 do ósmej, i do siebie, gdzie zwykle siedzę do dwunastej”[12].

Leon Mirecki we wspomnieniach zanotował również inne wydarzenie z Chludowa, w którym wziął udział Chudzik: „Prezes uprawiał nie tylko sport rąbania drzewa, ale też i inne, jak np. rybołówstwo w stawie parkowym. Wiem też od Chudzika, że zachęcał do biegów. Do jednego z nich stanęli obok Prezesa: Aleksander Dębski [były wojewoda wołyński, przewodniczący Wydziału Wykonawczego Obozu Wielkiej Polski i oboźny dzielnicy warszawskiej OWP, więzień brzeski, od 1934 r. członek Komitetu Głównego SN – K.K.], Tadeusz [Bielecki] i Chudzik. Pierwszy dobiegł Chudzik, drugi – Prezes, trzeci – Dębski, a ostatni – Tadeusz i to stosunkowo najbardziej zasapany”[13].

W 1929 r. Chudzik zdecydował się przerwać studia. Służbę wojskową odbył w Szkole Podchorążych Lotnictwa w Dęblinie (1929–1930)[14], gdzie otrzymał stopień podporucznika rezerwy lotnictwa. Latem 1930 r. na krótko wrócił w rodzinne strony – zamieszkał w Wólce Tanewskiej w powiecie niżańskim, gdzie bezskutecznie próbował zorganizować struktury OWP[15]. Jednocześnie został sekretarzem okręgu rzeszowskiego SN[16]. W sierpniu 1930 r. wszedł w skład Komitetu Obchodów 10-lecia „Cudu Wisły”. W komitecie, któremu przewodniczył ks. prałat Michał Tokarski, Chudzik pełnił funkcję sekretarza i na nim spoczywał główny ciężar organizacji obchodów w Rzeszowie[17]. W listopadzie tego roku był kandydatem SN w wyborach do sejmu w okręgu nr 47, obejmującym powiaty: rzeszowski, jarosławski, przeworski, łańcucki i niżański[18]. W następnym roku ukończył przerwane studia i osiadł w Brzozowie. Rozpoczął aplikanturę notarialną, poświęcając się jednocześnie działalności politycznej[19]. Prowadził referat organizacyjny w Zarządzie Powiatowym SN i został kierownikiem powiatowym powstałej dzięki jego staraniom Sekcji Młodych[20].

W lokalu SN Owoc i Chudzik zorganizowali biuro bezpłatnych porad prawnych. Klientów było wielu, głównie spośród okolicznej ludności wiejskiej. Interesanci wielokrotnie próbowali wręczać gratyfikacje, ale Owoc i Chudzik nigdy nie przyjmowali zapłaty. Działalność taka, połączona z wytrwałą pracą w terenie, powodowała rozrost organizacyjny SN. Powstawanie kół tej organizacji w podbrzozowskich wsiach budziło niezadowolenie lokalnych władz sanacyjnych, ze starostą Bronisławem Nazimkiem na czele. „Owoc jeździ ciągle po wsiach i agituje – mówił na procesie jeden z oskarżonych – tak że jeżeli robota Owoca dalej tak pójdzie, to w ogóle nikt za rządem głosować nie będzie”. Ba, Owoc odważył się nawet „kichać na akademii ku czci marszałka Piłsudskiego”[21].

Lokalni przedstawiciele władz sanacyjnych postanowili więc „coś” zrobić z niesfornym działaczem endeckim. Na początku 1933 r. powiatowy komisarz Policji Państwowej w Brzozowie Bolesław Drewiński – najprawdopodobniej w porozumieniu ze starostą Nazimkiem – polecił swojemu podwładnemu, starszemu posterunkowemu służby śledczej Stefanowi Stankiewiczowi, „unieszkodliwić” Owoca. Podobne polecenie otrzymał komendant posterunku policji w Brzozowie Kasowski, który zamierzał użyć do tego celu niejakiego Jakuba Brysia, złodzieja z podbrzozowskich Humnisk. Od tego zamiaru wykorzystania kryminalisty odstąpiono, gdy okazało się, że Stankiewicz znalazł bardziej „obliczalnego” kandydata do dokonania zabójstwa mjr. Owoca. Był nim Roman Jajko, dwudziestoośmioletni pracownik Komunalnej Kasy Oszczędności w Brzozowie i zarazem sekretarz lokalnego BBWR[22].

W styczniu 1933 r. w żydowskim szynku Silbermana Stankiewicz nakłonił Jajkę do zabicia Owoca, zapewniając go, że nie powinien się niczego obawiać, gdyż komisarz Drewiński i starosta Nazimek wiedzą o wszystkim, dlatego „włos mu z głowy nie spadnie”. Od lutego do maja Stankiewicz wyznaczył Jajce kilka terminów zamordowania Owoca, dał mu swój służbowy pistolet, nauczył go obchodzić się z bronią i poinstruował, aby strzelał „prosto w łeb jak w psa” i w razie potrzeby wystrzelał cały magazynek. Do zabójstwa Owoca nakłaniał również Jajkę komendant brzozowskiego „Strzelca” – kpt. Holik. W marcu Stankiewicz dał Jajce zadatek na kupno dubeltówki oraz amunicji. Gdy jednak Jajko nadal zwlekał z zamordowaniem Owoca, poirytowany Stankiewicz zagroził mu, że nie tylko nie dostanie podwyżki, ale również zostanie wyrzucony z pracy z „wilczym biletem”. Była to o tyle realna groźba, iż prezesem KKO, gdzie pracował Jajko, był starosta Nazimek. Jak głosił akt oskarżenia, „mając do wyboru znalezienie się na bruku bez pracy albo zabicie Owoca, Jajko wybrał to drugie”[23].

W niedzielę 14 maja 1933 r. około godziny 22.00 Jajko ze Stankiewiczem udali się na ul. Sienkiewicza pod dom księdza Kazimierza Dutkiewicza, ówczesnego prezesa Zarządu Powiatowego SN. Stankiewicz, który od 1932 r. z polecenia komisarza Drewińskiego inwigilował mjr. Owoca, spodziewał się go tutaj zastać. Jak się okazało, tego wieczoru na kolacji u księdza Dutkiewicza gościli: pochodzący z podbrzozowskiego Haczowa poseł i prezes Zarządu Okręgowego SN w Krakowie Stanisław Rymar, notariusz i działacz SN Leon Gwóźdź oraz mjr Owoc i Jan Chudzik. Gdy Stankiewicz upewnił się, że mjr Owoc przebywa u księdza, oddalił się z miejsca, w którym za chwilę dojść miało do zbrodni.

Około godziny 22.30 Gwóźdź, Owoc i Chudzik pożegnali kapłana i wyszli na oświetloną ulicę. Gwóźdź szedł pierwszy, za nim Owoc z Chudzikiem. Gdy uszli zaledwie kilkanaście kroków, spoza ogrodzenia domu Jajko z dubeltówki strzelił im w plecy. Mjr Władysław Owoc, chociaż trafiony został 22 śrutami, przeżył. Przez następne 3 tygodnie leżał w szpitalu w Sanoku, a później jeszcze kilka tygodni kurował się w domu[24]. Jan Chudzik natomiast, ugodzony tylko dwoma śrutami, zginął na miejscu wskutek uszkodzenia kręgosłupa[25].

15 maja przybył do Brzozowa naczelnik wydziału śledczego policji województwa lwowskiego, nadkomisarz Jan Petry, który od komisarza Drewińskiego przejął kierownictwo śledztwa. Równocześnie prowadzone było dochodzenie prokuratorskie pod kierunkiem prokuratora Sądu Okręgowego w Sanoku Kazimierza Ansiona. Zlecił on śledztwo sędziemu śledczemu Zygmuntowi Kruszelnickiemu (był on aktywnym działaczem Towarzystwa Szkoły Ludowej, wiceprezesem sanockiego „Sokoła” i ostatnim przed wojną prezesem Zarządu Powiatowego SN w Sanoku). Pomimo wyraźnej złej woli okazywanej w śledztwie przez brzozowską policję z komisarzem Drewińskim na czele 22 maja został aresztowany Jajko, a 30 maja Stankiewicz. Wymowny był przy tym fakt, iż do więzienia w Sanoku Jajko został odwieziony samochodem starosty Nazimka, a „eskortował” go i na pożegnanie uścisnął mu rękę oraz „dodał słów otuchy” komisarz Drewiński[26].

18 września 1933 r. rozpoczął się przed Sądem Przysięgłych w Sanoku proces sprawców zamachu na Władysława Owoca. Na ławie oskarżonych zasiedli: Roman Jajko, Stefan Stankiewicz i Bolesław Drewiński. Akt oskarżenia, sporządzony przez prokuratora Ansiona, zarzucał Jajce usiłowanie zabójstwa mjr. Owoca i nieumyślne spowodowanie śmierci Jana Chudzika. Stankiewiczowi postawiono zarzut nakłaniania do zabójstwa i pomoc przy popełnieniu przestępstwa. O nakłanianie do zabójstwa oskarżony był również komisarz Drewiński. Trwającej osiem dni rozprawie przewodniczył sędzia Sądu Okręgowego Zygfryd Goelis. W skład trybunału sędziowskiego wchodzili ponadto sędziowie Sądu Okręgowego Petrowicz i Braun. Wybraną w drodze losowania ławę przysięgłych stanowili: Władysław Orgon, Piotr Kleban, Stanisław Dąbrowski, Jan Braczkowski, Maciej Śliwiak, Walenty Kociuba, Jakub Ambicki, Stanisław Rybakowski, Jan Bar, Jacenty Stuligłowa, Eliasz Tymowicz, Piotr Winnicki oraz jako zastępcy: Jan Kielar i Stanisław Twardy[27]. Reprezentantami mjr. Owoca oraz Janiny Chudzikowej, wdowy po zamordowanym, i oskarżycielami z powództwa cywilnego byli: dr Jan Franciszek Pieracki (członek Zarządu Okręgowego SN we Lwowie, poseł na sejm w latach 1928–1930, prezes Związku Adwokatów Polskich) i Stanisław Zieliński (od 1930 r. poseł z listy państwowej SN).

W końcowej mowie oskarżycielskiej mec. Pieracki mówił m.in.: „Instytucja »nieznanych sprawców« zbyt rozwielmożniła się we współczesnej Polsce. I kto wie, czy w tej sprawie także nie byłoby nieznanych sprawców, gdyby Roman Jajko nie był się przyznał do winy i nie był wskazał swych wspólników. Nie należy przy tym zapominać, że podczas gdy sąd i prokuratura stanęły na wyżynie zadania, to policjanci w Brzozowie pod wpływem Drewińskiego dokładali starań, by sprawców nie wykryto [...]. Korpus granatowych żołnierzy [tj. policja – K.K.] na to został powołany, aby nas przed zbrodniarzami bronić, ale jeśli znaleźli się w tym korpusie zbiry, którzy strzelają z zaułka, którzy nakłaniają innych do tego, to dla przykładu i odstraszenia trzeba wyciąć taki wrzód, jaki tu na tej sali się ujawnił”[28]. Drugi z oskarżycieli, mec. Zieliński, zakończył ostatnie wystąpienie słowami: „W Brzozowie zraniono starego żołnierza polskiego, w Brzozowie zamordowano z zasadzki syna ludu, magistra Chudzika. W Brzozowie dokonano nie tylko tego: splamiono tam godność urzędu wolnej niepodległej Ojczyzny. Polska cała ujrzała naraz, czym staje się władza, kiedy schodzi z drogi prawa, czym jest władza, kiedy stanąć usiłuje ponad prawem Boskim i ludzkim, kiedy na własną rękę według swego tylko, niczym nieskrępowanego, uznania decydować zaczyna o tym, co jest dobre, a co złe, co pożyteczne, a co szkodliwe. Widzieliście, panowie sędziowie, jak z tego swobodnego uznania powstaje ucisk i trwoga prawych obywateli, jak źli i przewrotni czerpią z tego otuchę i zachętę do swych poczynań, jak wreszcie rodzi się z tego zbrodnia. [...] Wyrok wasz ma powiedzieć twardo i stanowczo, że odtąd nie ma miejsca na rządy samowoli i bezprawia, że odtąd skończyć się muszą rządy »nieznanych sprawców«, że na miejsce samowoli i ponad prawo wynoszącej się woli przedstawicieli władzy zapanować ma równe dla wszystkich, zgodne z prawem Boskim prawo przyrodzone i niezłomna, z godnością Wolnej Ojczyzny naszej zgodna, sprawiedliwość”[29].

26 września 1933 r., po ośmiu dniach procesu, wysłuchaniu stron i przesłuchaniu wszystkich świadków, sędziowie przysięgli orzekli, że Jajko nie jest winny usiłowania zabójstwa Owoca. Uznano go tylko winnym uszkodzenia ciała i nieumyślnego spowodowania śmierci Jana Chudzika. Stankiewicza oczyszczono z zarzutu nakłaniania do zabójstwa Owoca, stwierdzając, że ponosi on winę tylko za nakłanianie do uszkodzenia ciała i pomoc w wykonaniu tego przestępstwa. Również Drewińskiego uznano winnym za nakłanianie do ciężkiego uszkodzenia ciała[30]. Krótko przed północą sędzia Goelis ogłosił wyrok: Roman Jajko skazany został na 2 lata więzienia bez zawieszenia, Stefan Stankiewicz na 2,5 roku więzienia bez zawieszenia i Bolesław Drewiński, uznany za moralnego sprawcę zbrodni, na 5 lat więzienia bez zawieszenia[31].

Obrońcy Drewińskiego i Stankiewicza złożyli skargę kasacyjną, którą w połowie stycznia 1934 r. rozpatrzył Sąd Najwyższy. Zatwierdził on wyrok skazujący Drewińskiego na 5 lat więzienia, odnośnie zaś do Stankiewicza orzekł tylko o jego winie, przekazując Sądowi Okręgowemu w Sanoku ponowne wydanie orzeczenia o wysokości kary. 17 marca 1934 r. Sąd Okręgowy w Sanoku zatwierdził wyrok Sądu Przysięgłych, skazujący Stankiewicza na 2,5 roku więzienia[32].

Cytowany już przyjaciel Chudzika, mec. Leon Mirecki, we wspomnieniach zanotował: „Tak się złożyło, że odbywając sanacyjną powinność więzienną w Łomży, spotkaliśmy w przejściu morderców Chudzika. Jeden młody narodowiec z naszej grupy nie wytrzymał nerwowo i spoliczkował komisarza policji [Bolesława Drewińskiego] skazanego za udział w zamachu”[33].

Zamach w Brzozowie, a następnie proces w Sanoku odbiły się głośnym echem w całym kraju. Na forum sejmu sprawę zamordowania Chudzika poruszył poseł Tadeusz Bielecki[34]. Obszerne informacje o śledztwie i relacje z procesu zamieszczała prasa[35]. Na podstawie tych relacji wydano również broszurę O mord w Brzozowie. Przez cały czas procesu sala sądowa była wypełniona do ostatniego miejsca (m.in. obecni byli sekretarz generalny ZG SN, poseł Karol Wierczak i poseł Stanisław Rymar), a w chwili ogłaszania wyroku przed budynkiem sądu przy ulicy Kościuszki zgromadził się olbrzymi tłum.

Jan Chudzik został pochowany na cmentarzu w Brzozowie 16 maja 1933 r., żegnany przez kilka tysięcy osób. Podczas uroczystości pogrzebowych przemówienia pożegnalne wygłosili: poseł Stanisław Rymar, dr Klaudiusz Hrabyk – jeden z przywódców „młodych” i redaktor „Kuriera Lwowskiego” oraz Włodzimierz Bilan – powiatowy kierownik Sekcji Młodych SN w Przemyślu i redaktor „Ziemi Przemyskiej”[36]. W następnych dniach z inicjatywy SN w wielu miastach Polski w intencji Chudzika zostały odprawione nabożeństwa żałobne[37].

W dniu pogrzebu męża Janina Chudzikowa urodziła drugie dziecko. O jego śmierci poinformowano ją dopiero na początku czerwca. Początkowa dzielnie znosiła tę tragedię, wkrótce jednak popadła w głęboką depresję[38]. Na nieszczęście odezwała się również gruźlica. Od jesieni 1933 r. Janina Chudzikowa przez kilka miesięcy przebywała w sanatorium w Zakopanem[39]. Później próbowała wrócić do pracy w szkole w okolicach Leżajska, gdzie mieszkała, ale choroba okazała się silniejsza. Zmarła 15 czerwca 1938 r. w Krakowie. Stronnictwo Narodowe, z inicjatywy Tadeusza Bieleckiego, starało się organizować pomoc materialną dla sierot po Chudzikach[40].

Epilog mordu w Brzozowie był co najmniej zastanawiający. Otóż w 1935 r. w więzieniu w Łomży w wieku 41 lat zmarł Bolesław Drewiński. Z jego listów do rodziny wynika, że w łomżyńskim więzieniu był poddawany specyficznej kuracji zastrzykami, która pogarszała jego zdrowie. Władze więzienne nie dopuściły do wizyty lekarza z zewnątrz, a zwłoki zmarłego Drewińskiego wydano rodzinie w zapieczętowanej trumnie z zakazem otwierania! Ale to jeszcze nie wszystko. W tym samym czasie, latem 1935 r., został otruty znany lwowski adwokat dr Marian Głuszkiewicz, który był obrońcą Drewińskiego w procesie sanockim, a potem prowadził sprawę apelacyjną[41]. Zabójstwo mecenasa Głuszkiewicza nie było zapewne dziełem przypadku. Być może mocodawcom Drewińskiego zależało na definitywnym zatuszowaniu sprawy.

***

Zamach na życie mjr. Owoca i śmierć Chudzika bynajmniej nie zahamowały działalności SN w powiecie brzozowskim. Od połowy lat trzydziestych pod przewodnictwem Owoca – już jako nowego prezesa Zarządu Powiatowego – wpływy polityczne formacji narodowej ugruntowywały się. Nowe koła zostały wtedy założone m.in. w Dynowie, Starej Wsi, Końskiem, Grabownicy, Przysietnicy, Dydni, Jasienicy, Humniskach, Izdebkach, Orzechówce oraz – być może – w Bliznem, Przedmieściu Dynowskim i Łubnie[42].

13 grudnia 1936 r. w Brzozowie odbyła się uroczystość poświęcenia proporca SN, poprzedzona mszą św. z okolicznościowym kazaniem. Przemówienia wygłosili zaproszeni goście: prof. Stanisław Głąbiński, członek Komitetu Głównego SN i prezes Zarządu Okręgu Lwowskiego, Stanisław Rymar oraz Jan Bogdanowicz, jeden z przywódców „młodych” i kierownik wydziału organizacyjnego Zarządu Okręgu Lwowskiego SN[43].

W czasie okupacji niemieckiej w powiecie brzozowskim najlepiej zorganizowane były struktury krośnieńskiego podokręgu Narodowej Organizacji Wojskowej, a Młodzież Wielkiej Polski – dla której członków Jan Chudzik pozostawał wzorem do naśladowania – kontynuowała konspiracyjną działalność do jesieni 1946 r., gdy została rozbita przez UB[44].

Pierwodruk: „Studia Rzeszowskie” 2000, t. 7, s. 167–174.

II

O Wielką Polskę na wojennym wychodźstwie

Próby „legalizacji” Obozu Narodowo-Radykalnego (Grupy „Szańca”)
i wejścia jego przedstawicieli
w struktury władz RP na wychodźstwie
w latach 1939–1941

Jesienią 1939 r. kierownictwo Organizacji Polskiej podjęło decyzję o wysłaniu do Francji oficjalnego przedstawiciela, który miał reprezentować środowisko Obozu Narodowo-Radykalnego[1] przy rządzie gen. Władysława Sikorskiego. Postanowiono, że do Paryża uda się dr Tadeusz Gluziński[2], członek Komitetu Politycznego OP i jeden z założycieli ONR.

Od powołania przez prezydenta Władysława Raczkiewicza Rady Narodowej w grudniu 1939 r. za przedstawiciela ONR w jej składzie uchodził Stanisław Jóźwiak[3]. Ten wywodzący się ze sfer kupieckich z Poznańskiego działacz narodowy przed wojną nie odgrywał w ONR żadnej roli i niewykluczone, że był tylko jego sympatykiem. Nie miał zatem żadnego mandatu do reprezentowania ONR w Radzie Narodowej[4].

Gluziński wyruszył z Warszawy pociągiem w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia 1939 r. Towarzyszył mu Jerzy Kurcyusz[5]. Przez Radom i Kraków dojechali do Zakopanego. Tutaj mieli odnaleźć umówionego przewodnika, który przeprowadziłby ich na Słowację. Okazało się jednak, że jest on akurat w górach i muszą poczekać na jego powrót. W hotelu, w którym się zatrzymali, zostali aresztowani przez gestapo w pierwszą noc pobytu. Przez dwa tygodnie byli przesłuchiwani w willi „Palace” – siedzibie zakopiańskiego gestapo. Wykorzystując fakt, iż Kurcyusz był czynnym adwokatem, a Gluziński odziedziczył po zmarłym we Lwowie ojcu jedną z zakopiańskich willi, obaj zgodnie tłumaczyli, że przyjechali do Zakopanego, by załatwić formalności spadkowe. Zwolnieni z nakazem zgłoszenia się w gestapo w Warszawie, tej samej nocy, korzystając z usług innego przewodnika, ruszyli przez Tatry na Słowację. Gdy w drodze przez Orawę przekraczali zamarznięty potok, mimo dwudziestostopniowego mrozu lód się załamał i Gluziński wpadł do wody. Odmroziwszy nogę, dostał wysokiej gorączki. Wskutek niefortunnego zdarzenia przeszło tydzień wędrowcy spędzili w małej wiosce nieopodal Rużomberku. Ponieważ sprowadzony lekarz nie umiał nic poradzić, w końcu stycznia 1940 r. ruszyli w dalszą drogę – najpierw pociągiem do granicy węgierskiej, później znów piechotą. Po dotarciu do Budapesztu Gluziński został natychmiast umieszczony w szpitalu przy ul. Baros. Amputowano mu najpierw stopę, a później całą nogę, mimo to 7 lutego zmarł w szpitalu z powodu postępującej gangreny. Pochowany został na największym budapeszteńskim cmentarzu Új köztemető. Przed śmiercią zdążył jeszcze wraz z Kurcyuszem napisać list do gen. Sikorskiego, który wysłano przez poselstwo polskie w Budapeszcie. Do listu informującego o ich dotarciu na Węgry dołączony był raport o sytuacji w kraju[6].

Kurcyusz, zaopatrzony przez wydział konsularny polskiego poselstwa w paszport wystawiony na obce nazwisko, przez Jugosławię i Włochy dotarł w połowie lutego 1940 r. do Paryża[7]. Nazajutrz po przyjeździe udał się do siedziby rządu polskiego w hotelu „Regina”. Pod nieobecność premiera przyjął go minister Stanisław Kot, z którym spotykali się jeszcze kilkakrotnie[8]. Kurcyusz próbował występować jako przedstawiciel ONR, zgłaszał w imieniu tej organizacji – pomimo braku formalnych pełnomocnictw – swoją kandydaturę do Rady Narodowej[9].

Tymczasem informacja o śmierci Gluzińskiego dotarła do kraju. Organizacja Polska zdecydowała się wysłać kolejnego przedstawiciela – adwokata Jana Pożaryskiego[10], który jednak zrezygnował z wyjazdu na Zachód z powodu choroby matki. Następnym kandydatem został inżynier Mieczysław Harusewicz[11]. 1 marca 1940 r. wyjechał z Krakowa zaopatrzony w spreparowane dokumenty wystawione przez Państwowy Instytut Geologiczny w Warszawie, który wówczas był jeszcze instytucją uznawaną przez niemieckie władze okupacyjne. Posługiwał się polskim paszportem z oryginalną niemiecką wizą, odkupionym od osoby, która zrezygnowała z wyjazdu do Włoch, i odpowiednio przerobionym przez biuro fałszerstw Związku Jaszczurczego. „Wstawione zostały strony z nazwiskiem inż. Mieczysława Harusewicza – wspominał komendant główny ZJ Władysław Marcinkowski „Jaxa” – który w ten sposób »legalnie« wyjechał do Włoch, a stamtąd do Francji jako nasz przedstawiciel przy rządzie Sikorskiego”. Według Zbigniewa S. Siemaszki Harusewicz przed wyjazdem z kraju otrzymał następujące zadania: „do rządu nie wchodzić, z rządem załatwiać jedynie sprawy wysiłku zbrojnego, dopilnować, żeby nikt nie fałszował głosu ONR na Zachodzie, do Rady Narodowej ewentualnie wejść”[12].

Równocześnie z wyjazdem Harusewicza Grupa „Szańca” podjęła – bezskuteczne, jak się miało wkrótce okazać – próby swojej „legalizacji” w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego[13].

Do Paryża Harusewicz dotarł na Wielkanoc 1940 r.[14] Powierzone zadanie udało się mu wykonać tylko częściowo. Podczas rozmowy z Kurcyuszem przekonał go, że jego ewentualne podstawy do występowania w imieniu ONR wygasły z chwilą przybycia oficjalnego reprezentanta Obozu. Kurcyusz wycofał więc ostatecznie swoją kandydaturę do Rady Narodowej[15]. Niepowodzeniem natomiast zakończyły się starania Harusewicza o zapewnienie sobie miejsca w Radzie Narodowej. 14 kwietnia spotkał się w tej sprawie z premierem rządu polskiego. Generał Sikorski miał mu oświadczyć, że „niebawem” jako oficjalny przedstawiciel ONR zostanie powołany do Rady Narodowej[16]. Tak się jednak nie stało.

Po klęsce Francji Harusewicz dotarł przez Hiszpanię do Wielkiej Brytanii[17]. W Londynie, opierając się na niewielkiej grupce oenerowców, którzy znaleźli się na Wyspach Brytyjskich, utworzył Komitet Obozu Narodowo-Radykalnego na Emigracji. „Moje środowisko na terenie Londynu – wspominał po latach – liczyło wówczas zaledwie kilkunastu kolegów. Warunki wojenne sprawiły, że dobór osób był do pewnego stopnia przygodny, bo ja byłem jedynym, który spod okupacji wyjechał w marcu 1940 r. z oficjalnym mandatem. Zresztą podobna personalna sytuacja była w innych ośrodkach politycznych na terenie Londynu. Okoliczności sprawiły, że w mojej grupie 4/5, tj. około 80 proc., to byli inżynierowie, a pozostałych paru też jednostki z wyższym wykształceniem”[18].

14 sierpnia 1940 r. Komitet ONR na Emigracji wystosował pismo do gen. Sikorskiego z prośbą o audiencję – „poświęconą pilnym zagadnieniom politycznym, dotyczącym kraju i emigracji”[19]. Do spotkania, w którym oprócz Harusewicza z ramienia Komitetu udział wzięli inż. Kazimierz Mieszkis[20], adwokat dr Edward Muszalski[21] i inż. Zygmunt Reutt[22], doszło 18 sierpnia. Niestety, nie znamy przebiegu tej rozmowy. 22 sierpnia premier poinformował o niej reprezentantów czterech stronnictw (Stronnictwo Narodowe, Stronnictwo Ludowe, Polska Partia Socjalistyczna i Stronnictwo Pracy), a w dniu następnym wysłał oficjalną odpowiedź Hurusewiczowi. Informował w niej, że trzy spośród czterech stronnictw (z wyjątkiem SN) uznały, „iż w warunkach obecnych powiększenie liczby reprezentantów ONR w Radzie Narodowej jest z punktu widzenia ogólnopaństwowego niewskazane. Stwierdzono przy tym, że p. Jóźwiak jest przedstawicielem tego odłamu w Radzie Narodowej”. „Ponadto wyrażono opinię – pisał dalej gen. Sikorski – że niedojrzałe politycznie manewry, które doprowadziły w dniu wczorajszym do znamiennej debaty w Izbie Gmin[23], uniemożliwiają w okresie obecnym jakiekolwiek nominacje przedstawicieli ONR do Rady Narodowej. Byłoby to bowiem, słusznie czy niesłusznie, poczytane przez angielską opinię publiczną jako wzmocnienie tendencji antydemokratycznych i rasistowskich w obozie polskim. Przedstawiciele stronnictw politycznych zażądali również wyjaśnienia co do ustosunkowania się reprezentowanej przez Pana grupy ONR do innych odłamów tego obozu, które w kraju usiłują głosić ideologię prohitlerowską i dążą do współpracy politycznej z Niemcami”. W zakończeniu listu premier apelował do Komitetu ONR na Emigracji o „zarzucenie na terenie Anglii realizacji szkodzących Polsce haseł rasistowskich i antydemokratycznych”, zapewniając ze swej strony, że jeżeli spotka się ze zrozumieniem „tego jedynie w chwili obecnej słusznego stanowiska”, to Komitet może liczyć „na pomoc w pozytywnej dla kraju pracy”[24].

W odpowiedzi na list premiera Komitet ONR na Emigracji wydał 28 sierpnia oświadczenie, które ukazało się cztery dni później na łamach wydawanego przez ks. Stanisława Bełcha tygodnika „Jestem Polakiem”[25]. Stwierdzono w nim, że Stanisław Jóźwiak „nie był i nie jest przedstawicielem ONR”[26]. Ustosunkowu jąc się do zarzutów gen. Sikorskiego, działacze ONR oświadczyli, że nie widzą „związku przyczynowego między jakimiś nieokreślonymi, rzekomo niedojrzałymi manewrami politycznymi” a sprawą ich reprezentacji w Radzie Narodowej. Za wysoce krzywdzące uznali zwłaszcza wątpliwości co do antyniemieckiej orientacji ONR w kraju. „Organizacja nasza – czytamy w oświadczeniu – wywodzi swój rodowód z ruchu wszechpolskiego, który jedyny ze wszystkich polskich ruchów politycznych konsekwentnie i bez żadnych odchyleń od kilkudziesięciu lat w sposób bezkompromisowy walczył i walczy z niemczyzną, w jakiejkolwiek by ona występowała postaci. Nikt nie może i nie będzie mógł postawić nam w tym względzie żadnego zarzutu opartego na faktach, a w szczególności jeśli chodzi o nasz stosunek do najniebezpieczniejszej postaci germanizmu, jaką jest hitleryzm. Natomiast istnieje długi szereg faktów znaczonych krzyżami na piersiach, które niezbicie stwierdzają nasz udział w walce Narodu z odwiecznym wrogiem”. Po raz kolejny powtórzono pretensje, iż ONR, nie będąc reprezentowany w Radzie Narodowej, jest „jedynym polskim stronnictwem politycznym pozbawionym możności wzięcia oficjalnego udziału w pracach na emigracji”. Zapewniano wszelako, że pomimo tego „nie będzie ustawać w pracy dla Polski i w dalszym ciągu będzie walczyć z jej wrogami na wszystkich dostępnych dla siebie terenach”[27].

Opublikowanie tego oświadczenia mocno poirytowało gen. Sikorskiego. W najbliższym środowisku premiera uznano to za „niepotrzebne ze względów taktycznych ujawnienie wobec Anglików spraw wewnętrznopolskich”[28]. Generał dał wyraz swojemu niezadowoleniu na posiedzeniu Rady Ministrów 11 września 1940 r. przy okazji dyskusji wokół pisma „Jestem Polakiem”. Zarzucił Harusewiczowi nielojalność i zapowiedział, że będzie musiał napiętnować go publicznie[29]. Taka reakcja Sikorskiego świadczyła o tym, że ewentualne porozumienie ze środowiskiem narodowych radykałów było wówczas de facto niemożliwe.

Mimo że nieliczni, oenerowcy w Wielkiej Brytanii pozostawali cały czas solą w oku dla niektórych polskich czynników politycznych, zarówno cywilnych, jak i wojskowych. Ich poczynania były z reguły łączone z pismem „Jestem Polakiem”. Uważano także, że oenerowcy są „cicho popierani” przez niechętnych Naczelnemu Wodzowi „wojskowych polityków sanacyjnych”, co powodowało „trudności zwalczania na terenie wojska ruchów ONR”[30].

Jakkolwiek w 1940 r. nie udało się Obozowi Narodowo-Radykalnemu wprowadzić swojego oficjalnego przedstawiciela do Rady Narodowej, to sprawę ewentualnej obecności tej organizacji w RN zaczęto ponownie rozważać w najbliższym otoczeniu premiera latem 1941 r., wkrótce po podpisaniu układu polskosowieckiego. Trudno ocenić, w jakim stopniu wynikało to z kryzysu w rządzie po podpisaniu układu z ZSRS. Złożenie dymisji przez ministra Mariana Seydę, fiasko rozmów z prezesem SN Tadeuszem Bieleckim i przejście SN do opozycji wobec rządu, którego baza polityczna wyraźnie się teraz skurczyła, mogło skłaniać gen. Sikorskiego do szukania poparcia wśród narodowców pozostających formalnie poza SN czy skłóconych z jego prezesem[31].

W końcu sierpnia 1941 r. minister Stanisław Kot, który właśnie szykował się do wyjazdu do Moskwy, gdzie miał objąć stanowisko ambasadora (wyleciał z Londynu 2 września), depeszował do Jerzego Kurcyusza, wówczas kierownika – w randze wicekonsula – placówki łączności Rządu RP w Stambule: „Zapytuję Pana, czy jest osiągalny gdzieś poważny członek ONR, który byłby usposobiony demokratycznie i tolerancyjnie wobec mniejszości i zdolny do współpracy lojalnej z rządem. Premier chciałby takiego powołać do Rady Narodowej. Wiedząc o Pana znakomitej pracy, chciałby Pana do tego wezwać, ale ja odradzam. Tam jest Pan wielokrotnie pożyteczniejszy. Gdybyśmy odkryli dogodniejsze kontakty z krajem i Pan nie był tam konieczny, wtedy doradzałbym, zwłaszcza o ile by to było zgodne z krajową organizacją ONR. Tu z Jóźwiakiem współpraca ustalona, ale Harusewicz i Doboszyński nieco totaliści i nieco megalomani i do tego pierwszy skłania się do Sosnkowskiego”[32].

W depeszy Kota uderza z jednej strony stwierdzenie, że byłoby dobrze, gdyby ewentualny reprezentant ONR w Radzie Narodowej miał mandat krajowych władz tej organizacji, z drugiej zaś – wyrażenie zadowolenia ze współpracy ze Stanisławem Jóźwiakiem, który takiego mandatu bynajmniej nie posiadał, oraz dezawuowanie Harusewicza, oficjalnego przecież emisariusza ONR. W odpowiedzi z 6 września Kurcyusz podziękował za zamiar powołania go do Rady Narodowej, uznał jednak, że bardziej przysłuży się sprawie polskiej, pozostając na placówce w Stambule. Zachował przy tym lojalność wobec dawnych kolegów z ONR, przypominając swoje oświadczenie złożone Kotowi w kwietniu 1940 r., w którym rezygnował ze starań o miejsce w Radzie Narodowej na rzecz delegata ONR, jakim był Harusewicz[33]. Wysyłając tę depeszę, Kurcyusz nie wiedział jeszcze, że 3 września 1941 r. prezydent RP podpisał zarządzenie o rozwiązaniu Rady Narodowej[34]. Wprowadzenie do niej przedstawiciela ONR stało się tym samym nieaktualne. Do powołanej przez prezydenta RP w lutym 1942 r. II Rady Narodowej reprezentanta ONR nie zamierzano już zapraszać[35].

Podejmowane w latach 1939–1941 przez działaczy ONR próby włączenia ich organizacji do systemu partyjnego, na którym opierały się władze RP na wychodźstwie, zakończyły się niepowodzeniem. Oenerowcom nie udało się uzyskać politycznego uznania wśród partii tworzących rząd gen. Władysława Sikorskiego (poza SN) ani wprowadzić swego przedstawiciela do Rady Narodowej. Zadecydowała o tym przede wszystkim przedwojenna czarna legenda ONR, wysuwane pod adresem tej organizacji zarzuty antysemityzmu, antydemokratyzmu i faszyzmu oraz – last but not least – wzgląd oficjalnych czynników polskich na angielską opinię publiczną.

Pierwodruk: „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1 (12), s. 255–265.

Aneks

Nr 1

1940 sierpień 29, Londyn – Odpowiedź Komitetu Obozu Narodowo-Radykalnego na Emigracji na pismo premiera Rządu RP na wychodźstwie gen. Władysława Sikorskiego odmawiające przedstawicielom ONR prawa uczestnictwa w Radzie Narodowej RP

Londyn, 29 sierpnia 1940 [r.]

Komitet Obozu

Narodowo-Radykalnego na Emigracji[a]

Do Pana Prezesa Rady Ministrów

w miejscu

W odpowiedzi na cenne pismo Pana Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 bm. uprzejmie komunikujemy, że aczkolwiek w piśmie tym wszystkie motywy są podane z powołaniem się na opinie wyrażone na zebraniu przedstawicieli stronnictw, przyjąć musimy te motywy jako argumenty Rządu. Stwierdzamy bowiem, że motywy te zdecydowały o negatywnym ustosunkowaniu się Rządu do sprawy reprezentacji naszej w Radzie Narodowej.

Według stanu prawnego za nominacje do Rady Narodowej odpowiada Rada Ministrów i ani my tutaj, ani tym bardziej Kraj, nie możemy wnikać w polityczne kulisy towarzyszące temu zagadnieniu, a tym bardziej, jeśli mają one swój wyraz na zebraniach, na których wśród przedstawicieli stronnictw brak było naszego reprezentanta.

Nasze zasadnicze stanowisko w sprawie pozbawienia naszego stronnictwa możności wzięcia oficjalnego udziału w pracach politycznych na emigracji stwierdza załączone oświadczenie Komitetu Obozu Narodowo-Radykalnego na Emigracji, które jednocześnie podajemy do wiadomości publicznej.

Ponieważ jednak ze zrozumiałych względów nie wszystkie okoliczności uważamy za możliwe ogłaszać w dzisiejszych warunkach, pozwalamy sobie przesłać Panu Prezesowi Rady Ministrów poniższe niektóre uzupełnienia.

Nieznany nam jest skład osobowy konferencji, na której podniesiono bezpodstawne wątpliwości co do naszej postawy w stosunku do tych, którzy rzekomo w kraju paktują z Niemcami; natomiast z faktu dania wyrazu tym wątpliwościom w piśmie Pana Prezesa Rady Ministrów mamy prawo wnioskować, że nie tylko Pan Prezes wątpliwości tych nie usunął, ale widocznie i sam je podziela. Ponieważ ma to miejsce pomimo naszego wyraźnego i kategorycznego oświadczenia na konferencji u Pana Prezesa w dniu 18 bm., oraz pomimo tego, że jeszcze w kwietniu Prezydium Rady Ministrów otrzymało na piśmie dokładne wyjaśnia dotyczące organizacji naszej i jej działalności, pozwalamy sobie oczekiwać wskazania przez Pana Prezesa Rady Ministrów konkretnych podstaw, na których zestawia się jakichś działaczy proniemieckich z naszą organizacją.

Jednocześnie stwierdzamy, że chociaż organizacja nasza wobec wiadomych prześladowań w niepodległej Polsce nie posiadała jawnych form, które by ułatwiały poznanie naszych przywódców i działaczy, to jednak nasza prasa, reprezentacja w radach miejskich, szereg organizacji zawodowych i akademickich, a przede wszystkim grono założycieli naszego Obozu podpisane pod deklaracją z dnia 14 kwietnia 1934 roku – dostatecznie ujawniały setki nazwisk, za które jesteśmy gotowi ponosić odpowiedzialność. Celem uniknięcia argumentów, że powodem różnych wątpliwości jest brak dostatecznych informacji dotyczących naszego Obozu, pozwalamy sobie jeszcze raz przesłać w załączeniu zestawienie szeregu faktów składających się na zarys historyczny naszego ruchu.

Prosimy uprzejmie Pana Prezesa o łaskawe zwrócenie uwagi na zamieszczony ustęp na pierwszej stronie, dotyczący stosunku ONR do grupy politycznej Bolesława Piaseckiego, gdyż zachodzi możliwość, że z tej grupy rekrutują się ewentualnie te jednostki, do których może się stosować zarzut paktowania z Niemcami. Ponieważ od maja roku 1934 nic nas z tą grupą nie łączyło prócz walki wzajemnej, każdy, kto próbowałby łączyć nasze dobre imię z nazwiskiem którejś z tych jednostek, musiałyby najpierw ustalić, że po tym terminie mieliśmy z nią jakikolwiek kontakt polityczny.

Poza tym do treści załączonego oświadczenia chcemy dodać, że szerokie rzesze naszych zwolenników, jak i niewątpliwie cała narodowo myśląca część społeczeństwa, zarówno w kraju, jak na emigracji nie będzie mogła przejść do porządku dziennego nad faktem, że pozbawiono reprezentacji ruch młodego narodowego radykalizmu coraz szerzej ogarniający młode pokolenie polskie, podczas gdy zasiada w Radzie Narodowej nawet przedstawiciel społeczeństwa żydowskiego, najczęściej wrogiego, a zawsze obcego istotnym interesom Polski.

Jednocześnie uprzejmie komunikujemy, że nie skorzystamy z propozycji Pana Premiera dotyczącej złożenia wykazu naszych ludzi z wojska, posiadających kwalifikacje do objęcia pracy w aparacie państwowym, gdyż w wytworzonych warunkach nie mamy pewności, czy ich praca w administracji będzie mogła być owocniejsza aniżeli ich praca i obecność w szeregach armii, gdzie pozostają. Apel Pana Prezesa Rady Ministrów dotyczący „zarzucenia na terenie Anglii realizacji szkodzących Polsce haseł” jest dla nas zupełnie niezrozumiały, albowiem dotychczasowa nasza działalność polityczna, zarówno we Francji, jak i w Anglii, ograniczała się do szukania możliwości zgodnej, owocnej współpracy z Rządem Jedności Narodowej.

W piśmie dotyczącym sprawy zasadniczej nie poruszamy kwestii ścisłości podanych przez nas przykładów ilustrujących naszą rozmowę z Panem Prezesem Rady Ministrów. Sprawy te pozwolimy sobie wyjaśnić w osobnym piśmie.

Ze swej strony wyrażamy przekonanie, że w naszej pozytywnej pracy dla Polski znajdzie Pan Prezes Rady Ministrów niejedną sposobność do okazania Jego pomocy, na którą upoważnił nas liczyć.

Za Komitet Obozu

Narodowo-Radykalnego

na Emigracji

Jerzy Płoszajski[1]

Mieczysław Harusewicz[b]

Załączników: dwa

Źródło: AIPMS, PRM, 37 B, k. 125–128, oryginał, mps.

.

Nr 2

1940 sierpień 28, Londyn – Oświadczenie Komitetu Obozu Narodowo-Radykalnego na Emigracji w sprawie niedopuszczenia przedstawicieli ONR do prac politycznych w Radzie Narodowej RP

Oświadczenie

Obóz Narodowo-Radykalny, który powstał w walce ze złem, panującym w publicznym życiu Polski w ostatnich kilkunastu latach, jako awangarda tej walki młodego pokolenia, był najbardziej przez panujący reżim prześladowany, gdyż zarządzeniem władz administracyjnych został rozwiązany, a tym samym pozbawiony był na skutek tych totalistycznych metod rządzenia możności brania oficjalnego udziału w życiu politycznym kraju. Wobec powstania na skutek klęski Polski Rządu Jedności Narodowej na emigracji, ONR uznał za swój obowiązek dania wyrazu swemu pozytywnemu ustosunkowaniu się do prac tego Rządu i chęci wzięcia w tych pracach udziału.

Konkretnym przejawem takiej postawy ONR było wysłanie kolejne z kraju do Rządu Polskiego dwóch specjalnych delegatów, z których pierwszy w osobie śp. Tadeusza Gluzińskiego w drodze przypłacił życiem przyjętą na siebie misję. Następny delegat, który końcem marca br. szczęśliwie dotarł do siedziby Rządu Polskiego, powiadomił Rząd o swoim mandacie, który przede wszystkim obejmował obowiązek i prawo reprezentowania ONR w Radzie Narodowej, gdzie ze wszystkich stronnictw Polskich jedynie ONR nie miał swego przedstawiciela.

Pomimo że szef Rządu oświadczył, iż Rząd stoi na zasadniczym stanowisku współpracy ze wszystkimi stronnictwami polskimi, jako Rząd Jedności Narodowej, i pomimo kilkakrotnych obietnic pozytywnego załatwienia sprawy reprezentacji ONR, przez pięć miesięcy przybyły delegat i Komitet ONR na Emigracji na próżno czekali lojalnie i ufnie na oficjalny wyraz ustosunkowania się Rządu do zgłoszonego akcesu. Wreszcie w piśmie pana Prezesa Rady Ministrów z dn. 23 bm. otrzymywaliśmy odpowiedź odmowną w sprawie powołania w skład Rady Narodowej delegata ONR. W powyższym piśmie zostały umieszczone następujące motywy:

1) że pan Stanisław Jóźwiak jest przedstawicielem ONR w Radzie Narodowej;

2) że niedojrzałe politycznie manewry uniemożliwiają w okresie obecnym nominację przedstawicieli ONR do Rady Narodowej;

3) że istnieją wątpliwości co do ustosunkowania się ONR do czynników głoszących w kraju ideologię prohitlerowską i dążących do współpracy politycznej z Niemcami.

Wobec powyższego czujemy się w obowiązku publicznie oświadczyć:

1) P. Stanisław Jóźwiak nie był i nie jest przedstawicielem ONR, co sam jeszcze przed przybyciem naszego delegata wyraźnie stwierdził w swoim przemówieniu na posiedzeniu Rady Narodowej w dn. 8 marca br., oświadczając, że nie reprezentuje programu jakiegokolwiek stronnictwa. Przemówienie to było opublikowane w prasie polskiej w Paryżu (m.in. „Narodowiec” No. 63, str. 3) i jest oczywiście znane Rządowi.

2) Nie widzimy związku przyczynowego między jakimiś nieokreślonymi, rzekomo niedojrzałymi manewrami politycznymi a sprawą naszej reprezentacji w Radzie Narodowej. Z różnych przyczyn nasza dotychczasowa działalność polityczna na emigracji ograniczała się do kontaktów z najwyższymi czynnikami państwowymi polskimi, z kilkoma członkami Rady Narodowej i działaczami politycznymi.

3) Organizacja nasza wywodzi swój rodowód z ruchu wszechpolskiego, który jedyny ze wszystkich polskich ruchów politycznych konsekwentnie i bez żadnych odchyleń od kilkudziesięciu lat w sposób bezkompromisowy walczył i walczy z niemczyzną, w jakiejkolwiek by ona występowała postaci. Nikt nie może i nie będzie mógł postawić nam w tym względzie żadnego zarzutu opartego na faktach, a w szczególności jeśli chodzi o nasz stosunek do najniebezpieczniejszej postaci germanizmu, jaką jest hitleryzm. Natomiast istnieje długi szereg faktów znaczonych krzyżami na grobach i krzyżami na piersiach, które niezbicie stwierdzają ofiarny nasz udział w walce Narodu z odwiecznym wrogiem.

Podając powyższe do wiadomości opinii, stwierdzamy, że gotowość ONR do wzięcia na siebie ciężaru współpracy i współodpowiedzialności za pracę dla Polski na emigracji została przez Rząd utrącona, że jesteśmy jedynym polskim stronnictwem politycznym pozbawionym możności wzięcia oficjalnego udziału w pracach na emigracji, oraz że szerokie rzesze naszej ideowej młodzieży polskiej, pracującej z poświęceniem i niosącej swe życie w ofierze od pierwszego dnia wojny, są pozbawione swego reprezentanta w Radzie Narodowej.

Jednocześnie Komitet ONR na Emigracji oświadcza, że pomimo stwierdzonego stanu rzeczy nadal ONR nie będzie ustawać w pracy dla Polski i w dalszym ciągu będzie walczyć z jej wrogami na wszystkich dostępnych dla siebie terenach. Nie przeszkodzą mu w tym ani nie sprowadzą na manowce żadne obietnice i propozycje, ani też żadne próby zastraszenia i groźby, tak jak nie odniosły swego czasu zamierzonych skutków sześcioletnie prześladowania, Bereza i jej śmiertelne ofiary.

Komitet Obozu Narodowo-Radykalnego na Emigracji

Londyn, dn. 28 sierpnia 1940 r.

Źródło: AIPMS, PRM, 37 B, k. 132–133, oryginał, mps.

.

Nr 3

[1940 sierpień, Londyn] – Zarys historii Obozu Narodowo-Radykalnego opracowany przez Mieczysława Harusewicza dla Rządu RP na wychodźstwie

Obóz Narodowo-Radykalny

W kwietniu 1934 r. powstaje w Warszawie Obóz Narodowo-Radykalny, założony przez grono działaczy wywodzących się z Obozu Wielkiej Polski, rozwiązanego przez rządy sanacyjne. Deklarację głoszącą o powstaniu Obozu podpisali: Władysław Brodowski[2], adw. Jerzy Czerwiński[3], dr Tadeusz Gluziński, Antoni Goerne[4], Aleksander Heinrich[5], adw. Jodzewicz[6], inż. Władysław Marcinkowski[7], dr Jan Mosdorf[8], adw. Jan Pożaryski, adw. Henryk Rossman[9], inż. Tadeusz Todtleben[10].

Poza tym należy wymienić jeszcze paru założycieli, których nazwiska nie zostały jeszcze wówczas ogłoszone, gdyż byli oni związani swą pracą zawodową z Zarządem Miejskim m. st. Warszawy, w którym stanowisko komisarycznego prezydenta objął M[arian] Kościałkowski[11]. Byli to: inż. Witold Kozłowski[12], Jerzy Pączkowski[13], adw. Jerzy Kurcyusz, inż. Mieczysław Harusewicz.

Nowo powstały ruch, dzięki jeszcze świeżym tradycjom Obozu Wielkiej Polski, oraz dzięki dysponowaniu szerokimi rzeszami ideowej młodzieży (przede wszystkim akademickiej), szybko zaczął ogarniać swymi wpływami coraz większą część mieszkańców stolicy i okolic podstołecznych, a przede wszystkim sfery robotnicze i bezrobotnych, do których szedł z hasłami społecznie radykalnymi, brzmiącymi nieznanym dotychczas tonem w ustach nacjonalistów. Organem Obozu Narodowo-Radykalnego była „Sztafeta”, przekształcona z tygodnika na dziennik.

W maju tegoż roku odpada od Obozu Narodowo-Radykalnego grupa studentów z Bolesławem Piaseckim, studentem UW, na czele. Powodem wyeliminowania tej grupy z Obozu Narodowo-Radykalnego były niewybredne metody, totalizm i demagogia, do czego zwolennicy B[olesława] Piaseckiego okazali wyraźne skłonności. Założyli oni tygodnik „Falanga” i tą nazwą ogół przywykł ich określać. Sami oni używali bezprawnie nazwy ONR, wywołując tym nieraz nieporozumienia i powodując, że ludzie złej woli różne ich niepoważne lub ujemne czyny przypisywali rzeczywistemu Obozowi Narodowo-Radykalnemu. Dlatego wyraźnie należy podkreślić, że ani jeden z wymienionych na początku założycieli Obozu Narodowo-Radykalnego nic wspólnego z frondą B[olesława] Piaseckiego nie miał i nie ma.

Znalezienie przez Obóz Narodowo-Radykalny łatwego dostępu do robotnika i rzemieślnika, a w szczególności do olbrzymiej rzeszy bezrobotnej młodzieży z tych sfer, którą dotychczas interesowali się wyłącznie komuniści, wykazało taką potencjalną siłę młodego ruchu, że już nie tylko komuniści i socjaliści poczuli się zagrożeni w swych rezerwatach, ale i sanacja przestraszyła się, że żywioł, który zdawało się unieruchomiła wraz z rozwiązaniem Obozu Wielkiej Polski, powstaje na nowo z nieznaną dotąd siłą. Dysponując kompletną pustką ideową i demoralizującymi metodami kupowania ludzi, cóż mogła przeciwstawić sanacja rzeszom młodzieży ideowej, gotowej do ofiar i niemającej nic do stracenia. Te wszystkie niezawodne metody, któremi tak skutecznie rozbijano jedność socjalistów i ludowców lub kaptowano konserwatystów, w tym wypadku z góry skazane były na niepowodzenie. Czas naglił, gdy w przeciągu kilku tygodni fala popularności i wpływów Obozu Narodowo-Radykalnego zaczęła przelewać się ze stolicy na okręg podwarszawski, a jednocześnie ze wszystkich prowincjonalnych ośrodków uniwersyteckich i przemysłowych zaczęły nadchodzić pierwsze echa odzewu, jaki Obóz Narodowo-Radykalny tam znalazł.

Jak wielkie musiało powstać zaniepokojenie w sferach sanacyjnych, skoro zdecydowano się na zastosowanie środków nadzwyczajnych narażających prestige i opinię państwa polskiego nie tylko w kraju, ale i za granicą.

Bieg wypadków był następujący: w czerwcu 1934 r. pada ofiarą zamachu min. B[ronisław] Pieracki[14], w niewyjaśnionych dotychczas dokładnie okolicznościach. Odpowiedzialność od razu, bez śledztwa, zrzuca się na Obóz NarodowoRadykalny. Momentalnie Obóz zostaje rozwiązany, „Sztafeta” zamknięta, sypią się aresztowania. Z niesłychanym pośpiechem tworzy się obóz koncentracyjny w Berezie Kartuskiej i bez żadnego śledztwa i sądu zapełnia się go działaczami i młodzieżą narodowo-radykalną – z Henrykiem Rossmanem, Janem Jodzewiczem i Edwardem Kemnitzem[15] na czele. Pierwszy z wymienionych, sztandarowy przywódca Obozu Narodowo-Radykalnego, przypłacił swym młodym życiem to największe łajdactwo sanacji.

To byli pierwsi lokatorzy osławionej Berezy: wśród nich wielu oficerów rezerwy, kandydatów do szkół podchorążych, techników, na których czekały warsztaty przemysłu wojennego, medyków, których szeregi armii tak potrzebowały. Niszczono ich tam fizycznie z całą premedytacją, bowiem wiedziano, że moralnie jest to materiał niezniszczalny.

Po tym krótkim, zaledwie kilkutygodniowym życiu jawnej organizacji Obozu Narodowo-Radykalnego, które jak błyskawica oświetliło całą słabość moralną i organizacyjną sanacji i wywołało tyle wstrząsów na arenie życia politycznego i państwowego, następuje okres podziemnego życia organizacyjnego, ciągnący się bez przerwy aż do chwili wybuchu wojny.

I można obserwować dziwne zjawisko, niespotykane dotychczas w Polsce niepodległej. Ruch, który został pozbawiony własnej organizacji, lokali, możliwości zbierania składek, którego nawet nazwa jest zakazana i powoduje konfiskatę wszelkich publikacji, nie tylko, że żyje nadal, ale zdobywa dla swych wpływów coraz nowe tereny.

W krótkim czasie niemal wyłączną domeną wpływów ruchu narodowo-radykalnego stają się wszystkie stołeczne wyższe uczelnie, czego wyraźnym dowodem jest opanowanie wszystkich akademickich organizacji – z Bratniemi Pomocami na czele. Organizacje inteligencji zawodowej z wyższym wykształceniem stają coraz bardziej pod znakiem wpływu Obozu Narodowo-Radykalnego i w chwili wybuchu wojny cały szereg odnośnych stowarzyszeń ulegał tym przemożnym wpływom.

Te same wpływy coraz wyraźniej można było obserwować zarówno w uniwersyteckich ośrodkach, np. Poznań, Lublin, Wilno, Lwów, jak i w robotniczych, jak: Ostrowiec, Starachowice, Sosnowiec, Katowice i obydwa Zagłębia. Specjalnie wierny dla ruchu narodowo-radykalnego okazał się teren podwarszawski i tem między innymi tłumaczy się obecna pełna poświęcenia i patriotyzmu postawa młodzieży z Pruszkowa, Radości, Otwocka, Wawra, Milanówka itd.

Jednocześnie Obóz Narodowo-Radykalny przystępuje do przebudowy życia gospodarczego Polski, powołując do życia rozliczne placówki Związku Polskiego (Związku Popierania Polskiego Stanu Posiadania). Szerokie rzesze kupiectwa polskiego w ruchu narodowo-radykalnym widzą odrodzenie gospodarcze kraju i na zjeździe kupiectwa polskiego w Warszawie dają temu pełny wyraz.

Na jesieni 1937 r. ruch narodowo-radykalny znowu sobie zdobywa własne pismo codzienne, biorąc w dzierżawę dziennik „ABC”. Niezależnie od tego dawniej już zakłada miesięcznik pt. „Nowy Ład”, będący wyrazem ideowego oblicza ruchu w dziedzinach: politycznej, socjalnej i kulturalnej.

Dziennik „ABC” jest niewątpliwie jednym z dowodów żywotności i potencjalnej siły ruchu. W czasach, kiedy wszystkie dzienniki polityczne w kraju wymagały znacznych subsydiów, któremi zasilały je albo partie, albo rząd, albo finansjera i przemysł, utrzymuje się przeszło dwa lata dziennik wybitnie polityczny i ideowy – i to pomimo wielkich szykan (przeszło 100 konfiskat w jednym roku), pomimo że ze wszystkimi partiami pozostawał w walce, zarówno jak i z kołami tzw. życia gospodarczego.

Jak dalece „ABC” było niezależne od wszelkich ubocznych wpływów, może służyć przykładem znana historia z 1937 r., gdy szkodliwy dla interesów polskiego przemysłu naftowego projekt ustawy, forsowany przez obcy kapitalizm, został utrącony przez zdecydowane stanowisko i demaskujące artykuły „ABC”. Dodać należy, że „ABC” było jedynym dziennikiem, który zajął od razu zdecydowanie wrogie stanowisko wobec tego zamachu.

W grudniu 1938 r. ruch, który pozbawiony jest od 4 i pół lat własnej organizacji, staje do wyborów samorządowych w stolicy i pomimo braku środków na agitację i szeregu szykan ze strony władzy, skupia na swych listach kilkadziesiąt tysięcy głosów i zdobywa 5 mandatów.

O pracy Obozu Narodowo-Radykalnego na terenie kraju pod okupacjami ze zrozumiałych względów nie podajemy szczegółów. Zewnętrzne objawy tej pracy są znane odpowiednim czynnikom na emigracji. W kwietniu br. władze niemieckie aresztowały bardzo wielu działaczy Obozu Narodowo-Radykalnego – z dr. [Włodzimierzem] Sylwestrowiczem[16], adw. Eugeniuszem Dmowskim[17] i inż. [Czesławem] Polkowskim[18] na czele. Pierwsi dwaj są radnymi m. st. Warszawy z ramienia Obozu Narodowo-Radykalnego.

Przejawem istnienia i pracy i Obozu Narodowo-Radykalnego w kraju pod okupacją było też wysłanie w grudniu ub. roku swego delegata do Rządu Polskiego w osobie śp. dr. Tadeusza Gluzińskiego, a gdy ten zginął w drodze do celu – drugiego delegata w osobie inż. Mieczysława Harusewicza, wydawcy dziennika „ABC” i radnego m. st. Warszawy.

M[ieczysław] Harusewicz[c]

Źródło: AIPMS, PRM, 37 B, k. 129–131, oryginał, mps.

Sprawa pisma „Jestem Polakiem” (1940–1941).
Przyczynek do dziejów prasy polskiej na wychodźstwie w czasie II wojny światowej

W dziejach prasy polskiej wydawanej na obczyźnie w latach II wojny światowej pismo „Jestem Polakiem” zajmuje miejsce szczególne. Bodaj żadne z wychodzących wówczas polskich czasopism nie wzbudzało tylu emocji. Czarna legenda zaś, jaka narosła wokół „Jestem Polakiem”, przybierała niejednokrotnie monstrualne rozmiary. Od pierwszego numeru pismo stało się obiektem zmasowanego ataku przeciwników politycznych, nie tylko na łamach emigracyjnej prasy polskiej i posiedzeniach Rady Ministrów, ale również w „The Jewish Chronicle”, kilku innych tytułach angielskich (głównie dziennikach „Daily Herald” i „Evening Standard”), a nawet na forum brytyjskiego parlamentu!

Jak pisał Stanisław Cat-Mackiewicz, w latach 1939–1942 członek Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej, w pierwszym okresie działalności rządu gen. Władysława Sikorskiego na terytorium Wielkiej Brytanii „walka z kilku młodzieńcami i jednym byłym wikarym, wydającymi pismo »Jestem Polakiem«”, była – obok represji wobec oficerów piłsudczyków osadzanych w obozie w Rothesay na wyspie Bute (tzw. Wyspa Węży) u wybrzeży Szkocji – głównym frontem „ożywionej kampanii wewnętrznej” prowadzonej przez rząd[1]. Uproszczone, niewolne od merytorycznych błędów postrzeganie „Jestem Polakiem” utrzymuje się do dzisiaj w historiografii polskiej[2].

Pierwszy numer tygodnika „Jestem Polakiem” (z podtytułem „Czasopismo Narodowe” i tytułem angielskim „I am a Pole”. The National Weekly) ukazał się 4 sierpnia 1940 r., ostatni – dwudziesty siódmy – z datą 15 maja – 1 czerwca 1941 r. Formalnym wydawcą pisma był Komitet Wydawniczy, faktycznym zaś spiritus movens całego przedsięwzięcia – ks. Stanisław Bełch[3].

Z zamiarem wydawania katolickiego pisma nosił się on jeszcze we Francji, dokąd przybył na początku 1940 r. W jednym z listów do brata pisał, że zastał tutaj „przy pracy całą lewicę z »Wiadomościami Literackimi« i odpowiednimi organizacjami różnego typu. Dla przeciwdziałania pożyczyłem u świeżo poznanego Francuza – katolika kwotę 30 tys. franków, by zacząć wydawać pismo”[4]. Klęska Francji uniemożliwiła jednak realizację tego zamiaru. Ks. Bełch urzeczywistnił swój plan kilka miesięcy później w Londynie. „Dzięki pewnemu poparciu – wspominał w cytowanym liście – zacząłem wydawać tygodnik »Jestem Polakiem«, który przyjęto z radością u jednych, zaś z wściekłością u innych”[5]. Inicjatywa ks. Bełcha miała jeśli nie poparcie, to na pewno przyzwolenie ks. biskupa polowego WP Józefa Gawliny (jednocześnie członka Komisji Prasowej Episkopatu Polski)[6].

Redakcja i administracja tygodnika mieściła się w położonym nieopodal British Museum St. Margaret’s Hotel przy Bedford Place 24–27, gdzie mieszkał wówczas ks. Bełch. To przede wszystkim dzięki inicjatywnie i niespożytej energii tego trzydziestosześcioletniego kapłana, „Jestem Polakiem” ukazywało się przez prawie dziesięć miesięcy. Pomagał mu w tym przedsięwzięciu Frank Mildner, emerytowany kapitan armii brytyjskiej (weteran spod Verdun), katolik i członek zakonu Knights of St. Columba (Rycerze św. Kolumbana). W jego londyńskiej drukarni „F. Mildner & Sons” przy Clerkenwell Road „Jestem Polakiem” było drukowane w nakładzie ok. 3 tys. egz. Pismo, adresowane przede wszystkim do żołnierzy polskich w obozach wojskowych w Szkocji, cieszyło się dużą popularnością zwłaszcza wśród młodszych oficerów[7]. Większość nakładu rozchodziła się wśród stałych abonentów. Cena jednego egzemplarza wynosiła pięć, a w prenumeracie – sześć pensów. Uwzględniała ona jedynie koszt druku i papieru, a w przypadku prenumeraty – również przesyłki pocztowej. Członkowie redakcji pracowali bezinteresownie, nie pobierając żadnego wynagrodzenia[8].

Pierwszym redaktorem „Jestem Polakiem” był Jerzy Pańciewicz, przed wojną członek Zarządu Okręgowego SN we Lwowie i redaktor „Słowa Narodowego”. Kierował on redakcją do 11 października 1940 r. W tym czasie wydanych zostało dziesięć numerów pisma. Ukazywało się ono co tydzień w czwartek z datą niedzielną w objętości sześciu stron. Jedynie numer 7 (z 22 września) wyszedł po dwutygodniowej przerwie. Na skutek decyzji władz SN Pańciewicz został zmuszony do ustąpienia z redakcji tygodnika. Po nim funkcję redaktora „Jestem Polakiem” objął – z dniem 15 października – Kazimierz Lipnicki. Przygotował on dwa kolejne numery pisma (nr 11 z 20 października i nr 12 z 27 października). Od podwójnego numeru 13–14 z datą 3–10 listopada redaktorem „Jestem Polakiem” był ppor. rez. Stanisław Wizbek, pracownik GAL (Gdynia – Ameryka Linie Żeglugowe S.A.). Wydał on jeszcze cztery numery tygodnika (nr 15 z 17 listopada, nr 16 z 24 listopada, nr 17 z 1 grudnia i nr 18 z 8 grudnia), po czym od numeru 19 z 15 grudnia redakcją ponownie kierował Kazimierz Lipnicki. Został on z tego stanowiska usunięty przez Komitet Wydawniczy „Jestem Polakiem” w połowie marca 1941 r. Powodem odwołania Lipnickiego było „nieodpowiednie prowadzenie pisma”, narażające jego „interesy i dobre imię”, oraz „szereg uzasadnionych zarzutów natury moralno-etycznej”[9].

W tym okresie oprócz numeru 19 ukazało się tylko pięć numerów pisma: podwójny świąteczny nr 20–21 z datą 22–29 grudnia; wydany po ponadmiesięcznej przerwie nr 22 datowany 9 lutego 1941 r.; nr 23 z datą 9–16 lutego, zawierający tę samą treść co numer 22; oraz nr 24 z 2 marca. Również numer 25, który ukazał się z datą 16 marca, został przygotowany i złożony do druku jeszcze przez Lipnickiego, choć w momencie wydania nie był on już redaktorem pisma. Następcą Lipnickiego i redaktorem – jak się miało okazać – dwóch ostatnich numerów „Jestem Polakiem” (nr 26 z datą 30 marca – 6 kwietnia i nr 27 z datą 15 maja – 1 czerwca) był Tadeusz Lubicz-Brzeziński.

Oblicze ideowe „Jestem Polakiem”

„Jestem Polakiem” nigdy nie było organem Stronnictwa Narodowego, choć za taki było początkowo uważane[10]. Jednak już tytuł tego pisma – wzięty z Myśli nowoczesnego Polaka Romana Dmowskiego (odpowiedni cytat z Myśli... wraz ze zdjęciem Dmowskiego zamieszono na pierwszej stronie pierwszego numeru), jego profil ideowy i nazwiska piszących w nim autorów jednoznacznie wskazywały, do jakich koncepcji pismo to nawiązuje. Były to koncepcje Ruchu Młodych Obozu Wielkiej Polski, a później „młodych” Stronnictwa Narodowego. Wśród piszących na łamach „Jestem Polakiem” trafiali się również członkowie i sympatycy Obozu Narodowo-Radykalnego.

„Jaki jest nasz rodowód? Rodowód, z którego się chlubimy – jedyna własność, której nie zgubiliśmy na szlakach uchodźczych. Wyrośliśmy ze środowisk bezwzględnie walczących ze smutną rzeczywistością Polski przedwrześniowej. Nie umieliśmy paktować, klajstrować, łagodzić i licytować. Znaliśmy więzienia Warszawy, Poznania i Lwowa, jeździliśmy na wakacje do Berezy. Pamiętajcie nazwy naszych pism: »Myśl Narodowa«, »Prosto z Mostu«, »Tęcza«. Wiecie, że przez te środowiska w ostatnich latach przeszli wszyscy młodzi pisarze i publicyści, że giełdziarze literaccy musieli, chcąc nie chcąc, notować nasze akcje. Jesteśmy dumni, że daliśmy kulturze polskiej autentycznych synów chłopskich, że nasi literaci debiutowali jako tkacze i parobcy, że rozwozili węgiel po ulicach intelektualnej Warszawy, komponując pierwsze nowele i wiersze. Skarby kultury wydobywaliśmy z trudem z najgłębszych złóż narodu, znaliśmy smak nędzy i upokorzenie – pójdziemy dalej tą samą bezkompromisową drogą”[11].

Przypominano jednocześnie główne założenia ideowe obozu narodowego, jego krytyczny stosunek do faszyzmu włoskiego i wrogość wobec niemieckiego narodowego socjalizmu: Redakcja podkreślała przy tym tradycyjnie antyniemiecką orientację obozu narodowego, jego „stosunek zasadniczy do narodu niemieckiego, jako odwiecznego wroga narodu polskiego”, oświadczając w pierwszą rocznicę agresji niemieckiej: „Idziemy na krwawą, decydującą rozprawę z Rzeszą dziś hitlerowską, ale front nasz skierowany jest wyłącznie nie tylko przeciwko reżimowi hitlerowskiemu, który nam jest wstrętny, lecz przeciwko narodowi niemieckiemu [podkreślenia redakcji], jako takiemu, który ponosi odpowiedzialność pełną za rządy hitlerowskie”[12].

„Jestem Polakiem” pamiętało również o drugim agresorze i grożącym nie tylko Polsce, ale całej Europie niebezpieczeństwie komunistycznym. Nie miano wątpliwości, że Związek Sowiecki tylko chwilowo zajmuje pozycję wyczekującą, wyciąga korzyści z wojny oraz utrwala swoje polityczne i militarne pozycje przed właściwą rozprawą, która wydawała się nieuchronna. Ostrzegano, że „szalona idea rewolucji międzynarodowej w imię ateistycznej wizji świata, jaką stworzył komunizm, istnieje nadal”, a Stalin i Komintern po klęsce w 1920 r. znów marzą o „drugiej, szczęśliwszej próbie” marszu na Zachód. Przy okazji przypominano działalność komunistycznej „piątej kolumny” w przedwojennej Polsce: różnej maści „społeczników i intelektualistów”, którzy „radykalizowali” na łamach poczytnych czasopism oraz propagowali literaturę sowiecką. Nie wierzono w trwałość przymierza niemiecko-sowieckiego. „Hitleryzm i komunizm grają na cztery ręce na skrwawionej klawiaturze europejskiej. Wspólne interesy godzą te dwie skrajne idee materialistyczne. Ale do czasu! Dwaj grabarze kultury i porządku chrześcijańskiego nie ufają sobie. Obaj chcą siebie wyprzedzać w sukcesach. Stalin gra na długą falę. Czeka na osłabienie Niemiec. Hitler pożąda kompletnego osamotnienia Sowietów, aby wtedy zdobyć się z nimi na generalną rozprawę”. Tym większe wyzwanie stało przed sternikami polityki polskiej, którzy musieli stale pamiętać, że idea niepodległości Polski ma dwóch śmiertelnych wrogów: brunatnych „übermenschów i czerwonych adeptów Kominternu[13].

„Jestem Polakiem nie było pismem antysemickim, co nie oznacza, że nie zdarzały się w nim artykuły krytycznie oceniające postępowanie niektórych środowisk żydowskich czy konkretnych osób tej narodowości. Najgłośniejszy był list otwarty Adama Doboszyńskiego do Antoniego Słonimskiego z 1 marca 1941 r., w którym opowiadał się on zdecydowanie za masową emigracją Żydów z powojennej Polski[14]. „Nie jesteśmy pismem antysemickim – deklarowała redakcja. My bronimy praw polskich i polskiej etyki. Gospodarzami Polski są Polacy, a wszystkie inne narodowości mają z nimi współpracować na zasadach sprawiedliwości i równości”[15].

Jeśli chodzi o stosunek do demokracji, „Jestem Polakiem” krytykowało „zwyrodnienie ustroju demokratycznego”, w którym upatrywano główną przyczynę słabości większości państw europejskich, przede wszystkim Francji[16]. Podkreślano jednocześnie, że obóz narodowy bynajmniej „nie odrzuca tego, co jest zdrowe w ustroju demokratycznym, jak równe prawo wszystkich warstw do wpływania na losy narodu i państwa oraz niezależna kontrola ciała ustawodawczego nad działalnością władzy wykonawczej; natomiast potępia on wszelkie chorobliwe przerosty ustroju parlamentarno-demokratycznego, paraliżujące normalne funkcjonowanie sprężystego rządu i w ogóle życia państwowego”. Jako „przykłady dodatnie” podawano ustrój Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych[17].

„Jestem Polakiem” kilkakrotnie powracało do krytycznej oceny rządów sanacyjnych oraz przyczyn klęski wrześniowej. „Tragedią dla narodu było to, że doszła do rządów grupa energiczna i sprężysta, która jednak nie wyrosła z ruchu narodowego, a zmieniając często swe przekonania (w młodości silnie klasowe), stała się grupą bezideową, bez kręgosłupa moralnego, dla której rządzenie było celem, a nie służbą dla Narodu. Jak zgubnym okazał się brak idei u wielu – dzielnych nawet w młodości ludzi – o tym, niestety, Polska przekonała się na własnej skórze w czasie kampanii wrześniowej”[18].

Nie szczędzono również słów krytyki wobec tej części środowiska emigracyjnego, w której upatrywano współwinnych klęski wrześniowej. Ludzi tych z powodu pośpiechu, w jakim we wrześniu 1939 r. uciekali z Polski, pogardliwie nazwano „zmotoryzowaną emigracją”, pisząc: „I ta emigracja nie zginęła i nie rozproszyła się, lecz przeciwnie – idzie przed nami, przed polskimi żołnierzami, jako pierwsza fala »polskości«, jako nasza nieproszona awangarda. Gdzie tylko przyjdziemy, już są przed nami, już mają zielone biurka, już urzędują, już redagują, już mają gotowe dla nas ideologie, już nam podają, w co wierzyć, już nas pouczają i nas obrażają [...]. Część polskiej emigracji to ludzie, którzy sobie w Polsce uzurpowali prawo do reprezentowania polskiego społeczeństwa i którzy się Polsce narzucali i w polityce, i w dziedzinie myśli i kultury. Oni ponoszą w wielkiej mierze odpowiedzialność za to, co Polskę spotkało, oni ponoszą tę część odpowiedzialności, która nie spada na Hitlera i Niemcy, ale która miała źródło w Polsce samej i w tej bezmyślnej dyktaturze podtrzymywanej przez bezmyślną propagandę bezmyślnej literatury. To oni Polski nie dozbrajali wojskowo i to oni próbowali Ją rozbroić psychicznie. To oni!”[19].

Owi „oni” to m.in. środowisko liberalnej i lewicowej inteligencji skupione wokół przedwojennych „Wiadomości Literackich”. Z ich emigracyjną kontynuacją – „Wiadomościami Polskimi” – polemizowano na łamach praktycznie każdego numeru „Jestem Polakiem”[20]. „Panowie, którzy z dawnego reżimu upadli na cztery łapki przy obecnym rządzie i próbują zabierać głos w sprawach kultury, w publicystyce, którzy chcą odpowiadać na pytanie, w co wierzyć – niechaj wiedzą, że ich atakom i lisim podkopom grozi śmieszność. Bankruci nie powinni zabierać się do restaurowania starych, tchórzliwie porzuconych form”[21].

Redakcja „Jestem Polakiem” ubolewała nad bezideowością polskiej emigracji, zarzucając jej tkwienie w ideologicznym bezruchu i niezdolność do wypracowania przejrzystej formuły ideologicznej[22]. W zamyśle ks. Bełcha „Jestem Polakiem” stanowić miało przeciwwagę dla „Wiadomości Polskich”, z którymi zamierzano podjąć walkę o „rząd dusz” wśród polskiego wychodźstwa. Na łamach „Jestem Polakiem” publikowali m.in. Jerzy Pietrkiewicz i Karol Zbyszewski, przypominano twórczość Zofii Kossak-Szczuckiej, Karola Huberta Rostworowskiego, Stefana Żeromskiego, Jana Kasprowicza, Stanisława Wyspiańskiego i Juliusza Słowackiego. Wiele miejsca poświęcano sprawom Wielkiej Brytanii, próbując przybliżyć czytelnikom jej historię i kulturę oraz zamieszczając regularnie przeglądy prasy angielskiej[23].

Wyjaśnienia wymaga stosunek „Jestem Polakiem” do rządu gen. Władysława Sikorskiego. Wbrew dominującym opiniom trudno go nazwać opozycyjnym. Była to raczej postawa życzliwej i rzeczowej krytyki, mającej służyć dobru Polski. W pierwszych numerach zdarzały się nawet artykuły, których autorami byli członkowie Rządu RP na wychodźstwie (Marian Seyda, gen. Józef Haller, gen. Izydor Modelski)[24]. Redakcja podkreślała, iż „Jestem Polakiem” jest pismem niezależnym, apolitycznym, przez nikogo niesubwencjonowanym i ukazującym się dzięki ofiarności czytelników, „przeznaczonym dla wszystkich ludzi zdrowo myślących”, oraz podtrzymującym „zaufanie do władz wojskowych i cywilnych polskiej emigracji oraz Naczelnego Wodza”, a także popierającym „wszelkie poczynania czynników odpowiedzialnych, zmierzające do zrealizowania wielkich zadań emigracji powrześniowej”[25].

„Nie byliśmy i nie jesteśmy – czytamy w numerze 24 z 2 marca 1941 r. – związani z żadną partią, grupą czy kliką. Naszym programem jest Polska, Jej Wiara, Jej Naród, Jej zespolenie z bratnimi narodami słowiańskimi na zasadach zdrowego rozumu i współpracy. Nie jesteśmy pismem opozycyjnym. Z rządem współpracujemy, ale nie za pomocą kadzidła i bezwzględnej uległości wobec każdego urzędnika. Od rządu i jego urzędników domagamy się moralności osobistej i w wykonywaniu swych obowiązków – ducha demokratycznego w znaczeniu chrześcijańskim, służenia Polsce”[26]. Od gen. Sikorskiego oczekiwano „usunięcia partyjniactwa, protekcji, wpływów klik, familii, nadużywania stanowiska dla celów osobistych, powołania właściwych ludzi na właściwe stanowiska”[27].

Jak wyglądał ten stosunek do Rządu RP w praktyce? Z jednej strony „Jestem Polakiem” zarzucało np. Ministerstwu Informacji i Dokumentacji brak działań propagandowych przybliżających sprawę polską – w tym przede wszystkim nasz wysiłek militarny – angielskiej opinii publicznej[28] oraz krytykowało wysokie pensje urzędników państwowych, kryjące „poza wynagrodzeniem za pracę nieuzasadnioną premię za lojalność”[29]. Z drugiej zaś – z dużym uznaniem i poparciem spotkała się na łamach tego pisma idea federacji polsko-czechosłowackiej[30].

Szerokim echem odbiło się opublikowanie w numerze 5 z 1 września 1940 r. Oświadczenia Komitetu Obozu Narodowo-Radykalnego na Emigracji. Było to publiczne ustosunkowanie się do zarzutów zawartych w liście gen. Sikorskiego do Mieczysława Harusewicza, przewodniczącego Komitetu, w którym premier i Naczelny Wódz odmawiał zgody na dokooptowanie przedstawiciela Komitetu do Rady Narodowej RP[31]. W kręgach rządowych „Jestem Polakiem”, zwłaszcza po ustąpieniu z funkcji redaktora naczelnego Jerzego Pańciewicza, zaczęło – niesłusznie – uchodzić za pismo środowiska oenerowskiego.

Przede wszystkim jednak „Jestem Polakiem” wyróżniało się zdecydowanie katolickim charakterem. „Restaurare omnia in Christo – oto gwarancja lepszego jutra – przypominano dewizę świętego papieża Piusa X. A to odnowienie świata w Chrystusie może nastąpić tylko i jedynie przez konsekwentną katolizację naszego życia”[32]. W każdym praktycznie numerze znajdowały się artykuły o tematyce religijnej, dotyczące zarówno spraw wiary, moralności i wychowania, jak również historii Kościoła i katolickiego spojrzenia na sprawy społeczne (np. drukowany w czterech częściach artykuł ks. prymasa Augusta Hlonda o pochodzeniu państwa i władzy państwowej czy dwa teksty poświęcone papieżowi Piusowi XII i jego stosunkowi do toczącej się wojny)[33]. Od numeru 6 tygodnik prowadził stricte religijną rubrykę „Słowo Boże”. Ks. Stanisław Bełch pełnił nieformalną rolę asystenta kościelnego tygodnika, a niektóre teksty na łamach „Jestem Polakiem” były publikowane z adnotacją: „Za pozwoleniem władzy duchownej”[34].

Redakcja „Jestem Polakiem” miała poczucie misji. „Pamiętaj, że walczysz nie o stare pozycje XIX w. – przypominała czytelnikom w numerze drugim – ale o nową hierarchię w świecie, o Ład Boży, który w twoim narodzie pozostawił niezatarte jeszcze ślady minionej wielkości. Twoja Polska będzie tak młoda jak twoje serce. Religia stanie się wtedy chlebem powszednim”. Nadrzędnymi zasadami ideowymi, jakimi kierowała się i na których zamierzała budować „ideologię przyszłej Polski” były: etyka chrześcijańska, która powinna bezwzględnie obowiązywać w życiu społecznym, politycznym i gospodarczym; solidaryzm narodowy, wykluczający walkę klas i „egoizm partyjny”, oraz polska racja stanu, zdefiniowana jako „odpowiedzialność za dobro sprawy polskiej”[35]. Przyszła Polska miała być państwem „czystego sumienia”, czyli „prawego i silnego charakteru”. Ów postulowany „totalizm czystego sumienia” miał sprawić, że przyszła Polska powinna być państwem ludzi „jeśli nie świętych, doskonałych, to przynajmniej do doskonałości dążących”[36].

Wydaje się, że to właśnie niezależność polityczna – tak bardzo kłująca w oczy emigracyjny establishment – połączona z bezkompromisową orientacją światopoglądową, regularna krytyka „Wiadomości Polskich”, częste polemiki z rządowym „Dziennikiem Polskim”, zarzuty bezideowości i politycznego oportunizmu formułowane pod adresem emigracji – w tym również sfer rządowych – były głównym grzechem „Jestem Polakiem”[37], cięższym aniżeli formułowany na wyrost zarzut antysemityzmu czy krytyczne uwagi pod adresem niektórych ministrów (np. Jana Stańczyka, a zwłaszcza Stanisława Kota).

Nagonka prasowa na „Jestem Polakiem”

Nagonka na „Jestem Polakiem” w prasie brytyjskiej rozpoczęła się niemal natychmiast po ukazaniu się pierwszego numeru. „Prasa angielska, amerykańska, całego świata – wspominał Stanisław Cat-Mackiewicz – cytowała te dwa wyrazy: »Jestem Polakiem«. Jak to się stało? Oto ukazał się pierwszy numer »Jestem Polakiem« i – o zgrozo – nie było tam wcale wymienione nazwisko gen. Sikorskiego. Ukazał się numer drugi i został oskarżony o antysemityzm. Cóż dało powód do posądzenia tego pisemka o występek tak przeciwny naturze ludzkiej? Notatka mniej więcej następującej treści: na objazd obozów wojskowych wyruszyli pp. Słonimski, Szapiro i Litauer[38]. W odpowiedzi na zbrodnicze intencje, które wyczuto w tej informacji, zarzucono prasę angielską artykułami o »Jestem Polakiem« szukając w ten sposób sprzymierzeńca przeciwko »Jestem Polakiem« wśród opinii angielskiej, czyniąc to być może z przesadnym temperamentem i krzykliwością”[39].

Akcję zapoczątkował „organ brytyjskiego żydostwa” – tygodnik „The Jewish Chronicle”. Ta najstarsza (założona w 1841 r.) i bardzo wpływowa gazeta żydowska w numerze z 16 sierpnia 1940 r. opublikowała artykuł o „polskich endekach w Londynie” głoszących „nazistowską nienawiść do Żydów”. Był to gwałtowny atak na „Jestem Polakiem” i w ogóle polskich narodowców, postrzeganych wyłącznie przez pryzmat antysemityzmu. Dostało się zwłaszcza ministrowi Marianowi Seydzie, który w pierwszym numerze „Jestem Polakiem” zamieścił krótki artykuł wyrażający wiarę w ostateczne zwycięstwo nad Niemcami. „The Jewish Chronicle” wypomniała mu, że przed wojna był właścicielem „Kuriera Poznańskiego”, który – jej zdaniem – miał być „jedną z najbardziej znanych antyżydowskich gazet w Polsce”. Równie tendencyjnie zarzucono polskiemu tygodnikowi atak na „żydo-komunę, która doprowadziła Francję do ruiny”[40]. Atak ten w najbliższych dniach powtórzyły dzienniki „Daily Herald” i „Evening Standard” oraz niektóre tygodniki, a za pośrednictwem Żydowskiej Agencji Telegraficznej

„wystąpienie »The Jewish Chronicle« poszło także do Ameryki i tam rozsiewało nastroje przeciw Polsce”[41].

W „Daily Herald” – organie Partii Pracy – ukazała się notatka autorstwa niewymienionego z nazwiska „polskiego korespondenta”, który donosił, iż „Polacy wydają antysemickie pismo w Londynie”. Owym „polskim korespondentem” był Jerzy Szapiro[42], socjalistyczny dziennikarz i współpracownik rządowego „Dziennika Polskiego”. Zarzucał on „Jestem Polakiem” szerzenie antysemickiej i antydemokratycznej propagandy, nazywając je „profaszystowskim wydawnictwem”.

Najstarsza brytyjska popołudniówka – „Evening Standard” – w numerze z 20 sierpnia 1940 r. zamieściła dwie notatki poświęcone „Jestem Polakiem”. W pierwszej, zatytułowanej Jewish influence, zarzucano polskiemu tygodnikowi, iż „kontynuuje gwałtowną politykę antyżydowską przyjętą przez pewien odłam prasy wydawanej [przed wojną] w Polsce” i wyraża „niezadowolenie z wpływów żydowskich w Anglii” oraz powtórzono zarzuty przeciwko ministrowi Seydzie, jakoby „ściśle związanemu” ze środowiskiem wydającym „Jestem Polakiem”. W drugiej – Damage to Cause – uznano działalność „Jestem Polakiem” za „szkodzącą sprawie polskiej” i niedwuznacznie sugerowano uleganie wpływom niemieckim, pisząc: „Skąd ci panowie biorą papier, skąd biorą pieniądze i jakim celom myślą służyć, wyrażając opinie, które mogłyby spotkać się z pochwałą w hitlerowskich Niemczech?”, oraz autorytatywnie stwierdzając, iż „stoją oni pod oskarżeniem społeczeństwa angielskiego”[43].

W piśmie „News Review” z 29 sierpnia minister Seyda został natomiast nazwany „polskim Juliusem Streicherem”, zaś w „Cavalcade. The British news-magazine” w numerze z 7 września wyrażano zdziwienie, że „polscy antydemokraci” mają na terytorium Wielkiej Brytanii swobodę działania, podczas gdy „brytyjscy faszyści” zostali uwięzieni[44]. Na łamach tego ostatniego pisma publikowane były również listy czytelników oburzonych treścią zamieszczanych na łamach „Jestem Polakiem” artykułów[45].

Bronić „Jestem Polakiem” próbował jedynie „The Catholic Herald”. Tygodnik ten zwracał uwagę na zupełnie inne spojrzenie na „problem żydowski” i zjawisko antysemityzmu w Anglii oraz w Polsce, wynikające z różnych doświadczeń historycznych[46].

Sprawcy prasowej nagonki na „Jestem Polakiem” doskonale wiedzieli, że oskarżając to pismo o antysemityzm, faszyzm i antydemokratyzm, a zwłaszcza o sympatie prohitlerowskie i proniemieckie, wywołają wzburzenie brytyjskiej opinii publicznej. „Anglicy przyzwyczajeni do wierzenia informacjom udzielanym przez sojuszników – pisał o prasowej burzy wokół »Jestem Polakiem« Stanisław Cat-Mackiewicz – nie mogli wyjść ze zdziwienia, skąd wśród Polaków znaleźli się hitlerowcy, a skoro już tacy są, to dlaczego przyjechali do Londynu”[47].

Redakcja „Jestem Polakiem” zdecydowanie zaprotestowała przeciwko tym atakom – zwłaszcza insynuacjom pod adresem obozu narodowego, jakoby łączyło go jakieś powinowactwo ideowe z hitleryzmem – uznając je za „czyny nienadające się do kwalifikacji moralnej”. W liście do redaktora „Evening Standard” z 20 sierpnia 1940 r. Jerzy Pańciewicz, ówczesny redaktor naczelny „Jestem Polakiem”, pisał: „Wzywamy Pana do wskazania nam choćby jednego zdania w którymkolwiek z trzech numerów »Jestem Polakiem«, jakie się dotychczas ukazały, w którym byłaby chociaż najmniejsza wzmianka – tym bardziej zaś skarga – dotycząca rzekomych »wpływów żydowskich w Anglii«”.

Ze szczególnym oburzeniem Pańciewicz zareagował na insynuacje dotyczące rzekomych sympatii proniemieckich i prohitlerowskich obozu narodowego, stwierdzając, iż „ruch polityczny, który reprezentujemy, walczy od wielu dziesiątków lat przeciwko nacjonalizmowi niemieckiemu. Dziś przeciwstawia się on kategorycznie hitleryzmowi, jego teorii i praktyce”. Redaktor „Jestem Polakiem” bronił również ministra Seydę, pisząc, że „ma on za sobą czterdzieści lat nieustraszonego przywództwa w walce Polski przeciwko imperializmowi niemieckiemu”, i dodawał, iż „między naszymi współpracownikami i redaktorami znajdują się ludzie, którzy życie własne narażali w walce przeciwko hitleryzmowi, być może więcej niż niektórzy z tych, którzy fałszywie oskarżają nas o sympatie hitlerowskie”.

W zakończeniu listu Pańciewicz wyrażał nadzieję, że redaktor „Evening Standard”, poznawszy „istotny stan rzeczy, zrozumie, jak niesłusznym był bezpodstawny atak” na „Jestem Polakiem”, oraz przypominał, że na łamach tego pisma stale wyrażano „największy podziw dla W. Brytanii oraz najgłębszą lojalności dla jej przywódców”[48].

Pańciewicz udzielił również wywiadu dziennikarzowi „Daily Herald”, w którym wyjaśniał stanowisko redakcji w tych kwestiach. „Nasze pismo nie jest antydemokratyczne ani antysemickie – mówił Pańciewicz. Nie jest subsydiowane, jest wolne w wypowiadaniu swoich poglądów i jest redagowane przez ludzi pochodzenia chłopskiego i robotniczego. Jesteśmy patriotami, nie zaś nacjonalistami, i wolno nam krytykować poszczególnych Żydów i nie-Żydów w interesie ludzkości [...]. My reprezentujemy polskie stronnictwo narodowo-demokratyczne, które zawsze było przeciwko Hitlerowi, nawet wtedy, kiedy rząd Becka[49] flirtował z hitlerowcami. Ja sam byłem więziony siedem miesięcy przez rząd Becka za moją politykę antyniemiecką. Zawsze byliśmy za współpracą z Francją i Anglią. W jednym z numerów istotnie krytykowaliśmy moralny upadek Francji[50]. Krytykowaliśmy Żydów, których uważaliśmy za szkodliwych. Jako partia byliśmy zawsze przeciwko nadmiernemu wpływowi Żydów w handlu i wolnych zawodach. Nie było to dla nas zagadnienie rasowe, bośmy i nie-Żydów krytykowali w ten sam sposób”[51].

Jak widać, Pańciewicz zdecydowanie podkreślał antyniemiecki charakter obozu narodowego. Jakkolwiek przyznawał, że obóz ten cechowała niechęć do Żydów, ale podkreślał, że miała ona przede wszystkim podłoże ekonomiczne, nigdy zaś rasistowskie. Niestety, redakcja „Daily Herald” nie zdecydowała się na opublikowanie tego wywiadu, mimo że wystąpiła z inicjatywą jego przeprowadzenia, wysyłając na rozmowę z Pańciewiczem swojego pracownika[52]. Gdyby ów wywiad się ukazał, mógłby zapewne wyjaśnić szereg nieporozumień, jakie wokół „Jestem Polakiem” narosły wśród brytyjskiej opinii publicznej w wyniku zapoczątkowanej przez „The Jewish Chronicle” kampanii propagandowej.

Jak się wkrótce okazało, przyczyną sierpniowego ataku na „Jestem Polakiem” była pomyłka korespondenta „The Jewish Chronicle”, który wyraz „antyniemiecki” zrozumiał jako „antysemicki” [sic!] i tak podał w swoim artykule. Żadne z wymienionych pism angielskich nie odwołało jednak swoich zarzutów i nie przeprosiło za tak fatalną „pomyłkę”. Przeciwnie – nadal utrwalały one zarzut, jakoby polski tygodnik miał charakter antysemicki i antydemokratyczny. „Stwierdzono grzech korespondenta żydowskiego pisma, ale niemoralnej akcji z niego wypływającej nie zaprzestano i nie dano nam satysfakcji. Ocenę tego postępowania pozostawiamy opinii publicznej” – z goryczą pisało „Jestem Polakiem”[53].

Kulisy nagonki na „Jestem Polakiem” redakcja odsłoniła w numerze 10. „Ostatnia kampania prowadzona ze wszystkich stron przeciwko „Jestem Polakiem” – czytamy w artykule Pro domo sua – nauczyła wiele. Nauczyła nas przede wszystkim, czym jest naprawdę odwaga cywilna i jakie są jej konsekwencje. Uderzono na nasze pismo ze wszystkich stron. Słyszeliśmy o najróżniejszych zebraniach, memoriałach, na które miano wiele czasu, zamiast zajmować się aktualnymi sprawami wojny. [...] Kampanię przeciwko nam próbowano przenieść na forum angielskie, za pomocą różnych »polish correspondentów«, którzy są jednocześnie urzędnikami rządu polskiego. Oto jak wygląda tworzenie opinii obcej. Zwyczajna metoda szantażu [...]. Panowie zachłystujący się słowami o wolności i równouprawnieniu już tu na emigracji stosują systemy dyktatorskie, glajszachtując prasę, sprowadzając ją do ram tanich panegiryków [...]. „Jestem Polakiem” postanowiono za wszelką cenę zlikwidować. To znaczy, skoro ja – mówi taki z owakim – wypisuję oskarżenia i paszkwile, to mi wolno, bo to wolność i równość, ale skoro tamten broni się i wyraża swoje odmienne zdanie, to już skandal, nie wolno. Zamknąć, zniszczyć, zlikwidować”. Redakcja zwracała przy tym uwagę na instrumentalne posługiwanie się zarzutem antysemityzmu w celu zdezawuowania i zniszczenia przeciwnika politycznego[54].

14 lutego 1941 r. „The Jewish Chronicle” – w artykule przedwcześnie zatytułowanym „Jestem Polakiem” przestaje wychodzić – opublikowała oświadczenie ministra informacji i dokumentacji prof. Stanisława Strońskiego, który w imieniu Rządu RP stwierdził, że władze polskie nie będą tolerować żadnego pisma polskiego „mającego choć najmniejszą cechę antysemityzmu”. Znamienne, że Stroński przyznał, iż „pismo »Jestem Polakiem« nie zamieściło żadnego antyżydowskiego artykułu”, ale „ponieważ pozostaje w łączności z grupą polityczną, która mogłaby być podejrzana o antysemicki kierunek – Rząd Polski postanowił, że pismo to przestaje wychodzić. W ten sposób Rząd powziął wszelkie środki, by stłumić wszystko, co trąci antysemityzmem”[55].

Być może w związku z tym oświadczeniem jakieś wyjaśnienie w sprawie polskiego tygodnika zamierzał ogłosić „Daily Herald”. 2 marca 1941 r. „Jestem Polakiem” zapowiedziało bowiem opublikowanie w następnym numerze artykułu sir Petera Ritchiego Caldera, redaktora naczelnego brytyjskiego dziennika[56]. Zapowiadany artykuł Caldera nie ukazał się jednak na łamach „Jestem Polakiem”. W celu zaznajomienia brytyjskiej opinii publicznej z rzeczywistym obliczem ideowym „Jestem Polakiem” redakcja pisma zdecydowała się więc zamieścić w numerze 27 wybrane artykuły z poprzednich numerów w języku angielskim, wraz z apelem o fair play[57].

Dyskusja o „Jestem Polakiem” w Izbie Gmin

Sprawa pisma „Jestem Polakiem” po raz pierwszy wypłynęła w Izbie Gmin już w sierpniu 1940 r., podczas debaty nad ustawą o armiach sojuszniczych znajdujących się na terytorium Wielkiej Brytanii. W sporządzonej dla potrzeb rządu polskiego notatce pisano o tej debacie, iż „obawa, aby stosując tę ustawę, rządy sprzymierzone nie działały w sposób dyskryminujący poszczególne grupy czy osoby ze względu na ich przynależność rasową lub religijną, wywołała najbardziej ożywioną dyskusję. Dotyczyła ona w głównej mierze Żydów [...]. Można odnieść wrażenie, że dla wielu posłów Izby Gmin »sprawa żydowska« i walka o demokrację stanowią wzajemne dla siebie tło, a czasem nawet, że traktowanie Żydów jest pewnego rodzaju probierzem »czystości demokratycznej«”. Jakkolwiek podczas dyskusji nie formułowano zarzutów „w stosunku do rządu polskiego jako całości”, to dwaj brytyjscy posłowie zwrócili przy tej okazji uwagę na pismo „Jestem Polakiem”. 21 sierpnia Sydney (Samuel) Silverman z Partii Pracy (LP), zarzucając temu tygodnikowi antysemityzm, mówił, iż jest ono „wydawane w Anglii przez ludzi, którzy są oficjalnie członkami rządu gen. Sikorskiego i przypuszczalnie za pieniądze, które od nas pożyczyli”. Jeszcze dalej poszedł William (Willie) Gallacher, jeden z założycieli Komunistycznej Partii Wielkiej Brytanii (CPGB), który stwierdził, że w „Jestem Polakiem” ukazują się „gwałtownie antysemickie artykuły p. M[ariana] Seydy, członka polskiego rządu”, i zapytywał brytyjskie Ministerstwo Informacji, czy wydawnictwo to uzyskało ułatwienia w otrzymaniu papieru. 22 sierpnia sekretarz stanu w Ministerstwie Informacji Harold Nicolson, odpowiadając Gallacherowi, oświadczył, że „przedkładanie takich artykułów cenzurze nie jest obowiązkowe”, a więc nie były one cenzurowane, a samemu pismu nie udzielono „żadnych ułatwień w sprawie uzyskania papieru”[58].

Do ponownej dyskusji wokół pisma „Jestem Polakiem” doszło w Izbie Gmin osiem miesięcy później. 9 kwietnia 1941 r. czterech posłów wystąpiło w tej sprawie z interpelacjami do rządu brytyjskiego. Niezależny konserwatysta Daniel L. Lipson zarzucił polskiemu tygodnikowi antysemityzm i głoszenie treści faszystowskich. Jego zdaniem artykuły zamieszczane w „Jestem Polakiem” miały stać w „zupełnej sprzeczności z dążeniami, o które walczymy w obecnej wojnie”. Lipson sugerował więc, ni mniej ni więcej, tylko „deportację autora artykułu, który nadużywa gościnności udzielonej mu w naszym kraju”. Wspomniany już labourzystowski poseł Silverman poszedł jeszcze dalej, stwierdzając, że „karygodne [czytaj: antysemickie i faszystowskie] publikacje nie ograniczają się do jednego tylko pisma, że można je znaleźć w wielu innych pismach wydawanych po polsku w W[ielkiej] Brytanii”, zaś „Jestem Polakiem” jest „stanowczo, wyraźnie i całkowicie faszystowskie w poglądach i opiniach, które wyraża”. Parlamentarzysta zapytywał ministra informacji, „jak to się dzieje, że pozwala na drukowanie wydawnictw w języku polskim, które byłyby zawieszone, gdyby ukazywały się po angielsku”. Inny poseł Partii Pracy Philip Noel Baker, zabierając głos w dyskusji, pytał, „czy Rząd J[ego] K[rólewskiej] Mości nie przedstawiłby Rządowi Polskiemu, iż sam powinien przedsięwziąć pewne kroki”. Wreszcie kolejny labourzysta, emerytowany płk Josiah C. Wedgwood, znany krytyk polityki appeasementu w latach trzydziestych i ograniczania emigracji żydowskiej do Palestyny, uznał „Jestem Polakiem” za pismo, którego polityka jest sprzeczna z brytyjskim wysiłkiem wojennym, zarzucając mu, iż jest wykorzystywane przez Niemców do szerzenia propagandy antybrytyjskiej w Polsce. Wedgwood pytał też, czy Ministerstwo Informacji nie mogłoby wstrzymać dostawy papieru dla tego tygodnika.

Odpowiadając w imieniu rządu, Richard A. Butler, podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, wyraźnie stwierdził, że „Jestem Polakiem” nie ma nic wspólnego z rządem polskim, którego stanowisko w sprawie tego tygodnika zostało określone w oświadczeniach opublikowanych (2 września, 22 listopada i 2 grudnia 1940 r.) w „Dzienniku Polskim” – „jedynym polskim piśmie politycznym ukazującym się w W[ielkiej] Brytanii, które Rząd Polski uznaje urzędowo”. Jego kolega, minister informacji Alfred Duff Cooper, wykluczył zawieszenie „Jestem Polakiem” przez Ministerstwo Informacji. „Wydawnictwo to – mówił Cooper – ukazało się, zanim Ministerstwo [Informacji] przedsięwzięło niektóre kroki dla powstrzymania dostawy papieru i, o ile wiem, wydawcy posiadają dostateczny zapas. Nie jest w naszej mocy powstrzymać dostawy papieru dla tego wydawnictwa w chwili obecnej”. Odnośnie zaś do sugestii posła Silvermana, aby „Jestem Polakiem” po prostu zawiesić, minister Cooper odpowiedział, że celem Ministerstwa Informacji nigdy nie było zawieszanie wydawania jakiegokolwiek pisma z powodu prezentowanych na jego łamach poglądów. Od początku wojny w Wielkiej Brytanii zostały zawieszone jedynie dwa pisma. „Zagadnienie zawieszania wydawnictwa nie należy do Ministerstwa Informacji – wyjaśniał Cooper. Jedynie wtedy, kiedy wydawnictwa naprawdę wyrządzają wielką szkodę wojennemu wysiłkowi naszego kraju, bywają one zawieszane”. Minister Cooper zastrzegł się przy tym, iż z jego wypowiedzi bynajmniej nie wynika, że „Jestem Polakiem” „nie powinno być zawieszone”[59]. Miesiąc później, 8 maja 1941 r., minister spraw wewnętrznych Herbert Morrison oświadczył w Izbie Gmin, iż „po konsultacjach z ministrem spraw zagranicznych i ministrem informacji zdecydował, że nie ma podstaw do działań w sprawie polskiego czasopisma „Jestem Polakiem”[60].

Ataki na „Jestem Polakiem” pojawiły się – za sprawą wspomnianej Żydowskiej Agencji Telegraficznej – po drugiej stronie Atlantyku, wśród Żydów amerykańskich, którzy – podobnie jak brytyjskie środowiska żydowskie – oskarżali to pismo o antysemityzm. W kwietniu 1941 r. podczas pierwszej wizyty gen. Sikorskiego w USA delegacja Kongresu Żydów Amerykańskich (American Jewish Congress – AJC), na czele z jego założycielem i przewodniczącym Stephenem Samuelem Wisem, przedłożyła polskiemu premierowi dość osobliwy memoriał. Czytamy w nim m.in. „Przewaga antysemickiego nastawienia wśród kół polskich, zbliżonych do Rządu na wygnaniu, znajduje często wyraz w pismach, które nie powinny być nadal wydawane bez – przynajmniej – zgody Rządu”. Jakkolwiek AJC wyrażał zadowolenie, iż „zostały poczynione kroki oddzielające Rząd Polski od zorganizowanego antysemityzmu” (mając na myśli rozkaz gen. Sikorskiego z października 1940 r. zakazujący kolportażu w wojsku pism partyjnych), to w trybie „przynaglenia” żądał, aby Rząd RP „przedsięwziął środki dla ukrócenia propagandy antysemickiej w Armii Polskiej i wśród ludności cywilnej polskiej znajdującej się za granicą”[61].

Według opinii Stanisława Mikołajczyka, który towarzyszył w tej wizycie premierowi, „Jestem Polakiem” miało być postrzegane przez amerykańską opinię publiczną jako oficjalny organ SN, a więc partii popierającej wówczas rząd gen. Sikorskiego, i z tego powodu przynosić szkody sprawie polskiej[62].

Sprawa „Jestem Polakiem” na posiedzeniach Rządu RP

Ukazanie się pierwszych numerów „Jestem Polakiem” spowodowało brytyjskie naciski na rząd polski, aby zrobił porządek z „niepoprawnym politycznie” tygodnikiem. Generał Sikorski w liście do Stanisława Mikołajczyka z 21 sierpnia 1940 r. pisał, że już od kilku dni jest „interpelowany przez władze angielskie o nieodpowiedzialne występy pisma »Jestem Polakiem«”. Premier prosił więc przywódcę ludowców, aby jako wiceprzewodniczący Rady Narodowej zwołał w tej sprawie posiedzenie przedstawicieli czterech stronnictw i przekazał im, iż „poza »Dziennikiem Polskim« i »Polską Walczącą« do których pisywać mogą wszyscy, oraz poza czysto literackim organem »Wiadomości Polskie«, które otrzymają równocześnie plecenie otworzenia łam dla pisarzy wszystkich odcieni, nie ma miejsca na emigracji na inne organy partyjne”. Wydawanie przez inne partie własnych tytułów prasowych mogłoby – zdaniem Sikorskiego – wywrzeć na Brytyjczykach wrażenie, że Polacy są „rozbici i w dążeniu do niepodległości niejednolici”[63].

Reakcje brytyjskie sprawiły, iż w najbliższym otoczeniu premiera uznano, że „działalność czasopisma »Jestem Polakiem« stała się w Anglii czynnikiem wysoce utrudniającym pracę Rządu RP zarówno jeśli idzie o nasz stosunek do Anglii, jak i proces konsolidacji emigracji”[64]. Biskup Józef Gawlina zanotował we wspomnieniach, że jakkolwiek na zarzut premiera „czyniony prof. [Władysławowi] Folkierskiemu w obecności [Hermana] Liebermana (dnia 22 sierpnia 1940 r.) tenże przyznać musiał, że w »Jestem Polakiem« antysemityzmu nie ma, to przecież rząd postanowił to pismo zlikwidować, co Sikorski zapowiedział mi 27 sierpnia, tłumacząc się tym, że »J[estem] P[olakiem]« narzuca poglądy młodych [narodowców] społeczeństwu i że Anglicy pytają, skąd to wydawnictwo ma pieniądze”[65].

Po raz pierwszy sprawa tygodnika „Jestem Polakiem” została poruszona na forum Rady Ministrów podczas posiedzenia 26 i 28 sierpnia 1940 r. Premier Sikorski powtórzył na nim argumenty, których użył w cytowanym liście do Mikołajczyka, mówiąc, że ukazywanie się „szeregu zwalczających się organów partyjnych” wywołuje „zgorszenie ze strony Anglików” i jest przeciwne idei „jedności narodowej”. Nie wymieniając z tytułu „Jestem Polakiem”, stwierdził, że „niektóre wystąpienia prasowe zostały przereklamowane, budząc niepożądane echa po stronie angielskiej”. Proponował więc likwidację wszystkich pism partyjnych, a zachowanie jedynie „Dziennika Polskiego” oraz „Polski Walczącej” jako „organu półoficjalnego” przeznaczonego dla wojska. Godził się na dalsze wydawanie „Wiadomości Polskich”, pod warunkiem jednak wzmocnienia nad nimi nadzoru ze strony rządu. Brutalnie zaatakował „Jestem Polakiem” minister opieki społecznej Jan Stańczyk z PPS. Zarzucił mu propagowanie „ideologii sprzecznej z zasadami demokracji”, przemawianie „językiem totalistów, a zatem językiem wrogów naszych, którzy nasz kraj najechali i z którymi walczymy u boku W[ielkiej] Brytanii. Jest to język drugiej strony barykady”. Stańczyk stwierdził, iż niesłuszne i krzywdzące byłoby zamknięcie wszystkich pism partyjnych z tego tylko powodu, że „Jestem Polakiem”, „głosząc hasła totalistyczne, wywołało wzburzenie opinii publicznej angielskiej”. „Nie można przecież – mówił pepesowski minister – wieszać ślusarza za winy kowala”. Za „przykre” uznał, że w tym tygodniku „zdarzały się artykuły dwóch członków Rządu i jednego generała w czynnej służbie”[66], a na łamach rządowego „Dziennika Polskiego” ukazał się artykuł, który „zamiast odciąć się wyraźnie od »Jestem Polakiem« i jego haseł – bronił to pismo”. Stańczyk zadeklarował, że będzie nakłaniał PPS „do wstrzymania się od wydawania własnego organu[67], pod warunkiem, że inne grupy nie będą wydawać swoich organów i że »Dziennik Polski« oraz »Polska Walcząca« będą redagowane pod ścisłą kontrolą komitetu redakcyjnego złożonego z przedstawicieli 3 głównych stronnictw biorących udział w Rządzie”[68].

Wystąpieniem ministra Stańczyka poczuł się dotknięty minister Marian Seyda. Na początku wystąpienia zaprotestował przeciwko wyolbrzymianiu sprawy pisma „Jestem Polakiem”, które jest wydawane przez „grupę młodych ludzi, narodowców, osoby zbliżone do ONR i innych katolików, a nie jest organem Stronnictwa Narodowego”. Starego działacza narodowego z Wielkopolski – jak powiedział – „od 40 lat walczącego z Niemcami” – szczególnie oburzyło pomówienie „o sympatie prohitlerowsko-niemieckie”. Seyda, jakkolwiek nie solidaryzował się ze wszystkimi artykułami zamieszczonymi w „Jestem Polakiem”, wyraźnie stwierdził, iż nie pozwoli redaktorów i wydawców tego pisma oskarżać o to, jakoby stali „po drugiej stronie barykady”. Zdaniem endeckiego ministra tego rodzaju insynuacjami zostali oni ciężko skrzywdzeni, zarówno politycznie, jak i moralne. Za głównego inspiratora nagonki na „Jestem Polakiem” Seyda uważał wspomnianego Jerzego Szapirę[69]. W konkluzji Seyda proponował, aby upoważnić Stanisława Strońskiego, ministra informacji i dokumentacji[70], „do rozmów ze stronnictwami w kierunku zaprzestania szkodliwej polemiki i zaniechania tematów drażniących (szczególnie sprawy żydowskiej) oraz przestrzegania solidarności stronnictw Jedności Narodowej”. Opowiedział się również przeciwko subwencjonowaniu pism „o jednostronnym obliczu ideowym”[71].

Minister Stańczyk w odpowiedzi zapewnił ministra Seydę, iż nie chciał go dotknąć oraz że żywi dla niego „największy szacunek”. Sprzeciwił się wszelako wyznaczeniu ministra Strońskiego na pośrednika w rozmowach ze stronnictwami w sprawie prasy, proponując ministra Stanisława Kota[72]. Strońskiemu zarzucał brak obiektywizmu i wywieranie presji politycznej na „Dziennik Polski”, który – w jego odczuciu – stać się miał „pismem o zabarwieniu endeckim” [sic!]. Wywołany do dyskusji minister Kot zaproponował przyjęcie wniosku, iż Rada Ministrów uważa za pożądaną likwidację pism partyjnych i wzywa stronnictwa do ich zamknięcia. Rozmowy w tej sprawie w władzami poszczególnych partii powinien prowadzić minister informacji i dokumentacji. Wniosek Kota poparł gen. Kazimierz Sosnkowski, proponując, aby powołać komitet redakcyjny złożony z przedstawicieli „stronnictw Jedności Narodowej” na czele z ministrem informacji. Tej propozycji sprzeciwił się minister Stroński, uznając, iż taki komitet zbytnio krępowałby inicjatywę redakcji. Jego zdaniem pod względem „ponadpartyjności” była ona „całkowicie zadowalająca”. Co do rzekomego „ducha partyjnego” w „Dzienniku Polskim”, Stroński odpowiedział Stańczykowi, że tylko socjaliści mają w nim swojego przedstawiciela w osobie redaktora Szapiry. Broniąc zaś ministra Seydę, Stroński powiedział: „Wobec Żydów mamy zupełnie czyste sumienie, a ci, co napadają na nasz antysemityzm, są prowokatorami”. Za niedopuszczalną uznał sytuację, aby „pewne koła żydowskie uważały grunt angielski za podatny dla rozprawienia się z polskimi narodowcami”. W jego przekonaniu sprzyja to tylko Niemcom, którzy „momentalnie wykorzystali nagonkę rozpętaną przez Żydów na »Jestem Polakiem« i na min[istra] Seydę”. Minister Stroński zakończył wypowiedź wnioskiem, aby „»Wiadomości Polskie« przekształcić na dodatek literacki »Dziennika Polskiego«, a pisma partyjne zlikwidować”. Poparł natomiast wniosek ministra Stańczyka, aby to minister Kot pośredniczył w rozmowach z partiami politycznymi. W tej ostatniej sprawie odmiennego zdania był minister Seyda, który, zabierając ponownie głos, stwierdził, że minister Kot „miałby trudności u narodowców ze względu na swój przyjazny stosunek do bardzo przez nich krytykowanych »Wiadomości Polskich«”[73].

Podsumowując dyskusję, premier Sikorski poddał pod głosowanie zgłoszone wnioski z własną poprawką, aby mandat do rozmów z partiami politycznymi otrzymali wspólnie ministrowie Kot i Stroński. Rada Ministrów w przyjętej uchwale wyznaczyła obu tych polityków do rozmów ze stronnictwami „w celu doprowadzenia do dobrowolnego zamknięcia pism partyjnych i wydawania wyłącznie »Dziennika Polskiego« z »Polską Walczącą« jako dodatkiem wojskowym, a dodatkiem literackim zastępującym »Wiadomości Polskie«, pod nadzorem komitetu redakcyjnego z min[istrem] informacji na czele”[74].

Z uchwałą tą korespondowało stanowisko kilku prominentnych działaczy SL i PPS przesłane premierowi 31 sierpnia przez Mikołajczyka, stwierdzające, że oprócz „organu wojskowego i ewentualnie pisma ściśle literackiego” powinno wychodzić „jedno pismo polityczne” – „Dziennik Polski”. Sekretarz generalny CKW PPS na wychodźstwie Adam Ciołkosz oraz członkowie Rady Narodowej – Herman Lieberman i Alojzy Adamczyk (z PPS) oraz Władysław Banaczyk i Jan Jaworski (z SL) – zarzucali tygodnikowi „Jestem Polakiem”, iż „akcentuje swój podziw dla osiągnięć faszystowskich systemów rządzenia w innych krajach” (zajmując co prawda „stanowisko antyniemieckie”) oraz „niechęć do urządzeń demokratycznych”. Ich zdaniem każdy numer tego pisma miał być „pełen złośliwości, mało wybrednych ataków pod adresem wszystkich i wszystkiego z wyjątkiem Obozu Narodowego”. W związku z tym wymienieni działacze zapytywali premiera, „czy skłonny jest stwierdzić, że podstawy ideowe Rządu nie uległy żadnej zmianie”[75].

Do akcji przeciwko tygodnikowi „Jestem Polakiem” przystąpili również przebywający w Londynie członkowie polskiego Pen Clubu: Maria Kuncewiczowa, Antoni Słonimski, Tytus Filipowicz, Antoni Sobański, Franciszek BauerCzarnomski, Antoni Cwojdziński, Jerzy Kuncewicz, Teodora Drzewiecka, Stanisław Baliński, Stefania Zahorska, Tymon Terlecki, Zygmunt Nowakowski, Halina Grażyńska i Hanna Skarbek-Peretiatkowicz.

28 sierpnia wymienieni literaci, zebrani w Ognisku Polskim, wystosowali w tej sprawie list do gen. Sikorskiego. Pisali w nim, iż „akcenty antysemickie i antydemokratyczne tego pisma wywołały już reakcję prasy angielskiej”. Uskarżali się, że na skutek działalności „Jestem Polakiem” członkowie polskiego Pen Clubu „zarówno w kontaktach towarzyskich, jak i projektowanej akcji prelekcji wymiennych, pomieszczania utworów pisarzy polskich w prasie angielskiej i innych pracach” napotykają na „nieufność i wyraźne ochłodzenie stosunków”. Literaci żądali więc od rządu „odseparowania się od szkodliwej politycznie i kulturalnie działalności tygodnika »Jestem Polakiem«”[76].

Dzień wcześniej list do gen. Sikorskiego wysłał Antoni Słonimski. Poeta żalił się, że on, jak i „Wiadomości Polskie” są wśród żołnierzy polskich w Szkocji celem ataków. Tłumaczył się, iż nie jest prawdą, jakoby w artykule W co wierzyć obraził uczucia ludzi wierzących, zaś wojskowych nazywał „wściekłymi psami”. Odpierał również zarzut, że „walczył w Polsce o legalizację partii komunistycznej”. O swoich adwersarzach z „Jestem Polakiem” pisał zaś: „Pragnę zwrócić uwagę Pana Generała, że pismo »Jestem Polakiem« w numerze 1 stwierdziło, że jest kontynuacją »Prosto z Mostu«, pisma antydemokratycznego, antysemickiego i totalistycznego, i że w istocie te same akcenty odnaleźć można w każdym numerze „Jestem Polakiem”, co już wywołało reakcję prasy angielskiej i żydowskiej”[77].

Warto w tym miejscu przytoczyć opinię ministra Strońskiego o roli Słonimskiego w rozpętaniu na gruncie brytyjskim nagonki przeciwko „Jestem Polakiem”. „Niektórzy zacięci przeciwnicy ONR i właściwie Stronnictwa Narodowego – pisał minister informacji – wśród których uwijał się zwłaszcza p. Antoni Słonimski, bardzo niewcześnie upatrzyli sobie w samym ukazaniu się tego pisma, a nawet nie w jego treści, sposobność porachunków na gruncie brytyjskim, podniecając sztucznie koła polsko-żydowskie i licząc na niezawodny odgłos brytyjsko-żydowski, z wielką szkodą dla Polski” – zwłaszcza w kontekście wspomnianej dyskusji w Izbie Gmin[78].

5 września ministrowie Kot i Stroński spotkali się z przedstawicielami stronnictw: gen. Józefem Hallerem i Karolem Popielem z SP, Hermanem Liebermanem i Janem Stańczykiem z PPS, Stanisławem Mikołajczykiem z SL oraz Marianem Seydą i prof. Władysławem Folkierskim z SN. Uznano „za niepożądane ukazywanie się pism partyjnych względnie wydawanych przez poszczególne grupy czy jednostki”. Zgodzono się również co do tego, że konieczne są zmiany „w pismach ukazujących się za zgodą i [z] pomocą Rządu”. Postanowiono, że po 15 września będą się ukazywać tylko i wyłącznie pisma wydawane „za zgodą i [z] pomocą Rządu”. Do tego czasu przedstawiciele stronnictw zobowiązali się zlikwidować te tytuły partyjne, na które mieli wpływ, zaś rząd miał zadbać o to, aby w przyszłości nie ukazywały się już żadne pisma stricte polityczne.

Podjęto decyzję o utworzeniu Komitetu Politycznego, który miał koordynować „należyty wpływ stronnictw Jedności Narodowej” na pisma ukazujące się za zgodą rządu. W jego skład mieli wejść: Folkierski, Lieberman, Mikołajczyk i Popiel. Komitet miał zbierać się raz w miesiącu, aby na podstawie analizy i oceny zawartości artykułów prasowych wydawać „wytyczne i wskazówki na przyszłość”. Komitet miał poddać kontroli również „Wiadomości Polskie”, które powinny mieć przede wszystkim charakter literacki i unikać bieżących zagadnień politycznych. Przyjęto, że byłoby dobrze, gdyby redakcja „Wiadomości” została poszerzona o przedstawicieli „innych kierunków ideologicznych”. Tę sprawę powierzono do załatwienia ministrom Kotowi i Strońskiemu, którzy mieli również ustalić, czy „pismo literackie wychodzić ma osobno, czy jako dodatek do „Dziennika Polskiego” i pod jaką nazwą”. Postanowiono wreszcie, że minister informacji i dokumentacji w porozumieniu z władzami wojskowymi ustali, czy „Polska Walcząca” będzie się ukazywała osobno czy jako dodatek do „Dziennika Polskiego”[79].

Do zagadnienia wrócono na kolejnym posiedzeniu Rady Ministrów, które odbyło się 11 września 1940 r. Minister Stroński przedstawił na nim postanowienia sprzed sześciu dni. Opowiedział się za ukazywaniem się „Polski Walczącej” jako dodatku do „Dziennika Polskiego”, z zachowaniem jednak pełnej autonomii redakcji. Również „Wiadomości Polskie”, do redakcji których powinni wejść prof. Folkierski i Witold Leitgeber, miały się – zdaniem Strońskiego – ukazywać pod innym tytułem jako dodatek literacki „Dziennika Polskiego”. „Zmieniona redakcja – konkludował minister informacji – zależna ponadto od cenzury dać powinna gwarancję, że kierunek pisma nikogo nie będzie raził”[80]. Ze Strońskim polemizował minister Kot, zwracając uwagę, iż „Wiadomości Polskie” są własnością prywatną, subwencjonowaną przez rząd „wyłącznie dla zapewnienia honorariów autorskich”. Rząd zatem może co najwyżej cofnąć temu pismu ową subwencję. „Zamknięcie »Wiadomości Polskich« – mówił Kot – odbiłoby się fatalnym echem w Anglii”. Minister był również sceptyczny odnośnie do możliwości przeprowadzenia zmian w redakcji pisma[81]. Po raz kolejny gwałtownie zaatakował „Jestem Polakiem” minister Stańczyk, sprzeciwiając się „stawianiu na równi grupy sfaszyzowanej młodzieży z obrońcami podstawowych zasad Jedności Narodowej”. „Trzeba mieć odwagę napiętnowania wydawców »Jestem Polakiem« – mówił – a nie likwidować inne pisma po to, aby mieć podstawę do pozbycia się szkodników”. Raz jeszcze wytknął ministrowi Strońskiemu obronę „Jestem Polakiem”, uznając za „niedopuszczalne, by ulegać wpływom niepoważnego i faszyzującego księdza” [tj. ks. Stanisława Bełcha]. Stańczyk jednocześnie opowiedział się za dalszym ukazywaniem się „Wiadomości Polskich”, uznając za wystarczającą kontrolę polityczną nad tym tygodnikiem ze strony ministrów Kota i Strońskiego[82].

Premier, broniąc stanowiska o likwidacji pism partyjnych, stwierdził, że nie można pozwolić „na gruncie angielskim na operetkowe przedstawienie z występami 5 do 6 pism, będącymi naigrywaniem się z Jedności Narodowej”. Za wymagającą dalszej dyskusji uznał jedynie sprawę poszerzenia redakcji „Wiadomości Polskich”, zaznaczając wszelako, że powinna być ona załatwiona bardziej „elastycznie”, aniżeli proponował to minister Stroński. Zabierający następnie głos minister Seyda opowiedział się zdecydowanie za „przymusową likwidacją wszystkich pism nieurzędowych”. Jakkolwiek odciął się on od „Jestem Polakiem”, nie godził się na uprzywilejowanie „Wiadomości Polskich”, jako pisma „wyraźnie jednokierunkowego”, którego „światopogląd jest lewicowo-liberalnoateistyczny i dla narodowców prowokacyjny”. „Są świętości, których szargać nie wolno” – mówił minister, domagając się również likwidacji „Wiadomości Polskich”. W podobnym tonie wypowiadał się gen. Haller, zgłaszając „kategoryczne zastrzeżenie” przeciwko kierunkowi ideologicznemu „Wiadomości Polskich”. Zaprotestował on przeciwko użytemu przez ministra Stańczyka zwrotowi o „faszyzującym księdzu”, zarzucając mu brak zrozumienia dla uczuć katolickich. Za kontrolą dwóch ministrów nad „Wiadomościami”, z racji otrzymywania przez to pismo rządowego subsydium w wysokości 110 funtów miesięcznie, opowiedział się minister Henryk Strasburger. Podobnie uważał gen. Sosnkowski, stwierdzając, że „sytuacja obecna wymaga daleko idącego naruszenia swobody prasy; nie może być więc wyjątku dla literatów”. Za poddaniem „Wiadomości” kontroli politycznemu komitetowi redakcyjnemu i zaostrzeniem cenzury, ale przeciwko likwidacji tego pisma raz jeszcze wypowiedział się minister Kot[83].

Podsumowując dyskusję, premier stwierdził, że „likwidacja pism partyjnych jest nieodzowną koniecznością”. Sikorski dał wyraz irytacji z powodu opublikowania w numerze 5 „Jestem Polakiem” wspomnianego Oświadczenia Komitetu ONR na Emigracji, zarzucając Harusewiczowi nielojalność oraz zapowiadając, że będzie musiał napiętnować go publicznie. Rada Ministrów uchwaliła, że po 15 września żadne pismo nie powinno ukazywać się bez zgody rządu. Do tego dnia miano również załatwić problem „Wiadomości Polskich”. Premier zadeklarował gotowość spotkania się z redaktorami Mieczysławem Grydzewskim i Zygmuntem Nowakowskim, aby „zrobić próbę uzupełnienia redakcji przez wprowadzenie doń Folkierskiego lub Leitgebera”[84].

Podczas spotkania z premierem przedstawiciele „Wiadomości Polskich” odmówili jednak zgody na poszerzenie składu redakcji. Niezałatwienie tej kwestii spowodowało opóźnienie wykonania wspomnianej uchwały Rady Ministrów o likwidacji pism partyjnych. Sprawa wróciła więc na kolejnym posiedzeniu rządu 28 września. Minister Stroński, który ją referował, opowiedział się przeciwko likwidacji „Wiadomości Polskich”, sprzeciwiając się jednoczenie sugestii ministra Kota, proponującego przejęcie cenzury nad polskimi czasopismami przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Minister Stańczyk zadeklarował współpracę w wykonaniu uchwały rządu, ponownie jednak wystąpił „przeciwko stawianiu iunctim pomiędzy likwidacją pism partyjnych w ogóle a likwidacją »Jestem Polakiem« konieczną z powodu jego szkodliwości”. Również minister Seyda wypowiedział się za likwidacją pism partyjnych, stwierdzając wszelako, że „sens takiego kroku wymaga absolutnej równości dla wszystkich”. Jego zdaniem „utrzymanie jedności narodowej” wymagało, aby w przypadku likwidacji pism partyjnych, a pozostawienia „Wiadomości Polskich”, przyznać również „literatom obozu narodowego prawo wydawania pisma kulturalnego”. Rada Ministrów ponownie powierzyła ministrom Strońskiemu i Kotowi załatwienie „sprawy prasowej” w myśl powziętej poprzednio uchwały w terminie do następnego posiedzenia rządu[85].

Minister Stroński zreferował pozostałym członkom rządu wykonanie tej uchwały na posiedzeniu 8 października. Ponieważ nie udało się nakłonić wydawców „Wiadomości Polskich” do poszerzenia składu redakcji, Stroński w imieniu swoim i ministra Kota wnioskował, aby Rada Ministrów wyraziła zgodę na ukazywanie się obok „Wiadomości” drugiego pisma literackiego subwencjonowanego przez rząd[86]. Zabierający następnie głos minister Stańczyk zapowiedział, że wobec tego również PPS będzie domagała się „własnego pisma literackiego”. Minister Seyda oświadczył natomiast, że SN wycofa swojego przedstawiciela – Jerzego Pańciewicza – z redakcji tygodnika „Jestem Polakiem”. Odnośnie do wydawcy „Jestem Polakiem”, tj. ks. Bełcha, który nie był członkiem SN, Seyda sugerował, aby nacisk „w kierunku likwidacji pisma” wywarł albo biskup polowy WP ks. Józef Gawlina[87], albo minister spraw wewnętrznych. Załatwienie tej sprawy powierzono ministrowi Kotowi. Minister Stroński miał zaś w porozumieniu z przedstawicielami czterech stronnictw ostatecznie „załatwić zagadnienie prasowe”[88].

W czasie narastania dyskusji o granicach wolności prasy – 4 października – na forum Rady Narodowej z kuriozalnym atakiem na tygodnik ks. Bełcha wystąpił ponownie Ciołkosz, który – będąc osobą niewierzącą – wypowiedział się „przeciwko propagowaniu myśli katolickiej przez »Jestem Polakiem«, przemawiając rzekomo w obronie innych wyznań chrześcijańskich”[89].

14 października minister Kot – od pięciu dni formalnie kierujący nowo utworzonym Ministerstwem Spraw Wewnętrznych – przeprowadził rozmowę z ks. Bełchem w sprawie wydawanego przezeń pisma. Był przy niej obecny również Tadeusz Ullmann, kierownik Działu Politycznego MSW. Minister w sposób dość bezceremonialny potraktował kapłana. Trwająca zaledwie kwadrans rozmowa przypominała przesłuchanie i miała burzliwy przebieg. Kot zarzucił pismu „Jestem Polakiem” „szkodzenie interesom polskim” i w trybie natychmiastowym zażądał od ks. Bełcha podporządkowania się uchwale Rady Ministrów o likwidacji pism partyjnych, przedkładając mu do podpisania następujące oświadczenie: „Przyjmuję do wiadomości wezwanie Rządu Polskiego, zakomunikowane mi przez ministra spraw wewnętrznych, o zaprzestanie wydawnictwa »Jestem Polakiem« i zastosuję się do niego”. Na nic zdało się stwierdzenie ks. Bełcha, iż „nawet z podsądnym tak się nie postępuje, żeby wymagać w tej chwili takiej odpowiedzi”, oraz jego prośba o kilka dni do namysłu. Minister żądał natychmiastowego podpisania dokumentu. Gdy ks. Bełch ostatecznie odmówił, rozgniewany Kot wyprosił go ze swojego gabinetu, grożąc nawet wezwaniem woźnego, co kapłan potraktował jako osobistą zniewagę[90].

Z pewnością ks. Bełch poinformował niezwłocznie ks. bp. Gawlinę o tym, w jaki sposób został potraktowany przez ministra Kota. Jakkolwiek ks. bp Gawlina – któremu Ullmann 17 października przekazał spisany przez siebie protokół tej rozmowy – zażądał formalnie od ks. Bełcha, aby ten wycofał się z wydawnictwa i redakcji „Jestem Polakiem”, to niepokorny kapłan – niezbyt chyba przynaglany przez biskupa – w zasadzie upozorował tylko swoje odsunięcie się od wydawania tygodnika. Zapewnienia biskupa, złożone ministrowi Kotowi w liście z 21 października, iż numer 10 „Jestem Polakiem” z 13 października „został co prawda przez ks. Bełcha przygotowany, lecz w chwili jego wyjścia spod prasy ks. Bełch już nie był jego wydawcą”, okazać się miały przedwczesne[91].

Dwa dni po rozmowie z ks. Bełchem minister Kot wezwał do siebie prezesa Polskiego Czerwonego Krzyża prof. Włodzimierza Koskowskiego, wybitnego farmakologa, późniejszego wykładowcę Polskiego Wydziału Lekarskiego przy Uniwersytecie w Edynburgu, i w bezceremonialny sposób wymusił na nim natychmiastowe usunięcie niepokornego księdza z pracy w PCK. Próbującemu bronić ks. Bełcha profesorowi Koskowskiemu Kot powiedział nawet, że kapłan ten „zostanie przez Radę Ministrów »usunięty ze społeczeństwa polskiego«”[92].

Dzień później, 17 października, na następnym posiedzeniu rządu minister spraw wewnętrznych zreferował przebieg swojej rozmowy z ks. Bełchem, wnioskując o zakazanie kolportażu „Jestem Polakiem” w wojsku oraz o zamieszczenie w „Dzienniku Polskim” ogłoszenia rządu potępiającego ten tygodnik. Przeciwko ostatniemu rozwiązaniu zaprotestował minister Stroński, sugerując, że byłoby lepiej, gdyby „biskup Gawlina spowodował poddanie się ks. Bełcha woli Rządu”. Generał Sikorski zapowiedział rychłe wydanie zakazu kolportowania „Jestem Polakiem” w wojsku, a ministrom Strońskiemu i Kotowi nakazał jak najszybsze załatwienie sprawy „zlikwidowania tego pisma” oraz przygotowanie „ewentualnego komunikatu” dla prasy[93].

Opublikowany nazajutrz (18 października) zakaz objął wszystkie pisma partyjne, a więc również pepeesowskiego „Robotnika”, na co użalał się minister Stańczyk na posiedzeniu rządu 29 października. Premier Sikorski przypomniał mu więc uchwałę Rady Ministrów o likwidacji pism partyjnych, uznając sprawę „za ostatecznie wyczerpaną” i zapewniając, że „nie dopuści do zakwestionowania przez kogokolwiek ważności” tego postanowienia[94].

22 listopada 1940 r. w „Dzienniku Polskim” ukazało się urzędowe oświadczenie stwierdzające, iż „rząd uznał, że ze względu na jedność narodową w obecnej dobie wojennej wychodzić powinno na obczyźnie tylko jedno pismo polityczne, a mianowicie »Dziennik Polski«” oraz informujące, że rząd „zwrócił się do poszczególnych wydawnictw o zaniechanie dalszego wydawania pism”. W zakończeniu tego komunikatu podano, iż do tego zakazu nie zastosowało się pismo „Jestem Polakiem”, co zostało uznane za „szkodliwy i potępienia godny objaw złamania Jedności Narodowej”[95].

W odpowiedzi redakcja „Jestem Polakiem” zamieściła artykuł, w którym powątpiewała, czy na pewno oświadczenie z 22 listopada zostało wydane przez rząd, „gdyż normalnie tego rodzaju wzmianki rządowe są podpisywane. Zabawa w anonimowość w tym wypadku zakrawa raczej na imprezę prywatną”[96]. Przeciwko rządowemu komunikatowi wystąpił również Stanisław Cat-Mackiewicz, wówczas członek Rady Narodowej. W liście otwartym do premiera z 28 listopada znany publicysta, nie broniąc bynajmniej „Jestem Polakiem”, oskarżył rząd o „monopolizowanie prasy”, co – jego zdaniem – stanowić miało „reformę o totalistycznym charakterze”, prowadzącą do „zubożenia naszej myśli politycznej do jednego niedużego dziennika” (tj. „Dziennika Polskiego”)[97].

Socjaliści, którym tak bardzo przeszkadzało „Jestem Polakiem” – pismo bądź co bądź prywatne, utrzymywane ze składek czytelników i przez nikogo niesubwencjonowane, nie zamierzali zaprzestać wydawania własnego organu partyjnego. Zmusiło to ministra Seydę na forum Rady Ministrów 2 grudnia 1940 r. do złożenia wniosku „o powzięcie odpowiedniej rezolucji, przypominającej porozumienie stronnictw Jedności Narodowej w sprawie likwidacji pism partyjnych i domagającej się od PPS zaprzestania wydawania »Robotnika«”. Endecki minister przyznał wprawdzie, iż „fakt, że »Jestem Polakiem« nadal wychodzi wbrew Rządowi, jest niewątpliwie skandalem”, ale – jak słusznie zauważył – „nie upoważnia to PPS do wydawania »Robotnika«, ponieważ partia ta w przeciwieństwie do wydawców »Jestem Polakiem« wchodzi w skład Jedności Narodowej” i jest zobowiązana do przestrzegania zasady solidarności. Niedopuszczalne jest więc i dla autorytetu rządu szkodliwe, aby „jedno ze stronnictw rządowych dezawuowało komunikat oficjalny, oparty o porozumienie czterech stronnictw”[98].

Po raz kolejny sprawą pisma „Jestem Polakiem” zajęto się na forum Rady Ministrów 9 kwietnia 1941 r., a więc w dniu, w którym odbyła się wspomniana dyskusja w Izbie Gmin. Dyskusji tej przysłuchiwał się gen. Kazimierz Sosnkowski. Na posiedzeniu rządu zaproponował on przyjęcie odpowiedniej uchwały, która byłaby ogłoszona również w prasie angielskiej i w ten sposób położyła kres „pomawianiu nas o odpowiedzialność za to pismo”. Po wyczerpującej dyskusji Rada Ministrów na wniosek ministra Seydy poleciła ministrowi informacji i dokumentacji ogłoszenie w prasie polskiej i angielskiej następującej uchwały: „W związku z interpelacjami w Izbie Gmin w sprawie pisma »Jestem Polakiem« oraz z przebiegiem dyskusji nad tymi interpelacjami Rada Ministrów – przypominając swoje oficjalne oświadczenie w tej sprawie z dnia 17 października 1940 r. – raz jeszcze stwierdza jednomyślnie, że uważa działalność tego pisma za szkodliwą dla sprawy polskiej i działalność tę potępia”.

Jednocześnie poproszono gen. Sosnkowskiego o przeprowadzenie rozmowy z biskupem polowym WP ks. Józefem Gawliną „w związku z trwającym bliskim kontaktem pomiędzy ks. [Stanisławem] Bełchem a wydawcami »Jestem Polakiem«”. Ponadto minister Strasburger miał przekazać ministrowi spraw wewnętrznych „posiadany przez siebie materiał w sprawie pośredniego subwencjonowania »Jestem Polakiem« przez pewne osoby”[99].

Uchwała Rady Ministrów o likwidacji pism partyjnych okazała się w praktyce niewykonalna. Socjaliści nie zamierzali bowiem zrezygnować z wydawania „Robotnika Polskiego”. 20 marca 1941 r. ukazał się pierwszy numer dwutygodnika „Myśl Polska” wydawanego przez SN. Minister Stańczyk, który dotychczas tak zdecydowanie atakował „Jestem Polakiem”, a na posiedzeniu Rady Ministrów 4 marca sprzeciwił się subsydiowaniu przez rząd organu SN, na kolejnym posiedzeniu rządu 24 kwietnia zmuszony był przyznać, że wspomniana uchwała oraz oświadczenie z 22 listopada 1940 r. „stały się bezprzedmiotowe”.

Do zajęcia takiego stanowiska skłoniły Stańczyka trudności „Robotnika Polskiego” spowodowane „niechęcią władz brytyjskich do dostarczania papieru wydawnictwom niemającym poparcia Rządu RP”. Stańczyk zgłosił zatem wniosek stwierdzający, iż „Rząd nie widzi żadnych przeszkód dla wydawania »Robotnika Polskiego« przez stronnictwo reprezentowane w Rządzie Jedności Narodowej”. Stańczyka poparł gen. Sosnkowski, mówiąc, że „samo życie spowodowało nieaktualność uchwały Rady Ministrów o likwidacji pism partyjnych”. Na anulowanie uchwały rządu o likwidacji pism partyjnych bez zgody Rady Ministrów – bo do tego w praktyce sprowadzało się żądanie ministra Stańczyka – nie zgodził się minister Stroński, odmawiając pośrednictwa w sprawie „Robotnika” u władz brytyjskich.

Ostatecznie Rada Ministrów uchwaliła wniosek ministra Stańczyka oraz poleciła ministrom Kotowi i Strońskiemu „odbyć konferencję z przewodniczącymi stronnictw Jedności Narodowej, celem zasadniczego omówienia sprawy pism i przygotowania wniosku na R[adę] M[inistrów], która zadecydowałaby, które pisma winny się cieszyć poparciem Rządu w dziedzinie otrzymywania papieru”[100].

Wobec niewykonania własnej uchwały o likwidacji pism partyjnych Rada Ministrów po przeszło pół roku od jej przyjęcia wyraziła ostatecznie zgodę na wydawanie przez „stronnictwa Jedności Narodowej” ściśle określonej liczby tytułów prasowych[101]. Konsensus ten, rzecz jasna, nie dotyczył „Jestem Polakiem”, które nie mieściło w tak ustalonym spektrum politycznym. Potępienie tego pisma zostało w całej rozciągłości podtrzymane. Minister Stańczyk raz jeszcze je zaatakował, zarzucając przy okazji ministrowi Strońskiemu świadome zniekształcenie na łamach „Dziennika Polskiego” (nr 232 z 12 kwietnia 1941 r.) treści uchwały z 9 kwietnia potępiającej „Jestem Polakiem”[102].

Szykany i represje wobec „Jestem Polakiem” oraz przyczyny zaprzestania wydawania pisma

W walce ze znienawidzonym tygodnikiem jego przeciwnicy z kręgu mniej lub bardziej oficjalnych czynników polskich regularnie posługiwali się różnego rodzaju oszczerstwami, insynuacjami i szykanami. Były one wymierzone w ks. Bełcha oraz osoby, które pomagały mu wydawać „Jestem Polakiem”, redaktorów i współpracowników pisma. Odnotujmy kilka przykładów. Ks. Bełcha oskarżano, jakoby otrzymywał z Hiszpanii pieniądze przeznaczone na propagandę proniemiecką wśród Polaków w Wielkiej Brytanii! Ten absurdalny zarzut był powodem, że w Wigilię 1940 r. ks. Bełcha odwiedzili – w celu przesłuchania – funkcjonariusze brytyjskiego kontrwywiadu (MI 5)[103].

Podporucznik rez. art. inż. Wojciech Dłużewski – przed wojną harcmistrz związany z Kręgiem Starszoharcerskim św. Jerzego, członek poziomu „C” Organizacji Polskiej i kierownik tzw. terenu harcerskiego w ONR, w czasie wojny bliski współpracownik ks. Bełcha, a po wojnie długoletni kierownik Katolickiego Ośrodka Wydawniczego „Veritas” – wspominał, że „aby ukrócić akcję wydawniczą księdza Bełcha w oparciu o niezależną od Polaków [tj. Rządu RP] drukarnię Mildnera, zaczęto w Londynie kampanię oszczerczą przeciwko Mildnerowi jako krypto-Niemcowi prowadzącemu dywersyjną robotę wśród Polaków. Ostre wystąpienie Franka Mildnera w mundurze kapitana armii brytyjskiej u ministra polskiego, który był źródłem oszczerczej kampanii [ministrem tym był najprawdopodobniej Stanisław Kot] i zagrożenie mu procesem sądowym położyło kres tej niechlubnej akcji”[104].

Dłużewskiemu zaś – wówczas pracownikowi kierowanego przez gen. Józefa Hallera Urzędu Oświaty i Spraw Szkolnych – zarzucano, iż „mając powierzoną sobie organizację kursów maturalnych w obozach wojskowych, miał stworzone po prostu cieplarniane warunki dla kolportażu »Jestem Polakiem« oraz inkasa abonamentu, co też robił”. Zgodnie z sugestią Działu Politycznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, aby „zlikwidować ostatecznie Dłużewskiego w Biurze Oświaty”, Ministerstwo Spraw Wojskowych naciskało więc na gen. Hallera, żeby zgodził się na przeniesienie Dłużewskiego ze swojego biura do armii. „Błękitny Generał” wyraził zgodę, chociaż próbował odwlec termin przeniesienia, argumentując, iż zmuszony jest jeszcze zatrzymać Dłużewskiego przez maj i czerwiec 1941r., „aby nie ucierpiały kursy maturalne dla żołnierzy odkomenderowanych w tym celu do gimnazjum i liceum męskiego w Dunalastair House” w hrabstwie Perth w Szkocji[105].

Warto w tym miejscu raz jeszcze odwołać się do wspomnień Dłużewskiego: „Gdy byłem karnie usunięty z Londynu, zostało mi powiedziane, że powodem jest zbyt ścisły mój związek z księdzem Bełchem. Odpowiedziałem generałowi Hallerowi: »Tak, codziennie służę mu do Mszy i pomagam jak mogę«. Biedny generał rozłożył ręce i powiedział: »Panie, niech mi Pan tego nie mówi, ja przecież wiem, jak jest, tylko inni...«. Na pożegnanie dał mi list, który mógłby być już moim nekrologiem”[106].

W listopadzie 1940 r. Fundusz Kultury Narodowej zaprzestał wypłacania zasiłku Jerzemu Pietrkiewiczowi (w wysokości – bagatela – 6 funtów miesięcznie). Powodem była odmowa złożenia przez tego poetę deklaracji, że nie będzie publikował swych wierszy na łamach „Jestem Polakiem”[107]. Za współpracę z tygodnikiem ks. Bełcha szykany dotknęły również Stanisława Jóźwiaka, członka Rady Narodowej RP, oraz prof. Pawła Skwarczyńskiego, historyka prawa, późniejszego wykładowcę na polskim Wydziale Prawa przy Uniwersytecie w Oksfordzie oraz współzałożyciela Fundacji „Veritas”[108].

Dodajmy do tego rozsiewanie oszczerstw o samym piśmie oraz utrudnianie jego kolportażu przez dezinformowanie właścicieli kiosków z prasą. Z uwagi na dużą popularność „Jestem Polakiem” wśród żołnierzy polskich w Szkocji postępowali tak, niestety, niektórzy oficerowie[109]. Ba, nawet sam gen. Sikorski, „widząc pewnego razu »Jestem Polakiem« w kiosku hotelu »Rubens« [gdzie mieścił się Sztab Naczelnego Wodza i gdzie urzędował sam Wódz Naczelny – K.K.], własnoręcznie skonfiskował i podarł wszystkie numery. Kolporterowi zapłaciło stratę dwóch oficerów”[110].

„Jestem Polakiem” ukazywało się bez wsparcia finansowego rządu, wyłącznie dzięki ofiarności czytelników i darczyńców[111]. Od numeru 15 – z wyjątkiem podwójnego numeru świątecznego oraz ostatniego – dwujęzycznego – „Jestem Polakiem” miało objętość 4 stron. Zmniejszenie objętości pisma, ponadmiesięczna przerwa w jego wydawaniu i problemy z utrzymaniem cotygodniowego cyklu wydawniczego spowodowany były przede wszystkim trudnościami finansowymi. Nasiliły się one zimą 1940 na 1941 r. Informowała o tym kilkakrotnie redakcja, apelując do abonentów o regularne opłacanie prenumeraty i podawanie aktualnych adresów, na jakie „Jestem Polakiem” miało być wysyłane[112]. Wreszcie w numerze 27 – datowanym 15 maja – 1 czerwca 1941 r. – redakcja zapowiadała, że ze względu „na chwilowy brak funduszy” dwa kolejne numery zostaną wydane na powielaczu. Jednocześnie informowano, iż „wskutek pobicia lub groźby wydalenia z posady zmniejszyła się liczba naszych współpracowników i pomocników, z tego powodu zmuszeni jesteśmy do wydawania naszego pisma co miesiąc. Staramy się jednak zrekonstruować Komitet [Wydawniczy] i pracę prowadzić dalej”[113]. Niestety, wspomniany numer okazać się miał ostatnim.

Co – oprócz trudności finansowych – ostatecznie spowodowało, że „Jestem Polakiem” po dziesięciu miesiącach przestało się ukazywać? Nie można wykluczyć, iż zaprzestanie wydawana tego pisma było ceną, za jaką mogła ukazywać się „Myśl Polska”, subwencjonowana przez rząd z Funduszu Kultury Narodowej. Przyznał to w styczniu 1946 r. w jednym z listów do brata ks. Bełch, pisząc: „Z powodu szykan zaprzestałem wydawania go [„Jestem Polakiem”], ale wtedy dopiero, kiedy rząd zgodził się na wydawanie pisma narodowego” (tj. „Myśli Polskiej”)[114]. Wśród najbliższych współpracowników ks. Bełcha opinie na temat zawieszenia „Jestem Polakiem” były podzielone. Wojciech Dłużewski wspominał: „Wobec powstania »Myśli Polskiej« doradzaliśmy w gronie przyjaciół zaniechanie dalszego wydawania »Jestem Polakiem«, a skoncentrowanie się na wydawnictwach książkowych, których potrzeba rosła z dnia na dzień, tym bardziej że podjęta przez nas (grono młodych oficerów pracujących w Londynie) inicjatywa utworzenia Oficerskiej Spółdzielni Wydawniczej została u generała Sikorskiego storpedowana w zarodku przez ministra profesora Kota. Ośrodek Wydawniczy [Franka] Mildnera z księdzem Stanisławem Bełchem stawał się więc jedynym niezależnym polskim i katolickim ośrodkiem wydawniczym, któremu z naszej strony należało dać poparcie”[115].

Odmiennego zdania był Adam Doboszyński, który prosił ks. Bełcha, aby nie rezygnował z wydawania swojego pisma. „Na miłość Boską – pisał w liście z 2 marca 1941 r. – niech ksiądz nie wchodzi w żadne kombinacje z nowym dwutygodnikiem. Żydzi mają sześć organów: »Wiadomości Polskie«, »Dziennik Polski«, »Polskę Walczącą«, »Dziennik Żołnierza«, »Przyszłość«, i »Robotnika [Polskiego]«. Pod żadnym względem nie będzie źle, by sfery narodowe miały dwa organy, z tego jeden nieskrępowany bliską współpracą z Rządem. Tym bardziej że tak łatwo się urządzić, by te dwa dwutygodniki wychodziły na przemian. Księże kochany, niech ksiądz mi uwierzy, że nie wolno zaprzepaścić tak ciężko wywalczonej placówki, a wszelkie wejście z nimi w bliższy kontakt równałoby się faktycznej likwidacji pisma na rzecz nowotworu [tj. „Myśli Polskiej”], o którym jedno przypuszczalnie wolno już dziś wyrazić, a mianowicie, że będzie taki jak i taktyka Stronnictwa dotychczas na emigracji, tzn. fatalny. Gdyby po kilku numerach miało się okazać, że nowy organ nam odpowiada, można by wtedy pomyśleć o jakiejś fuzji. Ale dziś byłoby to samobójstwem. Nie znaczy to oczywiście, by ich zwalczać. Ale póki nie zdadzą egzaminu – każdy sobie”[116].

Niespełna dwa miesiące później, już po ukazaniu się pierwszych numerów „Myśli Polskiej”, Doboszyński podtrzymał swój apel do ks. Bełcha: „Cóż znaczy yzyko narażenia się na przykrości. Niech ksiądz nie słucha fałszywych przyjaciół. Jeżeli ksiądz nie może wydawać pisma co dwa tygodnie, niech wydaje co miesiąc lub w nieregularnych odstępach czasu, ale niech ksiądz nie kapituluje. Nie drażnić, ale pisać mocno i konsekwentnie”[117].

Przypuszczalnie poglądy Doboszyńskiego podzielali niektórzy członkowie redakcji „Jestem Polakiem”. Ks. biskup Gawlina w liście do ministra Kota z początku marca 1941 r., informując go, iż wycofanie ks. Bełcha z wydawnictwa i redakcji „Jestem Polakiem” jest „nadal aktualne”, dodawał jednocześnie, jakoby dojść miało do „dość daleko idącej scysji” między ks. Bełchem a redakcją pisma[118].

Opinię ks. Bełcha z drugiej strony potwierdził Wojciech Wasiutyński, który od 1942 r. współpracował z „Myślą Polską”. Powołując się na relacje ustne działaczy narodowych uzyskane po przybyciu do Londynu, Wasiutyński przyznał, że do kompromisu, tj. porozumienia – „Myśl Polska” w zamian za „Jestem Polakiem”, dojść miało z inicjatywy ministra Seydy. „»Jestem Polakiem« zostało zamknięte – wspominał Wasiutyński – a Stronnictwo Narodowe otrzymało urzędową licencję i przydział papieru oraz subwencję z Funduszu Kultury na wydawanie własnego dwutygodnika”[119].

Nie do utrzymania jest zatem pogląd, jakoby do zamknięcia pisma doprowadziły władze angielskie z powodu treści zamieszczanych tam artykułów. W Wielkiej Brytanii nie istniała cenzura prewencyjna. Na czas wojny wprowadzono wprawdzie cenzurę wojskową, ale zajmowała się ona sprawami stricte wojennymi (związanymi np. z obronnością kraju czy przebiegiem operacji wojskowych) objętymi tajemnicą wojskową. Funkcjonowała ona przy brytyjskim Ministerstwie Informacji (Ministry of Information) jako samodzielna sekcja. Ścisłej reglamentacji poddano natomiast papier. O jego przydziale decydowało Ministerstwo Dostaw (Ministry of Supply).

Wydawnictwa polskie na terenie Wielkiej Brytanii podlegały – notabene bardziej uciążliwym – ograniczeniom cenzury prewencyjnej Ministerstwa Informacji i Dokumentacji. Od tytułów subwencjonowanych z Funduszu Kultury Narodowej wymagano w zamian daleko idącej spolegliwości wobec aktualnej linii politycznej rządu. W stosunku do prasy opozycyjnej stosowano różnego rodzaju restrykcje – od zakazu kolportażu w wojsku, poprzez odebranie subwencji rządowej, na ograniczeniu czy całkowitym cofnięciu przydziału papieru skończywszy[120]. Dla przykładu, gdy po układzie Sikorski-Majski Stronnictwo Narodowe przeszło do opozycji wobec rządu, „Myśli Polskiej” odebrano subwencję z Funduszu Kultury. Ukazywała się ona dalej wyłącznie dzięki składkom czytelników. Jej wydawanie zostało zawieszone w końcu lipca 1945 r. po cofnięciu przydziału papieru przez brytyjskie Ministry of Supply[121].

Paradoksalnie, pomimo zmasowanych ataków, ks. Bełch nie miał większych problemów z papierem. Przyznał to zresztą w kwietniu 1941 r. podczas debaty w Izbie Gmin cytowany już brytyjski minister informacji. Jak stwierdza biograf ks. Bełcha „inicjował [on] w okresie wielkich ograniczeń papieru fenomenalny wprost ruch wydawniczy”. W Ministry of Supply „wypraszał tzw. resztówki różnych gatunków papieru i skromną pomoc finansową od przyjaciół, z której powstał Katolicki Fundusz Wydawniczy, jako zaplecze tej działalności. Resztówki okazały się górami papieru, z których ksiądz Bełch czerpał na niezwykłe zgoła nakłady”. Dość wspomnieć, że w 1941 r. wydał Nowy Testament w nakładzie 20 tys. egzemplarzy[122].

Wydaje się zatem, że pod wpływem zmasowanych ataków ze strony oficjalnych czynników polskich i wywieranych przez nie nacisków na władze brytyjskie oraz presji samych Brytyjczyków ks. Bełch, któremu w maju 1941 r. bp Gawlina, naciskany przez rząd, formalnie zakazał współpracy z „Jestem Polakiem”, w obliczu coraz bardziej odczuwalnych problemów finansowych oraz – być może – groźby wstrzymania przydziału papieru zdecydował się zaprzestać wydawania pisma. Uznał zapewne, że zainicjowana przez niego wspólnie z Frankiem Mildnerem akcja wydawnicza, mająca przecież przede wszystkim charakter religijny, katolicki, była ważniejsza niż wydawanie tygodnika. Tym bardziej że zaczęła się już ukazywać „Myśl Polska”, którą ks. Bełch widział (a raczej chciał widzieć) jako sui generis kontynuację „Jestem Polakiem”.

Na zakończenie warto zacytować ocenę „Jestem Polakiem” sformułowaną w sierpniu 1942 r. na łamach konspiracyjnie wydawanej przez Zygmunta Przetakiewicza i Adama Doboszyńskiego „Walki”. Jakkolwiek subiektywna, najpełniej oddaje ona zarówno bezkompromisowe oblicze ideowe „Jestem Polakiem”, jak i wyjaśnia przyczyny rozpętanej przeciwko niemu nagonki oraz wskazuje rolę, jaką pismo to odegrało w dziejach wojennego wychodźstwa polskiego. „Dwa lata mija od chwili ukazania się pierwszego numeru tygodnika »Jestem Polakiem«. Pismo to, choć żywot jego trwał zaledwie dziesięć miesięcy, odegrało z różnych względów rolę doniosłą. Było to pierwsze narodowe pismo na wychodźstwie, toteż wszystkie ciemne moce międzynarodowe po obu stronach Atlantyku rozpętały się, by je utrącić. Głośno było o nim w parlamencie angielskim i w otoczeniu prezydenta Roosevelta. Przyszły historyk naszej emigracji zmuszony będzie stwierdzić, że grono ludzi skupionych dookoła »Jestem Polakiem« uratowało wolność polskiej publicystyki politycznej na emigracji, przeciwstawiając się decyzji Rządu, zupełnie zresztą bezprawnej, i uchwale jednomyślnej czterech stronnictw koalicji rządowej, które monopol na polską myśl polityczną postanowiły zarezerwować dla »Dziennika Polskiego«, organu p. Szapiry, dopuszczając poza nim jedynie pisma o charakterze wojskowym i literackim.

Jeśli »Myśl Polska« lub inne pisma w ogóle dziś mogą wychodzić, to zawdzięczają to heroicznemu oporowi »Jestem Polakiem«. Na ludzi współpracujących z nim posypały się represje, szantaże, zsyłki na »wyspę« [Bute]. Słabsi współpracownicy załamali się, ale pismo przetrwało i wychodziło dalej. Zajęło postawę bojowo katolicką, nie bało się pisać o masonerii i piętnować brudów polskiego Londynu. Pierwsze na emigracji rzuciło hasło masowej emigracji Żydów z Polski po obecnej wojnie, pierwsze przemówiło do młodych głosem czystego interesu narodowego, wolnym od obłudy i kompromisu, pierwsze wołało o porozumienie narodów słowiańskich, pierwsze żądało dla Polski obszarów kolonialnych. Ostatni numer pisma z czerwca 1941 r., polsko-angielski, apelował do naszych gospodarzy. Następny nie mógł się już ukazać, bo na skutek starań rządu polskiego brytyjskie ministerstwo odmówiło mu papieru. Ale wysiłki jego nie poszły na marne i polska publicystyka polityczna zachowała swobodę wypowiedzi, dyskusji i krytyki, tak ważne w przełomowych czasach, kiedy w ogniu historii wykuwa się przyszłość Narodu”[123].

Pierwodruk: „Glaukopis. Pismo społeczno-historyczne” 2007–2008, nr 9–10, s. 193–230.

Aneks

Nr 1

1940 sierpień 11, Londyn – Tekst publicysty Stronnictwa Narodowego Mariana Emila Rojka zamieszczony w numerze 2 pisma „Jestem Polakiem”

Zmotoryzowana emigracja

W dniu 7 września 1939 r. jeden i pięciu transportów 40. pułku piechoty „Dzieci Lwowskich”[1] wyładowywał się wczesnym rankiem na Dworcu Wschodnim w Warszawie. Po dwu dniach i dwu nocach podróży ze Lwowa mięliśmy więc zetrzeć się z Niemcami nie w Prusach Wschodnich, jak dotąd przypuszczaliśmy – jechaliśmy ze Lwowa przez Krasne, Brody, Zdołbunów i dopiero Równe, Kowel itd. – lecz w Warszawie? O niepowodzeniach wojennych nic nie wiedzieliśmy. Skąd ta Warszawa?

Wyszedł batalion na ulicę Ząbkowicką i Kawenczyńską, na kocie łby warszawskiej ulicy. Zaczęli podchodzić do nas różni ludzie. Czy to wojsko się cofa? Czy można się cofać razem z nim? Patrzyliśmy z pogardą na to gadanie i odpowiedzieliśmy z niechęcią, czasem z oburzeniem. Kiedy jednak ruszyliśmy w kierunku na Rembertów i folwark o śmiesznej nazwie Dotrzyma, wśród tłumu wybuchł płacz. My wiedzieliśmy, że kolumna rusza, by nie tkwić w pobliżu dworca, pod grozą możliwego w każdej chwil bombardowania, ale tłum tego nie wiedział. Zaczęliśmy ludzi pocieszać...

Za miastem wlazłem na konia i kiedy przecinałem po cięciwie łuk, który po piaszczystej wydmie zakreśla kolumna, wprost zastąpił mi drogę jakiś robotnik. Młody, olbrzymi chłop, pytał, co to wszystko ma znaczyć. Niedobrze wiedziałem, o co mu chodzi. Panie – zaczął mówić gorączkowo – jakże to? Wszystko ucieka, mnie nie chcą wziąć do wojska... I rosły ten silny mężczyzna również zaczął płakać. Powiedziałem mu parę słów otuchy, ale sobie w duchu powiedziałem, że coś jest niedobrze, że zaszły jakieś zdarzenia niepomyślne na froncie i wewnątrz kraju.

Po południu zrozumiałem: Warszawa została haniebnie opuszczona! Siedziałem na tym samym Dworcu Wschodnim, czekając na dalsze transporty naszego pułku i kiedy w chwilach nalotów na dworzec w biurze ruchu stawało się pusto, zacząłem telefonować do znajomych...

– Gdzie są ci? A gdzie są tamci? – jak to? Pan nie wie? Wyszli w czasie tej paniki...

– Jakiej paniki?

– A to pan nie wie!!!

I opowiadali mi w krótkich słowach, jak to jeszcze w dzień rozjeżdżał pan premier w aucie po Warszawie, a wieczorem ogłosił, iż rząd itd., itd. Ani jednego ministra nie pozostawiono w Warszawie... A równocześnie kilkudziesięciu tysiącom urzędników wypłacono trzymiesięczne pensje i powiedziano im, że mogą sobie pójść dokąd chcą. Kilkadziesiąt tysięcy nastraszonych ludzi wyszło na ulice miasta. Komunikat płk. [Romana] Umiastowskiego[2] o ewakuacji zdolnych do noszenia broni dokonał reszty. Warszawę oficjalną, Warszawę legalną, Warszawę reprezentacyjną – ogarnęła panika. Kiedy w nocy z 7 na 8 września kilka tysięcy lwowskich dzieci przekraczało podziurawiony tu i ówdzie most Poniatowskiego, naprzeciw nich podążała dalsza fala tej rzeki ludzkiego nieszczęścia, która się rozlała wówczas po Polsce.

A potem byliśmy w Warszawie razem z ludem warszawskim i jego młodzieżą. Lwowski pułk zajmował jednym batalionem Wolę od Górczewskiej do Wolskiej, z przednim skrajem pozycji na cmentarzu prawosławnym; batalion zajmował pododcinek Czyste od Wolskiej do Grójeckiej poprzez tory kolejowe; na południe od Grójeckiej w kierunku Mokotowa walczył przydzielony do lwowskiej czterdziestki drugi baon 41. pułku piechoty z Suwałk, bo nasz jeden batalion został rzucony na Pragę.

Nie było tam oczywiście tych dziwów, o których wypisywał pewien pan w paryskim „Głosie Polskim”, ale była solidna żołnierska robota. Kobiety warszawskie nie zalewały czołgów niemieckich na Woli gorącą wodą, ale za to gotowały kawę i zupę dla naszych żołnierzy, a w okopach widywało się chłopaczków z Łodzi, Brzezin i innych miast, których przytulili nasi żołnierze i którzy razem z naszymi żołnierzami ryli się w ziemi i strzelali do Niemców. Warszawskich chłopców było tam mniej, ale tylko dlatego, że oni przede wszystkim przechodzili na tamtą stronę i przynieśli takie wiadomości z podwarszawskich Włoch i spoza zakładów Ulricha i innych tych punktów przed nami, których nazw dzisiaj nie pamiętam. Poza tym organizowano w Warszawie ochotnicze baony, z których część się biła, a z reszty braliśmy uzupełnienia.

Tak wyglądała Warszawa oczyszczona ogniem wojny z sanacji, reprezentacji i ze zwolenników kultury ułatwionego życia. Co się z nimi stało, nie wiedziałem długi czas. Dopiero, kiedy po kapitulacji zaczęły się przychodzić do Warszawy smutne szeregi „ewakuowanych ze względu na zdolność do noszenia broni”, którzy pieszo szli na Wołyń, do Lublina i do Lwowa i pieszo stamtąd wracali – dopiero wtedy można było usłyszeć to i owo o kolumnach samochodowych wyładowanych „rodzinami”, i o tempie, w jakim wiano. I to tempo odtąd stało się cechą wyróżniającą pewną część polskiej emigracji, do której na Węgrzech przylgnęła potem nazwa – emigracji zmotoryzowanej.

I ta emigracja nie zginęła i nie rozproszyła się, lecz przeciwnie – idzie przed nami, przed polskimi żołnierzami, jako nasza nieproszona awangarda, jako pierwsza fala „polskości”. Gdzie tylko przyjdziemy, już są przed nami, już mają zielone biurka, już urzędują, już redagują, już mają gotowe dla nas ideologie, już nam podają, w co wierzyć, już nas pouczają i nas obrażają...

Na Węgrzech jeden z moich przyjaciół, porucznik artylerii konnej ranny w boju z Niemcami i podleczony nieco we Lwowie, przyszedł do biura Komitetu w Budapeszcie[3] z zaświadczeniem lekarza z Węgierskiego Czerwonego Krzyża, że należałoby mu podleczyć się jeszcze w budapeszteńskich kąpielach. Ale za biurkiem już siedział „zmotoryzowany emigrant”, który dotarł tu wcześniej, a ponieważ miejscowi dyplomaci i konsulowie należeli do tego samego gatunku w „zoologii polityczno-światopoglądowej” – więc zmotoryzowany emigrant już reprezentował polskie społeczeństwo na wygnaniu. Wywiązał się następująca mniej więcej rozmowa:

– Pan pójdzie do obozu.

– Ale, proszę pana, ja jestem niewyleczony jeszcze, a tu jest zaświadczenie.

– Trudno, na to nie ma rady, pan musi pójść do obozu.

– Ale, proszę pana, skoro pan tu siedzi, to mnie się przynajmniej należy...

Zmotoryzowany emigrant powstał:

– Niech pan zrozumie, że panu w ogóle nic się tu nie należy – wycedził przez zęby – tu panu nic się nie należy, tu jest Obywatelski Komitet oparty na zasadzie dobrej woli...

Przypominam sobie te rzeczy, od kiedy przeczytałem zdumiewający felieton, p. [Marii] Kuncewiczowej, czołowej pisarki „Wiadomości Polskich Politycznych i Literackich”, w numerze 16 i 18 tego pisma pt. Mity o takich, co to jeździli na „Jasną Górę ślubować, a potem bić kastetami Żydówki”[4]. Tyle słów dobrej woli znalazła ta pani dla ślubowników jasnogórskich, pisząc równocześnie o bubkach niemieckich, którzy dosłownie drżeli, kiedy znaleźli się w naszych rękach, choć traktowaliśmy ich w Warszawie wedle zasad prawa narodów i nigdy ze strony niemieckiej nie podniesiono z tej racji żadnych zarzutów...

„Tymczasem klechda do Walhalli – przez ofiarę – urasta w religię”[5].

Napisze może kiedyś osobno, jak się zachowywali wzięci przez lwowian i suwalan jeńcy z 12. Schützenregiment z Meiningen i 33. Infanterieregiment z Zerbst i 35. i 36. pułków pancernych niemieckich[6], które razem uderzały na 40. lwowski pułk. Przyznaję, różni tam byli ludzie, ale wielu było strachem podszytych, a do „religii przez ofiarę”, to naprawdę było im daleko...

A ślubownicy jasnogórscy[7]?

Wymienię tylko na nazwiska przywódców tych ślubowanych, o których wiem, że padli. Jest w ich liczbie prezes Młodzieży Wszechpolskiej w Poznaniu. Zdzisław Wardejn[8], znany z procesu w Wilnie, jest Przemek Warmiński[9], jest ze Lwowa prezes M[łodzieży] W[szechpolskiej] Zbigniew Pękalski[10]. A cóż nam mówić o skazanym w Łodzi na dwa lata więzienia tuż przed wojną koledze R.S.[11], którego zostawiłem w Warszawie w szpitalu z rozwaloną głową, a cóż o tych dwu młodych lwowskich adwokatach, którzy aresztowani zostali jeszcze w jesieni we Lwowie pod zarzutem transportowania zagrożonych Polaków do Węgier i Rumunii! A co jeszcze pokaże się z działań wojennych we Francji, skoro nie mogę znaleźć kilku lwowskich przywódców ślubowników, uczestników wyprawy do Norwegii?

Cóż jest w pewnych kołach polskich nie w porządku. Skąd ta cześć, i to przeważnie dla rycerzy Walhalli, i ta jadowita nienawiść do ślubowników jasnogórskich?

Część polskiej emigracji to ludzie, którzy sobie w Polsce uzurpowali prawo reprezentowania polskiego społeczeństwa i którzy się Polsce narzucali i w polityce, w dziedzinie myśli i kultury. Oni ponoszą w wielkiej mierze odpowiedzialność za to, co Polskę spotkało, oni ponoszą tę część odpowiedzialności, która nie spada na Hitlera i Niemcy, ale która miała źródło w Polsce samej i w tej bezmyślnej dyktaturze podtrzymywanej przez bezmyślną propagandę bezmyślnej literatury. To oni Polski nie dozbrajali wojskowo i to oni próbowali Ją rozbroić psychicznie. To oni!

Kiedy zaś wybuchła wojna, ludzie ci popędzili na motorach zaopatrzeni w „dewizy” i pchani czołem burzy wojennej, jak szybowiec czołem burzy w przyrodzie, nigdy w jej wir nie wpadli i jej nie przeżyli. My zostaliśmy w kraju lub – z oddziałów walczących w Małopolsce – znaleźliśmy się w obozach krajów sąsiednich. Oni zaś dopadli swoich przyjaciół politycznych i osobistych w poselstwach i konsulatach, których przedstawiciele także sobie zresztą nie zdają dotychczas sprawy z tego, co się stało. Oni zajeżdżali przed konsulaty autami i natychmiast zdobywali wizy, nam zaś po przekroczeniu Karpat czy po przepłynięciu na uszkodzonej łódce Drawy lub Sawy mówiono w komitetach, że nam się już „nic się nie należy”.

Myśmy natomiast przeciekali z Polski po trochu i mieliśmy oczy zwrócone wyłącznie na pola bitew. We Francji sądziliśmy, że wewnętrzna postawa emigracji polskiej ma o tyle mniejsze znacznie, o ile prędzej koalicja dwu imperiów doprowadzi do zwycięstwa. Dla nas ważniejsze rzeczy działy się w kraju i wojsku.

Dzisiaj jednak po nowych doświadczeniach we Francji, kiedy sprawa się przeciąga, każdy szczegół i każdy moment ma znaczenie. My nie możemy brać odpowiedzialności za to, co przybierało nieraz zewnętrzną formę polskiego bytu na emigracji, ale też nie możemy pozostać wobec tych rzeczy obojętni.

Marian Rojek[12]

Źródło: „Jestem Polakiem” 1940, nr 2 (11 sierpnia).

.

Nr 2

1941 marzec 1, Szkocja – List otwarty Adama Doboszyńskiego do Antoniego Słonimskiego, będący odpowiedzią na jego artykuł „Walka z mgłą”, opublikowany w „Wiadomościach Polskich” (1941, nr 9)[13]

List otwarty
do p. Antoniego Słonimskiego

Gdzieś w Szkocji, 1 III 1941 r.

Szanowny Panie!

Z „Wiadom[ości] Polskich” z dn. 2 bm. dowiedzieliśmy się, jakiej Polski Pan nie chce. Naszkicował Pan również z grubsza, jaki układ stosunków odpowiadałby Panu po wojnie. Słowa Pańskiej misji mają dla nas dużą wagę, bo nie od dziś uważamy Pana za sztandarowy intelekt przeciwnego nam obozu. Pisze Pan

„zwalczałem w Polsce wpływy komunistyczne”. A przecież nie kto inny jak Pan napisał Czarną wiosnę[14]. Dziś mieni się Pan socjalistą i demokratą. O tak drobną ewolucję nie będziemy się spierali, bo zawsze pozostał Pan w ramach tego samego sposobu myślenia, międzynarodowego, nieskalanego żadnym nacjonalizmem, nawet żydowskim. Jest Pan niewątpliwie autorytetem swego obozu. Definicje Pana wyjaśniają autorytatywnie, o co chodzi. Obowiązkiem naszym jest odpowiedzieć równie jasno, w granicach dyktowanych [nam] względami na naszych angielskich gospodarzy i polskich denuncjatorów.

Wejdźmy od razu w sedno sprawy. Wierzy Pan – mam wrażenie, że szczerze – w nadejście chwili, kiedy ludzie staną się od jednego zamachu znacznie lepsi niż obecnie i dzięki temu świat ulegnie – od jednego zamachu – zasadniczemu przeobrażeniu. W każdej epoce byli ludzie, którzy wierzyli, że właśnie za dwa, trzy lub pięć lat świat ulegnie raptownej naprawie. Ma Pan wielu bardzo poprzedników w tym złudzeniu i będzie Pan miał wielu następców. Swojego czasu tą chwilą raptownej naprawy świata miało być zajęcie przez bolszewików Warszawy. Obecnie chwilą tą ma być moment zakończenia wojny.

My nie wierzymy w raptowną naprawę ludzi. Nie wierzymy, by za dwa czy trzy lata, czy za pięć ludzie na świecie mieli być zasadniczo lepsi niż są dziś. Część ludzi wojna zdemoralizuje, część uszlachetni. Per saldo niewiele się zmieni. Wierzymy, że jest tylko jeden sposób na ulepszenie człowieka, a mianowicie powolne hartowanie go w ogniu i moralności chrześcijańskiej. Takim to wolnym procesem wznosiła się Europa na wyżyny. Niestety, proces ten od paru wieków przebiega wstecz. Ludzkość odwraca się od Chrystusa. Stąd płyną straszne przeżycia Europy XX wieku. Wprawdzie katolicyzm ostatnio odradza się i potężnieje, lecz protestantyzm rozkłada się. Niemcy przeżywają katastrofę chrystianizmu. W rezultacie świat nie będzie w roku 1944 bardziej chrześcijański niż był w roku 1900.

Gdyby mnie Pan zapewnił, że świat za sto lat będzie lepszy, to mógłbym wziąć to twierdzenie na serio. Nie wierzę natomiast, by przeciętny Europejczyk był lepszy za parę lat, to jest w chwili, gdy kształtować będziemy świat powojenny. A tylko z lepszych ludzi można ulepić lepszy świat. Pisze Pan: „Wszystko wskazuje na to, że do starych kategoryj już po wojnie nie wrócimy”. I pisze Pan dalej: „Zjednoczenie europejskie już się kształtuje, już jest przedmiotem rozważań najwybitniejszych umysłów epoki, już jest w zasięgu działań realnych polityków. Na czele demokracji amerykańskiej stoi dziś człowiek wielki. Współpraca demokracji amerykańskiej z demokracją angielską nie skończy się po zwycięskiej wojnie. Idziemy do olbrzymich i śmiałych przeobrażeń zarówno politycznych, jak i społecznych”.

Te same słowa mógł Pan napisać w roku 1917 – w tymże samym te same. Żadne z takich proroctw nie sprawdziły się po poprzedniej wojnie. I po tej wojnie niewiele się z tego sprawdzi. Jest to losem ludzi takich jak Pan, że nic z ich słów nigdy się nie sprawdza. Nie, proszę Pana, w jednym pokoleniu dwa razy ludzi na fałszywe przepowiednie nabrać się nie da. Nie uwierzymy po raz drugi w te utopie. I losu Polski nie ufundujemy na takim lotnym piasku.

Wierzymy, że po tak wielkim wstrząsie nastąpią wielkie zmiany. Ale zmiany te będą powierzchowne, zewnętrzne zmiany w osobach, granicach i formach, natomiast istota procesów rządzących ludzkością zostanie bez zmiany. Prawo rządzić będzie nadal tylko tam, gdzie będzie miało za sobą siłę wykonawczą i nadzorczą, tzn. tam, gdzie społeczeństwo będzie na wysokim poziomie etycznym. Jedne narody będą rozkwitały, inne będą upadały. Federacje, unie, Commonwealthy będą się rozwijały tam, gdzie będą wyrazem naturalnych dążeń. Narzucone sztucznie – załamią się żałośnie, narobiwszy przedtem wiele szkody.

Pisze Pan, że po tej wojnie „przyjdzie zmierzch nacjonalizmów”. Zdaniem Pana „po tej wojnie wielkie demokracje będą siłą najpotężniejszą. Siła ta nie może dopuścić do nowego odrodzenia się nacjonalizmów”. Zupełnie Pana nie rozumiem, Szanowny Panie, nacjonalizm to rzecz stara jak świat, jak Egipt czy Ateny, Sparta, Persja, Rzym. Nacjonalizm [to] po prostu uczucie przywiązania do własnego narodu i wszystkie wynikające z tego uczucia konsekwencje. Jeśli to uczucie jest zbyt niepoprawne i zakłóca współżycie w wielkiej rodzinie ludów zwanej ludzkością, wtedy mówi się o szowinizmie. Pan zwykł w takich razach mówić o nacjonalizmie zoologicznym. Proszę bardzo. Zwyrodnienia nacjonalizmu wolno tępić, powinno się tępić. Ale mówić o tym, że nacjonalizmy kiedykolwiek na świecie zanikną, to naiwność. To nie jest na poziomie, Szanowny Panie. Choćby po tej wojnie miały zaniknąć wszystkie inne nacjonalizmy, dwa zostaną na pewno: angielski i żydowski.

Gdy się mnie ludzie pytają, co najwięcej podziwiam w Anglii, odpowiadam stale: nacjonalizm angielski. Uczmy się od Anglików nacjonalizmu. Myśl, że Anglicy mogliby po tej wojnie przestać być nacjonalistami, jest tak zabawna w swej utopijności, że – Pan wybaczy, Panie Antoni – śmiech mnie bierze. Goliłem się niedawno w Londynie u fryzjera Polaka, który mieszka tam już od dwudziestu kilku lat. Dałbym Panu jego adres, ale boję się to uczynić, bo ten fryzjer to twardy Poznaniak i gotów byłby Pana zaciąć. Otóż ten znawca spraw angielskich (lepszy od nas) tak mi oświadczył: „Panie, z Anglikami do tej pory trudno już było się dogadać, ale jak tę wojnę wygrają sami przeciw całemu światu, to już chyba bez kija trudno będzie do nich dostąpić”. Tak bestia powiedział.

Boli Pana, że tu i ówdzie ktoś mówi o imperializmie polskim. A wie Pan, czym byłaby zbyt szeroko zakrojona europejska federacja? Nie taki sobie naturalny związek paru państw pokrewnych, jak np. Czech, Polski, Słowacczyzny, Litwy – ale federacja w rodzaju Stanów Zjednoczonych Europy złożonych z kilkunastu państw? Byłoby to, Szanowny Panie, po prostu poszerzone imperium angielskie. Ten zlepek państw tyle tylko miałby karności, ile wymusiłyby na spółkę RAF i Royal Navy.

Owszem, jest to koncepcja, która wielu ludziom może się uśmiechać, ale nazywajmy ją po imieniu: imperium brytyjskie poszerzone na kontynent europejski. Czy Pan, Panie Antoni, widział kiedyś na świecie wspanialszych nacjonalistów i imperialistów jak Churchill[15], Eden[16] czy Bevin[17]? Syn Ramsaya Mc Donalda[18] jest już Wysokim Komisarzem Kanady. Czy Pan na serio podtrzymuje swe twierdzenie, że po tej wojnie imperializm brytyjski zaniknie? I nacjonalizm brytyjski?

A może Pan przewiduje zanik syjonizmu? A może się Panu zdaje, że w Rosji lub w tej drugiej wielkiej demokracji za Atlantykiem nie ma nacjonalizmu? I nie będzie po wojnie?

Sorry, Panie Antoni, ale nacjonalizmy zawsze były i będą. Jest nas wielu, którzy staramy się i starać będziemy o jak najwyższą kulturę polskiego nacjonalizmu. Dużo da nam pobyt w Anglii, która tak pięknie zmontowała nowoczesny naród, wytworzyła własny odcień religii, własny system elitarny pod postacią masonerii, własny ustrój gospodarczy, polityczny i wojskowy. Wielkość Anglii polega na tym, że stwarza ustrój całkowicie narodowy. Najbliższy jej sąsiad, Francja, spróbowała przejąć od Anglii jej instytucja narodowe, masonerię, parlamentaryzm o typie anglosaskim, kapitalizm. Te same instytucje, które zrobiły wielkość Anglii, zgubiły Francję. Bo każdy naród musi sam sobie posłać, chcąc się dobrze wyspać.

Toteż my nie przejmiemy od Anglików ani ich kapitalizmu, ani ich masonerii, ani ich typu parlamentaryzmu, ani ich sporów z Watykanem. Stworzymy własny ustrój polityczny, jawny. Mielimy swój własny typ parlamentaryzmu w epoce unii lubelskiej (na sto lat przed pierwszym liberum veto) i rozstaliśmy się wtedy w Commonwealth Rzeczypospolitej. Stać nas teraz na wychowanie demokracji i nadanie jej własnych, polskich form. Stworzymy własny ustrój gospodarczy, niezapożyczony u Adama Smitha[19] ani Marksa[20]. Będziemy pilnie baczyli, by nasz katolicyzm, przy pełnej ortodoksyjności względem Rzymu, miał odcień polski, a nie francuski. Wywieziemy z Anglii kulturę ich wspaniałego nacjonalizmu i rozwiniemy ją w Polsce. Żałuję, Panie Antoni, że Pan tego już na własne oczy nie zobaczy, bo wnioskuję z Pańskich słów, że Pan nie zechce do Polski wrócić. Pisze Pan: „Nie chcemy żadnego skazywania na wielkość. Nie chcemy Polski z żelaza. Chcemy żyć w zwyczajnym kraju. Nie na szańcu, nie na bastionie, nie na barbakanie, nie na przedmurzu, ale w zwyczajnym kraju. Nie chcemy ani misyj dziejowych ani przewodnictwa, nie chcemy ani mocarstwowości ani imperializmu. Chcemy żyć w zwyczajnym kraju”.

To się Panu nie uda, Panie Antoni, Polska nie może być zwyczajnym krajem. Polska w jej położeniu może być tylko krajem nadzwyczajnym i takim będzie. Pisze Pan słusznie, że Polska będzie „państwem zależnym od koniunktury, od niepewnych sojuszów, zdanym na hazard wojen. Trzeba wielką mieć odwagę sumienia, by ten kraj wymęczony pchać na drogę krwi i żelaza, by zamienić te ziemie w obóz warowny”.

Niestety, Bóg pchnął ten kraj na drogę krwi i żelaza zmusił nas do stałego warowania na granicach. I nikt faktu tego nie zmieni gołosłownymi zapewnieniami, że będziemy sobie żyli na ziemiach polskich po wieczne czasy spokojnie, pod osłoną jakiejś federacji. My, Panie Antoni, wiemy, że Polska na zawsze zostanie warowna żelazem, nie po to, by gnębić sąsiadów, lecz by żyć własnym życiem narodowym, tak jak żyją demokracje anglosaskie.

Przyjmujemy do wiadomości, że Panu życie w takich warunkach nie odpowiada i że Pan chce żyć życiem zwyczajniejszym od naszego. Proponujemy więc, by Pan się został tam, gdzie demokracja już jest, a nie wracał do nas, do kraju o masach w dużej części niedojrzałych, gdzie będziemy musieli dopiero żmudnie budować demokrację od podstaw i pogłębiać kulturę naszego nacjonalizmu, w hazardzie wojen i trudnych misyj dziejowych.

Słyszał Pan zapewne o istnieniu demokracji rzymskiej, która na czas potrzeby ustanawiała sobie dyktatora. Angielska demokracja czyni to samo i gdy przyjdzie potrzeba – emergency – stawia na czele narodu człowieka o tak dyktatorskim zacięciu jak Churchill. Także i Roosevelt[21] ma w sobie więcej z Churchilla niż Daladiera[22]. Kraje anglosaskie będą mogły po wygranej wojnie pozwolić sobie znowu na Hooverów[23] i Chamberlainów[24], a nawet na MacDonaldów. U nas stan potrzeb będzie trwać jeszcze długo i z nim konieczność silnej władzy. Pierwszym obowiązkiem tej władzy będzie wychowanie u nas demokracji o formach rodzinnych, a nie zapożyczonych od społeczeństw anglosaskich. Zadanie to będzie bardzo piękne i pasjonujące, ale długie i żmudne i żadnymi frazesami go nie przyspieszymy.

Jeśli Pan chce demokracji w pełni i to zaraz po wojnie, i jeśli Pan nie lubi ludzi silnej ręki, to niech Pan do Polski nie wraca. Może dopiero Pański wnuk – jako turysta. Napisał Pan i o tej naszej tolerancji. Że powinniśmy mówić Anglikom „o wiekowej polskiej tolerancji”. Boję się, że będzie to niedelikatne wobec naszych gospodarzy, bo przecież w czasie, gdy u nas było eldorado tolerancji, oni skazywali na śmierć za katolicyzm i krzyżowali katolików w Irlandii na bramach stodół. I Żydów wygnali w XIII wieku, a po dziś dzień starają się ich wpuszczać do Anglii jak najmniej. Pozostaje do rozwiązania zagadka, dlaczego przy tych wątpliwych metodach Anglia wyrosła na pierwszą potęgę świata, a my przy naszej tolerancji utraciliśmy niepodległość i krwawimy się co pokolenie. Może Pan to wyjaśni, Panie Antoni?

Jeśliby to miało Panu pomóc przy rozwiązaniu tej zagadki, nich Pan przeczyta, co napisał w r. 1885 Francuz Edouard Drumont[25] w „La France Juive”, str. 146: „Ponieważ Francja miała 800 000 Żydów, wygnała ich w XIV wieku, by istnieć. Ponieważ ich wygnała, stała się największym narodem Europy. Ponieważ Polska przyjęła tych Żydów, zniknęła z rzędu narodów, wydana na pastwę konspiracyj i anarchii. Ponieważ Francja z kolei przyjęła z powrotem tych Żydów polskich, jest w stanie upadku”.

Co za prorocze słowa! Spełniły się w naszych oczach! Nie, Szanowny Panie, widzieliśmy tragedię Francji i nie dopuścimy, by to samo powtórzyło się w Polsce. Ale nie będziemy Żydów wyganiali, jak to zrobili swego czasu Francuzi i Anglicy. To nie byłoby w naszym stylu. Po prostu zorganizujemy, w porozumieniu z wielkimi demokracjami Zachodu, masową emigracją Żydów z Polski. Będzie to akcja zorganizowana humanitarnie i według najświeższych metod naukowych. Istnieje już dziś zrozumienie dla tej sprawy i u powyższych czynników żydowskich i u części parlamentarzystów brytyjskich. Trzeba tylko akcji konsekwentnej i inteligentnie kierowanej. Mamy nadzieję, Panie Antoni, że Pan nam w tej akcji dopomoże i że Pan odda swe cenne pióro na usługi wielkiej sprawy emigracji z Polski Pańskich rodaków. Wspólnie pilnujmy, by ten nieuchronny proces odbył się w atmosferze godnej naszych wielkich tradycji, na poziomie, na którym chcemy widzieć przyszłą Polskę i przyszły świat.

Co do Pana, to spodziewałem się, że znajdzie Pan bez trudu gdzieś na kuli ziemskiej mniej hazardowe miasto, bez szańców i barbakanu, które Pan będzie mógł opiewać rymami mniej wymęczonymi, acz na równie wysokim poziomie.

Łączę szczere wyrazy

[Adam] D[oboszyński]

Źródło: „Jestem Polakiem” 1941, nr 25 (16 marca).

W opozycji do rządu gen. Władysława Sikorskiego.
Historia pisma „Walka” (1941–1943)

Losy „Walki” i wydającego ją środowiska politycznego to w dużej mierze ciągle jeszcze terra incognita w historii nie tylko prasy polskiej emigracji wojennej lat 1939–1945, to również – a może przede wszystkim – zapoznany fragment dziejów polskiego wychodźstwa politycznego oraz obozu narodowego podczas II wojny światowej[1].

„Walka” stanowiła sui generis kontynuację narodowego pisma „Jestem Polakiem”, wydawanego w Londynie przez ks. Stanisława Bełcha od sierpnia 1940 do czerwca 1941 r.[2] Jej pierwszy numer ukazał się w październiku 1941 r., ostatni – w listopadzie 1943 r. Wydawana była konspiracyjnie, metodą hektograficzną w nieregularnych odstępach czasu i w różnej objętości, w nakładzie dochodzącym do kilku tysięcy egzemplarzy, i szeroko kolportowana wśród żołnierzy I Korpusu Polskiego w Szkocji. Latem 1943 r. docierała nawet do skupisk polskich na Bliskim i Środkowym Wschodzie[3]. Do końca 1941 r. ukazały się trzy numery „Walki”, w 1942 r. – osiem i jeden nadzwyczajny, a w 1943 r. – cztery oraz dwa nadzwyczajne, w sumie osiemnaście numerów[4].

Redaktorem „Walki” był przedwojenny działacz Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga” i bliski współpracownik Bolesława Piaseckiego – Zygmunt Przetakiewicz[5], zaś autorem sporej części zamieszczanych w niej artykułów i spiritus movens całego przedsięwzięcia – Adam Doboszyński[6], który cieszył się poważaniem wśród młodych narodowców różnych odcieni.

W świetle prawa angielskiego „Walka” była pismem legalnym. Wydawana była jednak w konspiracji wobec cywilnych i wojskowych władz polskich[7]. „Wydajemy to pismo – informowano w pierwszym numerze brytyjską opinię publiczną – w zgodzie z prawami tego kraju, ale w tajemnicy przed naszym własnym rządem. Będziemy własnymi cenzorami i gwarantujemy, że nie nadużyjemy Waszej gościnności”. Podziemny charakter pisma wynikał zarówno z cenzorskich praktyk stosowanych przez Ministerstwo Informacji i Dokumentacji Rządu RP (doskonale przecież pamiętano nagonkę oraz szykany i represje wymierzone w „Jestem Polakiem), jak również – a może przede wszystkim – z faktu, iż większość autorów i współpracowników „Walki” pozostawała w czynnej służbie wojskowej[8].

Do ukazania się w lutym 1943 r. numeru nadzwyczajnego „Walki” z listem otwartym Doboszyńskiego i ujawnienia nazwiska Przetakiewicza jako redaktora tego pisma nie były znane personalia ani jego wydawców, ani publikujących w nim autorów. Współpracownikami pisma byli m.in. ks. Stanisław Bełch, inż. Mieczysław Harusewicz, Władysław Pałucki, inż. arch. Jan Poliński, który był autorem winiety „Walki”, i Stanisław Wizbek, były redaktor „Jestem Polakiem”. Doboszyński, Przetakiewicz oraz inni narodowcy podejrzewani o redagowanie, wydawanie i kolportaż „niepoprawnej politycznie” „Walki” znajdowali się pod obserwacją kontrwywiadu wojskowego (Referatu Kontrwywiadu Ofensywnego Wydziału Wywiadowczego Oddziału II Sztabu Naczelnego Wodza oraz współpracującego z nim Samodzielnego Wydziału Wywiadu Obronnego MON)[9]. Byli oni również inwigilowani przez Departament Polityczny MSW[10]. Środowiskiem wydającym „Walkę” interesował się także Scotland Yard[11].

Z informacji uzyskanych przez kontrwywiad wojskowy wynikało, że „Walka” była wydawana w miejscowościach, w których stacjonowali żołnierze I Korpusu Polskiego – początkowo w Crawford, gdzie m.in. mieścił się Centralny Obóz Wyszkoleniowy I Korpusu, a następnie w Dundee. Interesujący był sposób rozprowadzania pisma wśród żołnierzy polskich – „o ile do maja 1942 r. szczególnie w miesiącach zimowych 1941–1942 r. »Walkę« kolportowano głównie przed podrzucanie egzemplarzy w kuchniach, kasynach lub salach wykładowych i wsadzanie poszczególnych egzemplarzy do kieszeni płaszczów, o tyle od maja 1942 r. kolportaż »Walki« prowadzony jest przede wszystkim przez pocztę, na adresy prywatne, przy czym »Walka« nadawana jest tylko w Londynie, głównie w urzędzie pocztowym London W.1, oraz wrzucana do pociągów, odchodzących z Londynu”[12]. Pismo było finansowane (chodziło przede wszystkim o pokrycie kosztów zakupu papieru) z własnych funduszy, składek i datków sympatyków. Cennej pomocny w pozyskiwaniu środków finansowych na potrzeby „Walki” udzielał zwłaszcza ks. Stanisław Bełch[13].

Stworzenie „Walki” było dla Doboszyńskiego formą poszukiwania własnej drogi politycznej, bowiem od listopada 1940 r. nie był już członkiem Stronnictwa Narodowego. W marcu 1941 r. w liście do Edwarda Sojki – od 1935 r. członka Komitetu Głównego SN – poddał gruntownej krytyce ówczesną linię polityczną SN. Wzywał w nim do przezwyciężenia rozłamu w ruchu narodowym, gdyż przedwojenne podziały – zwłaszcza w warunkach okupowanego kraju – stały się – jego zdaniem – całkowicie nieaktualne (antycypował tym samym późniejsze utworzenie Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego). Trzeba wyraźnie zaznaczyć, że stronnictwem de facto kierowali wówczas z racji nieobecności w Wielkiej Brytanii prezesa Zarządu Głównego dr. Tadeusza Bieleckiego (który przyjechał do Londynu dopiero w końcu czerwca 1941 r.) dr Marian Seyda i prof. Władysław Folkierski, popierający politykę gen. Władysława Sikorskiego[14]. Doboszyński tymczasem, przebywając jeszcze we Francji, wyrobił sobie krytyczną opinię o gen. Sikorskim i jego rządzie. W tej opozycyjnej postawie utwierdził się po przybyciu w końcu października 1940 r. do Wielkiej Brytanii. Był zdania, że SN powinno zachować całkowitą niezależność i nie wchodzić do rządu gen. Sikorskiego, który, będąc uzależniony najpierw od Francuzów, a później Brytyjczyków, był niesuwerenny w podejmowanych decyzjach. Miał za złe kierownictwu Stronnictwa Narodowego (szczególnie Bieleckiemu), że „po katastrofie wrześniowej dołączyło do wielopartyjnej kombinacji masońskiej” oraz zarzuciło – wywodzący się jeszcze z czasów Obozu Wielkiej Polski – postulat utworzenia ponadpartyjnej Organizacji Politycznej Narodu, jako swego rodzaju polskiej „antymasonerii”, skupiającej „jednostki o cechach przywódczych ze wszystkich warstw Narodu” i będącej naturalnym zasobnikiem elity narodowej[15].

Autor Gospodarki narodowej bardzo krytycznie ocenił zwłaszcza oficjalne wycofanie się Stronnictwa Narodowego ze wspierania „Jestem Polakiem” i rezygnację Jerzego Pańciewicza z funkcji redaktora tego pisma, co nastąpiło w październiku 1940 r. 5 listopada 1940 r. w piśmie do prof. Folkierskiego poinformował o swoim wystąpieniu z szeregów SN[16].

Sytuacja w ruchu narodowym w latach 1941–1942

„Walka” zaczęła się ukazywać kilka miesięcy po lipcowym kryzysie rządowym spowodowanym różnicami w ocenie układu polsko-sowieckiego. Od tego czasu Stronnictwo Narodowe pozostawało w opozycji wobec rządu gen Władysława Sikorskiego. 25 lipca 1941 r. minister sprawiedliwości dr Marian Seyda, który był nieformalnym reprezentantem SN w rządzie[17], podał się do dymisji – wraz z gen. Kazimierzem Sosnkowskim i Augustem Zaleskim – protestując przeciwko zapisowi artykułu pierwszego tego układu, w którym zabrakło deklaracji, że ZSRS uznaje granicę ryską za nienaruszalną.

Późniejsze rozmowy w sprawie ustalenia warunków udziału SN w rządzie nie przyniosły rezultatu. Z jednej strony nie zyskały uznania wysuwane przez Tadeusza Bieleckiego propozycje rekonstrukcji rządu, który miał się składać z upełnomocnionych przedstawicieli głównych stronnictw politycznych, ani jego sugestie dotyczące Rady Narodowej RP, w skład której powinni wchodzić jedynie przedstawiciele partii tworzących rząd, desygnowani do niej przez własne władze. Przywódcy PPS-WRN, SL i SP zdecydowanie wykluczali możliwość powierzenia Bieleckiemu stanowiska wicepremiera, czy nawet ministra, z uwagi na jego rzekomo antydemokratyczne i autorytarne poglądy. Z drugiej zaś strony prezes SN nie akceptował w całości Deklaracji Zasad Jedności Narodowej, uważając określanie zasad ustrojowych Polski za przedwczesne. Jego zdaniem o kształcie ustroju społeczno-politycznego powinien po wojnie zadecydować naród[18].

Opozycyjnego stanowiska prezentowanego przez Tadeusza Bieleckiego i popierającego go prezesa Rady Naczelnej SN prof. Władysława Folkierskiego nie podzielali wszyscy działacze Stronnictwa[19]. W rezultacie, wobec zaistniałych rozbieżności w sprawie stosunku do rządu gen. Sikorskiego, w styczniu 1942 r. w Stronnictwie Narodowym doszło do rozłamu. Skupiona wokół Mariana Seydy grupa działaczy Stronnictwa (należał do niej m.in. prof. Bohdan Winiarski, od maja 1941 r. prezes Banku Polskiego z siedzibą w Londynie), wsparta przez świeżo przybyłych do Wielkiej Brytanii członków SN zwolnionych z sowieckich łagrów i więzień (m.in. prof. Wacław Komarnicki, dr Stanisław Celichowski), opowiedziała się za wejściem przedstawicieli SN do rządu oraz II Rady Narodowej RP.

W nowym rządzie oprócz Seydy, który początkowo był kierownikiem Biura Prac Politycznych, Ekonomicznych i Prawnych, a w lipcu 1942 r. objął nowo utworzone Ministerstwo Prac Kongresowych, znalazł się również prof. Komarnicki, jako minister sprawiedliwości. Natomiast do powołanej na początku lutego 1942 r. II Rady Narodowej RP weszli: Lucjan Rybiński, Zofia Zaleska, dr Marian Chełmikowski, dr Zbigniew Szydłowski i dr Stanisław Celichowski. Utworzyli oni w Radzie Klub Narodowy[20].

Bielecki, rzecz jasna, nie uznał grupy Seydy za reprezentację SN w strukturach władz RP na wychodźstwie. Jeszcze w styczniu 1942 r. działacze, którzy zdecydowali się wejść w skład rządu lub Rady Narodowej, zostali wykluczeni z szeregów SN[21]. „Walka” zdecydowanie poparła stanowisko zajęte przez Bieleckiego, wyrażając radość, iż Stronnictwu Narodowemu, które jesienią 1939 r. dało się „wtłoczyć w klucz partyjny”, udało się „wyrwać z tej matni”, tj. przejść do opozycji[22]. O rozłamowej grupie Seydy, uważającej się – i w kręgach rządowych uchodzącej – za reprezentację obozu narodowego pisano ironicznie, że nie posiada członków „bez grubszej posady”[23].

Przejście Bieleckiego do zdecydowanej opozycji wobec rządu gen. Sikorskiego spotkało się również z uznaniem Doboszyńskiego, który – jak wspomniano – od ponad roku pozostawał już poza Stronnictwem Narodowym. Trzeba jednak pamiętać, że Doboszyński od kwietnia do końca grudnia 1941 r. przebywał w obozie odosobnienia w Rothesay na wyspie Bute (gdzie jako oficer trafił na rozkaz gen. Sikorskiego za opublikowanie na łamach „Jestem Polakiem” listu otwartego do Antoniego Słonimskiego, w którym m.in. opowiedział się za powojenną, masową, zorganizowaną przy pomocy państw zachodnich, emigracją Żydów z ziem polskich). Trudno zatem ocenić, na ile dokładna była jego ówczesna wiedza o lipcowym kryzysie i późniejszych rozmowach dotyczących warunków dalszego udziału SN w rządzie. Nie ulega jednak wątpliwości, że stanowisko Bieleckiego uznał za słuszne i po powrocie z wyspy Bute wspólnie z prezesem SN przystąpił do działań zmierzających do konsolidacji różnych nurtów obozu narodowego. Efektem owego „zespolenia sił narodowych” było utworzenie w lutym 1942 r. Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego[24].

W komunikacie informującym o powstaniu KZON podawano, że jego zadaniem jest „koncentracja sił narodowych, celem dania narodowi polskiemu pełnej niezależności politycznej, gospodarczej i kulturalnej”. Odzyskanie przez Polskę niepodległości nastąpić miało „po pogromie Niemiec, dokonanym przez sprzymierzone narody”. W rezultacie miała ona uzyskać nabytki terytorialne na zachodzie i północy, zaś jej wschodnia granica miała pozostać nienaruszona. „Wielka Polska – pisano dalej – skupiając dookoła siebie narody sąsiednie, stanie się ośrodkiem ładu i siły w środkowo-wschodniej Europie”.

Autorzy komunikatu nie przesądzali o kształcie ustrojowym przyszłej Polski. O tym po wojnie zadecydować miał naród, czerpiąc z „własnej tysiącletniej tradycji, nie naśladując obcych wzorów, skądkolwiek by one pochodziły”. Wskazywano tylko, że „państwo polskie oprze się na podstawach katolickich i narodowych, dając własny wyraz przemianom społeczno-gospodarczym, które wstrząsają światem”. W odredakcyjnym komentarzu „Walka” wyrażała zadowolenie, że po ośmiu latach, które upłynęły od rozłamu w obozie narodowym w 1934 r., udało się wreszcie ów „nieszczęsny rozłam” przezwyciężyć i doprowadzić do konsolidacji wszystkich środowisk wywodzących się z Obozu Wielkiej Polski[25].

KZON grupował SN, ONR-ABC, RNR „Falangę” i „niezrzeszonych narodowców”. Składu KZON oficjalnie nie podano. Adam Doboszyński, który w Komitecie reprezentował „niezrzeszonych narodowców”, wymieniał ponadto wśród jego członków: Tadeusza Bieleckiego, Mariana Emila Rojka, Edwarda Sojkę i Aleksandra Demidowicza-Demideckiego, a w ostatnim okresie istnienia KZON również Ludwika Kopcia – reprezentujących SN; Mieczysława Harusewicza, Władysława Pałuckiego i Milewskiego (?) – z ONR oraz Zygmunta Przetakiewicza i Jana Polińskiego – z RNR „Falanga”[26]. Harusewicz, jako przedstawicieli SN w KZON podał tylko Bieleckiego i Demideckiego, ONR – siebie i dr. Edwarda Muszalskiego, „Falangi” – Przetakiewicza i Jana Polińskiego oraz „niezrzeszonego” Doboszyńskiego[27]. Podobny skład KZON zanotował we wspomnieniach Przetakiewicz, z jedną tylko różnicą – zamiast Muszalskiego drugim obok Harusewicza reprezentantem ONR miał być Wojciech Dłużewski[28].

Od opublikowania w marcu 1942 r. komunikatu o utworzeniu Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego „Walka” w powszechnej opinii uchodziła za jego organ, choć formalnie nigdy nim nie była[29].

Oblicze ideowe „Walki”

Wyrazisty profil ideowy „Walki”, podkreślony zdobiącą jej winietę „ręką z mieczem” (tzw. falangą), jednoznacznie wskazywały, do jakich koncepcji ideologicznych i tradycji politycznej pismo nawiązuje. Najogólniej rzecz ujmując, były to koncepcje i tradycje Ruchu Młodych Obozu Wielkiej Polski, przejęte później i rozwijane zarówno przez Obóz Narodowo-Radykalny, jak również „młodych” Stronnictwa Narodowego. „Walka” od pierwszego numeru miała być z jednej strony płaszczyzną konsolidacji „młodych” obozu narodowego, z drugiej zaś trybuną młodego pokolenia Polaków, w tym również – co charakterystyczne – „narodowych piłsudczyków”[30].

Środowisko tworzące pismo uważało się za reprezentanta Pokolenia Polski Niepodległej[31], wyrosłego już w II Rzeczypospolitej, „wychowanego w polskim gimnazjum i polskim uniwersytecie, w polskim wojsku i niezależnych organizacjach i ruchach ideowych młodzieży”. To pokolenie sytuowało się w zdecydowanej opozycji wobec pokolenia ojców i dziadków – „pokolenia niewoli”, ukształtowanego jeszcze w wieku XIX. Tym, co szczególnie różniło oba pokolenia, był – zdaniem redaktorów „Walki” – stosunek do zagranicy. „Pokolenie niewoli” cechować miała postawa „uniżona, pełna ochoty do spełniania woli i kaprysów obcych, skłonna do przyjmowania [od nich] napomnień i ponagleń”. Pokolenie Polski Niepodległej było inne. „Nie mamy poczucia ubogiego krewnego ani kompleksu niższości, nie jesteśmy związani konspiracjami międzynarodowymi, nie jesteśmy pod intelektualnym wpływem zagranicy” – pisała „Walka”[32].

Pokolenie Polski Niepodległej odrzuciło „stare podziały partyjne” oparte na orientacjach politycznych ukształtowanych jeszcze przed I wojną światową. „Dla nas Dmowski i Piłsudski – czytamy w pierwszym numerze „Walki” – to nie dwa przeciwstawiające się sobie bieguny, ale dwa oblicza walki o wolność – myśl polityczna i czyn orężny”[33].

W ocenie obozu piłsudczykowskiego „Walka” wyraźnie rozróżniała „ideowych piłsudczyków”, spośród których „najlepsi poginęli lub powymierali na skutek trudów wojennych”, od „sanatorów”, którzy „zbrukali się w czasach pomajowych”, łącząc się ze „wszystkimi karierowiczami i kombinatorami, jakich tak bujnie wydała Polska Wersalska”. Spośród „sanatorów” część miała „żerować przy obecnym korycie, reszta, ostatecznie skompromitowana, na którą nikt już nie reflektuje, usiłuje pływać na powierzchni życia, utrzymując par force jedność między tym, co czyste, a tym, co zbrukane”. Na tym tle szczególnie pozytywnie wyróżniali się młodzi „narodowi piłsudczycy” – „piłsudczycy Pokolenia Polski Niepodległej”, których sporo służyło w I Korpusie, a którzy „odcinali się od tych upiorów przeszłości i wyrównywali krok z narodowcami”[34].

Z takiego stosunku do Piłsudskiego i jego obozu politycznego wynikał m.in. z jednej strony postulat przeprowadzenia procesu byłego ministra spraw zagranicznych Józefa Becka oraz krytyka byłego ministra skarbu Ignacego Matuszewskiego i wicepremiera Eugeniusza Kwiatkowskiego, których „Walka” obwiniała za niedorozwój gospodarczy Polski, z drugiej zaś – zdecydowany sprzeciw wobec zamiarów odebrania przez rząd zasiłku emerytalnego Aleksandrze Piłsudskiej, wdowie po marszałku[35], oraz uznanie i nadzieje wiązane z osobą gen. Kazimierza Sosnkowskiego[36].

Pokolenie Polski Niepodległej, poszukując „prawd bezwzględnych zamiast wyświechtanej frazeologii partii”, znalazło je w katolicyzmie, zdecydowanie sprzeciwiając się wszelkim ideologiom „nieopartym na założeniach religijnych katolickich”[37].

Z syntezy myśli Dmowskiego i czynu Piłsudskiego wypływała nowa wizja Polski, łącząca w sobie tradycję piastowską i jagiellońską, wizje Polski Chrobrego i Polski Jagiellonów, w jedną „Rzeczypospolitą dwóch mórz – Bałtyckiego i Czarnego”, „Rzeczpospolitą Wielkiego Narodu złączonego przeszłością historyczną i misją dziejową”, która powstanie „przez wzajemną asymilację ludów zamieszkujących od wieków przestrzeń od Bałtyku do Morza Czarnego, od Dniepru po Odrę”[38].

Wielki Naród, którego „narastanie” od czasów jagiellońskich przerwały rozbiory, miał oprócz Polaków, Litwinów i Ukraińców objąć Czechów, Słowaków i Łużyczan[39]. Środowisko „Walki” miało przy tym świadomość, iż „zgodny wysiłek propagandy rosyjskiej i niemieckiej idzie w kierunku wzburzenia nienawiści między Polakami a Czechami, Słowakami, Ukraińcami i Litwinami – z drugiej strony. Chodzi o to, by narodowości te, których zespolenie się w Wielki Naród stanowi dla nich wszystkich jedyny ratunek przed Moskwą i Berlinem, tak śmiertelnie skłócić, by wszelkie wysiłki ich zjednoczenia musiały potem spełznąć na niczym”[40].

Nowa Rzeczpospolita miała być państwem, które „radykalnie przebuduje układ społeczny – zniszczy władzę pieniądza i różnice klasowe, a pracę uzna jako jedyny tytuł do zysków – wykształcenie i charakter, jako podstawę do kierownictwa”. Żeby jednak ta wizja mogła zostać zrealizowana, konieczne było odsunięcie od władzy „starych partii politycznych, wyrosłych w atmosferze niewoli” i zastąpienie „zgranych polityków odpowiedzialnych za klęski” przedstawicielami Pokolenia Polski Niepodległej, które Polsce „tylko krew i pracę oddało”[41].

Maksymalizm celów politycznych „Walki” najpełniej chyba wyrażały następujące słowa z początku 1943 r.: „Nie walczymy o niepodległość, bo ją posiadamy, i część świata, do której przystaliśmy, naszych praw do niej nie może nam zaprzeczać. Walczymy zatem o coś innego: o rozbudowę naszej niepodległości, o wzmocnienie i usamodzielnienie Rzeczypospolitej oraz wyniesienie jej do rzędu państw decydujących w Europie. Warto umierać za takie rzeczy [...]. Nie walczymy o niepodległość, bijemy się o wielkość”[42].

Środowisko „Walki” było zdecydowanie przeciwne ustrojowi demokratyczno-liberalnemu opartemu na systemie wielopartyjnym (a już za zupełny anachronizm uznawało istnienie partii klasowych). Szczególnie krytycznie na łamach pisma wypowiadano się o ustroju III Republiki Francuskiej, określając go mianem „pseudodemokracji”. Wyżej oceniano system dwupartyjny, zwłaszcza brytyjski, na którym wyrósł „nowoczesny parlamentaryzm”[43]. Konstatowano przy tym jednocześnie, że „system dwupartyjny anglosaski tylko dlatego nie rozdziera społeczeństwa, ponieważ członkowie obu stronnictw należą wspólnie do masonerii, i ponieważ wspólnota masońska silniej ich łączy, niż ich dzielą różnice partyjne”[44]. Nie widziano możliwości mechanicznego przeszczepienia takiego modelu ustrojowego na grunt polski, kreśląc nieco wyidealizowany, zgodny z polską tradycją i odpowiadający „psychice polskiej” obraz ustroju „samorządnej demokracji”, do którego droga wiodła przez „żmudne wychowanie Narodu”[45]. Miał to być system „silnej, autorytatywnej władzy”, wyłanianej nie przez „histerię mas przy urnach wyborczych”, lecz „kontrolowanej przez uczciwie wyłonione Przedstawicielstwo Narodowe”[46].

Program społeczno-gospodarczy środowiska „Walki” był wyraźnie inspirowany katolicką nauką społeczną i nawiązywał do koncepcji sformułowanych przez Doboszyńskiego w Gospodarce narodowej. „Ustrój gospodarczy państwa winien podlegać kontroli Narodu i w myśl interesów Narodu, a nie międzynarodowego kapitału, winien funkcjonować”[47]. Rozwiązanie problemów gospodarczych polskich widziano w ustroju korporacyjnym. Postulowano dekoncentrację produkcji i upowszechnienie własności, zorganizowanie wielkiego przemysłu w korporacje z zachowaniem własności prywatnej dla drobnej i średniej wytwórczości, przebudowę ustroju polskiej wsi poprzez ustanowienie „zagród dziedzicznych”, tj. dużych i niepodzielnych gospodarstw chłopskich, oraz „odpowiedzialne, a nie skryte w zakamarkach mafijnych” planowanie gospodarcze[48].

Rekapitulując, podstawami ideowymi środowiska „Walki” były: „katolicyzm, wizja Wielkiej Polski jako Rzeczypospolitej Wielkiego Narodu, idąca śladami Chrobrego nad Odrę, ogarniająca Litwę, radykalny, ale nie Marksowski pogląd na zagadnienia społeczno-gospodarcze, negatywny stosunek do demokracji francuskiej, jak i do totalizmów czerwonego czy brunatnego”[49].

„Walka” stanowczo broniła papieża Piusa XII przed zarzutami niektórych polskich środowisk emigracyjnych, jakoby nie przeciwstawiał się on niemieckim prześladowaniom Kościoła w Polsce oraz nie wypowiadał się za odbudową niepodległego państwa polskiego, prostowała przekłamania, jakie na temat papieża zdarzały się na łamach prasy polskiej (zwłaszcza „Wiadomości Polskich”), a także zdecydowanie zwalczała pojawiające się głosy (głównie Zygmunta Nowakowskiego) propagujące ideę Kościoła narodowego.

Oceniając politykę Watykanu wobec Polski, „Walka” miała jednak poczucie niedosytu (m.in. wyrażała żal, że Stolica Apostolska nie posiadała swego upełnomocnionego przedstawiciela przy rządzie RP na wychodźstwie). Jednocześnie redakcja pisma zdawała sobie sprawę z wszelkich słabości i ograniczeń polskiego katolicyzmu, jego niewielkiego wkładu w dziedzictwo, a zwłaszcza w doktrynę Kościoła powszechnego. „Smutno to stwierdzić – pisano na łamach „Walki” – ale stanowimy niewątpliwie jeden z mniejszych klejnotów w tiarze św. Piotra. Na przestrzeni dziesięciu wieków byliśmy konsumentami, a nie współtwórcami katolicyzmu. Nie wydaliśmy ani świętego, ani myśliciela, ani zakonu na miarę światową. Nie mieliśmy ani św. Franciszków, ani Tomaszów, ani Ignacych”. Dlatego pismo apelowało do czytelników, aby pogłębiali swój katolicyzm, oraz popularyzowało społeczną doktrynę Kościoła katolickiego[50].

Wbrew zarzutom – nie tylko zresztą środowisk żydowskich, ale również niektórych polskich – trudno określić „Walkę” mianem pisma antysemickiego (zarzut taki pod adresem pisma był często formułowany na łamach prasy żydowskiej m.in. „The Jewish Chronicle” i „The Jewish Standard”[51]). Nie oznacza to, rzecz jasna, że nie zdarzały się w niej artykuły krytycznie oceniające postępowanie pewnych środowisk żydowskich (np. Kongresu Żydów Amerykańskich i Światowego Kongresu Żydów[52]) czy konkretnych osób tej narodowości (m.in. Antoniego Słonimskiego[53], Juliana Tuwima[54], Mieczysława Grydzewskiego[55] – redaktora „Wiadomości Polskich”, Jerzego Szapiry[56] – socjalistycznego dziennikarza, współpracownika „Dziennika Polskiego” i szefa gabinetu ministra Jana Kwapińskiego, czy Stefana Litauera[57] – korespondenta, a później dyrektora Polskiej Agencji Telegraficznej, od 1941 r. szefa służby prasowej Ministerstwa Informacji i Dokumentacji oraz doradcy premiera i najprawdopodobniej sowieckiego agenta). Problematyka żydowska zajmowała jednak na łamach „Walki” drugorzędne miejsce. Redakcja pisma od początku konsekwentnie opowiadała się za powojenną emigracją Żydów z Polski i stworzeniem odrębnego państwa żydowskiego, podkreślając, iż podobny postulat wysuwają syjoniści-rewizjoniści. Przy okazji krytykowano rząd, że w II Radzie Narodowej RP społeczność żydowską reprezentują „przeciwnicy emigracji Żydów Polski”. Dlatego domagano się, aby przy najbliższej reorganizacji Rady w jej składzie „bezwzględnie znalazł się Żyd – zwolennik ewakuacji”[58].

W opozycji do rządu gen. Sikorskiego

Tym, co wyróżniało „Walkę” od samego początku, był jej zdecydowanie opozycyjny stosunek do rządu gen. Sikorskiego. Od pierwszego numeru pismo krytykowało politykę wschodnią tego gabinetu. Negatywnie oceniano postanowienia układu polsko-sowieckiego z 30 lipca 1941 r. „Negocjatorzy tej umowy zasługują na dwóję” – pisano w artykule wymownie zatytułowanym Żałosna sprawa. Jakkolwiek redakcja dostrzegała pewne pozytywne strony układu, przede wszystkim „złagodzenie losu setek tysięcy naszych rodaków w Rosji”, to bilans ogólny wypadał zdecydowanie ujemnie, pozostawiając „bardzo przykry posmak sprawy gruntownie spaskudzonej”. „Zapłaciliśmy zgodą na otwarcie sprawy naszych granic wschodnich – czytamy w tym artykule. Cena to bardzo wysoka, jeśli zważyć, że przywrócenie naszych granic sprzed września 1939 r. uchodziło – poza pewnymi lewicowymi sferami angielskimi – za zasadniczy wymóg moralności międzynarodowej”. Wskazywano również na niekonstytucyjny tryb podpisania układu i wyrażano oburzenie, że polskim chargé d’affaires przy rządzie sowieckim został doradca gen. Sikorskiego, „międzynarodowiec mieszkający poza Polską”, Józef Hieronim Retinger, przypominając przy okazji jego niechlubną rolę odegraną podczas rewolucji w Meksyku i w czasie prześladowań Kościoła w tym kraju[59].

Również pogląd na sprawę powojennego kształtu zachodniej granicy Polski dzielił „Walkę” i rząd. W przeciwieństwie do – jak to określono – „minimalistycznych” postulatów rządu w tej kwestii, środowisko polityczne wydające „Walkę” konsekwentnie opowiadało się za jej przesunięciem do linii Odry i Nysy Łużyckiej oraz wysiedleniem ludności niemieckiej z ziem przyłączonych do państwa polskiego[60]. Z tego m.in. względu z krytyką „Walki” spotkała się Karta Atlantycka. Redakcja pisma obawiała się, że w świetle jej zapisów niemożliwe okazać się mogą polskie nabytki terytorialne na zachodzie i północy[61].

Podsumowując w końcu 1941 r. dwuletnie dokonania rządu gen. Sikorskiego, „Walka” pisała: „Bilans naszych działań przedstawia się straszliwie ujemnie. Sprawa granic wschodnich otwarta. Sprawa granic zachodnich – nieruszona z miejsca. O Prusach Wschodnich żadnej enuncjacji, ani ze strony angielskiej, ani naszej. Drogę do Odry zagradza nam Karta Atlantycka [...]. Na stanowiska nie powołano najlepszych, lecz najniżej służących. Nie potrafiono zachować godnej postawy wobec sojuszników”[62].

Ocena działalności rządu w 1942 r. nie wyglądała lepiej. W styczniu 1942 r. redakcja „Walki” opublikowała nadzwyczajny numer pisma, poświęcony stosunkom polsko-sowieckim i omawiający wyniki wizyty gen. Sikorskiego w ZSRS w grudniu 1941 r. Przedstawiając stan stosunków polsko-sowieckich, „Walka” zwracała uwagę na całkowite zmarnowanie przez rząd polski kilku pierwszych miesięcy wojny niemiecko-sowieckiej, gdy „bolszewicy w obliczu katastrofy byliby poszli na duże ustępstwa, a w szczególności gdy nacisk na Sowiety przez opinię publiczną amerykańską mógł dać decydujące rezultaty”. Niestety, polityka – jak to określono – „uległej agentury” nie tylko osłabiła stanowisko Polski w sprawie granic, ale również „uniemożliwiła skuteczny ratunek milionowych[63] rzesz Polaków w Rosji.” „Walka” domagała się więc od władz polskich: odwołania nieudolnego ambasadora Stanisława Kota i niemianowania na jego miejsce nowego dopóty, dopóki wszyscy obywatele polscy nie zostaną uwolnieni; wysłania not dyplomatycznych do rządów Wielkiej Brytanii i USA z żądaniem interwencji w tej sprawie u Stalina; zmobilizowania do akcji protestacyjnej Polonii amerykańskiej; poruszenia opinii katolickiej na świecie; uczciwego informowania Polaków w Wielkiej Brytanii o losie naszych rodaków w ZSRS („dość zamazywania gorzkiej prawdy i opisów entuzjazmu w namiotach przy 42 stopniach mrozu”) oraz „ustąpienia ludzi odpowiedzialnych za politykę uległości”. Numer zamykało wezwanie: „Koniec z bankietami na Kremlu, póki bolszewicy męczą Polaków! Koniec z polityką uległej agentury!”[64].

Informując o podpisaniu w Waszyngtonie 1 stycznia 1942 r. Deklaracji Narodów Zjednoczonych, redakcja „Walki” wytykała rządowi, że Polska została zaszeregowana do „drugiej klasy” państw koalicji antyhitlerowskiej – „za Holendrami” i „w towarzystwie Luksemburga, Panamy i Paragwaju”[65].

W następnych numerach „Walka” wielokrotnie powracała do sprawy stosunków polsko-sowieckich, informowała o problemach armii gen. Władysława Andersa i kolejnych nieprzyjaznych posunięciach władz sowieckich oraz nieudolnej polityce rządu polskiego (m.in. krytycznie oceniono efekty wizyty premiera w USA w marcu 1942 r.)[66].

Latem 1942 r., gdy na froncie wschodnim trwała kolejna ofensywa niemiecka, „Walka” wyrażała – płonną, jak się miało okazać – nadzieję na zmianę polityki rządu wobec Związku Sowieckiego, pisząc: „Najbliższe miesiące będą ciężkie dla Sowietów. W tym czasie bolszewicy będą mieli w tym interes, by sprawa ich granic zachodnich pozostawała w cieniu. Wręcz przeciwnie w tymże czasie nasz rząd powinien wytężyć wszystkie siły, by uzyskać od Rosji i mocarstw anglosaskich niedwuznaczną deklarację co do przywrócenia zachodnich granic ZSSR sprzed 1 września 1939 r. Nie wolno nam zmarnować ponownie pomyślnej koniunktury politycznej, jak się to stało w lipcu ub. roku, gdy Sowiety trzęsły się w posadach”[67].

Wzburzenie redakcji wywoływały zwłaszcza wszelkie próby przemilczania bądź fałszywego przedstawiania zarówno rzeczywistego stanu stosunków polsko-sowieckich, jak również położenia ludności polskiej w Związku Sowieckim. W kwietniu 1942 r. „Walka” przypomniała tajny okólnik premiera z 30 stycznia 1942 r. nakazujący „wstrzymanie się od wypowiadania wszelkich sądów nieprzychylnych o ZSSR i od rozpowszechniania wiadomości, które mogłyby zaszkodzić naszym stosunkom z tym państwem”[68].

Kilka miesięcy później, wkrótce po likwidacji przez władze sowieckie sieci delegatur ambasady polskiej, pismo oskarżało rząd, że „z realną świadomością wytwarza w opinii międzynarodowej przekonanie, że ogół Polaków cieszy się w Sowietach wolnością i ludzkimi warunkami życia” oraz o podporządkowanie „losu miliona naszych zesłańców wymogom bolszewickiej propagandy”. Szczególne zarzuty kierowano wobec ministra informacji i dokumentacji Stanisława Strońskiego i jego zastępcy ks. Zygmunta Kaczyńskiego[69].

Krytykując gabinet Sikorskiego, nazywając go „rządem kliki, reprezentującym w najlepszym razie tylko ułamek Narodu”[70], „Walka” podawała szereg informacji niewygodnych dla niego, których próżno byłoby szukać na łamach oficjalnego „Dziennika Polskiego”, złośliwie nazywanego „Szapirografem”. Burzyła tym samym atmosferą samozadowolenia, swoistej „propagandy sukcesu”, jaką wokół dokonań rządu starało się rozpościerać kierowane przez prof. Stanisława Strońskiego Ministerstwo Informacji i Dokumentacji. Odnotujmy tylko kilka przykładów. Jesienią 1942 r. „Walka” poinformowała o przyjęciu rządowym wydanym w wynajmowanym przez Prezydium Rady Ministrów pałacu Rotszyldów w Londynie, które zorganizowano 17 września, a więc w rocznicę agresji sowieckiej, i wziął w niej udział ambasador sowiecki Aleksander Bogomołow[71]. Kilka miesięcy później „Walka” pisała o innym przyjęciu, tym razem w ambasadzie sowieckiej, z okazji dwudziestopięciolecia Armii Czerwonej. Odbyło się ono 23 lutego 1943 r., a więc już po nocie sowieckiej z 16 stycznia tego roku – o której niżej – i uczestniczyło w nim siedmiu polskich oficerów, w tym gen. Marian Kukiel – minister obrony narodowej, i gen. Stanisław Ujejski – inspektor generalny Polskich Sił Powietrznych[72].

Pismo parokrotnie informowało o bezczynności władz polskich w sprawie kilkuset obywateli polskich internowanych w obozie Miranda del Ebro w Hiszpanii[73]. Bezlitośnie chłostało emigracyjny establishment, wytykając mu niekompetencję, nadużywanie stanowisk do celów osobistych, życie ponad stan[74].

List otwarty Adama Doboszyńskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego

Batalia polityczna, jaką „Walka” prowadziła z rządem gen. Sikorskiego, osiągnęła apogeum w lutym 1943 r. Doboszyński wszedł w posiadanie dwóch tajnych dokumentów, które niezwłocznie postanowił upublicznić. Pierwszym była nota sowieckiego Narkomindiełu (Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych) wystosowana do ambasady polskiej w Kujbyszewie 16 stycznia 1943 r., informująca o pozbawieniu obywatelstwa polskiego wszystkich Polaków mieszkających na ziemiach anektowanych przez ZSRS w 1939 r.[75] Drugim – fragment raportu ambasady w Kujbyszewie z 25 stycznia, zawierający deklarację sowieckiego dyplomaty Mikołaja Nowikowa, stwierdzającą, iż w świetle noty z 16 stycznia „ogólna ilość obywateli polskich w ZSSR uległa redukcji do zupełnie znikomej cyfry, a zatem również dzieci polskie oraz rodziny żołnierzy armii polskiej ewakuowanej do Iranu stały się obywatelami sowieckimi”, i zapowiadającą likwidację na terytorium Związku Sowieckiego wszystkich polskich placówek opieki społecznej.

W połowie lutego 1943 r. w odstępie zaledwie kilku dni ukazały się dwa nadzwyczajne numery „Walki”. W pierwszym opublikowane zostały oba dokumenty. Redakcja opatrzyła to nadzwyczajne wydanie tytułem Czwarty rozbiór Polski, kończąc je wezwaniem „Polaków żołnierzy” do „przełamania wrogiej zmowy” i „przerwania Niemego Sejmu” oraz przestrogą przed nową „Targowicą”[76]. W numerze drugim zamieszczony został list otwarty Doboszyńskiego do prezydenta RP Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego. W liście tym Doboszyński poddał gruntownej krytyce całą dotychczasową politykę rządu Sikorskiego wobec Związku Sowieckiego. W formie dziewiętnastopunktowego kalendarium przypomniał najważniejsze fakty, poczynając od przedłożonego rządowi brytyjskiemu jeszcze w czerwcu 1940 r. memoriału w sprawie utworzenia w ZSRS armii polskiej, poprzez niezagwarantowanie nienaruszalności granicy wschodniej w układzie polsko-sowieckim z 30 lipca 1941 r., na zatajeniu noty sowieckiej z 16 stycznia 1943 r. i deklaracji Nowikowa z 25 stycznia 1943 r. oraz ponownym wysłaniu do ZSRS ambasadora Tadeusza Romera kończąc. Nazywając taką politykę „szaleństwem”, Doboszyński apelował do prezydenta Raczkiewicza o usunięcie rządu Sikorskiego i powierzenie funkcji premiera gen. Sosnkowskiemu, zwracając się do tego ostatniego, aby bez wahania tworzył nowy rząd. „Ratujcie Polskę, pogrążoną coraz głębiej przez ludzi nieodpowiedzialnych. Poprą was polscy żołnierze i wszystko, co w Narodzie uczciwe i ofiarne” – pisał z emfazą autor Wielkiego Narodu[77].

Doboszyński i Przetakiewicz niemal natychmiast zostali zatrzymani przez żandarmerię wojskową i tymczasowo osadzeni w areszcie. Zarzucano im ujawnienie tajemnicy państwowej, znieważenie Naczelnego Wodza i szerzenie niepokoju w armii. Doboszyńskiemu nie wytoczono jednak procesu. 6 kwietnia został on zwolniony z aresztu i usunięty z wojska. Za pretekst posłużył fakt, iż autor Gospodarki narodowej za zorganizowanie w 1936 r. tzw. wyprawy myślenickiej został skazany na 3,5 roku więzienia, co zgodnie z kodeksem karnym wojskowym z 1932 r. skutkować miało wydaleniem z korpusu oficerskiego i rozwiązaniem wojskowego stosunku służbowego. Nic to, że Doboszyński jako ochotnik walczył we wrześniu 1939 r., a po przedostaniu się do Francji został zweryfikowany w stopniu podporucznika i za zasługi wojenne trzykrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych (i raz francuskim Croix de Guerre) oraz awansowany do stopnia porucznika. Naczelny Wódz po prostu ex post unieważnił tę weryfikację i mianowanie, zapominając, że sam w Szkocji wręczał Doboszyńskiemu Krzyż Walecznych za kampanię francuską. „Walka”, komentując zwolnienie Doboszyńskiego, pisała, iż „wydalenie go z wojska na podstawie wyroku sanacyjnego, uważanego swego czasu przez gen. Sikorskiego i całą jego grupę polityczną za zupełne bezprawie, jest rzeczą kompromitującą obecny reżym. [...] Rząd uniknął procesu, który miałby go pogrążyć do reszty”[78]. Natomiast Przetakiewicz wyrokiem 8. Sądu Polowego przy 1. Dywizji Pancernej został 11 maja skazany na 7 miesięcy więzienia[79].

Opublikowanie dwóch nadzwyczajnych numerów „Walki” (oraz odpowiedzi gen. Sosnkowskiego na list otwarty Doboszyńskiego[80]) zaktywizowało politycznych przeciwników premiera – od piłsudczyków, przez część socjalistów, po narodowców z Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego. Opozycji nie udało się jednak doprowadzić ani do ustąpienia gen. Sikorskiego ani do rekonstrukcji jego gabinetu (zdymisjonowany został jedynie minister Stanisław Stroński).

Jak się wydaje, publikacje „Walki” nie pozostały bez wpływu na politykę polską wobec Związku Sowieckiego. Jeszcze 17 lutego na łamach rządowego „Dziennika Polskiego” ukazał się artykuł mający charakter rządowego oświadczenia, w którym dowodzono słuszności dotychczasowej polityki rządu Sikorskiego wobec ZSRS[81]. Trzy dni później Rada Narodowa RP uchwaliła jednak rezolucję stwierdzającą nienaruszalność terytorium Rzeczypospolitej w granicach sprzed 1 września 1939 r.[82], a 25 lutego podobne stanowisko zajęła Rada Ministrów[83].

Sekwencje wydarzeń uruchomionych przez odkrycie masowych grobów oficerów polskich zamordowanych przez NKWD w Katyniu, których kulminacją było zerwanie na polecenie Stalina stosunków dyplomatycznych ZSRS z Rządem RP, pokazały jednak, że czas na modyfikację polityki polskiej wobec Związku Sowieckiego minął bezpowrotnie.

„Ekonomia krwi”

Ostatni numer „Walki” ukazał się w listopadzie 1943 r. Zamieszczono w nim informację o rozwiązaniu Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego. Jako oficjalną przyczynę rozwiązania KZON podano sytuację w ruchu narodowym w kraju – rozłam, do jakiego doszło przed kilkunastu miesiącami w Stronnictwie Narodowym w związku ze scaleniem Narodowej Organizacji Wojskowej z Armią Krajową i utworzeniem Narodowych Sił Zbrojnych[84]. A przecież formuła porozumienia, jakim był KZON, dotyczyć miała – w zamyśle jego twórców – nie tylko Londynu, ale również kraju.

Zbieżność obu wydarzeń – rozwiązania KZON i zaprzestania wydawania „Walki” – wydaje się nieprzypadkowa. W ciągu 1943 r. na forum KZON coraz wyraźniej uwidaczniały się rozbieżności między ONR, „Falangą” i Doboszyńskim z jednej strony, a SN z drugiej. Zdaniem Doboszyńskiego „tylko w sprawie stosunku do gen. Sikorskiego, Rosji i granic zachodnich panowała zgodność poglądów, ale i tu dzieliły nas duże różnice zdań w zakresie taktyki, którą należało stosować”, w kwestii kształtu granicy wschodniej rozbieżności występowały już „w całej jaskrawości, gdyż Stronnictwo Narodowe dążyło do odtworzenia granic ryskich, reszta zaś członków Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego projektowała oderwanie Ukrainy i Białorusi od Związku Radzieckiego i połączenie Polski unią czy też federacją z tymi państwami”[85]. Nie było także pełnej zgody w sprawach społeczno-gospodarczych[86].

Bardzo krytycznie została oceniona podpisana przez SN w kraju Deklaracja porozumienia politycznego czterech stronnictw – stanowiących Krajową Reprezentację Polityczną z 15 sierpnia 1943 r. Redakcja „Walki”, nazywając ten dokument „żałosnym”, uznała go za „dowód upadku myśli politycznej w niektórych środowiskach w Kraju”[87]. Również wysuwana przez Doboszyńskiego i redakcję „Walki” koncepcja stworzenia Organizacji Politycznej Narodu, zakładająca „rozpłynięcie się” partii w narodzie, nie zyskała akceptacji w kierownictwie SN, które opowiadało się za formułą sytemu wielopartyjnego[88]. „Jedną z poważnych trudności obecnego położenia Polski – pisała „Walka” wkrótce po utworzeniu rządu Mikołajczyka – stanowi okoliczność, że kierownicy Stron[nictwa] Nar[odowego], wbrew zasadom wyznawanym przed wyjściem na emigrację, upierają się prowadzić Stronnictwo po linii ustroju wielopartyjnego, w którym jest ono automatycznie spychane na ślepy tor”[89].

Drogi Doboszyńskiego i Bieleckiego znowu się więc rozchodziły[90]. „Walka” wyrażała jednak nadzieję, że „doświadczenia ostatniego kryzysu skłonią kierowników Stron[nictwa] Narod[owego] do powrotu na drogę zgodną z ideologią, którą ruch narodowy wykuwał długoletnim wysiłkiem swych najlepszych mózgów pod przewodem Romana Dmowskiego”[91].

Doboszyński jako przyczynę zaprzestania wydawania „Walki” wymieniał przede wszystkim „względy czysto techniczne”, a mianowicie „rozbicie się” grona osób, które to pismo wydawało. Jego zdaniem po śmierci gen. Sikorskiego 4 lipca 1943 r. niepotrzebne stało się już wydawanie pisma nielegalnego, bowiem „walka polityczna, która była związana z jego osobą, już się właściwie skończyła”[92]. Inna była również sytuacja polityczna. Pod koniec 1943 r. Doboszyński nie miał już wątpliwości, że Niemcy przegrają wojnę. Należało się zatem realnie liczyć z możliwością zajęcia całości ziem polskich przez Armię Czerwoną i nową, sowiecką okupacją. Już zresztą w styczniu 1943 r. „Walka” przewidywała taki scenariusz[93]. W nowej sytuacji politycznej Doboszyński uznał więc, że „Walka” była „orężem politycznym, który spełnił [już] swoje zadanie”, i jesienią 1943 r. przystąpił do realizacji swojej kolejnej koncepcji politycznej, jaką było utworzenie kilka miesięcy później organizacji o nazwie Pokolenie Polski Niepodległej. Część jego dotychczasowych współpracowników ze środowiska „Walki” nie została do tej nowej inicjatywy politycznej zaproszona, w efekcie ustała dotychczasowa współpraca przy wydawaniu pisma[94].

Ostatni numer „Walki” otwierał artykuł Doboszyńskiego Ekonomia krwi. Stanowił on jednocześnie klamrę zamykającą dwuletni okres ukazywania się tego pisma. Autor dał w nim wyraz swoim obawom przed ewentualnym powstaniem w kraju, pisząc, że jeśli naród polski „skrwawi się powyżej dopuszczalnej granicy, braknie mu sił do odbudowy niepodległego bytu”. Przestrzegał, że o ile powstanie wybuchnie, „czy przeciw niezłamanym jeszcze militarnie Niemcom, czy przeciw wkraczającej zbrojnie na ziemie polskie Rosji”, będzie ono „posunięciem samobójczym”, które „zlikwiduje ostatecznie element przywódczy Narodu”. Był zdecydowanie przeciwny „krwawym gestom przedsiębranym przedwcześnie”, które niczego, poza niepotrzebnymi ofiarami, nie przyniosą sprawie polskiej, wyrażając nadzieję, że odzyskanie całości ziem polskich może nastąpić „dopiero w razie wielkiego osłabienia Rosji w zapasach z Niemcami, względnie po pobiciu Rosji przez świat zachodni”. Apelował więc o „oszczędną gospodarkę żywą substancją Narodu”, o to, aby „obok rządu dusz pamiętać i o ekonomii krwi”[95]. Dramat Powstania Warszawskiego w jakiejś mierze potwierdził, niestety, trafność słów Doboszyńskiego.

Pierwodruk: Nie ma wolności bez pamięci. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Ryszardowi Terleckiemu, red. W. Bernacki, Z. Nawrocki, W. Pasierbek, Z.K. Wójcik, Kraków 2009, s. 243–272.

Aneks

Nr 1

1941 [październik], Londyn – Założenia ideowe Pokolenia Polski Niepodległej opublikowane na łamach czasopisma „Walka”

Pokolenie Polski Niepodległej

W jesieni 1918 roku po przeszło wiekowej niewoli odzyskaliśmy niepodległość. Nie na darmo przez sto lat wsiąkała nasza krew w ziemie wszystkich krajów, co walkę o wolność prowadziły. Nie darmo we wszystkich dziedzinach życia ludzkiego raz po raz odzywał się głos polski. Powstanie państwa stworzyło zupełnie nowe życie, otwarło drogę dla pokolenia niewychowanego „w niewoli, okutego w powiciu”[1]. To pokolenie przyniosło nowe idee, myśli, walki i przez nowe cierpienia przejść miało. Tak być musiało i dzięki Bogu, że tak było, że naród nasz narodził się do niepodległego życia nie jak starzec, by dzień jeden jeszcze w spokoju przeżyć, ale jak młodzieniec, pełen sił, myślący o przyszłości. Myśli idee, które powstały w okresie niewoli musiały z biegiem czasu utracić swój wpływ, stare pokolenie musiało ustąpić miejsca nowemu, ale nie mogło się to stać natychmiast, po odzyskaniu niepodległości, bo nowe, młode pokolenie dopiero wracało z frontu, dopiero zaczynało się kształtować. Pierwszym czynem młodego pokolenia było pójście na front – to będzie także jego czyn ostatni. Klamrami z krwi obejmuje ono historię naszych lat niepodległych. Pomiędzy nimi przewija się ogromna i płodna działalność ideowa i polityczna. Wychowanie w polskiej szkole, polskiej wyższej uczelni, w polskim wojsku w tej samej szkole życia, uświadamia ono [sobie] powoli swoją odrębność od ludzi sprzed Wielkiej Wojny[2].

Otrzymaliśmy w dziedzictwie stare orientacje polityczne, niewygasłe stare spory polityczne, starą organizację partyjną, bez myśli i idei. Nadano Polsce ustrój Francji, a ci ludzie, którzy go tworzyli, złamali go lub pomagali złamać już w pięć lat potem[3]. Rok 1926 to rok krytyczny, nie dlatego, że był zamach, ale dlatego, że pokolenia przedwojenne doszło do kresu swych sił i możliwości. Niezdolne było zbudować wewnętrznego życia państwa polskiego.

Pokolenie Polski Niepodległej[*] wchodzi do organizacji partyjnych starych, ale wewnątrz nich i poprzez nie powstaje zarys nowego innego obozu politycznego przenikniętego tymi samymi myślami. Pokolenie Polski Niepodległej odrzuca stare podziały partyjne, oparte na przedwojennych orientacjach, obojętne są mu stare spory i stare nienawiści. A przez to staje się dla przedwojennego niezrozumiałe. Dla nas Dmowski i Piłsudski to nie dwa przeciwstawiające się sobie bieguny, ale dwa oblicza Walki o Wolność – myśl polityczna i czyn orężny[4].

Pokolenie Polski Niepodległej żyje w okresie przełomowym, gdy klasyczne formy życia i myślenia przedwojennego wykazują swą słabość i załamują się; obok nas powstaje sowiecka Rosja i hitlerowskie Niemcy. Obie te totalne doktryny są całkowicie obce duchowi polskiemu. Młode pokolenie poszukuje prawd bezwzględnych zamiast wyświechtanej frazeologii partii.

Ten głęboki prąd przewija się we wzrastającej religijności młodzieży. Gdy wszędzie poczucie narodowe rozwija się w kierunku antyreligijnym, w Polsce rozwój jest odwrotny. Przeciw duchowi pokolenia niepodległości występują ci, co propagują Kościół narodowy. Są to tylko pogrobowcy starych przebrzmiałych haseł. Każda idea polityczno-ideowa nieoparta w swoich postawach na założeniach religijnych katolickich jest obca pokoleniu niepodległości.

Zasadniczym motywem polskiej myśli politycznej w czasach niewoli jest sprawa ludu. Najpierw zniesienia resztek feudalizmu, później uświadomienia narodowego i wyzyskania do walki o niepodległość. Teraz ten sam motyw rozwija się i pogłębia. Nie tylko warstwy ludowe, ale i znaczna część inteligencji jest obojętna dla spraw Polski – jest „metrykalnie” polska. Trzeba te masy wyciągnąć do pracy, wyciągnąć do walki. Dziś Niemiec twardym butem najeźdźcy przerabia charakter, drażni i pobudza do rozwoju, jak niegdyś Szwedzi pod Częstochową, najgłębsze pokłady polskości. To, że Polska nie wydała Quislinga[5] – świadczy najlepiej, że metrykalni Polacy budzą się i stają się pełnowartościowi. Ale Niemcy nie spełniają zadania, które musi spełnić Pokolenie Polski Niepodległej. A to się wiąże z takim ustrojem politycznym, który by dał każdemu Polakowi udział we władzy i zapewnił mu sprawiedliwy udział w dochodzie narodowym.

Te podstawowe tendencje ideowe różniły i różnią głęboko Pokolenie Polski Niepodległej od pokolenia poprzedniego. Nie jest to konflikt stary jak świat i ciągle się powtarzający między pokoleniami, [tym] które dorasta, a tym, które znajduje się w sile wieku. Jest to konflikt głębszy – to, co stanowi przedmiot walki i zainteresowań starego pokolenia, nas nie obchodzi, to, co jest dla nas wyznaniem wiary – jest dla starego pokolenia obojętnym. Narastanie konfliktu jest szybkie i wyraźne. We wszystkich partiach politycznych tworzą się organizacje młodych, które mimo walki między swymi macierzystymi partiami zaczynają się zbliżać do siebie.

Chwila tragiczna nadchodzi szybkimi krokami. Pokolenie Polski Niepodległej wyczuwa najpierw instynktownie, później formułuje rozumowo, że Polska taka jak jest, nie zdoła się oprzeć nawale z Zachodu. Wizja Polski Chrobrego łączy się z wizją Polski Jagiellońskiej; wspólne obu pierwiastki zespalają się w jedno – powstaje wizja Rzeczpospolitej dwóch mórz – Bałtyckiego i Czarnego, Wielkiego Narodu złączonego przeszłością historyczną i misją dziejową.

Niestety, było już za późno i stare pokolenie nie uświadamiało sobie grozy położenia. Uważano to za koncepcję naiwną, sprzeczną z zasadami chytrej, przewrotnej polityki zagranicznej. Niestety, chwila tragiczna zbyt szybko się do nas zbliżała. Pokolenie Polski Niepodległej było zbyt młode, by objąć władzę. Wartości, które w dziedzinie życia gospodarczo-społecznego dawało Polsce wszystkie fabryki i stalownie budowane przez polski młody świat techniczny, były jeszcze zbyt małe. Dopiero zaczęły powstawać. Tragiczny wrzesień rozbił i złamał wszystko poza Pokoleniem Polski Niepodległej. Cała struktura Polski powojennej okazała się kruchą i prysła jak domek z kart. A te wielkości sprzed dwóch lat wydają się nam bańkami mydlanymi. Pozostała jednak żywotna siła Pokolenia Polski Niepodległej. Jednak mafia zgranych polityków, strupieszałych wielkości sejmów przedmajowych – nie dopuściły i tu na emigracji Pokolenia Niepodległości do władzy.

Reprezentujemy Pokolenie Polski Niepodległej. W Jego imieniu prowadzimy walkę o te ideały, które nam przyświecały zawsze, o jak najszybsze zrealizowanie ich w życiu. Odsuńmy od władzy stare partie polityczne, wyrosłe w atmosferze niewoli, niech na miejsce zgranych polityków odpowiedzialnych za klęski przyjedzie nowe pokolenie, co Polsce tylko krew i pracę oddało.

Źródło: „Walka” 1941, nr 1 (październik).

.

Nr 2

1943 listopad, Londyn – Artykuł Adama Doboszyńskiego „Ekonomia krwi” zamieszczony w czasopiśmie „Walka”

Ekonomia krwi

Albo – albo. Albo Niemcy utrzymają wojska sowieckie na wschód od naszych granic i załamią się militarnie w chwili, gdy będą jeszcze okupowały całość ziem Rzeczpospolitej. Wówczas położenie będzie jasne: armia krajowa opanuje zbrojnie Kraj i polskie władze cywilne obejmą nad nim rządy. Daj Boże, by taki był obrót rzeczy. Dla dobra Polski i dla pokoju świata.

Albo – w pościgu za cofającymi się Niemcami – wojska sowieckie przekroczą Zbrucz. Nie wolno nam zamykać oczu na przeraźliwą prawdę, że grozi nam wówczas, z dużym prawdopodobieństwem, zajęcie nie tylko Ziem Wschodnich, ale całej Polski wraz z wszystkimi tego zajęcia konsekwencjami: armią Berlinga[6], komisarskim rządem Drobnera[7] i Kornijczukowej[8], sierpem i młotem na Wawelu, „demokratycznymi” wyborami i plebiscytem, NKWD, łagrami i 17. republiką.

Ten wypadek określono niedawno w jednej z emigracyjnych publikacji słowami: finis Poloniae. Podobnie niesłuszne jak byłyby te słowa w ustach [Tadeusza] Kościuszki pod Maciejowicami (który ich zresztą nie wypowiedział), byłyby i dziś. Skończyć się może tylko naród schorzały i zgangrenowany. Naród polski, zdemoralizowany wprawdzie w swej obecnej grupie kierowniczej, lecz zdrowy w swej masie, przetrwa w przyszłości każdy kataklizm, podobnie jak przetrwał półtora wieku rozbiorów. Poczynając od połowy XVIII wieku, z każdego pokolenia Polaków najlepsi wędrowali na Sybir, a jednak Naród przetrwał i w 1920 roku zwyciężył pod Warszawą.

O „wojnę ludów” modlił się Mickiewicz. Tylko ona wówczas jak i dziś wyłonić może gmach Rzeczypospolitej i pognębić grożące nam z Zachodu i Wschodu zaborcze kolosy. Ale wówczas gdy całe pokolenia Polaków modliły się o tę wojnę bezskutecznie, my jesteśmy w położeniu szczęśliwszym: wojna ludów toczy się. Zaczęła się od sojuszu naszych dwu zaborców; w jej drugiej fazie zaborcy rzucili się na siebie; w trzeciej fazie, gdyby nawet Rosja miała rozgromić Niemców i okupować Polskę, konflikt nie skończy się, gdyż cień jej nie padnie na cały świat i jej złowrogie podkopy zaatakują rychło cały gmach zachodniej cywilizacji. Wierzymy niezłomnie, że w takim wypadku świat zachodni będzie musiał stanąć do rozprawy z Moskwą i że na rozprawę tę będziemy czekać niedługo. Ostatnią konferencję w Moskwie porównano trafnie do konferencji monachijskiej z roku 1938. Wracających z Monachium [Neville’a] Chamberlaina i [Eduarda] Daladiera witano entuzjastycznie jako tych, którzy uratowali pokój na długie lata...

Jakaż więc, w obecnej chwili, powinna być linia postępowania Narodu polskiego? Naczelnym naszym zawołaniem powinna dziś być ekonomia krwi (której tak mądry przykład dają nam w obecnej wojnie Brytyjczycy). Jeśli naród nasz wyłoni się w dobrej kondycji z tej strasznej konwulsji dziejowej, czeka go wielka przyszłość. Jeśli[by] się skrwawił powyżej dopuszczalnej granicy, braknie mu sił do odbudowy niepodległego bytu.

Zauważmy: wszystkie agentury pchają nas dziś do przelewu polskiej krwi. Najgorliwszymi zwolennikami powstania w Polsce (tj. akcji zbrojnej, zanim potęga militarna Niemiec nie będzie ostatecznie złamana) są dziś komuniści oraz najciemniejsi doradcy po pokątnych zakamarkach naszej londyńskiej machiny państwowej. Rozważając jednak sprawę z punktu widzenia polskiej racji stanu, powstanie, czy przeciw niezłamanym jeszcze militarnie Niemcom, czy przeciw wkraczającej zbrojnie na ziemie polskie Rosji, byłoby dziś posunięciem samobójczym.

Niewątpliwie potrzebne były powstania za czasów rozbiorowych, by Naród nie rozłączył się w niewoli. Warto było poświęcić na ten cel w każdym pokoleniu kilkadziesiąt tysięcy żyć ludzkich. Ale dziś położenie nasze przedstawia się inaczej: po hekatombie września 1939 roku, po czterech latach podziemnego oporu, po lagrach niemieckich i sowieckich Naród nie potrzebuje podniety do patriotyzmu.

Wysuwany bywa argument, że powstanie, czy przeciw jednemu, czy drugiemu zaborcy, potrzebne byłoby dla celów propagandy, dla zamanifestowania wobec świata naszych praw i naszej woli do niepodległego bytu. Nie uważamy argumentu tego za trafny: nasze zamiłowanie do wolności znane jest światu dostatecznie; przeciw Niemcom walczyliśmy we wrześniu 1939 sami i pierwsi, natomiast ewentualne powstanie przeciw najeźdźcy ze Wschodu wygrałyby propagandowo Sowiety, których aparat propagandy działa o ileż sprawniej od naszego. Wmówiłoby się Zachodowi, że to ręce Ukraińców i Białorusinów, a na zachód od Sanu i Bugu ręce polskiego proletariatu, zdławiły powstanie „oficerów i obszarników”. Propagandowe zwycięstwo Sowietów w sprawie katyńskiej niech będzie dla nas nauką i przestrogą.

Z powstaniem czy bez powstania całość naszych ziem odzyskamy dopiero w razie wielkiego osłabienia Rosji w zapasach z Niemcami wzgl[ędnie] po pobiciu Rosji przez świat zachodni; żadne krwawe gesty przedsiębrane przedwcześnie nic nam do tego nie pomogą. Wręcz przeciwnie – powstanie likwidujące ostatecznie element przywódczy Narodu może uniemożliwić późniejsze wykorzystanie pomyślnego dla nas obrotu wypadków.

Widząc rosnący w społeczeństwie polskim opór przeciw idei powstania, lansuje się dziś z pewnych stron pojęcie „samoobrony”. Wypadki tej samoobrony w stosunku do Niemców należą od kwietnia br.[9] do zdarzeń codziennych. Trudno, patrząc z wyspy brytyjskiej, ocenić dziś, o ile się one opłacają – w rozrachunku obustronnie przelanej krwi. O ile jednak samoobrona w stosunku do przegrywających wojnę Niemców może mieć w pewnych okolicznościach sens i cel, o tyle samoobrona w stosunku do okupujących Polskę na dłuższy (choćby nawet kilkumiesięczny) okres Sowietów w żadnym razie opłacić się nie może.

Taką okupację po doświadczeniach lat 1917–1920 i 1939–1941 społeczeństwo nasze przyjąć może w jednej tylko możliwej postawie: przetrwania. W związku z tym nasuwa się pytanie: czy ludzie przewodzący dotychczas oporowi zbrojnemu przeciw Niemcom mieliby zostać w kraju i przewodzić nadal akcji przetrwania pod Sowietami? Co jest bardziej wskazane: czy ewakuacja wszystkich aktywnych elementów, czy też ich trwanie w Kraju?

Rzecz te rozstrzygnąć musi Kraj, w którym szeroko się już dziś o tym dyskutuje, ale czas postawić to pytanie publicznie i na emigracji, by udaremnić grę czynników, które chcąc dalej osłabić Naród polski, będą próbowały ewakuacje udaremnić. Rząd londyński może ewakuacji decydująco pomóc odpowiednimi zabiegami u Mocarstw Sprzymierzonych i naszych sąsiadów.

Stawiamy sprawę jasno i otwarcie: przygotowanie ewakuacji wszystkich czynników zaangażowanych dotychczas w walce podziemnej, jak również wszystkich elementów społecznych, dla których okupacja sowiecka stanowiłaby automatycznie wyrok zagłady, stanowić dziś powinno jedno z głównych zadań naszego rządu. Powtarzamy raz jeszcze: daj Boże, by do tego nie doszło, ale przygotować się na to trzeba. Nie obawiamy się, że ewakuacja taka pozostawiłaby masy Narodu bez kierownictwa; do trwania potrzeba innego typu elementów przywódczych niż do działania. Elementy tego drugiego, aktywnego typu, powinny by opuścić ziemię polską, by ratować życie zagrożone bezapelacyjnie i bezpożytecznie w razie okupacji Kraju przez Sowiety. Nowe zespoły kierownicze – do trwania – wyłoniłyby się rychło same.

Daj Boże, by nie doszło do tej ewakuacji. Daj Boże, byśmy wrócili zaraz po klęsce Niemiec do wolnego Kraju. Możliwość ta nie jest jeszcze bynajmniej wykluczona. Losy nasze rozgrywają się dziś pod Kijowem i Mińskiem. Ale nie wolno nam – przez tchórzostwo czy lenistwo – nie przygotować się na najgorsze.

Po długiej przerwie w niepodległym bycie Naród nasz powoli dojrzewa do kierowania własnymi losami. W czasie obecnej wojny zdaliśmy egzamin wcale nieźle; mimo zainteresowanej propagandy głoszącej urbi et orbi o naszej rzekomej kłótliwości, daliśmy przykład zgody narodowej, z którym żaden inny z okupowanych narodów równać się nie może. W tej najcięższej chwili złożymy jeszcze dowód umiejętności cechującej bardzo tylko dojrzałe narody – dowiedźmy, że stać nas na oszczędną gospodarkę żywą substancją Narodu: obok rządu dusz pamiętajmy o jej ekonomii krwi.

[Adam Doboszyński]

Źródło: „Walka” 1943, nr 4 (listopad).

Sprawa listu otwartego Adama Doboszyńskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego
(luty – maj 1943 r.)

16 stycznia 1943 r. Ludowy Komisariat Spraw Zagranicznych ZSRS wystosował notę do ambasady polskiej w Kujbyszewie, informując, że rząd sowiecki przestaje traktować osoby narodowości polskiej mieszkające „w zachodnich okręgach Ukraińskiej i Białoruskiej SSR” – tj. na ziemiach Polski zajętych przez Armię Czerwoną w wyniku agresji 17 września 1939 r., a następnie na mocy postanowień Rady Najwyższej ZSRS z 1 i 2 listopada 1939 r. wcielonych w skład Związku Sowieckiego – jako obywateli polskich. Od tej chwili mieli być oni uznawani za obywateli sowieckich[1].

Nota sowiecka z 16 stycznia oznaczała fiasko dotychczasowej polityki wschodniej rządu gen. Władysława Sikorskiego. „Słowem, załamało się – pisał we wspomnieniach Adam Pragier, członek II Rady Narodowej RP z poruczenia PPS – wszystko, w czym mieściła się treść układu Sikorski-Majski”[2]. Stosunki polsko-sowieckie wchodziły w fazę krytyczną.

Jak na ironię losu, tego samego dnia pod Gullan w pobliżu Edynburga odbyła się rewia wojskowa, która miała uświetnić powrót gen. Władysława Sikorskiego z blisko półtoramiesięcznej wizyty w Stanach Zjednoczonych. Oceniając wyniki swojej amerykańskiej podróży, premier i Naczelny Wódz zapewnił zgromadzonych z całej Szkocji 10 tys. żołnierzy I Korpusu, którzy przez cztery godziny stali w deszczu przemoczeni i zziębnięci, że „wszystkie problemy, które nas dotyczą, zostały pomyślnie rozwiązane”[3]. Wydarzenia najbliższych tygodni miały pokazać, jak bardzo gen. Sikorski się mylił.

Wprawdzie Ministerstwo Spraw Zagranicznych w odpowiedzi na notę sowiecką wystosowało 26 stycznia poufną notę protestacyjną, ale treść oświadczenia sowieckiego z 16 stycznia, uznana przez rząd polski jako ściśle tajna, nie została upubliczniona[4]. Nie na długo jednak. Stała się ona jawna już w końcu stycznia wskutek niedyskrecji urzędników polskiego MSZ[5]. Odpis noty trafił również do Adama Doboszyńskiego. Otrzymał ją od por. Stanisława Grocholskiego, zaprzyjaźnionego oficera specjalnego Sztabu Naczelnego Wodza, a przed wojną pracownika konsulatu generalnego w Marsylii i z tej racji mającego kontakty w MSZ.

Doboszyński zdecydował się bezzwłocznie opublikować tę notę na łamach „Walki”[6]. Dołączył do niej drugi niejawny dokument – fragment raportu ambasady polskiej w Kujbyszewie do Rządu RP w Londynie z 27 stycznia. Relacjonowano w niej przebieg rozmowy, jaką 25 stycznia przeprowadził I sekretarz ambasady Emanuel Freyd z Mikołajem Nowikowem, naczelnikiem IV Wydziału Europejskiego Narkomindiełu. Nowikow oświadczył, że w świetle noty z 16 stycznia, „ogólna ilość obywateli polskich w ZSRS uległa redukcji do zupełnie znikomej cyfry”. Również polskie dzieci oraz rodziny żołnierzy armii polskiej ewakuowanej do Iranu „stały się obywatelami sowieckimi”, a zatem nie są już potrzebne polskie placówki opieki społecznej, które w najbliższej przyszłości zostaną zlikwidowane[7]. Nowikow przypomniał również sowiecką interpretację układu Sikorski-Majski, stwierdzając, że nie uchylił on „skutków prawnych” przyłączenia wschodnich ziem polskich do ZSRS, i dodając cynicznie, że rząd sowiecki wykazywał „dobrą wolę w kierunku wyjątkowego traktowania Polaków”, która jednak została „zlekceważona” przez ambasadę polską, „stale kwestionującą suwerenność ZSRS w sprawach obywatelstwa”.

Oba dokumenty zostały opublikowane w nadzwyczajnym numerze opozycyjnego wobec rządu, wydawanego konspiracyjne metodą hektograficzną narodowego pisma „Walka”[8] w połowie lutego 1943 r. Redakcja opatrzyła to nadzwyczajne wydanie tytułem Czwarty rozbiór Polski, kończąc je wezwaniem żołnierzy polskich do „przełamania wrogiej zmowy” i „przerwania Niemego Sejmu” oraz przestrogą przed nową Targowicą[9].

Kilka dniu później, około 20 lutego, ukazało się kolejne nadzwyczajne wydanie „Walki” zawierające list otwarty Adama Doboszyńskiego do prezydenta RP Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego[10]. W numerze tym ujawnione zostało również nazwisko Zygmunta Przetakiewicza, jako redaktora naczelnego „Walki”. W swym liście Doboszyński poddał miażdżącej krytyce politykę rządu Sikorskiego wobec Związku Sowieckiego. W formie dziewiętnastopunktowego kalendarium przypomniał najważniejsze fakty, poczynając od przedłożonego rządowi brytyjskiemu jeszcze w czerwcu 1940 r. memoriału w sprawie utworzenia w ZSRS armii polskiej, poprzez niezagwarantowanie nienaruszalności granicy wschodniej w układzie polsko-sowieckim z 30 lipca 1941 r., na zatajeniu noty sowieckiej z 16 stycznia 1943 r. i deklaracji Nowikowa z 25 stycznia 1943 r. oraz ponownym wysłaniu do ZSRS ambasadora Tadeusza Romera kończąc.

Nazywając taką politykę „szaleństwem”, Doboszyński apelował do prezydenta Raczkiewicza o usunięcie rządu Sikorskiego i powierzenie funkcji premiera gen. Sosnkowskiemu, zwracając się do tego ostatniego, aby bez wahania tworzył nowy rząd. „Ratujcie Polskę, pogrążoną coraz głębiej przez ludzi nieodpowiedzialnych. Poprą was polscy żołnierze i wszystko, co w Narodzie uczciwe i ofiarne”[11].

Oba wydania nadzwyczajne „Walki”, kolportowane w polskich jednostkach wojskowych na terenie Szkocji oraz w stolicy Wielkiej Brytanii w ilości kilku tysięcy egzemplarzy, wywołały prawdziwą burzę w „polskim Londynie”[12].

Z publikacjami nadzwyczajnych numerów „Walki” zbiegła się podobna akcja podjęta przez środowisko piłsudczyków. 17 lutego 1943 r. w ich organie prasowym – „Listach z Londynu” ukazał się niepodpisany artykuł zatytułowany O nowy rząd i prawdziwe zjednoczenie narodowe. Jego autor, podając informację o nocie sowieckiej z 16 stycznia, krytykował całą politykę wschodnią rządu Sikorskiego, poczynając od – jak to określił – „niewybaczalnego grzechu”, jakim było podpisanie układu z 30 lipca 1941 r. Nota sowiecka – zdaniem piłsudczyków – oznaczała po prostu „katastrofalną klęskę” tej polityki, stąd obawa rządu przed jej ujawnieniem i „utrzymywanie polskiego społeczeństwa w nieświadomości”. Autor artykułu wzywał do natychmiastowej dymisji rządu i utworzenia nowego gabinetu złożonego z „ludzi mądrych i silnych charakterem, zdolnych bronić skutecznie interesów nakazanych polską racją stanu”. Ten nowy rząd powinien być oparty „na całkowitym, a nie częściowym jak dotychczas zjednoczeniu narodowym”, tj. stanowić rząd prawdziwej jedności narodowej[13].

Koincydencja obu antyrządowych wydawnictw nie wydaje się przypadkowa. Wiadomo, że w końcu 1942 r. dwie długie rozmowy z Doboszyńskim odbył płk Franciszek Demel, zaufany współpracownik gen. Sosnkowskiego. Doboszyński zapewniał go, że środowisko skupione wokół „Walki” „ma dużo sentymentu i pełne zaufanie” do gen. Sosnkowskiego oraz uznaje jego autorytet. Było ono gotowe „bezwzględnie” podporządkować się generałowi, ale tylko wówczas, gdy „zechce [on] działać politycznie”[14]. Opublikowanie listu Doboszyńskiego było zapewne próbą przymuszenia Sosnkowskiego do tego działania[15].

16 lutego wieczorem autor Gospodarki narodowej poinformował o planach ogłoszenia listu otwartego płk. Demela. Ten, widząc determinację swojego rozmówcy i będąc przekonanym o słuszności jego decyzji – w obliczu zdecydowanej przewagi niechętnych wobec „obecnego reżimu” nastrojów wśród żołnierzy w Szkocji – w napisanym dwa dni później liście do Sosnkowskiego wskazywał konieczność wsparcia środowiska Doboszyńskiego. „Jeśli ich w tej potrzebie wystawimy do wiatru – przestrzegał generała – wypną się ostatecznie na nas”. Publikację nadzwyczajnych numerów „Walki” należy więc widzieć w kontekście wspólnej antyrządowej akcji Doboszyńskiego i jego współpracowników oraz – przynajmniej części – środowiska piłsudczyków, których działania starał się koordynować płk Demel[16].

Reakcje na publikacje „Walki”

13 lutego gen. Sikorski poinformował prezydenta Władysława Raczkiewicza o ukazaniu się pierwszego nadzwyczajnego numeru „Walki”, stwierdzając, iż ujawnione zostały w nim „dwa dokumenty MSZ traktowane jako ściśle tajne”. Premier, nie wiedząc jeszcze, kto redaguje i wydaje „Walkę”, przypuszczał, że była ona wydawana „nie bez wiedzy, a może i przy udziale Stronnictwa Narodowego”, które pozostawało wówczas w opozycji wobec rządu. Polecił więc gen. Marianowi Kukielowi, ministrowi obrony narodowej, „rozmówienie się” w tej sprawie z prezesem SN Tadeuszem Bieleckim[17]. Jednocześnie Sikorski starał się za wszelką cenę ustalić źródło przecieku. Podejrzewał, iż mogła nim być Kancelaria Cywilna Prezydenta RP. Nakazał więc Adamowi Romerowi, dyrektorowi Biura Prezydialnego Rady Ministrów, przeprowadzenie rozmowy z Augustem Zaleskim, szefem Kancelarii Cywilnej. 16 lutego Romer został przyjęty przez Raczkiewicza i uzyskał jego zgodę na odbycie rozmowy z Zaleskim „o przechowywaniu akt tajnych”. Prezydent wszelako „kategorycznie się zastrzegł przeciw wszelkim przypuszczeniom, iż ujawnienie akt tajnych mogło wyjść z K[ancelarii] C[ywilnej]”, uznając taką sugestię ze strony Romera za nietakt i przypominając mu, że „powtarzające się wypadki ujawniania akt tajnych dotyczyły i takich akt, których tekst nie dochodził do K[ancelarii] C[ywilnej]”[18].

Oburzeniu tą sprawą Raczkiewicz dał wyraz podczas następnego spotkania z Sikorskim 19 lutego, a więc już po ukazaniu się drugiego numeru nadzwyczajnego „Walki” z listem otwartym Doboszyńskiego i podaniem nazwiska Przetakiewicza jako redaktora naczelnego tego pisma. Prezydent powiedział premierowi, że tylko ze względu na jego osobę zgodził się na „konferencję” Romera z Zaleskim. Przypomniał Sikorskiemu, iż wielokrotnie zwracał mu uwagę, że „źródła niezachowania dyskrecji tkwią w wojsku lub w rządzie i poszukiwanie winnych w K[ancelarii] C[ywilnej] daje tylko odwrócenie uwagi od właściwych źródeł niedyskrecji”. W odpowiedzi premier wyjaśnił, że nie chciał bynajmniej obwiniać Kancelarii Cywilnej, iż jest źródłem wycieku tajnych dokumentów, próbował tylko za pośrednictwem dyrektora Romera wyjaśnić sposób przechowywania w niej tajnych akt.

Raczkiewicz sugerował również Sikorskiemu „ostrożne działanie” wobec Doboszyńskiego i Przetakiewicza oraz ludzi ze środowiska politycznego skupionego wokół „Walki”. Prezydent uważał ich bowiem „za ideowców, których nie można posądzać o działalność antypaństwową”. W opinii Raczkiewicza ruch narodowo-radykalny miał dużo zwolenników w wojsku, ale „nie był dotychczas należycie doceniany i traktowany w sposób właściwy”. Ewentualne „ostre represje” wymierzone w to środowisko „mogłyby dać efekt niepożądany i wręcz przeciwny zamierzeniom, przyczyniając się do powiększenia jego zasięgu”. Za szczególnie szkodliwe uważał zwłaszcza formułowanie pod adresem młodych działaczy SN zarzutu „faszyzmu”, przestrzegając Sikorskiego, iż „rozszerzenie dochodzeń i śledztwa mogłoby dać w rezultacie zwiększenie fermentu w wojsku i kompromitację wśród demokracji anglosaskich”[19].

W dniu następnym o przesileniu wywołanym publikacjami „Walki” prezydent rozmawiał z gen. Sosnkowskim. Obaj rozmówcy zgodzili się, że nie należy wobec Doboszyńskiego stosować żadnych represji. Wprawdzie ujawnienie tajnych dokumentów było przestępstwem, ale krok ten był usprawiedliwiony zatajaniem przez rząd prawdy o stanie stosunków polsko-sowieckich. Raczkiewicz z oburzeniem wspomniał o metodach zastosowanych przez rząd wobec jego Kancelarii Cywilnej w związku ze sprawą dokumentów opublikowanych w „Walce”. Analizując sytuację wewnętrzną, gen. Sosnkowski przedstawił kilka alternatywnych rozwiązań. Prezydentowi najbardziej odpowiadało pozostawienie gen. Sikorskiego na stanowisku premiera z jednoczesnym rozszerzeniem składu gabinetu w kierunku rządu „prawdziwej jedności narodowej” z udziałem Stronnictwa Narodowego i piłsudczyków[20].

23 lutego gen. Sikorski podczas kolejnego spotkania z Raczkiewiczem, najwidoczniej pod wpływem poruszenia, jakie w sferach cywilnych i wojskowych „polskiego Londynu” wywołało opublikowanie noty sowieckiej i listu otwartego Doboszyńskiego, skłaniał się do opinii prezydenta o konieczności poszerzenia płaszczyzny politycznej rządu i pozyskania do współpracy gen. Sosnkowskiego. Powtórzył jednak zarzut, jakoby kierownictwo SN ulegało „faszyzującym wpływom”. Jego zdaniem z partią tą powiązana miała być również „Walka”. Prezydent natomiast raz jeszcze podkreślił konieczność „bardzo oględnego postępowania w stosunku do grupy wydającej »Walkę« i z całym naciskiem zaznaczył, że obecny ferment wśród wojska i społeczeństwa cywilnego jest wywołany systematycznym maskowaniem ze strony naszej propagandy właściwego stanu rzeczy w stosunkach polsko-rosyjskich”. Raczkiewicz wskazał również na konieczność „zerwania z metodą oskarżania wszystkich krytykujących rząd o faszyzm”. Tak formułowany zarzut był zdaniem prezydenta nie tylko nieprawdziwy, ale przede wszystkim szkodliwy dla sprawy polskiej na forum międzynarodowym[21]. Zażądał on również od premiera zdymisjonowania ministra informacji Stanisława Strońskiego, który ponosił odpowiedzialność za niedostateczne informowanie opinii publicznej o rzeczywistym stanie stosunków polsko-sowieckich[22].

Odpowiedź gen. Sosnkowskiego na list otwarty Adama Doboszyńskiego

Prywatnie gen. Sosnkowski krytycznie ocenił list otwarty Doboszyńskiego, uważając opublikowanie go za poważny błąd taktyczny. Niemniej, stojąc już przed faktem dokonanym, uznał, że autora listu trzeba „podeprzeć i wziąć w obronę w słowie i na piśmie”[23]. Sosnkowski nie odpowiedział wprost Doboszyńskiemu. Opublikował natomiast list otwarty do Tadeusza Bieleckiego, prezesa SN. Bielecki jednocześnie przewodniczył Komitetowi Zagranicznemu Obozu Narodowego, którego członkiem był również Doboszyński. List ten, datowany w Londynie 23 lutego, ukazał się 1 marca na łamach „Myśli Polskiej”, organu prasowego SN. W tym dniu odpis listu otrzymał też prezydent Raczkiewicz. 7 marca zamieściły go również „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie”.

Pomimo zaskoczenia i zastrzeżeń odnośnie do „formy i metody” wystąpienia Doboszyńskiego, generał podzielał jego troskę „wywołaną przez niepokojący rozwój stosunków polsko-sowieckich”, uznając, że kierowały nim „pobudki wysoce ideowe i najzupełniej bezinteresowne”. Wyrażał przy tym nadzieję, że aresztowanie Doboszyńskiego i Przetakiewicza nie przerodzi się w „akt politycznej represji”, przypominając, że oficerów ze sztabu Naczelnego Wodza, którzy w lipcu 1940 r. wymusili na Auguście Zaleskim, aby nie przyjmował stanowiska premiera, nie spotkała praktycznie żadna kara (zostali oni ukarani jedynie siedmiodniowym aresztem domowym).

W swym liście Sosnkowski sformułował – na tle ówczesnego położenia sprawy polskiej – dwie zasadnicze tezy. Pierwszą, traktowaną jako „nakaz chwili”, była konieczność stworzenia „prawdziwej Jedności Narodowej”, tj. poszerzenie płaszczyzny politycznej Rządu RP na wychodźstwie. Generałowi chodziło, rzecz jasna, o jego macierzyste środowisko piłsudczykowskie oraz – co oczywiste, z uwagi na adresata listu – Stronnictwo Narodowe, pozostające w opozycji do rządu Sikorskiego. Generał doskonale wiedział, że żądanie rekonstrukcji rządu – nadania mu rzeczywistego charakteru rządu jedności narodowej, poprzez delegowanie doń upełnomocnionych przedstawicieli głównych ruchów politycznych – było wysuwane przez Bieleckiego od jego przybycia do Londynu w lipcu 1941 r.[24] Drugim postulatem generała była sugestia rozdzielenia funkcji premiera i Naczelnego Wodza.

Jakkolwiek Sosnkowski uznał skierowany do siebie apel Doboszyńskiego za „nieporozumienie”, zastrzegając się, że „nie ma w sobie kompleksu władzy”, to jednocześnie podkreślał, że „nigdy się ani nie »wahał się«, ani nie »usuwał się«”, jeżeli w najtrudniejszych dla Polski chwilach zwracano się do niego „o podjęcie ciężaru odpowiedzialności”. Przypominał m.in., że w lipcu 1941 r. oddał się do dyspozycji prezydenta, gdyby ten zechciał wówczas dokonać zmiany rządu i mianować go premierem, a później w latach 1941–1942 bezskutecznie ubiegał się „o wszystkie odpowiedzialne stanowiska dowódcze” w armii. Generał nie precyzował jednak, na jakim stanowisku najlepiej mógłby obecnie służyć sprawie polskiej[25].

Zdaniem kpt. Witolda Babińskiego, adiutanta i sekretarza gen. Sosnkowskioego, „opublikowanie listu otwartego do prezesa Stronnictwa Narodowego miało niewątpliwie na celu rozbicie dwóch kompleksów, zatruwających polskie życie, a będące dziełem obcych agentur: kompleksu »faszyzmu« i kompleksu »sanacji«”[26]. W tym samym numerze „Myśli Polskiej” ukazał się odredakcyjny artykuł >nawołujący do zmiany rządu, który „może jeszcze tylko jedną przysługę polityce polskiej oddać – odejść!”[27].

Generał Sosnkowski nie konsultował z prezydentem treści swego listu do Tadeusza Bieleckiego. Przeprosił nawet Raczkiewicza, że ujawnił w nim, iż w lipcu 1941 r. oddał się do jego dyspozycji, gotów stanąć na czele nowego rządu. Prezydent, jakkolwiek nie miał o to pretensji do Sosnkowskiego, uznał jednak list za błąd polityczny, który osłabił pozycję generała, jako osoby stojącej ponad partiami. Uważał bowiem, że list zostanie wykorzystany przez politycznych przeciwników Sosnkowskiego do „imputowania mu związku ze skrajnie nacjonalistycznymi elementami”[28]. Najbliższe dni pokazały, że prezydent miał rację[29].

Już 2 marca gen. Sosnkowski został zaatakowany na posiedzeniu Komitetu Politycznego Ministrów, na którym premier, podsumowując wysuwane przez ministrów zarzuty, stwierdził, że obecne postępowanie gen. Sosnkowskiego pociąga za sobą jego „upadek moralny”[30]. Dzień później gen. Sikorski podczas kolejnego spotkania z prezydentem stwierdził, że „gen. Sosnkowski przez swój list otwarty wyraźnie już wskazał, że jest ośrodkiem opozycji przeciwrządowej o zabarwieniu skrajnie nacjonalistycznym”. Prezydent zdecydowanie odparł ten zarzut, argumentując, że gen. Sosnkowski dlatego skierował swój list do Bieleckiego, gdyż SN razem z ONR i „innymi grupami o zabarwieniu narodowym” współtworzy Komitet Zagraniczny Obozu Narodowego, z którym związany jest również Doboszyński. Prezydent powtórzył, że obecna krytyka rządu została spowodowana „przez nieodpowiednią propagandę”, ukrywającą przed społeczeństwem faktyczny stan stosunków polsko-sowieckich, oraz wskazał na konieczność rekonstrukcji rządu, aby „przywrócić poderwane zaufanie społeczeństwa cywilnego i wojskowego”. Ponowił również żądanie dymisji ministra Strońskiego, uznając jej odkładanie za szkodliwe[31].

W następnych dniach prezydent bronił gen. Sosnkowskiego w rozmowach z Władysławem Banaczykiem, wiceprzewodniczącym Rady Narodowej i członkiem Komitetu Zagranicznego SL, (4 marca) oraz gen. Józefem Hallerem (5 marca). Na zarzuty Banaczyka, który uznał publikacje „Walki” oraz list gen. Sosnkowskiego za „zorganizowaną akcję przeciwrządową” i domagał się od prezydenta „zdecydowanej reakcji”, Raczkiewicz odpowiedział, że wystąpienia te wywołane zostały „pobudkami ideowymi i owiane [były] troską o dobro Ojczyzny”, przestrzegając swego rozmówcę przed „zbyt pochopnym wyciąganiem wniosków”. Natomiast gen. Hallerowi prezydent zwrócił uwagę, że „krzywdzące odsuwanie gen. Sosnkowskiego od pracy przyczyniło się w znacznym stopniu do jego reakcji w formie listu”[32].

9 marca podczas spotkania z prezydentem reprezentujący cztery stronnictwa ministrowie: Stanisław Mikołajczyk, Jan Kwapiński, Karol Popiel i Marian Seyda, krytykując Sosnkowskiego za jego list otwarty, zasugerowali nawet Raczkiewiczowi odwołanie generała ze stanowiska następcy prezydenta. Propozycja ta nie spotkała się, rzecz jasna, z aprobatą prezydenta, który zdecydowanie odpowiedział, że „nie widzi dostatecznych powodów do zmiany osoby swego następcy”[33]. Za opublikowanie swojego listu gen. Sosnkowski stał się także obiektem, momentami mało wybrednych, ataków na łamach rządowej prasy. 6 marca w „Dzienniku Polskim” zaatakował gen. Sosnkowskiego minister informacji Stanisław Stroński. Znany z afektacji wobec premiera, którego po staropolsku tytułował „jenerałem”, Stroński pisał złośliwie o Sosnkowskim, iż „nie dwa razy, nie trzy razy, nie cztery razy, ale w każdej chwili dnia i nocy, gdyby go zbudzić, bez wahania gotów sądzić, że jest najodpowiedniejszym na kierownika rządu”[34]. Dzień wcześniej prezydent telefonicznie rozmawiał z premierem w sprawie zatrzymania tego artykułu. Okazało się to już jednak niemożliwe z powodu „rozpoczęcia rozsyłki nakładu”[35].

8 marca „Dziennik Polski” opublikował napisany w bardzo emocjonalnym tonie list otwarty Stanisława Grabskiego do gen. Sosnkowskiego[36]. Przewodniczący Rady Narodowej RP wypomniał w nim generałowi, iż dotychczas nie miał on zwyczaju przestrzegać przed „politycznymi represjami”, że po przewrocie majowym nigdy nie protestował przeciwko brutalnym metodom walki z opozycją antysanacyjną. Grabski uznał, że swoim publicznym wystąpieniem Sosnkowski przyłączył się do zapoczątkowanej przez Doboszyńskiego „skombinowanej akcji kilku grup”, różniących się, co prawda ideowo, ale złączonych wspólną niechęcią do rządu i dążących do „wywołania przesilenia rządowego”. Zdaniem Grabskiego takie działanie w momencie, gdy rząd prowadzi „trudne i doniosłe” rokowania „w obronie integralności terytorialnej Rzeczypospolitej, jest uderzeniem w państwo.” Opublikowanie tajnych dokumentów Ministerstwa Spraw Zagranicznych Grabski uznał za „zbrodnię stanu”. W zakończeniu listu przewodniczący Rady Narodowej apelował do gen. Sosnkowskiego o wpłynięcie swym autorytetem na przeciwników rządu Sikorskiego, aby „swe rozgrywki partyjne podporządkowali choćby tylko do końca wojny nakazowi solidarności narodowej i nie przekraczali granicy, poza którą kończy się krytyka, a zaczyna warcholstwo”[37].

Generał Sosnkowski odpowiedział Grabskiemu również listem otwartym, który ukazał się 28 marca w „Wiadomościach Polskich” oraz 1 kwietnia na łamach „Myśli Polskiej”. Na wstępie przypomniał, że krytyka rządu nie jest bynajmniej „uderzeniem w państwo, lecz zwykłą, przy tym konieczną i pożyteczną, funkcją ustrojów demokratycznych, gdzie rządy powstają i odchodzą, a kryzysy są normalną konsekwencją popełnionych błędów rządzenia”. Obecny kryzys zaufania do rządu Sikorskiego nastąpił wskutek „wyników jego polityki, które, jak dotychczas, nie odpowiadają licznym i optymistycznym zapowiedziom”. Jakkolwiek generał zgadzał się, iż publikowanie tajnych dokumentów MSZ stanowi „objaw niezdrowy i wysoce niepokojący”, to na przyszłość „zabezpieczyć przed podobnymi objawami nasze życie wewnętrzne można najlepiej przez należyte informowanie społeczeństwo o sprawach dla narodu żywotnych”. Sosnkowski raz jeszcze przypomniał swoje główne tezy sformułowane w liście do Bieleckiego – „stworzenie prawdziwej jedności narodowej oraz rozdzielenie władzy politycznej od wojskowej”. Oświadczał, że nie jest niczyim „wodzem” i odcinał się stanowczo od zasady wodzostwa w polskim życiu politycznym. „Stoję poza stronnictwami – kończył swój list – i jestem tylko jednym z najstarszych piłsudczyków”[38].

Ostatnim akordem wrzawy wokół listu otwartego gen. Sosnkowskiego do Tadeusza Bieleckiego była kuriozalne upomnienie generała przez Naczelnego Wodza. 4 kwietnia gen. Sikorski przesłał gen. Sosnkowskiemu krótkie pismo, w którym stwierdzał, że opublikowanie tego listu było „w najwyższym stopniu sprzeczne z obowiązującymi żołnierza w służbie czynnej przepisami i złym przykładem ze strony Generała Broni dla młodszych żołnierzy”. Sosnkowski odpowiedział jeszcze tego samego dnia równie krótko, co stanowczo: „Kara dyscyplinarna na »żołnierza w służbie czynnej« musiałaby posiadać inną postać. Oczywiście posiada Pan Generał formalne możliwości stosowania represji wobec przejawów obywatelskiej troski wywołanych przez sytuację międzynarodową. Jeśli pismo Pana Generała ma stanowić osobiste pouczenie dla mnie, to muszę sobie podobne wystąpienia wyprosić”[39].

Sprawa Doboszyńskiego i Przetakiewicza przed 8. Sądem Polowym 1. Dywizji Pancernej

Porucznik saperów Adam Doboszyński i ułan Zygmunt Przetakiewicz jako żołnierze Polskich Sił Zbrojnych podlegali jurysdykcji polskiego sądownictwa wojskowego. Doboszyński od 1 sierpnia 1942 r. był przydzielony do Centrum Wyszkolenia Saperów, Przetakiewicz zaś od 1 marca 1941 r. służył w 3. szwadronie 14. Pułku Kawalerii Pancernej. Obaj cieszyli się dobrą opinią przełożonych[40]. Do ukazania się nadzwyczajnego numeru „Walki” z listem otwartym Doboszyńskiego i ujawnienia nazwiska Przetakiewicza jako redaktora tego pisma nie były znane personalia ani jego wydawców, ani publikujących w nim autorów. Jednak wyrazisty profil ideowy „Walki”, podkreślony zdobiącą jej winietę „ręką z mieczem” (tzw. falangą), jednoznacznie wskazywały, do jakich koncepcji ideologicznych i tradycji politycznej pismo nawiązuje. Od lutego 1942 r., po opublikowaniu komunikatu o utworzeniu Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego, pismo w powszechnej opinii uchodziło za jego organ. Doboszyński, Przetakiewicz oraz inni narodowcy podejrzewani o redagowanie, wydawanie i kolportaż „niepoprawnej politycznie” „Walki” (m.in. ppor. Jan Poliński, członek KZON z ramienia Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga”, Stanisław Wizbek, były redaktor „Jestem Polakiem”) znajdowali się pod obserwacją kontrwywiadu wojskowego (Referatu Kontrwywiadu Ofensywnego Wydziału Wywiadowczego Oddziału II Sztabu Naczelnego Wodza oraz współpracującego z nim Samodzielnego Wydziału Wywiadu Obronnego MON)[41]. Byli oni również inwigilowani przez Departament Polityczny MSW[42]. Środowiskiem wydającym „Walkę” interesował się także Scotland Yard[43]. Nic zatem dziwnego, że po opublikowaniu listu otwartego i ujawnieniu nazwiska redaktora „Walki” nastąpiła natychmiastowa reakcja władz wojskowych.

Jeszcze 19 lutego Naczelny Wódz wydał zarządzenie, na mocy którego polecił połączenie spraw przeciw Doboszyńskiemu i Przetakiewiczowi oraz „wszystkim innym osobom, podlegającym właściwości sądów wojskowych, które dopuściły się przestępstwa w związku z redagowaniem, wydawaniem lub rozpowszechnianiem periodyku »Walka«, w którym ujawniono tajemnice państwowe oraz znieważono Naczelnego Wodza (przełożonego względnie starszego w stopniu służbowym) i Rząd, w którego skład wchodzi Minister Obrony Narodowej (przełożony względnie straszy w stopniu służbowym)”. Generał Sikorski postanowił, że „dla połączonych spraw właściwym będzie dowódca 1. Dywizji Pancernej, jako zwierzchnik sądowo-karny”. Miał się więc nimi zająć Sąd Polowy nr 8, którego właściwości podlegały jednostki wchodzące w skład tej dywizji[44]. Nakazał także, aby gen. Stanisław Maczek jako zwierzchnik sądowo-karny zarządził wobec Doboszyńskiego i Przetakiewicza zastosowanie środka zapobiegawczego w postaci aresztu tymczasowego[45]. Odpowiednie zarządzenie gen. Maczek podpisał 20 lutego, wyznaczając do prowadzenia śledztwa sędziego wojskowego kpt. audytora Zygmunta Cybulskiego z 8. Sądu Polowego 1. DP. Tego samego dnia kpt. Cybulski wydał nakaz tymczasowego aresztowania obu działaczy narodowych „z obawy matactwa i ze względu na dyscyplinę wojskową”[46].

Przetakiewicz, który wieczorem 15 lutego – nie otrzymawszy zgody na urlop – „opuścił samowolnie swoją jednostkę”, tj. stacjonujący w Earlston 14. Pułk Kawalerii Pancernej, po powrocie do niej w nocy z 19 na 20 lutego został osadzony w pułkowym areszcie. 20 lutego o godz. 17 przybyła po niego żandarmeria wojskowa i przewiozła go aresztu 8. Sądu Polowego w Galashiels (mieścił się on w budynku dowództwa 10. Brygady Kawalerii Pancernej). 2 marca kpt. Cybulski poinformował go, iż jest on również oskarżony o samowolne oddalenie się z oddziału. 10 marca z uwagi na stan zdrowia Przetakiewicz został zwolniony z aresztu i skierowany do Szpitala Wojennego nr 1 w Taymonth. Jednak trzy dni później, gdy po przeprowadzeniu badań lekarskich okazało się, że nie cierpi on na chorobę płuc, a „chwilowa jego niedyspozycja nie wymaga szpitalnego leczenia”, ponownie zarządzono jego tymczasowe aresztowanie. Nie uwzględniono zostało przy tym zażalenie, jakie wniósł obrońca Przetakiewicza dr Edward Muszalski[47].

Wieczorem 21 lutego w Galashiels żandarmeria wojskowa zatrzymała Doboszyńskiego. Następnego dnia w mieszkaniu Doboszyńskiego w Falkirk przeprowadzono rewizję. Podczas przesłuchania wniósł on zażalenie na postanowienie o tymczasowym aresztowaniu. Nie zostało ono jednak uwzględnione. Przez kilkanaście dni Doboszyński był przetrzymywany w tym samym co Przetakiewicz areszcie w Galashiels, skąd 4 marca został przeniesiony do aresztu wojennego 8. Sądu Polowego w Inverkeithing[48].

Jak zapisano w aktach śledztwa, przeprowadzona u Przetakiewicza i Doboszyńskiego rewizja „dała wynik negatywny”. Niewiele przyniosły również przesłuchania obu zatrzymanych narodowców. Konsekwentnie odmawiali oni bowiem podania nazwisk innych osób zaangażowanych w redagowanie, wydawanie i kolportowanie „Walki”. Nie zeznali nic ponad to, co wiedział już – na podstawie informacji zdobytych wcześniej przez kontrwywiad wojskowy – przesłuchujący ich kpt. Cybulski. Nie poczuwali się oni absolutnie do zarzucanej im zniewagi ani Naczelnego Wodza, ani rządu, argumentując, iż krytykowali tylko – błędną ich zdaniem – politykę wschodnią gen. Sikorskiego, jako premiera RP. Przetakiewicz zeznał, że do redagowania „Walki” zmusiły go „względy natury wyższej” i przyjął pełną odpowiedzialność za treść numerów tego pisma. Doboszyński natomiast przyznał się jedynie do autorstwa listu otwartego do prezydenta i gen. Sosnkowskiego, natomiast zaprzeczył, jakoby brał udział w redagowaniu, wydawaniu lub rozpowszechnianiu „Walki”[49]. Na nic zdało się również przesłuchanie zatrzymanego przez żandarmerię wojskową Wojciecha Wasiutyńskiego, przedwojennego działacza ONR, później RNR „Falanga”, a od listopada 1942 r. współpracownika redakcji „Myśli Polskiej”. Na pytania dotyczące „Walki” odpowiadał wymijająco, zasłaniając się niewiedzą lub niepamięcią[50].

3 marca Doboszyński przedłożył sądowi sporządzoną ad hoc listę świadków i dowodów rzeczowych. Znalazły się na niej nazwiska ponad dwudziestu osób (w tym prezydenta Raczkiewicza, gen. Sikorskiego i gen. Sosnkowskiego)[51]. Było więc jasne, że Doboszyński zamierza wykorzystać ławę oskarżonych do frontalnej krytyki rządu gen. Sikorskiego za politykę, jaką prowadził on wobec ZSRS, i zatajenie przed opinią publiczną rzeczywistego stanu stosunków polsko-sowieckich. Ewentualny proces znanego działacza narodowego stawał się zatem bardzo niewygodny dla rządu.

Wyjście, jakie znaleziono z tej sytuacji, było tyleż wątpliwe od strony formalnoprawnej, co moralnie kompromitujące dla rządu i osobiście gen. Sikorskiego. Przypomniano sobie mianowicie, że Doboszyński za zorganizowanie w czerwcu 1936 r. tzw. wyprawy myślenickiej został w 1938 r. skazany na trzy i pół roku więzienia[52]. Zgodnie z kodeksem karnym wojskowym z 1932 r. skutkować to miało wydaleniem z korpusu oficerskiego i rozwiązaniem wojskowego stosunku służbowego (w 1928 r. Doboszyński ukończył z wyróżnieniem Szkołę Podchorążych Rezerwy Saperów w Modlinie; posiadał stopień podporucznika rezerwy saperów ze starszeństwem od 1 stycznia 1931 r.), jednak we wrześniu 1939 r. walczył jako ochotnik w 65. batalionie saperów (był dowódcą 2. plutonu 2. kompanii). Ranny, dostał się do niewoli niemieckiej, z której zbiegł. W połowie listopada przez Węgry i Włochy przedostał się do Francji. Miesiąc później został w Paryżu zweryfikowany w stopniu podporucznika i otrzymał przydział do

1. batalionu saperów. Za udział w kampanii francuskiej ppor. Doboszyński został trzykrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych oraz Croix de Guerre i otrzymał awans na porucznika (ze starszeństwem od 3 maja 1940 r.)[53]. Już w Szkocji podczas specjalnie zorganizowanej uroczystości Krzyż Walecznych osobiście wręczył mu gen. Sikorski[54]. Mimo to 5 kwietnia 1943 r. Naczelny Wódz unieważnił tę weryfikację i mianowanie. Generał Sikorski postanowił wykorzystać skazanie Doboszyńskiego w latach trzydziestych do pozbycia się go z armii, a tym samym do uniknięcia procesu. Zdecydował się tak postąpić, chociaż wątpliwości formalnoprawne odnośnie do takiego załatwienia sprawy zgłaszał płk Juliusz Bischof, szef Oddziału Personalnego Sztabu Naczelnego Wodza.

Sikorski uznał, że Doboszyński po uprawomocnieniu się wyroku skazującego z 1938 r. został „z mocy samego prawa” pozbawiony stopnia podporucznika i skreślony z ewidencji oficerów. Skoro więc „nie mógł być i nie jest żołnierzem”, nie podlegał właściwości sądów wojskowych. 6 kwietnia gen. Maczek wydał zarządzenie o wypuszczenie Doboszyńskiego na wolność i przekazaniu jego sprawy do Ministerstwa Sprawiedliwości. Nakaz zwolnienia z aresztu 2. Sądu Polowego podpisał w tym samym dniu kpt. Cybulski[55].

Doboszyński był zaskoczony takim załatwieniem sprawy, nie miał jednak wątpliwości, że „tym sposobem rząd gen. Sikorskiego uniknął procesu, który był mu nie na rękę”[56]. „Walka”, informując o zwolnieniu Doboszyńskiego, pisała, iż „wydalenie go z wojska na podstawie wyroku sanacyjnego, uważanego swego czasu przez gen. Sikorskiego i całą jego grupę polityczną za zupełne bezprawie, jest rzeczą kompromitującą obecny reżym. Dlaczego gen. Sikorski wolał narazić się na taką kompromitację, niż dopuścić do osądzenia Doboszyńskiego przez Sąd Polowy? Po prostu dlatego, że Doboszyński ofiarował dowód prawdy na dwadzieścia faktów, podanych w jego liście otwartym, a druzgocących dla premiera i jego współpracowników. Doboszyński przedłożył Sądowi obszerną listę świadków i dowodów. Wydalając go z wojska – wobec nieistnienia sądów cywilnych na emigracji – Rząd uniknął procesu, który miałby go pogrążyć do reszty”[57].

Aktem oskarżenia sporządzonym ostatecznie 8 kwietnia przez kpt. Cybulskiego objęty został więc tylko Zygmunt Przetakiewicz. Zarzucano mu: 1) ujawnienie tajemnicy państwowej; 2) szerzenie wśród żołnierzy niezadowolenia ze służby wojskowej; 3) samowolne oddalenie się z jednostki wojskowej[58]. Sprawę przeciwko Przetakiewiczowi rozpatrzył 11 maja w Galashiels 8. Sąd Polowy 1. Dywizji Pancernej w składzie: kpt. audytor Władysław Tomaszewski oraz por. Ludwik Nadolny i wachmistrz Wacław Offmański – asesorowie. Rozprawa rozpoczęła się o godz. 10.20, a zakończyła po prawie dziesięciu godzinach o godz. 20.10. Przetakiewicz nie poczuwał się do przestępstw zarzucanych mu dwóch pierwszych punktach aktu oskarżenia, przyznał się natomiast do samowolnego oddalenia ze swojej jednostki. Raz jeszcze powtórzył, że ogłoszenie noty sowieckiej i raportu ambasady polskiej w Kujbyszewie nie stanowiło ujawnienia tajemnicy państwowej, a przeciwnie – było działaniem zgodnym z interesem państwa polskiego. „Walka” zaś „zwalczała tylko politykę premiera, a nigdy nie atakowała go jako Naczelnego Wodza”. Nie szerzyła też wśród żołnierzy niezadowolenia ze służby wojskowej, co najwyżej jej publikacje mogły wywołać wśród nich nastroje antysowieckie[59]. Obrońca Przetakiewicza, ppor. Edward Sojka, wniósł o jego uniewinnienie z zarzutów ujętych w dwóch pierwszych punktach aktu oskarżenia oraz o łagodny wymiar kary odnośnie do trzeciego zarzutu[60].

Sąd uznał Przetakiewicza winnym ujawnienia tajemnicy państwowej oraz samowolnego oddalenia się z jednostki wojskowej. W redakcyjnym komentarzu do opublikowanych dokumentów (Czwarty rozbiór Polski) oraz w solidaryzowaniu się z treścią listu otwartego Doboszyńskiego sąd dopatrzył się dodatkowo znieważania przez oskarżonego rządu polskiego oraz Naczelnego Wodza. Podzielił natomiast twierdzenie Przetakiewicza, iż nie było jego zamiarem szerzenie niezadowolenia wśród żołnierzy. Sąd ogłosił wyrok przy drzwiach zamkniętych. Przetakiewicz został skazany na karę łączną siedmiu miesięcy więzienia. Na poczet orzeczonej kary zaliczono mu okres tymczasowego aresztowania, a zatem do odbycia reszty wyroku pozostało mu 3 miesiące i 29 dni[61].

Do aresztu redaktor „Walki” już jednak nie wrócił. Wprawdzie 21 maja gen. Maczek zatwierdził wyrok i zarządził wykonanie kary, jednak już następnego dnia Przetakiewicz uzyskał zgodę na przerwę w odbywaniu kary ze względu na stan zdrowia. Natomiast 30 sierpnia gen. Maczek odroczył mu resztę zawyrokowanej kary „pod warunkiem wzorowego zachowania się”[62]. Najprawdopodobniej w sprawie zawieszenia Przetakiewiczowi reszty orzeczonej kary więzienia interweniował – na prośbę Doboszyńskiego – gen. Sosnkowski, który od 8 lipca był Naczelnym Wodzem[63].

***

Opublikowanie noty sowieckiej z 16 stycznia i deklaracji Nowikowa z 25 stycznia oraz listu otwartego Adama Doboszyńskiego zaktywizowało politycznych przeciwników premiera – od piłsudczyków, przez część socjalistów skupioną wokół Adama Pragiera i Adama Ciołkosza, po narodowców z Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego. Wspólnym celem było odsunięcie od władzy gen. Sikorskiego. Wydaje się jednak, że akcja opozycji, choć zakrojona na szeroką skalę (objęła również skupiska polskie w Stanach Zjednoczonych, gdzie przeciwko rządowi Sikorskiego zdecydowanie występował założony przez płk. Ignacego Matuszewskiego Komitet Narodowy Amerykanów Polskiego Pochodzenia), była spontaniczna i nieskoordynowana[64]. Jak się wkrótce okazało, opozycji nie udało się doprowadzić ani do ustąpienia gen. Sikorskiego, ani do rekonstrukcji jego gabinetu w faktyczny rząd jedności narodowej. Zdymisjonowany został jedynie „jeden z głównych winowajców” – jak nazwała go „Walka” – czyli minister Stanisław Stroński[65].

Czy publikacje „Walki” wpłynęły w jakikolwiek sposób na zmianę polityki polskiej wobec Związku Sowieckiego? Wydaje się, że – przynajmniej w sferze deklaratywnej – tak. Jeszcze 17 lutego na łamach rządowego „Dziennika Polskiego” ukazał się artykuł mający charakter rządowego oświadczenia, w którym pisano: „Polityka dotychczasowa rządu polskiego wobec Rosji dała rezultaty pozytywne wszystkim dobrze znane, a żadnych szkód nie wyrządziła. Kontynuowanie tej polityki zatem w atmosferze spokoju i opanowania, a nie w atmosferze histerii i megalomanii, jest podyktowane polską racją stanu”[66]. Jednak już 20 lutego Rada Narodowa RP uchwaliła rezolucję stwierdzającą, że „integralność obszaru Rzeczypospolitej w jej granicach z dnia 1 września 1939 r. oraz jej suwerenność są nienaruszalne i niepodzielne”[67]. 25 lutego podobne stanowisko zajęła Rada Ministrów, która na wniosek premiera jednogłośnie przyjęła uchwałę stwierdzającą, iż rząd polski „zajmuje od chwili zawarcia układu polsko-sowieckiego 30 lipca 1941 r. niezmienne stanowisko, że w sprawach granic między Polską a Rosją Sowiecką obowiązuje status quo sprzed 1 września 1939 r. i podważanie tego stanowiska, zgodnego również z Kartą Atlantycką, uważa za szkodliwe dla jedności Sprzymierzonych”[68].

Wydarzenia najbliższych tygodni – odkrycie masowych grobów oficerów polskich zamordowanych przez NKWD w Katyniu oraz wykorzystanie przez Stalina sprawy katyńskiej do zerwania stosunków dyplomatycznych z rządem polskim (co „Walka” ze smutkiem uznała za „propagandowe zwycięstwo Sowietów”[69]) pokazały jednak, że na skuteczną, zgodną z polskim interesem narodowym i racją stanu zmianę polityki wobec Związku Sowieckiego było już, niestety, za późno.

Pierwodruk: „Glaukopis. Pismo społeczno-historyczne” 2009, nr 15–16, s. 93–106.

Aneks

Nr 1

1943 luty 15, Londyn – List otwarty Adama Doboszyńskiego do prezydenta RP na wychodźstwie Władysława Raczkiewicza oraz gen. Kazimierza Sosnkowskiego w sprawie polityki wschodniej premiera gen. Władysława Sikorskiego i jego rządu

Londyn, luty 1943

Redaktor „Walki”

Zygmunt Maria Przetakiewicz

Szanowny Kolego Redaktorze!

Wiedząc, że żadne z pism jawnych nie może zamieścić tego listu, zwracam się do Kolegi z prośbą o jego opublikowanie.

Z koleżeńskim pozdrowieniem

Adam Doboszyński

List otwarty

Do Pana Prezydenta Rzeczypospolitej i do Gen. Kazim[ierza] Sosnkowskiego

Zatajając przed społeczeństwem polskim akt rozbioru, jakim jest nota bolszewicka z dn. 16 I br., potwierdzona deklaracją Narkomindieła z dnia 25 I br.[1], rząd gen. Sikorskiego zadokumentował, że nawet w tragicznych okolicznościach jest zdecydowany iść dalej po linii zbieżnej z wytycznymi polityki sowieckiej, po której idzie od dwu lat.

Niech mi będzie wolno przypomnieć długi szereg posunięć, składających się na politykę rządu w stosunku do Rosji,

Czerwiec 1940 – p. [Józef Hieronim] Retinger, współorganizator rewolucji komunistycznej w Meksyku[2], przywożąc gen. Sikorskiego samolotem do W[ielkiej] Brytanii, staje się najbliższym jego doradcą[3].

Lipiec 1940 – gen. Sikorski przedstawia sferom brytyjskim projekt p. Retingera utworzenia armii polskiej w Sowietach, pomimo że Sowiety okupują w owym czasie pół Polski i są w sojuszu z Hitlerem; projekt ten napotyka na zdecydowany sprzeciw w Radzie Narodowej[4].

Lipiec 1941 – gen. Sikorski bez upoważnienia prezydenta Rze[czypos]p[o]litej [Władysława Raczkiewicza], a więc ze złamaniem konstytucji, wbrew Radzie Narodowej i MSZ, zrezygnowawszy z pomocy Stanów Zjednoczonych, zawiera z Sowietami umowę, w której brak wyraźnego zrzeczenia się przez Sowiety zabranych nam ziem i wprowadzone jest tragicznie pojęcie amnestii, tak przydane Sowietom do pozbawienia naszych rodaków praw w nocie z dn. 16 I br.[5]

Dalsze fakty:

Min. [Marian] Seyda tłumaczy przez radio krajowi, że pakt polsko-sowiecki uległ poprawie[6].

List amb. [Jana] Ciechanowskiego w sprawie swobody praktyk religijnych w Sowietach[7].

Wywiad ks. [Zygmunta] Kaczyńskiego z dziennikiem nowojorskim „PM”[8].

Sfałszowanie wywiadu gen. Sikorskiego po powrocie z Moskwy dla prasy anglosaskiej odnośnie [do] losu Polaków w Rosji[9].

P. [Stefan] Litauer, główny agent min. Strońskiego pisze, w „Times” o Grodnie[10].

Rząd polski zataja noty bolszewickie z grudnia 1941[11], stycznia 1942[12] oraz jesieni 1942 r.[13].

Czerwiec 1942 – Rząd polski zataja aresztowania delegatów oraz członków ambasady[14].

Min. [Stanisław] Stroński przy pomocy cenzury uniemożliwia prasie polskiej omawianie stosunków polsko-sowieckich oraz wprowadza kraj systematycznie w błąd co do stanu stosunków polsko-sowieckich.

Rząd polski zataja pogorszenie losu Polaków w Rosji.

Władze polskie zakazują żołnierzom przyjeżdżającym z Rosji informowania Brytyjczyków o swych przeżyciach.

Artykuły p. [Stefana] Kleczkowskiego, urzędnika ambasady londyńskiej, w „Picture Post”[15].

Zakaz min. [Mariana] Kukiela, czytany na odprawach oficerskich jeszcze po dniu 16 I 1943 r., wyrażania się ujemnie o Sowietach wobec Brytyjczyków.

Artykuły K[sawerego] Pruszyńskiego, referenta prasowego Rady Ministrów, w „Wiadomościach Polskich”[16].

Wprowadzenie w błąd całego I Korpusu WP przez gen. Sikorskiego w przemówieniu w czasie rewii pod Edynburgiem[17].

Zatajenie noty z dn. 16 I br. oraz deklaracji z dn. 25 I br.

Wysłanie amb. [Tadeusza] Romera z powrotem do Rosji, po nocie z dn. 16 I br. i deklaracji z 25 I 1943 r., co mimo papierowych protestów wywoła wrażenie, że zgadzamy się na rozbiór.

Faktów takich mógłbym podać więcej. Powyżej podane wystarczą jednak dla zrozumienia, jaka metoda jest w tym szaleństwie.

Panie Prezydencie! Panie Generale!

Czas z tym skończyć. Położenie Polski stało się tak tragiczne, że nie wolno nam stracić ani minuty.

Musimy przestawić naszą politykę całkowicie. Musimy zacząć mobilizować opinie całego świata w obronie Polski przeciw Sowietom. Musimy stworzyć Rząd, złożony z najtęższych ludzi, którymi rozporządza Naród.

Panu, Panie Prezydencie, narzucono na jesieni 1939 r. zobowiązanie nieusuwania gen. Sikorskiego[18]. Zobowiązanie to jest sprzeczne z konstytucją i całkowicie nieważne; a to pacta conventa przypomina jego najgorsze wzory z epoki upadku Rz[eczypos]p[o]litej.

Wszystkie Głowy Państw Sojuszniczych, przebywające w Londynie, dokonały już zmian rządów.

Niech Pan stanie, Panie Prezydencie, na wysokości historycznego zadania i usunie Rząd, prowadzący Polskę do zguby.

Człowiekiem, który cieszy się zaufaniem ogółu Polaków, jest gen. K[azimierz] Sosnkowski.

Niech Go Pan powoła do władzy, Panie Prezydencie.

Niech Pan utworzy Rząd, Panie Generale. Nie wolno się Panu wahać ani usuwać.

Ratujcie Polskę, pogrążaną coraz bardziej przez ludzi nieodpowiedzialnych.

Poprą Was polscy żołnierze i wszystko, co w Narodzie uczciwe i ofiarne.

W Szkocji, dn. 15 lutego 1943 r.

Adam Doboszyński

porucznik

Źródło: „Walka” 1943 (wydanie nadzwyczajne, luty).

Szapiro kontra Wizbek. Przyczynek do polityki personalnej rządu gen. Władysława Sikorskiego (1939–1943)

Gdy w końcu września 1939 r. na łamach dziennika „The Sunday Express” były premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George atakował „imperialistyczną Polskę”, obrzucał błotem „klasowy rząd polski” oraz wychwalał agresję sowiecką i „wyzwalanie” przez Armię Czerwoną uciskanych przez Polskę mniejszości narodowych, w „Daily Herald” – socjalistycznym dzienniku związanym z Labour Party – wtórował mu Jerzy Szapiro, przebywający już wówczas w Londynie długoletni korespondent tej gazety w Warszawie. W swoim artykule krytykował on „polskich szefów narodu”, przypisując im odpowiedzialność za klęskę wrześniową[1].

W okresie międzywojennym Jerzy Szapiro (ur. w 1895 r.) należał do grona znanych dziennikarzy i publicystów socjalistycznych. Przygotowywał m.in. sprawozdania parlamentarne dla „Robotnika” – centralnego organu Polskiej Partii Socjalistycznej, będąc jednocześnie dyrektorem administracyjnym stołecznego wydawnictwa tej partii. Kierując administracją „Robotnika”, przyczynił się wydatnie do podniesienia nakładu tego dziennika na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych. W 1932 r. został współzałożycielem i współwłaścicielem oraz redaktorem naczelnym „Kuriera Codziennego 5 Groszy” – nowego wysokonakładowego dziennika informacyjno-sensacyjnego związanego z PPS. Odszedł z niego w końcu lat trzydziestych, gdy „Kurier” dostał się pod kontrolę obozu sanacyjnego, i jeszcze przed wybuchem wojny wyjechał do Wielkiej Brytanii[2].

Ówczesny ambasador Polski w Zjednoczonym Królestwie Edward hr. Raczyński, nie wnikając w zasadność formułowanych przez Szapirę w „Daily Herald” zarzutów pod adresem przedwrześniowych władz polskich, zanotował w swoim dzienniku, iż „ten początek prania naszej bielizny na oczach obcych” bardzo go przybił. „Wezwałem do siebie p. Szapiro – pisał Raczyński – i nie wchodząc w treść i uzasadnienie jego artykułu i jego gorzkiej krytyki wypomniałem mu osłabienie wartości »czeku politycznego« wydanego nam przez rząd tutejszy przez samobiczowanie – może konieczne wśród swoich, ale szkodliwe, kiedy ma miejsce przed obcymi. Szapiro nie bardzo się kajał, ale obiecał poprawę i słowa dotrzymał”[3].

Od początku istnienia rządu gen. Władysława Sikorskiego Szapiro cieszył się zaufaniem premiera. Jego pozycję niewątpliwie wzmacniały kontakty, jakie posiadał w środowisku brytyjskich labourzystów i związkowców.

Na posiedzeniu Rady Ministrów 23 listopada 1939 r. Jan Stańczyk, pepeesowski minister pracy i opieki społecznej, referując przebieg swojej wizyty w Londynie, zwrócił uwagę na „istnienie w kołach angielskich mylnych pojęć co do narodowościowego składu ludności terenów okupowanych przez Sowiety”. Zdaniem Stańczyka „należałoby rozwinąć w tym kierunku silniejszą propagandę i stworzyć pewną komórkę propagandową dla kontaktu z labourzystami”, do której w szczególności nadawałby się przebywający w Londynie Szapiro. Również premier „podkreślił konieczność usprawnienia i wzmocnienia naszego aparatu propagandowego w Londynie”. Uważał jednak, że nie ma potrzeby tworzyć specjalnej komórki dla kontaktu z labourzystami, proponując włączenie Szapiry do istniejącego już aparatu propagandowego. Podobne stanowisko zajął gen. Kazimierz Sosnkowski, wskazując na konieczność usprawnienia akcji propagandowej na gruncie brytyjskim przez ambasadę RP w Londynie, której należy regularnie przesyłać wszystkie niezbędne informacje. Generała Sosnkowskiego poparł minister Marian Seyda ze Stronnictwa Narodowego, dodając, że Szapiro, „jako człowiek niewątpliwie pozytywny, będzie mógł być odpowiednio wykorzystany”[4].

Trudno jednoznacznie ocenić, czy i w jakim stopniu w ciągu najbliższych kilku miesięcy Rząd RP na wychodźstwie – w tym również ambasada w Londynie – korzystały z usług Jerzego Szapiry, aby usprawnić akcję propagandową na terytoriom Wielkiej Brytanii. Jeszcze 13 lutego 1940 r. minister Stańczyk zarzucał propagandzie rządowej i „Głosowi Polskiemu” – nieoficjalnemu organowi Ministerstwa Informacji i Dokumentacji, bagatelizowanie „olbrzymiego znaczenia labourzystów” i „wystąpień lewicowców” oraz nieumiejętność docierania „do właściwych środowisk”. Za nieprzynoszące rezultatów uznał posługiwanie się w tym celu osobą Józefa Hieronima Retingera, który nie posiadał „właściwych kontaktów z Labour Party”. W odpowiedzi minister Stanisław Stroński, kierujący aparatem informacyjnym Rządu RP na wychodźstwie, tłumaczył jego niedociągnięcia przede wszystkim trudnościami natury budżetowej, tj. brakiem odpowiednich środków finansowych, zapewniając jednocześnie o „większej jeszcze pomocy dla pana Szapiry”[5].

O „odpowiednie wykorzystanie” Szapiry zadbała tymczasem jego macierzysta partia – PPS, powierzając mu w styczniu 1940 r. redagowanie swojego organu prasowego – „Robotnika Polskiego we Francji”[6]. Od lutego 1940 r. Szapiro był również sekretarzem Sekcji Zagranicznej Związku Dziennikarzy RP[7].

Gdy po klęsce Francji siedzibą Rządu RP na wychodźstwie został Londyn, możliwości redaktora Szapiry – a co za tym idzie jego pozycja – z racji wspomnianych kontaktów wzrosły. Miał on udział w powstaniu „Dziennika Polskiego” – oficjalnego organu Rządu RP na wychodźstwie, którego pierwszy numer ukazał się 12 lipca 1940 r. Przez pierwszy miesiąc – do 15 sierpnia – wspólnie z Janem Tabaczyńskim był redaktorem naczelnym tej gazety (współpracował z nią w kolejnych latach, publikując m.in. codzienne felietony), a następnie objął redakcję pepeesowskiego dwutygodnika „Robotnik Polski w Wielkiej Brytanii”[8].

Warto zaznaczyć, że do marca 1941 r., gdy zaczęły ukazywać się „Myśl Polska” – wydawana przez Stronnictwo Narodowe, oraz „Zwrot” – związany ze Stronnictwem Pracy, „Robotnik Polski” był jedynym pismem stricte partyjnym, wydawanym przez jedno z czterech „stronnictw jedności narodowej” współtworzących rząd gen. Sikorskiego.

4 sierpnia 1940 r. ukazał się pierwszy numer tygodnika „Jestem Polakiem”, którego wydawcą był ks. Stanisław Bełch. Pismo to miało jednoznacznie narodowe i katolickie zabarwienie ideowe, było całkowicie niezależne od rządu (i jakiejkolwiek partii politycznej), przez nikogo niesubwencjonowane, wydawane wyłącznie dzięki ofiarności czytelników, którym wyrazisty profil światopoglądowy tego tygodnika odpowiadał. Od pierwszego numeru „Jestem Polakiem” stało się obiektem zmasowanego ataku ze strony przeciwników politycznych, nie tylko na łamach emigracyjnej prasy polskiej i posiedzeniach Rady Ministrów, ale również w „The Jewish Chronicle”, kilku innych tytułach angielskich (głównie dziennikach „Daily Herald” i „Evening Standard”), a nawet na forum brytyjskiego parlamentu. O tygodniku ks. Bełcha głośno było również po drugiej stronie Atlantyku. Pismo oskarżano o antysemityzm, antydemokratyzm, faszyzm i – co szczególnie oburzyło redakcję – prohitlerowskie sympatie[9].

Głównym inspiratorem nagonki na „Jestem Polakiem” w prasie angielskiej był Jerzy Szapiro. Natomiast na forum rządu polskiego tygodnik ten szczególnie gwałtownie atakował jego partyjny kolega minister Jan Stańczyk, który nawet „Dziennikowi Polskiemu” zarzucał w końcu sierpnia 1940 r., że stał się „pismem o zabarwieniu endeckim” [sic!][10].

Redaktor Szapiro miał osobiste powody, by nie darzyć „Jestem Polakiem” sympatią. Nie chodziło tylko o – oczywiste przecież – różnice światopoglądowe czy zapożyczony od Romana Dmowskiego tytuł tego pisma. 18 sierpnia w 3 numerze „Jestem Polakiem” ukazała krótka notatka. Podano ją jako swoiste kuriozum w rubryce „Czy uwierzycie, że”. Brzmiała ona: „Centrala Informacji i Dokumentacji wysłała na objazd obozów wojskowych w dniu 15 sierpnia pp. [Jerzego] Szapirę, [Stefana] Litauera i [Feliksa] Topolskiego”, i wyrażała zdziwienie redakcji, że w Święto Żołnierza akurat wymienione osoby zostały wysłane na objazd polskich obozów wojskowych w Szkocji[11].

13 września 1940 r. na łamach „Daily Herald” Szapiro opublikował artykuł Warsaw was not so Bad – W Warszawie nie było tak źle, w którym pomniejszał tragedię oblężonej we wrześniu 1939 r. stolicy Polski, twierdząc, że wcale nie było w niej „tak źle” jak rok później w Londynie podczas niemieckich nalotów[12]. Wystąpienie Szapiry – które wywołało wzburzenie w środowisku polskim – spotkało się miesiąc później ze stanowczą odpowiedzią redakcji „Jestem Polakiem”: „Jakim prawem p. Szapiro mówi »my«, pisząc o ludności Warszawy. Czy był tam w czasie oblężenia? Czy w ogóle kiedykolwiek łączyło go coś z ludem polskim?

Zdaniem p. Szapiry naloty w Warszawie nigdy nie trwały dłużej jak pół godziny i nie były wcale takie straszne. Poza tym pan Szapiro twierdzi, iż daleko gorzej jest, gdy słyszy się gdzieś wysoko nad głową szum samolotu, tak jak w Londynie, niż gdy samolot widzi się tuż nad sobą na wysokości paruset metrów. Opinia ta jest mieszaniną niesłychanej bezczelności i głupoty. Chcielibyśmy zobaczyć minę pana Szapiry, gdyby latały tuż nad jego głową samoloty. Ciekawe, czy wówczas uważałby, że jest to znacznie mniej groźne od dalekiego szumu wysoko lecących maszyn.

Pan Szapiro waży się bagatelizować bombardowanie Warszawy, twierdząc, że bomby rzucane z niewielkiej wysokości są mniej groźne, gdyż lecą z mniejszym impetem, »nieraz nie wybuchają«. Jeżeli te bomby rzucane z niewielkiej odległości są tak niegroźne, to dlaczego Warszawa leży dziś w gruzach i dlaczego p. Szapiro uciekł z niej, zanim się jeszcze bombardowanie zaczęło.

Jeszcze jedną niebywałą opinię wypowiedział sekretarz Związku Polskich Dziennikarzy. Otóż twierdzi on, że gorzej jest, gdy bomby świszczą w locie, a w Warszawie nie świszczały. Raz, kłamie, bowiem w Warszawie także słychać było świst bomb. Dwa – widać jak na nerwy Szapirowskie wpływa ten świst, skoro uważa go za tak straszny, że bomby bez niego to bagatelka.

W każdym razie z całego artykułu, od tytułu do ostatniego wyrazu, bije wyraźna chęć zdewaluowania ofiary Warszawy. »W Warszawie tak źle nie było« – twierdzi członek redakcji »Dziennika Polskiego«, urzędowego organu rządu polskiego.

Nie jest to zresztą jedyny wybryk pana Szapiry, który – pełniąc funkcję warszawskiego korespondenta pism angielskich i amerykańskich – przedstawiał Polskę, jako kraj »zacofany i feudalny« oraz przyczyniał się do wytworzenia fałszywego pojęcia o Polsce za granicą.

Nie ulega wątpliwości, że p. Szapiro ponosi pełną i całkowitą odpowiedzialność za to, co napisał. Czas teraz, aby poniósł również konsekwencje. Zapytujemy, jakie stanowisko zajmuje nasze wojsko wobec wystąpienia p. Szapiry? Czy czynniki miarodajne puszczą płazem tę próbę fałszywego i z gruntu szkodliwego przedstawiania jednego z najpiękniejszych epizodów polskiej kampanii? Jeżeli pan Szapiro po tym swoim wystąpieniu pozostanie jeszcze obywatelem polskim, to wkrótce może napisze, że przedarcie się ORP »Orzeł« z Bałtyku do Anglii to także »nie było takie straszne«, że obrona Modlina to była zabawa, a bój pod Kutnem to drobiazg, »bo nie było bomb świszczących«.

Ładna propaganda kraju. Co za świetny argument dla Goebbelsa!

Jeżeli za bohaterstwo rozdaje się krzyże, to za podłość powinna również być odpowiednia nagroda”[13].

Za swoją publikację Szapiro nie poniósł jednak żadnych konsekwencji. Mało tego – kilkanaście miesięcy później został awansowany. Gdy na początku czerwca 1942 r. Jan Kwapiński, przewodniczący Komitetu Zagranicznego PPS, objął w rządzie gen. Sikorskiego Ministerstwo Przemysłu i Handlu (przekształcone w końcu lipca tego roku w Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi), Jerzy Szapiro został szefem jego gabinetu (kierownikiem sekretariatu). Jednocześnie z ramienia tego ministerstwa Szapiro wszedł w skład Komisji ds. Informacji Gospodarczej działającej przy Ministerstwie Informacji i Dokumentacji[14].

„Walka” – opozycyjne wobec rządu gen. Sikorskiego, wydawane konspiracyjnie przez Zygmunta Przetakiewicza i Adama Doboszyńskiego pismo stanowiące kontynuację „Jestem Polakiem” – skomentowała ten awans redaktora Szapiro następująco: „Jedyna szpalta w »Dzienniku Polskim« nieociekająca wazeliną to rubryka »To i owo« Karola Zbyszewskiego. Niejeden kupuje »Dz[iennik] Polski« wyłącznie dla odświeżenia się jego buntowniczym humorem. Przez pewien czas dokładnie na odwrocie tej samej szpalty »Dz[iennika] Pol[skiego]« ukazywał się codzienny felieton p[ana] Szapiry, którego służalczy podziw dla wszystkiego, co na Zachodzie błagonadiożne[15] nie miał granic. Na dłuższą metę kombinacja tych dwu szpalt, nawet tyłem do siebie, była niemożliwa. Szapiro nie wytrzymał nerwowo i czmychnął na stanowisko szefa gabinetu min[istra] Kwapińskiego”[16].

„Walka” przypomniała również jego artykuł o Warszawie, w której w nie było „tak źle” pisząc: „W szanującym się społeczeństwie Szapiro za wystąpienie takie znalazłby się poza nawiasem. U nas jest inaczej”[17].

Nowo mianowany szef gabinetu ministra przemysłu, handlu i żeglugi znalazł tymczasem okazję, aby wziąć rewanż za przytoczony wyżej artykuł tygodnika „Jestem Polakiem”. Nic to, że pismo to od czerwca 1941 r. już się nie ukazywało, gdyż nie o replikę prasową chodziło Szapirze. Będąc szefem gabinetu ministra Kwapińskiego, znalazł się on w stosunku nadrzędnym do instytucji, w której – jak się okazało – pracował jeden z byłych redaktorów „Jestem Polakiem”. Był nim ppor. rez. Stanisław Wizbek, zatrudniony w przedsiębiorstwie Gdynia – Ameryka Linie Żeglugowe S.A. (GAL)[18], które podlegało ministrowi przemysłu, handlu i żeglugi. I to właśnie on paść miał ofiarą politycznej zemsty Szapiry.

Stanisław Henryk Wizbek urodził się 30 kwietnia 1910 r. w Będzinie. Był synem Stanisława i Ludwiki z Kozłowskich. Ukończył Gimnazjum Zgromadzenia Księży Marianów na Bielanach pod Warszawą (1929 r.) oraz Instytut Handlu Morskiego i Techniki Portowej w Gdyni (1933 r.). Jako ochotnik odbył służbę wojskową w Marynarce Wojennej, gdzie uzyskał stopień podporucznika rezerwy. Od lipca 1934 r. do wybuchu wojny pracował w przedsiębiorstwie Gdynia – Ameryka Linie Żeglugowe S.A. (najpierw jako urzędnik w biurze portowym w Gdyni, a od stycznia 1938 r. w biurze zarządu spółki w Warszawie)[19].

Jeszcze od czasów gimnazjalnych Wizbek był zdeklarowanym sympatykiem obozu narodowego. W wojnie obronnej 1939 r. został ranny 12 września pod Łukowem (odłamki niemieckiej bomby rozłupały mu czaszkę i strzaskały rzepkę w kolanie)[20]. Po kilkumiesięcznej rekonwalescencji udało mu się przedostać do Francji. Przeszedł gruntowne leczenie szpitalne, a następnie zgłosił się armii polskiej. Został jednak komisyjnie uznany za inwalidę wojennego, niezdolnego do dalszej służby wojskowej. W dniach upadku Francji na polskim statku należącym do linii „Żegluga Polska” S.A. przedostał się z Marsylii przez Gibraltar do Wielkiej Brytanii. W Londynie podjął pracę w biurze GAL (na stanowisku zastępcy kierownika działu aprowizacji)[21].

Równocześnie nawiązał bliską współpracę z tygodnikiem „Jestem Polakiem”. Przez miesiąc (od podwójnego numeru 13–14 datowanego 3–10 listopada 1940 r. do numeru 18 z 8 grudnia) był jego redaktorem naczelnym. Informacja ta bardzo szybko dotarła do Ministerstwa Przemysłu i Handlu[22], któremu podlegało przedsiębiorstwo GAL. Na początku 1941 r. Henryk Strasburger, ówczesny minister przemysłu i handlu, rozmawiał na temat Wizbeka z Mariuszem Pliniusem, dyrektorem GAL. Strasburgerowi zdecydowanie nie podobało się polityczne zaangażowanie Wizbeka. Zapewne, gdyby nie pozytywna opinia Pliniusa o nim, jako „sumiennym i dobrym pracowniku”, doskonale wywiązującym się powierzonych mu obowiązków, Strasburger zażądałby jego zwolnienia. Warunkiem pozostania Wizbeka w GAL było jednak jego wycofanie się z działalności politycznej, tj. przede wszystkim ze współpracy z „Jestem Polakiem”. W rozmowie z dyrektorem Pliniusem na przełomie kwietnia i maja Wizbek obiecał to uczynić, prosząc wszelako o miesiąc czasu – do 1 czerwca 1941 r. – aby mógł „zlikwidować wszelkie sprawy wiążące go z »Jestem Polakiem«”[23].

Od tej pory, tak jak obiecał – i później kilkakrotnie, indagowany przez Pliniusa, potwierdzał słowem honoru – nie angażował się w żadną działalność polityczną[24]. Ograniczał się li tylko do pracy zawodowej w GAL, sumiennie wypełniając swoje obowiązki, i doskonalił umiejętności na kursie organizacji przedsiębiorstw okrętowych (Scientific Organisation of Shipping Business) w londyńskim Metropolitan College. Własnym nakładem wydał również broszurę Miary i wagi oraz tablice zamienne do kalkulacji w handlu morskim. Została ona wysoko oceniona przez kpt. żeglugi wielkiej Antoniego Zielińskiego, kierownika kursu Państwowej Szkoły Morskiej w Southampton, który napisał o niej, że powinna się „znaleźć w ręku każdego oficera Marynarki Handlowej oraz pracownika przedsiębiorstw żeglugowych, maklerskich, przeładunkowych itp. Polecić ją również można do użytku Marynarki Wojennej”[25].

Niestety, to co nie powiodło się politycznym przeciwnikom Wizbeka w pierwszej połowie 1941 r., udało się kilkanaście miesięcy później. Z dniem 1 października 1942 r. wzorowy pracownik GAL został bowiem zwolniony z pracy z przysługującym mu trzymiesięcznym wypowiedzeniem. Poinformowany o tym został zaledwie dwa dni wcześniej, tj. 29 września. Wypłacono mu jednocześnie 127 funtów jako ekwiwalent trzymiesięcznych poborów[26]. Wśród kolegów Wizbeka w biurze GAL zapanowała konsternacja i wzburzenia. Przygotowali oni list zbiorowy do zarządu przedsiębiorstwa z prośbą o wyjaśnienie motywów zwolnienia, jednak pod presją dyrektora, który w razie wysłania tego listu zagroził dymisją, wycofali go. Na miejsce zwolnionego z pracy narodowca przyjęto socjalistę Adolfa Bauera, dobrego znajomego Szapiry i ministra Kwapińskiego[27].

To nagłe i całkowicie przez Wizbeka niespodziewane zwolnienie z pracy miało charakter wybitnie polityczny. Dyrektor Plinius nie ukrywał zresztą, że nastąpiło z „przyczyn zupełnie niezależnych” od zarządu GAL i nie miało „żadnego związku” z pracą Wizbeka w tej firmie. W świadectwie zawodowym Wizbeka napisał przecież, że z jego pracy „tak w Polsce, jak i w Londynie byliśmy najzupełniej zadowoleni. Uważamy p. Wizbeka za dobrego fachowca i sumiennego pracownika”. Plinius nie zdecydował się jednak – pomimo dwóch próśb skierowanych przez Wizbeka do zarządu GAL 15 i 20 października – na otwarte poinformowanie go o tym, jakie były rzeczywiste powody jego „przymusowego zwolnienia z pracy”[28]. W piśmie z 3 listopada – którego treść konsultował z Ministerstwem Przemysłu, Żeglugi i Handlu – napisał urzędowym językiem, iż „w myśl obowiązujących przepisów prawnych, pracodawcy przysługuje prawo rozwiązania umowy o pracę z pracownikiem w każdym czasie za należytym wypowiedzeniem, względnie za wypłaceniem wynagrodzenia z okres wypowiedzenia. Przy takim rozwiązaniu umowy pracodawca nie ma obowiązku wyjawiania byłemu pracownikowi motywów, jakimi się kierował”[29]. W ten sposób przedsiębiorstwo rozstało się ze wzorowym pracownikiem, który przepracował w nim 8 lat. Wizbek miał oczywiście od początku pełną świadomość, iż powodem jego zwolnienia były „jedynie i wyłącznie względy natury politycznej”[30].

Nie ulega wątpliwości, że do zwolnienia Wizbeka z GAL przyczynił się Szapiro i jego partyjni koledzy. W dokumentach przedsiębiorstwa zachował się odpis „ściśle poufnego” pisma Pliniusa do Ministerstwa Przemysłu, Handlu i Żeglugi z 3 października 1942 r., w którym dyrektor GAL potwierdzał otrzymaną stamtąd „ustną dyspozycję dotyczącą zwolnienia z biura naszego Towarzystwa p. Stanisława Wizbeka”[31]. Nie można wykluczyć, że pewne naciski w tej sprawie mogły wyjść również z najbliższego otoczenia Naczelnego Wodza[32]. Aby jakoś uzasadnić motywy zwolnienia, a przy okazji jeszcze bardziej pognębić Wizbeka, oskarżono go o kolportaż „wywrotowych” materiałów politycznych, tj. antysowieckich ulotek oraz pisma „Walka”. Anonimowy donos w tej sprawie wpłynął do Scotland Yardu. Jego funkcjonariusze przeprowadzili rewizję w mieszkaniu Wizbeka, nie znaleźli jednak niczego, co wzbudziłoby ich zainteresowanie[33].

Ów akt politycznego samosądu – bo tym było zwolnienie z pracy Stanisława Wizbeka – był, wbrew temu, co pisał do niego dyrektor Plinius, całkowicie bezprawny. Zgodnie z ustawą o zaopatrzeniu inwalidzkim z 17 marca 1932 r. inwalidzi wojenni przy obsadzie urzędów państwowych mieli pierwszeństwo przy równych kwalifikacjach, zaś przy obsadzaniu posad w przedsiębiorstwach zależnych od państwa to pierwszeństwo obowiązywało inwalidów nawet przy dostatecznych kwalifikacjach. Te uprawnienia inwalidów potwierdziła uchwała Rady Ministrów z 8 czerwca 1940 r., gwarantując je również żołnierzom polskim[34].

Za drugą obok Szapiry osobę współodpowiedzialną za zwolnienie Wizbeka uchodził inny współpracownik ministra Kwapińskiego – Alojzy Adamczyk, członek I i II Rady Narodowej RP z ramienia PPS i działacz związkowy (m.in. przewodniczący Związku Zawodowego Transportowców RP, w ramach którego istniała skupiająca marynarzy Centralna Sekcja Morska). W listopadzie 1942 r. „Związkowiec” – dodatek do „Robotnika Polskiego w Wielkiej Brytanii” – pisał wprost o konieczności „radykalnej przebudowy całego aparatu kierowniczego naszej floty handlowej”, nie ukrywając, iż „przebudowa” ta powinna przybrać formę czystki politycznej. Polegać ona bowiem miała przede wszystkim na „demokratyzacji tego aparatu i wyekspediowaniu z niego – ludzi, tych których przerobić się już nie da”[35].

Marian Emil Rojek, opisując na łamach „Myśli Polskiej” sprawę Wizbeka, z goryczą konstatował „cele wojny” polskich socjalistów: „Mamy się bić o to, żeby socjaliści mogli »wyekspediować« na bruk lub może jeszcze gdzie indziej tych, »których przerobić się już nie da«. O to przelał krew Stanisław Wizbek, żeby Szapiro i Adamczyk najpierw próbowali go »przerobić«, a skoro się nie dał, żeby mogli go »wyekspediować«. I wyekspediowali na bruk londyński”. Kończąc artykuł, zwracał się z apelem do „Ministrów, Generałów, Prezesów, Dyrektorów: Co robicie, żeby nie dopuścić do swawoli i samosądu w polskim życiu emigracyjnym? Za dużo już zaczyna być nieprawości w naszej emigracji, największej w historii Polski! Apel ten nie jest prośbą. Apel ten zwraca się nie tylko do Waszych uczuć. Dzisiaj już honor Wasz jest w grze”[36].

Równie, a może jeszcze bardziej dosadnie oceniła sprawę Wizbeka „Walka”: „Oto przedsmak, jak wyglądałaby Polska rządzona przez Szapirę i towarzyszy. Deklamacje tych panów, że walczą o praworządność, a przeciw totalizmowi, w świetle sprawy Wizbeka trącą po prostu groteską”[37].

***

Gdy w marcu 1944 r. przybył do Londynu emisariusz z kraju Jerzy Lerski „Jur”, w czasie rozmowy ze Stanisławem Kotem, ówczesnym ministrem informacji i dokumentacji, oprócz kategorycznego żądania delegata rządu i przedstawicieli czterech stronnictw, aby z funkcji kierownika Polskiej Agencji Telegraficznej usunięty został wreszcie Stefan Litauer (powszechnie uchodzący za sowieckiego agenta), przedstawił mu również poważne zastrzeżenia odnośnie do lojalności kilku innych jego bliskich współpracowników, w tym Szapiry. Litauer ostatecznie stracił stanowisko, natomiast Szapiro miał się dalej dobrze[38].

Po powstaniu w listopadzie 1944 r. rządu Tomasza Arciszewskiego Szapiro należał do tych członków PPS, którzy krytycznie oceniali koalicję PPS z SN. Tylko dzięki osobistej interwencji Adama Pragiera, nowego ministra informacji i dokumentacji, Szapiro, „całkiem już pogodzony z Jałtą” i mający poparcie „ugodowego odłamu Komitetu Zagranicznego PPS”, nie pojechał w kwietniu 1945 r. do San Francisco na konferencję założycielską ONZ[39]. Cztery miesiące później Szapiro był już w Polsce. Z kilkoma innymi działaczami PPS (m.in. Józefem Beluch-Belońskim, Julianem Hochfeldem, Janem Szczyrkiem) po powstaniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej i jego uznaniu przez rządy Wielkiej Brytanii i USA zdecydował się na powrót do kraju. Wraz z nimi 9 sierpnia 1945 r. odleciał do Warszawy specjalnie w tym celu przysłanym samolotem[40]. Stanisław Wizbek pozostał w Londynie.

Pierwodruk: „Glaukopis. Pismo społeczno-historyczne” 2010, nr 17–18, s. 82–89.

III

Przeciwko dwóm totalitaryzmom

Represje sowieckie wobec działaczy Okręgu Lwowskiego Stronnictwa Narodowego
w latach 1939–1941

W strukturze organizacyjnej SN Okręg Lwowski (do połowy lat trzydziestych używano również określenia Dzielnica Lwowska) obejmował obszar województw: lwowskiego, tarnopolskiego, stanisławowskiego i wołyńskiego. W połowie 1929 r. Zarząd Główny SN podjął decyzję o utworzeniu Okręgu Rzeszowskiego, w którego skład weszło osiem najbardziej na zachód wysuniętych powiatów województwa lwowskiego (Rzeszów, Jarosław, Przeworsk, Łańcut, Nisko, Kolbuszowa, Tarnobrzeg, Strzyżów) oraz trzy wschodnie powiaty województwa krakowskiego (Jasło, Mielec i Ropczyce) – prezesem Zarządu Okręgowego był do września 1939 r. adwokat dr Józef Liwo. W lipcu 1933 r. w ramach Okręgu Lwowskiego wydzielony został Podokręg Przemyski, obejmujący powiaty: Dobromil, Przemyśl, Sanok, Brzozów i Krosno – od 1934 r. funkcję jego prezesa pełnił Włodzimierz Bilan. Na Wołyniu natomiast SN zaczęło zdobywać pewne wpływy w miastach oraz wśród osadników wojskowych dopiero w drugiej połowie lat trzydziestych, dzięki aktywności mieszkającego i gospodarującego na dwudziestosześciohektarowej działce wojskowej w Szyłach k. Zbaraża gen. Mariana Żegoty-Januszajtisa.

Według danych ZG SN na 1 lipca 1936 r. Okręg Lwowski SN miał liczyć 7 tys. członków (liczba ta obejmuje również ok. 1,5 tys. członków Podokręgu Przemyskiego). W końcu lat trzydziestych poparcie społeczne dla Stronnictwa na tym terenie wyraźnie wzrosło, o czym mogą świadczyć wyniki ostatnich wyborów samorządowych przeprowadzonych w maju 1939 r. We Lwowie SN odniosło wówczas olbrzymi sukces, zdobywając 21 spośród 72 mandatów w radzie miasta (w poprzednich wyborach w maju 1934 r. zdobyło tylko 5)[1]. Podobnie było w Podokręgu Przemyskim i Okręgu Rzeszowskim (np. w Przemyślu na SN głosowało ponaddwukrotnie więcej wyborców niż w 1934 r. i tylko dzięki unieważnieniu list SN w 4 spośród 10 okręgów wyborczych Stronnictwo zdobyło zaledwie 5 mandatów. Było to jednak i tak o 1 mandat więcej niż w 1934 r.)[2]. Należy również pamiętać o prężnie działającej we Lwowie Młodzieży Wszechpolskiej. W latach trzydziestych była ona zdecydowanie najliczniejszą organizacją akademicką w tym mieście[3].

Nie sposób, niestety, odtworzyć dokładnego składu Zarządu Okręgowego SN we Lwowie w przededniu wybuchu wojny. Wiadomo, że prezesem zarządu pozostawał cały czas prof. Stanisław Głąbiński, a w jego skład wchodzili m.in.: Jan Piotr Bogdanowicz – kierownik wydziału organizacyjnego (i jednocześnie jeden z przywódców Sekcji Młodych SN), Adam Macieliński – kierownik wydziału propagandy, inż. Jakub Knobloch – kierownik wydziału gospodarczego, ks. Bolesław Grudzieński – skarbnik, kpt. rez. Adam Świeżawski – sekretarz zarządu, gen. Marian Żegota-Januszajtis oraz (najprawdopodobniej) Józef Baraniecki, Władysław Bizański, Teodozjusz Bujanowski, inż. Marian Lachowski, Dominik Maciejko, Jan Matłachowski, ks. Władysław Matus, dr Jan Franciszek Pieracki, Jerzy Pańciewicz, Marian Emil Rojek, Alojzy Stamper, dr Stanisław Skrzypek, Kazimierz Tychota i prof. Władysław Tarnawski. Prezesem Zarządu Powiatowego we Lwowie był por. rez. Kazimierz Rychlewski, zaś Zarządu Grodzkiego – Józef Romański. Strukturami ściśle związanego z SN Zjednoczenia Zawodowego „Praca Polska” w okręgu lwowskim kierował prof. Bronisław Szklarczyk, a lokalną Narodową Organizacją Kobiet – Maria Demelówna[4].

W wyniku działań wojennych we wrześniu 1939 r. nastąpiło duże, w porównaniu z innymi okręgami, rozproszenie aktywu lwowskiego SN. Znaczny odsetek zwłaszcza młodych służących w Wojsku Polskim członków Stronnictwa przedostał się najpierw do Rumunii lub na Węgry, następnie do Francji, a po jej klęsce – do Wielkiej Brytanii, gdzie kontynuował działalność polityczną (m.in. Marian Emil Rojek, Jerzy Pańciewicz). Kazimierz Tychota, kierownik placówki SN w Budapeszcie, pozostał na Węgrzech. Józef Baraniecki, Witold Nowosad i Kazimierz Rychlewski zatrzymali się we Francji. Adam Macieliński trafił najpierw do Turcji, a potem na Bliski Wschód. Niektórzy (m.in. Jan Matłachowski, Jan Bogdanowicz, Jakub Knobloch, ks. Władysław Matus, ks. Bolesław Grudzieński, Jan Kornas – ostatni prezes Młodzieży Wszechpolskiej na UJK) znaleźli się na terenie okupacji niemieckiej i tam zaangażowali się w działalność konspiracyjną w cywilnych i wojskowych strukturach podziemia narodowego. Część wreszcie, która pozostała pod okupacją sowiecką (Stanisław Głąbiński, Jan Franciszek Pieracki, Stanisław Skrzypek, Adam Świeżawski) – jako znani na tym terenie działacze zdecydowanie antykomunistycznego ruchu politycznego – była już od pierwszych tygodni narażona na represje NKWD.

Sowiecki aparat bezpieczeństwa posiadał – jak wynika z opracowanego przez NKWD na krótko przed wybuchem wojny Omówienia partii politycznych oraz organizacji paramilitarnych i społecznych działających w Polsce w 1939 roku – stosunkowo dobre rozeznanie w geografii politycznej Polski, w tym również orientację w programie i personaliach Stronnictwa Narodowego[5]. Nie wdając się w bliższą analizę tej przeładowanej ideologicznymi uproszczeniami charakterystyki, należy stwierdzić, iż SN było bez wątpienia postrzegane przez NKWD jako ugrupowanie antysowieckie i „kontrrewolucyjne”[6]. Położenie – zwłaszcza znanych z przedwojennej aktywności politycznej – działaczy SN na terenie okupacji sowieckiej utrudniał ponadto fakt, iż byli oni szczególnie narażeni na ewentualne denuncjacje przedstawicieli mniejszości narodowych, którzy podjęli współpracę z sowieckim okupantem.

Wśród lwowskich działaczy SN represjonowanych przez Sowietów w latach 1939–1941 można wyróżnić zasadniczo trzy grupy:

1) członków SN poszukiwanych przez NKWD od pierwszych tygodni okupacji z racji ich przedwojennej działalności politycznej, niezaangażowanych jednak (z różnych względów) w działalność antysowiecką – do tej grupy należał przede wszystkim nestor lwowskiej endecji prof. Stanisław Głąbiński;

2) narodowców, którzy aktywnie uczestniczyli w tworzeniu pierwszych ponadpartyjnych struktur konspiracyjnych na terenie Lwowa[7] – w tej grupie najbardziej reprezentatywnymi przykładami są: gen Marian Żegota-Januszajtis, organizator i komendant Polskiej Organizacji Walki o Wolność (POWW), inż. Zygmunt Łuczkiewicz[8], członek cywilnego Komitetu Społeczno-Politycznego (Wydziału Społeczno-Politycznego) przy Komendzie Obszaru nr 3 ZWZ-1, oraz dr praw, adwokat Antoni Konopacki[9], członek Rady Narodowej przy ZWZ-2;

3) młodych narodowców – działaczy SN, Młodzieży Wszechpolskiej i Narodowej Organizacji Gimnazjalnej, którzy podjęli działalność konspiracyjną niezależną od SZP-ZWZ, tworząc organizację „Wyzwolenie”[10].

Losy prof. Stanisława Głąbińskiego i innych członków Zarządu Okręgowego aresztowanych jesienią 1939 r.

11 września 1939 r. obecni we Lwowie członkowie Zarządu Okręgowego SN podjęli decyzję o wysłaniu do Rumunii delegacji na czele z prof. Stanisławem Głąbińskim w celu reprezentowania Stronnictwa w ewentualnych rozmowach dotyczących utworzenia na wychodźstwie nowego rządu polskiego. Wieczorem tego dnia Głąbiński w towarzystwie m.in. Jana Bogdanowicza i (najprawdopodobniej) Kazimierza Tychoty wyjechał ze Lwowa. Do Jabłonicy przy granicy polsko-rumuńskiej dotarł dopiero 17 września (opóźnienie spowodowane było kolizją samochodową, do jakiej doszło koło Złoczowa w pierwszym dniu podróży, a następnie kilkudniowym pobytem w majątku matki Bogdanowicza w okolicach Tarnopola). Tutaj zastała Głąbińskiego agresja sowiecka oraz dowiedział się o ewakuacji prezydenta, rządu i naczelnego wodza do Rumunii[11]. Jak zeznał później przesłuchującym go funkcjonariuszom NKWD: „Nie mogłem pójść śladami tych panów, powróciłem do mego Lwowa, by tu na własnej zginąć ziemi lub wyczekiwać dalszych losów Polski”[12].

Do Lwowa Głąbiński wrócił 1 października. W następnych dniach skończył pisać uzupełnienie swoich Wspomnień politycznych obejmujące lata 1926–1939[13]. Kontaktował się z działaczami SN, m.in. dr. Stanisławem Skrzypkiem[14] – kierownikiem lwowskiej placówki Ruchu Młodych Obozu Wielkiej Polski, a następnie Sekcji Młodych SN w powiecie lwowskim. Był jednak przeciwny działaniom przeciwko sowieckiemu okupantowi. Jak zanotował Skrzypek w pisanych kilka lat po wojnie wspomnieniach, prof. Głąbiński „był zdania, że trzeba unikać krwawych kontaktów z organami sowieckimi i całą akcję należy skierować na podtrzymanie w społeczeństwie wiary, iż klęska wrześniowa nie jest ostateczną klęską sprawy polskiej, oraz że w wyniku wojny na Zachodzie Polska odzyska wolność, a sowiecki sojusznik Niemiec będzie musiał nasze tereny opuścić. Próby jakiejś przedwczesnej kampanii powstańczej uważał za zgubne, gdyż akcja taka nie mogłaby liczyć na powodzenie, a rezultatem jej byłyby tylko represje. Starał się on w tym duchu oddziałać na różnych ludzi, zachęcając ich, aby odciągali młodzież od udziału w akcji terrorystycznej i sabotażowej, a kierowali ją raczej za granicę do tworzącego się we Francji wojska polskiego”[15].

Wiadomo również, iż po powrocie Głąbińskiego do Lwowa próbowała się z nim skontaktować Wanda Wasilewska. Szukała ona wówczas różnych kontaktów (m.in. z Tadeuszem Boyem-Żeleńskim i Kazimierzem Bartlem), zabiegając o poparcie, a przynajmniej o neutralność, wobec władzy sowieckiej. Zdecydowana odmowa, z jaką Wasilewska spotkała się ze strony Głąbińskiego, miała najprawdopodobniej wpływ na decyzję lwowskiego NKWD o aresztowaniu profesora[16].

W połowie listopada Głąbiński spotkał się z przybyłym z Węgier kurierem prezesa ZG SN dr. Tadeusza Bieleckiego. Emisariusz ów – dr Wojciech Bem[17], oraz dr Skrzypek próbowali przekonać Głąbińskiego – wobec grożącego mu aresztowania – do opuszczenia Lwowa. Na decyzji profesora o ponownej próbie wyjazdu do Rumunii zaważył również fakt, iż był on przekonany, że przebywa tam jego syn. Niestety i tym razem mu się nie udało. 17 listopada Głąbiński pociągiem dojechał do Śniatynia. Poziom wody w Prucie uniemożliwiał jednak przejście rzeki w bród. Głąbiński zrezygnował więc z przekroczenia granicy i w drodze powrotnej, zapewne jeszcze w okolicach Śniatynia, został przypadkowo zatrzymany przez patrol milicyjny. Następnego dnia przewieziono go do Lwowa, gdzie funkcjonariusze NKWD, zorientowawszy się, kto wpadł im w ręce, podjęli decyzję o aresztowaniu profesora[18].

Początkowo Głąbiński był przetrzymywany w siedzibie NKWD przy ul. Pełczyńskiej, skąd po kilku dniach przewieziono go do więzienia Brygidki przy ul. Kazimierzowskiej. Śledztwo w jego sprawie zostało zakończone 2 lutego 1940 r. W spisanym w tym dniu postanowieniu o przedstawieniu zarzutów oskarżano Głąbińskiego, że „był organizatorem i ideologiem kontrrewolucyjnej polskiej organizacji ND, był kierownikiem centrum werbowania i przerzucania przez granicę państwową do Rumunii i Francji członków organizacji kontrrewolucyjnej, sam 17 listopada 1939 r. próbował przekroczyć granicę państwową do Rumunii”[19]. Ostatnie tygodnie śledztwa we Lwowie prof. Głąbiński spędził w więzieniu na Zamarstynowie. Stąd, najprawdopodobniej w marcu 1940 r., przewieziono go do Moskwy i osadzono na Łubiance. Tutaj, a następnie w więzieniu na Butyrkach, był jeszcze przez kilkanaście miesięcy przesłuchiwany. Odbiło się to, rzecz jasna, na jego zdrowiu (stwardnienie mięśnia sercowego, rozedma płuc, nadciśnienie tętnicze, niezdolność do samodzielnego poruszania się). Głąbiński jednak konsekwentnie zaprzeczał, jakoby prowadził we Lwowie jakąkolwiek działalność antysowiecką. Wreszcie 14 czerwca 1941 r. postanowieniem OSO (Osoboje sowieszczanije), tj. Narady Specjalnej przy NKWD, Stanisław Głąbiński „za działalność antysowiecką i próbę nielegalnego przekroczenia granicy” został skazany na 8 lat więzienia. Zważywszy na jego wiek (79 lat) i stan zdrowia – było to równoznaczne z wyrokiem śmierci.

W chwili ogłoszenia wyroku ciężko chory profesor od kilku miesięcy przebywał w szpitalu więziennym na Butyrkach. Mimo to władze NKWD podjęły decyzję o przetransportowaniu Głąbińskiego do innego więzienia. Nie wiemy, niestety, kiedy ani dokąd. Wiadomo jedynie, że w pierwszej dekadzie sierpnia 1941 r. znalazł się w więzieniu etapowym NKWD w Charkowie. Tutaj wczesnym popołudniem 14 sierpnia Stanisław Głąbiński zmarł. Przyczyną śmierci podaną przez lekarza więziennego w akcie zgonu był uwiąd starczy, zapalenie jelita cienkiego i okrężnicy[20]. Miejsce jego pochówku pozostaje nieznane.

Wybierając się w swoją drugą podróż do Rumunii, prof. Głąbiński jako prezes Zarządu Okręgowego upoważnił dr. Skrzypka, aby koordynował działalność lwowskich działaczy SN. Niestety, już 19 listopada Skrzypek na skutek denuncjacji agenta podającego się za majora WP i byłego oficera 5. Dywizji Syberyjskiej[21] został aresztowany przez NKWD. Trzy miesiące przesiedział w więzieniu na Zamarstynowie, skąd w drugiej połowie lutego 1940 r. został przewieziony do Moskwy i osadzony na Łubiance[22]. Tutaj więziony był przez dziewięć miesięcy, a następnie – kilka dni przed Bożym Narodzeniem – przeniesiony na Butyrki. 15 stycznia 1941 r. wyrokiem Kolegium Wojennego Sądu Najwyższego ZSRS Stanisław Skrzypek został skazany na 10 lat pobytu w łagrze. Z powodu choroby (zapalenie płuc) dopiero w połowie lipca 1941 r. Skrzypek z butyrskiego szpitala więzienia został wywieziony do Wiatłagu w okolicach Kirowa (Wiatki), skąd po układzie Sikorski-Majski zwolniono go 3 września[23].

Niewiele wiadomo o losach innego członka Zarządu Okręgowego aresztowanego we Lwowie jesienią 1939 r. – posła na Sejm RP, dziekana Lwowskiej Rady Adwokackiej i prezesa Zarządu Głównego Związku Adwokatów Polskich – dr. Jana Franciszka Pierackiego. Znamy jedynie datę jego śmierci – 15 lutego 1940 r.[24]

Sprawa generała Mariana Żegoty-Januszajtisa

Generał Marian Żegota-Januszajtis (używający fałszywego nazwiska Jan Krużygłowski) bezpośrednio po kapitulacji Lwowa (22 września 1939 r.) przystąpił do tworzenia konspiracyjnej organizacji, która przybrała nazwę Polskiej Organizacji Walki o Wolność. W swojej działalności generał zamierzał oprzeć się m.in. na lwowskich kadrach SN. W tym celu próbował – 5 lub 6 października – skontaktować się z prof. Stanisławem Głąbińskim. Do spotkania jednak nie doszło, gdyż Głąbiński był wówczas chory.

Januszajtis spotkał się natomiast z ks. Bolesławem Grudzieńskim – kanonikiem Kapituły Lwowskiej i członkiem Zarządu Okręgowego SN, oraz z przebywającym wówczas we Lwowie prof. Władysławem Folkierskim – prezesem Rady Naczelnej SN. Obaj jego rozmówcy uznali jednak, podobnego zdania był zresztą Głąbiński, iż podejmowanie działalności konspiracyjnej w ówczesnych realiach jest niecelowe. Mimo to Januszajtisowi udało się nawiązać kontakt z kpt. rez. Adamem Świeżawskim[25], sekretarzem Zarządu Okręgowego SN i byłym wiceprezesem Związku Obrońców Lwowa, który wszedł do sztabu tworzonej przez generała organizacji[26].

Wśród narodowców, z którymi Januszajtis utrzymywał kontakt, był uchodźca z Wielkopolski, dr praw, adwokat Stanisław Celichowski, członek KG SN i prezydent elekt Poznania z 1939 r.[27] Również poza Lwowem (Krzemieniec, Dubno, Równe, Łuck, Tarnopol, Przemyśl) Januszajtis zamierzał wykorzystać przy budowaniu struktur swojej organizacji przedwojennych członków SN[28].

Nie mając żadnych informacji od władz SN, Januszajtis próbował bezskutecznie nawiązać kontakt z czołowymi działaczami Stronnictwa, którzy, jak sądził, mogli wówczas przebywać w Warszawie (dr. Tadeuszem Bieleckim – prezesem ZG SN, ks. Marcelim Nowakowskim i Adamem Doboszyńskim)[29]. Generał nie wiedział również, że 13 października 1939 r., na pierwszym konspiracyjnym zebraniu obecnych wówczas w stolicy członków Komitetu i Zarządu Głównego SN, został powołany na stanowisko komendanta głównego Organizacji Wojskowej SN[30].

W tym czasie był on już poszukiwany przez NKWD. „Według informacji agentury i poszczególnych informatorów – czytamy w szyfrogramie Wsiewołoda Mierkułowa do Ławrientija Berii z 4 października – przygotowaniami do zbrojnego wystąpienia w mieście Lwowie kierował były generał wojska polskiego, aktywny członek polskiej partii »endeków« Januszajtis. Informacje te agentura uzyskała przede wszystkim z rozmów podsłuchanych na ulicach. Podejmowane są kroki mające na celu ustalenie pierwotnych źródeł tych informacji, prowadzi się uzupełniający werbunek. Prowadzimy poszukiwania generała Januszajtisa”[31]. Poszukiwania okazały się skuteczne. 27 października 1939 r. generał został aresztowany, a 5 listopada przewieziony do Moskwy i osadzony w więzieniu na Łubiance. Tutaj przez prawie 22 miesiące prowadzono przeciwko niemu śledztwo (od przełomu marca i kwietnia 1940 r. regularne „konferencje” z generałem przeprowadzał sam Ławrientij Beria). Zwolniony po układzie Sikorski-Majski, 21 sierpnia 1941 r. Januszajtis odleciał do Londynu[32].

Tragicznie potoczyły się losy współpracującego z gen. Januszajtisem przy tworzeniu POWW kpt. rez. Adama Świeżawskiego – aresztowany przez NKWD 5 marca 1940 r., wkrótce potem został on zamordowany[33].

Lwowscy narodowcy represjonowani za działalność w ramach Związku Walki Zbrojnej

Na przełomie 1939 i 1940 r. w Małopolsce Wschodniej powstały – z inspiracji środowisk krajowych i emigracyjnych – dwa odrębne Związki Walki Zbrojnej, nieufne wobec siebie i oskarżające się wzajemnie o infiltrację ze strony NKWD. ZWZ dowodzony przez płk. Władysława Żebrowskiego „Żuka”, powstały z inicjatywy wychodźstwa (misja Tadeusza Strowskiego „Turzymy” – kuriera KG ZWZ w Paryżu), określany jest jako ZWZ-1, zaś powołany na skutek inicjatywy gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza, dowódcy głównego SZP (misja mjr. Aleksandra Alfonsa Klotza „Niewiarowskiego”) i dowodzony przez ppłk. Jana Maksymiliana Sokołowskiego „Trzaskę”, a potem mjr. Zygmunta Dobrowolskiego „Zygmunta”, nazywany jest ZWZ-2[34].

Co ciekawe, w opinii ppłk. Sokołowskiego organizacja płk. Żebrowskiego „miała wyraźny charakter endecki”[35]. Podobnie ZWZ-1 oceniał gen. Stefan Rowecki, pisząc w jednym z meldunków z 1941 r., iż organizacja ta „oparta jest o kontakty polityczne z grupami Stronnictwa Narodowego”. Popierać ją miały zwłaszcza „liczne grupy młodzieży endeckiej”. ZWZ-2 miał się cieszyć natomiast poparciem „zespołu stronnictw demokratycznych z socjalistami i ludowcami na czele”[36].

Przy obu lwowskich organizacjach ZWZ uformowały się reprezentacje cywilno-polityczne, skupiające przedstawicieli stronnictw politycznych, organizacji społecznych, duchowieństwa oraz znane postaci świata nauki i kultury. Przy ZWZ-1 funkcję tę pełnił Komitet Społeczno-Polityczny (nazywany także Komitetem Polskim lub Wydziałem Społeczno-Politycznym), zaś przy ZWZ-2 – Rada Narodowa. W obu tych ciałach zasiadali przedstawiciele SN, choć – jak się wydaje – w przypadku zaplecza politycznego ZWZ-1 pozycja Stronnictwa była mocniejsza.

Reprezentantem SN w Komitecie Społeczno-Politycznym przy ZWZ-1 był inżynier geodeta Zygmunt Łuczkiewicz (w drugiej połowie lat trzydziestych kierownik referatu propagandy w Zarządzie Powiatowym SN w Rzeszowie, w maju 1939 r. wybrany do Rady Miasta Rzeszowa z listy Katolicko-Narodowego Komitetu Wyborczego). Na początku grudnia inż. Łuczkiewicz za pośrednictwem – również związanego przed wojną z SN – ks. Adama Bogdanowicza[37], kanonika kapituły katolickiej obrządku ormiańskiego we Lwowie i sekretarza abp. Józefa Teodorowicza, nawiązał współpracę z organizacją płk. Żebrowskiego. Polecenie współpracy z lwowskim ZWZ Łuczkiewicz otrzymał od Jana Matłachowskiego, zanim ten opuścił Lwów[38]. Komitet Społeczno-Polityczny przy ZWZ-1, w skład którego wszedł Łuczkiewicz „Koral”, został formalnie powołany w końcu stycznia 1940 r. (do marca odbyły się cztery jego posiedzenia)[39].

2 kwietnia 1940 r. Łuczkiewicz został aresztowany przez UNKWD obwodu lwowskiego. W tym dniu aresztowano również ks. Bogdanowicza „Psa”, który był członkiem komisji finansowej w komendzie Obszaru nr 3 (lwowskiego) ZWZ-1[40]. Obaj zostali osadzeni w więzieniu przy ul. Zamarstynowskiej. 19 i 20 listopada 1940 r. inż. Łuczkiewicz i ks. Bogdanowicz wraz z dwunastoma innymi członkami komendy obszaru lwowskiego ZWZ-1 (z jego komendantem ppłk. Władysławem Kotarskim „Druhem” na czele) zasiedli na ławie oskarżonych przed Lwowskim Sądem Obwodowym. Proces za zamkniętymi drzwiami zakończył się 20 listopada o godz. 2 w nocy. Trzynastu oskarżonych, w tym Łuczkiewicz i Bogdanowicz, skazanych zostało na karę śmierci. 17 lutego 1941 r. Sąd Najwyższy ZSRS zatwierdził ten wyrok. Tydzień później, 24 lutego 1941 r., zostali oni rozstrzelani w więzieniu przy ul. Łąckiego[41].

W Radzie Narodowej przy ZWZ-2, powstałej w końcu lutego lub na początku marca 1940 r. i działającej do września tego roku, SN było reprezentowane przez adwokata dr. Antoniego Konopackiego „Walewskiego”, najbardziej chyba aktywnego wówczas działacza tego stronnictwa we Lwowie[42]. 5 czerwca 1941 r. został on aresztowany przez grupę operacyjną UNKGB obwodu lwowskiego. Skazany na karę śmierci 13 czerwca, dziesięć dni później został zamordowany w więzieniu Brygidki[43].

Rozbicie młodzieżowej organizacji narodowej „Wyzwolenie”

Przypuszczalnie od początku 1940 r. działała we Lwowie konspiracyjna organizacja „Wyzwolenie”. Miała ona charakter częściowo wojskowy, a jej członkowie, wywodzący się głównie z przedwojennej Narodowej Organizacji Gimnazjalnej i Młodzieży Wszechpolskiej, zajmowali się zbieraniem informacji wywiadowczych oraz gromadzili broń i amunicję. Przede wszystkim jednak prowadzili działalność propagandową, wydając – prawdopodobnie – od lipca 1940 r. „Walkę” (nakład na okupację sowiecką). Organizacją kierował Mieczysław Weiss (używający konspiracyjnego nazwiska Czech), absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza, podczas studiów prezes Czytelni Akademickiej i aktywny działacz MW[44].

„Wyzwolenie” zostało rozbite w styczniu i lutym 1941 r., kiedy UNKWD obwodu lwowskiego aresztowało około trzydziestu członków organizacji, w tym Mieczysława Weissa i jego braci Jana – inżyniera, młodszego asystenta na Wydziale Mechanicznym Politechniki Lwowskiej, i Tadeusza. Wraz z nimi w więzieniu znaleźli się działacze SN: aplikant adwokacki Kazimierz M. Kobylański – aresztowany 31 stycznia, oraz Janusz Wyrzykowski, do wybuchu wojny sekretarz z Urzędzie Wojewódzkim we Lwowie – aresztowany 5 lutego. Zapewne z ramienia SN opiekowali się oni „Wyzwoleniem” i byli reprezentantami Stronnictwa w rozmowach z dr. Władysławem Zychem „Szarym”, p.o. okręgowym delegatem Rządu RP we Lwowie[45].

12 czerwca 1941 r. w Hotelu Krakowskim przy pl. Bernardyńskim odbył się proces pięciu członków „Wyzwolenia”. Tadeusza Szczurkowskiego skazano na karę śmierci, Jana Łopuszańskiego, Bronisława Szklarczyka i Tadeusza Tyca – na 10, a Henryka Romanowskiego na 6 lat pobytu w łagrze. Nie wiadomo, dlaczego wydzielono tę piątkę młodych narodowców i osądzono osobno. W tym dniu w więzieniu przy ul. Zamarstynowskiej rozpoczęła się rozprawa głównej grupy członków „Wyzwolenia” i SN, liczącej według różnych wersji 25–28 osób. Dołączono do niej również por. Zygmunta Piątkiewicza „Krótkiego”, który pośredniczył w kontaktach między dr. Zychem a Stronnictwem Narodowym. Rozprawa odbywała się przed specjalnym trybunałem, który w tym celu przyjechał do Lwowa. Wyrok w tym „największym procesie polskim”, jak go nazywali sowieccy sędziowie, wydany został 13 czerwca. Dziewięciu oskarżonych, w tym: Mieczysław Weiss, Tadeusz Weiss, Jan Weiss i Kazimierz Kobylański zostało skazanych na karę śmierci, pozostali na długoletnie więzienie (najniższy wymiar kary wynosił 10 lat)[46].

Spośród narodowców skazanych 12 i 13 czerwca wybuch wojny niemieckosowieckiej i zajęcie Lwowa przez Niemców przeżyło tylko dwóch: Jan Łopuszański i Bronisław Szklarczyk, którym udało się 24 czerwca uciec z więzienia Brygidki przy ul. Kazimierzowskiej[47]. Pozostali najprawdopodobniej zostali zamordowani przez NKWD w więzieniach lwowskich 26 czerwca[48].

W latach 1939–1941 Okręg Lwowski Stronnictwa Narodowego poniósł na skutek działań sowieckiego aparatu bezpieczeństwa stosunkowo dotkliwe straty. Poza Alojzym Stamperem, głęboko wówczas zakonspirowanym i nieangażującym się w działalność konspiracyjną, oraz prof. Władysławem Tarnawskim[49] zostali wówczas aresztowani wszyscy przebywający we Lwowie czołowi działacze Stronnictwa. Wielu z nich zostało zamordowanych. Rozbita została również młodzieżowa organizacja narodowa „Wyzwolenie”. Jednak już pierwsze miesiące okupacji niemieckiej przynieść miały odbudowę podziemnych struktur lwowskiego SN oraz utworzenie prężnego Okręgu Lwowskiego Narodowej Organizacji Wojskowej[50].

Pierwodruk: Okupacja sowiecka ziem polskich 1939–1941, red. P. Chmielowiec, Rzeszów – Warszawa 2005, s. 150–161.

Saga rodu Mireckich

„Wielkie obozy polityczne stoją nie tylko na organizacji i nie tylko na politycznej doktrynie, ale i na ludziach” – pisał w maju 1975 r. Jędrzej Giertych w liście do Kazimierza Mireckiego, dodając, że bez rodziny Mireckich obóz narodowy „byłby z pewnością czymś mniejszym i słabszym”[1]. Rzeczywiście, trudno w historii ruchu narodowego pominąć rolę, jaką odegrali w niej przedstawiciele tej rodziny.

Spośród ośmiorga dzieci Pauliny ze Ścisłowskich i Dominika Mireckich trzej synowie i dwie córki z ruchem narodowym związali się na studiach, zostając członkami Młodzieży Wszechpolskiej i wstępując w szeregi Stronnictwa Narodowego. Leon w czasie okupacji był inspektorem Komendy Głównej Narodowej Organizacji Wojskowej, a następnie członkiem Zarządu Głównego SN, dwaj jego bracia kierowali okręgowymi strukturami NOW: Adam w Lublinie, potem we Lwowie, Kazimierz – w Centralnym Okręgu Przemysłowym. Maria była komendantką Narodowej Organizacji Wojskowej Kobiet na Rzeszowszczyźnie, a później Komendantką Główną Narodowego Zjednoczenia Wojskowego Kobiet, zaś najmłodsza z rodzeństwa Helena – łączniczką ZG SN. Również pozostała trójka – Waleria, Janina i ksiądz Bronisław, związana była z podziemiem narodowym.

Adam był pięciokrotnie aresztowany przez gestapo, cztery razy szczęśliwie uciekał, za piątym razem trafił do niemieckiego obozu koncentracyjnego. Po wojnie dwukrotnie aresztowany przez UB, został skazany na karę śmierci i zamordowany w więzieniu mokotowskim. Leon, czterokrotnie aresztowany przez UB i SB, prawie 10 lat przesiedział w komunistycznych więzieniach. Janina w więzieniu spędziła dwa i pół roku. Kazimierz, Maria i Helena szczęśliwie uciekli z zajętej przez Sowietów Polski, po latach dołączyła do nich Janina. Ksiądz Bronisław po wojnie pozostał wśród swoich parafian na Wschodzie, gdzie jako autentyczny świadek Chrystusa głosił Słowo Boże, ustawicznie szykanowany przez sowiecki aparat bezpieczeństwa. W Polsce Ludowej pozostali Waleria i Leon.

***

Osiem życiorysów. Różnych, ale jednocześnie jakże podobnych! Wszak drogowskazem Mireckich była zawsze bezwzględna wierność Bogu i Polsce. Głęboką religijność i patriotyzm wynieśli z domu rodzinnego. Matka Paulina ze Ścisłowskich (zm. 3 maja 1951 r. w wieku 73 lat) pochodziła ze szlachty podolskiej. Miała siedmioro rodzeństwa. Jej ojciec był sybirakiem, jeden z braci, Józef – kapłanem, katechetą i nauczycielem greki w gimnazjum klasycznym w Buczaczu, później dziekanem w Jazłowcu.

Rodzina posiadała majątki ziemskie w ziemi tarnopolskiej i na Podolu. Ojciec Dominik (zm. 16 stycznia 1954 r. w wieku 85 lat), syn powstańca styczniowego, był urzędnikiem. Mireccy herbu Szeliga należeli do drobnej szlachty. Ich gniazdem rodowym była przed wiekami wieś Mircze – w okresie staropolskim leżąca w powiecie bełskim – od której w XVI w. wzięli nazwisko. Rodzice Pauliny początkowo nie chcieli zgodzić się na jej małżeństwo z Dominikiem, które zostało ostatecznie zawarte w maju 1898 r. Młodzi małżonkowie zamieszkali najpierw w Przeworsku, przenosząc się później – wraz ze zmianą miejsca pracy Dominika – do Krakowca k. Jaworowa i Ulanowa n. Sanem. Tam na świat przychodziły kolejne dzieci. W 1900 r. z oskarżenia nacjonalistów ukraińskich Dominik Mirecki trafił do więzienia we Lwowie. W 1921 r. rodzina Mireckich przeniosła się do Racławic k. Niska.

Waleria – niezłomna nauczycielka

Najstarszym dzieckiem Mireckich była Waleria. Urodziła się 17 grudnia 1900 r. w Przeworsku. Po ukończeniu Szkoły Powszechnej w Ulanowie kontynuowała naukę w Szkole Wydziałowej ss. Benedyktynek w Przemyślu, a następnie w Szkole Wydziałowej ss. Boromeuszek w Łańcucie, którą ukończyła w 1916 r. Egzamin dojrzałości zdała jako tzw. prywatystka (tj. przygotowując się do niego prywatnie) w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Stanisławowie w październiku 1920 r. Od 1921 r. pracowała jako nauczycielka w szkołach powszechnych w Łętowni k. Leżajska, Borkach k. Ulanowa, Zarzeczu k. Niska i Ulanowie. We wrześniu 1933 r. została kierowniczką szkoły w Racławicach k. Niska, gdzie od kilkunastu lat mieszkali jej rodzice. Pracowała w niej do przejścia na emeryturę w 1970 r.

Waleria była wielką społeczniczką (ta cecha wyróżniała zresztą wszystkich Mireckich). W 1934 r. w Racławicach założyła Koło Gospodyń Wiejskich, a kilka lat później, gdy w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego rozpoczęto budowę Stalowej Woli, udało się jej zdobyć zamówienie na szycie ubrań ochronnych dla pracowników Zakładów Południowych (huty). Dzięki temu pracę znalazło około 40 kobiet z okolicznych wsi.

W czasie okupacji niemieckiej dom rodzinny Mireckich w Racławicach, którym opiekowała się Waleria, był ważnym punktem kontaktowym dla działaczy podziemia narodowego. „Często w Racławicach bywali przedstawiciele Komendy Głównej NOW, jak również przedstawiciele Zarządu Głównego Stronnictwa Narodowego” – wspominał Kazimierz Mirecki. – „Bodajże pierwszym naszym gościem był Jan Barański, potem Ryszard Szczęsny, Jan Kornas, Stefan Klimecki, Andrzej Mikułowski, Leon Dziubecki, Władysław Pacholczyk, Zenon Komender, Tadeusz Kaszubski i wielu innych [...]. Bywały też u nas kurierki i łączniczki: Anita Matyjanka, Alina Zadzierska-Glińska, Genula [Eugenia] Jeszke”[2].

Waleria należała do NOWK, przyjmowała wysłanników i kurierów, kolportowała „Walkę” i inne podziemne wydawnictwa SN i NOW. Przede wszystkim jednak zaangażowała się w tajne nauczanie, prowadząc tajne komplety w zakresie szkoły powszechnej. Była dwukrotnie aresztowana przez Niemców. Pierwszy raz już listopadzie 1939 r. Więziono ją na zamku w Rzeszowie. Drugi raz 18 września 1940 r. W tym dniu doszło do największej fali aresztowań w Okręgu Rzeszowskim NOW. Gestapo rozbiło wówczas siatkę kolportażu „Walki”. W domu Mireckich w Racławicach gestapowcy, nie zastawszy poszukiwanego Kazimierza – komendanta okręgu NOW i jednocześnie prezesa Zarządu Okręgowego SN – aresztowali Walerię. Została zwolniona po kilku miesiącach.

Jakkolwiek po 1944 r. nie angażowała się mocniej w działalność konspiracyjnego SN, to z uwagi na rodzeństwo, z którym utrzymywała bliskie kontakty, była przez lata inwigilowana przez Urząd Bezpieczeństwa i Służbę Bezpieczeństwa. Od lipca 1955 do czerwca 1963 r. była figurantką sprawy ewidencyjnoobserwacyjnej prowadzonej najpierw przez Powiatową Delegaturę ds. Bezpieczeństwa Publicznego, a później przez Referat ds. Bezpieczeństwa Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej w Nisku (latem 1962 r. bezpieka próbowała nawet założyć w jej domu podsłuch)[3]. Obiektem zainteresowania ze strony SB stała się ponownie na początku lat siedemdziesiątych. Od lutego 1972 do listopada 1974 r. była rozpracowywana w ramach kwestionariusza ewidencyjnego. Bezpiekę w dalszym ciągu niepokoiło utrzymywanie przez nią „podejrzanych kontaktów korespondencyjnych” z rodzeństwem w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie oraz to, że „prawie w każdym roku w miesiącach letnich ktoś z członków rodziny zamieszkałej w USA przyjeżdża do niej w odwiedziny do Racławic”. Inwigilacji zaniechano, gdy SB – poprzez agenturę – ustaliła, że „charakter tych kontaktów jest wybitnie rodzinny”. Wpływ na to miał również fakt, że w październiku 1974 r. Waleria Mirecka za długoletnią pracę w szkolnictwie została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski[4]. W 1977 r. nakręcono o niej film dokumentalny Czy znacie Walerię M.?. Zmarła w Racławicach 29 grudnia 1978 r.[5]

Ksiądz Bronisław

Drugim dzieckiem, a najstarszym synem, był Bronisław. Urodził się 3 września 1903 r. w Przeworsku. W 1920 r. jako ochotnik brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Walczył w batalionie kpt. Bolesława Zajączkowskiego, wchodzącym w skład Małopolskich Oddziałów Armii Ochotniczej. Ranny 17 sierpnia w bitwie pod Zadwórzem na przedpolach Lwowa, dostał się do niewoli sowieckiej. Uciekł z obozu jenieckiego pod Kijowem, chory na tyfus, dotarł pieszo do Lwowa i po pobycie w miejscowym szpitalu szczęśliwie wrócił do domu rodzinnego. Naukę w gimnazjum w Nisku rozpoczął w 1918 r., lecz z powodu udziału w wojnie dopiero w 1926 r. zdał maturę. Pod odbyciu służby wojskowej w 1927 r. wstąpił do Seminarium Metropolitalnego we Lwowie. W listopadzie 1933 r. w katedrze lwowskiej przyjął święcenia kapłańskie. Jednocześnie był studentem na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jana Kazimierza, który ukończył w 1933 r., obroniwszy pracę magisterską Prawo własności w świetle encykliki Rerum Novarum i Quadragesimo anno. W latach 1933–1935 był wikariuszem w Żydaczowie, a następnie administratorem parafii Nowe Sioło nad Zbruczem w powiecie zbaraskim.

Podczas okupacji współpracował z lwowską NOW, a po scaleniu – z AK. W 1944 r. został skazany na śmierć przez UPA. Ocalał w czasie nocnego napadu banderowców na dom, w którym mieszkał, i przeżył jego spalenie. W ciągu tej nocy zupełnie osiwiał. W końcu 1944 r. abp Eugeniusz Baziak mianował go proboszczem parafii w Podwołoczyskach, leżących przy przedwojennej granicy polsko-sowieckiej. Po wojnie ks. Bronisław pozostał ze swoimi wiernymi na Wschodzie. Tam była jego Polska. Władze sowieckie utrudniały mu pracę duszpasterską. Kościół w Podwołoczyskach Sowieci wysadzili w powietrze, a ks. Bronisław na 15 lat został pozbawiony prawa do pracy duszpasterskiej. Pracował więc konspiracyjnie na terenie archidiecezji lwowskiej oraz za przedwojenną granicą wschodnią – na Podolu, m.in. w Kamieńcu Podolskim, Greczanach k. Chmielnickiego (Płoskirowa), Derażni, Latyczowie, Gródku Podolskim, Połonnem, Manikowcach, Hołozubińcach. Opiekował się także kaplicą w Kijowie na Światoszynie i przyczynił się do jej utrzymania. Odwiedzał skupiska katolików na Bukowinie, w Kazachstanie, na Krymie i w Moskwie. Wielokrotnie był zatrzymywany i przesłuchiwany przez funkcjonariuszy MWD i KGB. „Grożono mu zsyłką, a nawet śmiercią – wspominała jego siostra Maria. Ukrywał się u oddanych mu mieszkańców. W ukryciu odprawiał msze święte i udzielał sakramentów, tajnie chrzcił, spowiadał, błogosławił małżeństwa [...]. Nie bacząc na nic, jeździł po okolicznych wsiach i miasteczkach, czasami obsługiwał jednocześnie 15 parafii na Podolu i pograniczu Wołynia. Jeździł dniem i nocą, furmanką i saniami”[6].

Gdy po kilkunastu latach otrzymał pozwolenie władz na pracę w parafii w Hałuszczyńcach nad Zbruczem, był jedynym kapłanem w całym obwodzie tarnopolskim. Miał wówczas pod opieką także parafie w Krzemieńcu i Borszczowie. Złoty jubileusz kapłaństwa obchodził 8 listopada 1983 r. w Hałuszczyńcach. Uroczystość zgromadziła tysiące wiernych ze wszystkich miejscowości, w których pracował. W imieniu papieża Jana Pawła II arcybiskup Eduardo Martinez Somalo nadesłał z tej okazji telegram do Jubilata, zapewniając o duchowym uczestnictwie Ojca Świętego w tej uroczystości. Gratulacje ze Stolicy Apostolskiej przekazał również kard. Władysław Rubin.

Ks. kanonik Bronisław Mirecki zmarł w Hałuszczyńcach 13 sierpnia 1986 r. Ostatnią mszę św. odprawił dwa dni wcześniej w Płoskirowie. W manifestacyjnym pogrzebie 16 sierpnia oprócz tysięcy wiernych uczestniczyło 25 kapłanów. W homilii pogrzebowej ks. Jan Olszański, późniejszy biskup diecezji kamieniecko-podolskiej, mówił: „Życie ks. Bronisława – to życie kapłana, męczennika-nędzarza, a zarazem misjonarza. Wiele lat trzymając się Podwołoczysk, był narażony na szykany władz. Mieszkał w wilgotnej chacie, w której dawniej trzymano sól, gdzie odprawiał nabożeństwa, korzystając z bliskości bazaru, [gdyż] ze względu na tłumy przewijające się przez ten bazar trudniej mógł być obserwowany”. Na grobowcu ks. Bronisława widnieje napis: „W trudnych czasach poświęcił się, nie opuścił nas i został z nami na zawsze”[7].

Leon – wychowawca dwóch pokoleń narodowców

Trzecim dzieckiem Mireckich był Leon. Urodził się 21 lutego 1905 r. w Krakowcu w pow. jaworowskim. Po ukończeniu szkoły powszechnej w Ulanowie rozpoczął naukę w gimnazjum w Nisku. W 1920 r., mając 15 lat, brał udział w wojnie z bolszewicką Rosją, służąc jako ochotnik w paramilitarnej formacji „Obywatelska Legia Ochotnicza”. „Przyjęli jego zgłoszenie – wspominała siostra Maria – ale ponieważ był niskiego wzrostu, dano mu karabin niewiele mniejszy od niego. Miał w nocy pilnować mostu na Sanie i miasta w Ulanowie oraz zaalarmować mieszkańców, gdyby zbliżali się bolszewicy. W tej nocnej służbie nabawił się zapalenia stawów, co pociągnęło kilkuletnie leczenie”[8].

W szkole średniej należał do Narodowej Organizacji Gimnazjalnej. Po zdaniu matury w 1925 r. rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. „Gdy wrócił po roku do domu – wspominała Maria Mirecka-Loryś – okazało się, że nie zdawał żadnych egzaminów. Już w czasach gimnazjalnych często grywał w szachy i podobno bardzo dobrze. W Krakowie zamiast iść na wykłady, to grał w szachy. Został mistrzem Krakowa, niesiono go podobno na rękach, ale indeks był pusty. Gdy wrócił do domu, Tato powiedział – ucz się o własnych siłach, albo szukaj pracy. Nie pomogły prośby Mamy. Leon pracował w prasie na Śląsku i zamiast w 4 lata zrobić prawo, zrobił w 6 lat”.

Studia prawnicze ukończył w 1933 r. na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Jako student działał w Młodzieży Wszechpolskiej i Stronnictwie Narodowym. Mieszkał wówczas w Zawierciu, skąd dojeżdżał do Lublina na wykłady, zaliczenia i egzaminy. W Zawierciu założył placówkę Obozu Wielkiej Polski, którą kierował do rozwiązania OWP na terenie woj. kieleckiego w końcu października 1932 r.[9] Znalazł się w Zarządzie Powiatowym SN, współpracował z miejscowym oddziałem Zjednoczenia Zawodowego „Praca Polska” i był korespondentem wychodzącego w Sosnowcu narodowego pisma „Kurier Zachodni”. Przed wyborami parlamentarnymi w 1930 r. wspierał kampanię SN w sandomierskim okręgu wyborczym. W maju 1933 r. boleśnie przeżył śmierć przyjaciela – którego Mireccy traktowali jak brata – Jana Chudzika, działacza OWP i SN (w latach 1929–1930 sekretarza Romana Dmowskiego), zastrzelonego skrytobójczo w zamachu zorganizowanym przez policję w Brzozowie[10].

W czerwcu 1934 r. Leon rozpoczął aplikację adwokacką w Ostrowi Mazowieckiej w kancelarii Władysława Bereźnickiego. Jednocześnie był sekretarzem Zygmunta Berezowskiego, posła SN z okręgu Ostrów Mazowiecka – Wysokie Mazowieckie. Do wybuchu wojny prowadził ożywioną działalność polityczną i organizacyjną, głównie wśród młodzieży rzemieślniczej i chłopskiej, zakładając nowe koła. Został również wiceprezesem Zarządu Powiatowego SN w Ostrowi. Jednoznacznie opozycyjna wobec władz sanacyjnych aktywność polityczna była powodem jego aresztowania przed wyborami parlamentarnymi w 1935 r. W więzieniu w Łomży przesiedział 6 tygodni. W styczniu 1936 r. Sąd Okręgowy w Łomży umorzył prowadzone przeciwko niemu postępowanie karne.

Od początku okupacji Leon Mirecki rozpoczął budowę konspiracyjnej organizacji wojskowej, wykorzystując struktury SN. Wkrótce został pierwszym komendantem powiatowym ostrowskiej NOW, mając pod swoją komendą 2 tys. zaprzysiężonych żołnierzy. W konspiracji posługiwał się pseudonimami „Leon” i „Szeliga”. W 1940 r. został awansowany na stanowisko inspektora Okręgu Warszawa-Wschód. W latach 1940–1941 wielokrotnie przekraczał granicę niemiecko-sowiecką, odtwarzając siatkę SN pod okupacją sowiecką.

Zimą 1943 r. w wyniku dekonspiracji, zagrożony aresztowaniem przez gestapo, musiał uciekać z Ostrowi Mazowieckiej do Warszawy, gdzie został powołany na stanowisko zastępcy kierownika Centralnego Wydziału Organizacyjnego ZG SN. Jednocześnie został inspektorem KG NOW. Po scaleniu NOW z AK był również inspektorem Komendy Okręgu AK Białystok. Przez pierwsze trzy tygodnie walczył w Powstaniu Warszawskim. Jako cywil został aresztowany przez Niemców i wywieziony do obozu w Pruszkowie, skąd zbiegł.

Awansowany do stopnia podporucznika czasu wojny (11 listopada 1942 r.) i porucznika czasu wojny (3 maja 1944 r.) oraz odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami (3 maja 1943 r.) i Krzyżem Walecznych (15 sierpnia 1944 r.)

W odtwarzanych po Powstaniu Warszawskim władzach SN Leon Mirecki został kierownikiem Centralnego Wydziału Organizacyjnego. Dzięki temu w listopadzie 1944 r. wszedł do ZG SN. W marcu 1945 r. został dokooptowany do Prezydium ZG. Kierował wydziałami organizacyjnym i finansowym. Był jednocześnie jednym z głównych organizatorów pionu wojskowego SN – Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Na przełomie maja i czerwca wraz z Prezydium ZG przeniósł się do Krakowa.

Miał wyjechać jako kurier do władz SN w Londynie, lecz w połowie sierpnia 1945 r. natknął się na kocioł UB i został aresztowany. Został przewieziony do Warszawy i po trwającym przeszło rok śledztwie skazany 21 października 1946 r. przez WSR na podstawie art. 1 dekretu o ochronie państwa na 5 lat więzienia. Na skutek amnestii zwolniono go w marcu 1947 r. Nie został jednak wpisany na listę adwokacką, przez co nie mógł wykonywać zawodu. Utrzymywał się z pracy fizycznej, rąbiąc drewno na opał w szkołach i przedszkolach. 16 września 1947 r. został w Racławicach ponownie aresztowany przez funkcjonariuszy rzeszowskiego WUBP w związku ze sprawą Adama Doboszyńskiego i osadzony w X Pawilonie więzienia na Mokotowie. Po kilkunastomiesięcznym brutalnym śledztwie warszawski WSR skazał go 19 lipca 1949 r. z art. 88 kkWP na 7 lat więzienia. Karę więzienia odsiedział w całości w Warszawie, Rawiczu i Strzelcach Opolskich.

Po odzyskaniu wolności (18 maja 1954 r.) wrócił do rodzinnych Racławic, skąd w 1955 r. przeniósł się do Krakowa. Zamieszkał na Prokocimiu. Ukończył kurs przewodników turystycznych, ale po ujawnieniu więziennej przeszłości został skreślony z listy uprawionych do oprowadzania wycieczek. Znowu utrzymywał się z dorywczych zajęć fizycznych i pracy chałupniczej – znalazł zatrudnienie w spółdzielni inwalidzkiej, zajmując się jako chałupnik wyrobem pantofli. Od września 1956 r. mieszkał w Józefowie pod Warszawą. Po otrzymaniu zgody na wpisanie na listę radców prawnych pracował w tym zawodzie (m.in. w Ostrowi Mazowieckiej), bezskutecznie starając się o wpisanie na listę adwokacką.

Przez kilkanaście lat był inwigilowany przez funkcjonariuszy SB z Departamentu III MSW. Jeszcze podczas pobytu w więzieniu Mirecki był – na polecenie Wydziału Specjalnego Departamentu Więziennictwa MBP – intensywnie rozpracowywany przez agenturę celną. W doniesieniach agenturalnych i w opinii funkcjonariuszy służby więziennej był postrzegany jako „skrajny reakcjonista” i „zdecydowany wróg socjalizmu i komunizmu” oraz „narodowiec z krwi i kości”, „więzień ugruntowany politycznie i konsekwentny endek”.

Trzy miesiące po wyjściu z więzienia, w sierpniu 1955 r., Mirecki został figurantem sprawy ewidencyjno-obserwacyjnej prowadzonej przez Wydział I Departamentu III Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie. Równocześnie oddzielną sprawę ewidencyjno-obserwacyjną, w ramach której inwigilowano Mireckiego, wszczął we wrześniu tego roku Wydział IV Wojewódzkiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie. Po stwierdzeniu, że zarejestrowane zostały dwie sprawy operacyjne na tego samego figuranta, w marcu 1956 r. materiały sprawy „krakowskiej” przekazane zostały do Warszawy. Inwigilacja ta trwała przynajmniej kilkanaście lat.

Według doniesień agentury Mirecki miał nadzieję, że na fali zmian październikowych Stronnictwo Narodowe wcześniej czy później wznowi legalną działalność. Nie wykluczał również podjęcia quasi-nielegalnej działalności w formie „ośrodków myśli endeckiej”. W opinii SB w drugiej połowie lat pięćdziesiątych uchodził za „najżywszego, jeżdżącego po kraju, utrzymującego szerokie kontakty z b[yłymi] endekami, organizującego spotkania i konferencje” działacza narodowego.

11 listopada 1959 r. został ponownie aresztowany na dwa dni pod zarzutem kontaktów z narodowcem (adwokatem Janem Optatem Sokołowskim) przybyłym z USA. 26 sierpnia 1960 r. aresztowano go po raz czwarty pod zarzutem organizowania spotkań grupy studentów tworzących tzw. Ligę Narodowo-Demokratyczną. W areszcie spędził prawie 10 miesięcy. 29 V 1961 r. został ostatecznie uniewinniony przez Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy (głosami ławników, wbrew przewodniczącemu składu, który zgłosił votum separatum), a następnie zwolniony. Od marca 1962 r. mieszkał w Warszawie.

Ostatni zachowany plan działań operacyjnych SB przeciwko Leonowi Mireckiemu pochodzi z listopada 1966 r. Już jednak we wrześniu 1970 r. został on ponownie poddany inwigilacji przez Wydział II Departamentu III MSW. Tym razem trwała ona do marca 1973 r. Jeden z tajnych współpracowników donosił, iż Mirecki uważał, że „PRL jest swoistą formą realizowanego bolszewizmu. System, w którym żyje naród polski, jest bolszewią. W tej sytuacji nie ma żadnych punktów stycznych pomiędzy ustrojem a narodem polskim”.

Cały wolny czas Leon Mirecki poświęcał na odtworzenie idei narodowej w kraju. Należał do tzw. seniorów ruchu narodowego. Po śmierci Konstantego Skrzyńskiego w 1978 r. pełnił funkcję nieformalnego przedstawiciela władz emigracyjnego SN na Polskę. Był wychowawcą – by użyć określenia Wojciecha Wasiutyńskiego – „czwartego pokolenia” narodowców (urodzonego i wychowanego w Polsce Ludowej), ale także – „piątego”, wchodzącego w dorosłe życie po 1989 r. Drzwi jego mieszkania przy ul. Złotej w Warszawie były otwarte dla każdego narodowca, który pragnął się z nim spotkać. Pisywał artykuły do drugoobiegowych czasopism narodowych (przede wszystkim do ukazującego się od 1986 r. w nakładzie 1000 egz. „Przeglądu Wiadomości Politycznych”, który redagował; łącznie ukazało się 26 numerów „PWP”). Był członkiem reaktywowanego w kraju w 1989 r. Stronnictwa Narodowego i zasiadał w jego władzach. Pełnił funkcję honorowego prezesa Rady Naczelnej SN. Współpracował z odtworzoną po 1989 r. Młodzieżą Wszechpolską. W 1990 r. wszedł w skład władz Instytutu Historycznego im. Romana Dmowskiego w Warszawie. Uczestniczył w kongresie zjednoczeniowym SN i SND (19 grudnia 1999 r.). W grudniu 1990 r. został odznaczony Krzyżem za Udział w Wojnie 1918–1921.

Był człowiekiem głębokiej wiary. Należał do Trzeciego Zakonu św. Franciszka. Zmarł 21 lutego 2000 r. w Racławicach. Pochowany został na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Przed śmiercią przeznaczył 100 tys. zł na fundusz stypendialny dla zdolnych studentów.

W 1954 r. poślubił Irenę Szymanowską (ur. 6 maja 1915 r. – zm. 27 lipca 1998 r.), lekarza stomatologa, kurierkę AK. Wychowali wspólnie dwóch przybranych synów[11].

Janina – „Kanadyjka”

Kolejna z Mireckich, Janina, urodziła się 15 lutego 1907 r. w Ulanowie. Po ukończeniu szkoły powszechnej kontynuowała naukę w prywatnym Seminarium Żeńskim w Rudniku. W 1929 r. wyjechała do Kanady, gdzie wkrótce poślubiła Augusta Wojnickiego, żołnierza „Błękitnej Armii” gen. Józefa Hallera. W 1933 r. wraz z trzyletnim synkiem Henrykiem przyjechała do Polski na prymicje brata Bronisława. Zdecydowała się pozostać w kraju. Od 1938 r. pracowała jako kierowniczka tzw. gospody – stołówki pracowniczej Spółdzielni Spożywców w Stalowej Woli. W pierwszym roku okupacji „gospoda” wraz z hotelem pracowniczym pełniła funkcję kwatery komendy Okręgu Rzeszowskiego NOW (powszechnie nazywanego Okręgiem COP). Janina należała do NOWK, a po scaleniu – do AK. Prowadziła dział pomocy jeńcom wojennym i więźniom politycznym. Wraz z siostrą Heleną organizowała wysyłkę paczek żywnościowych do więzień i obozów koncentracyjnych.

Po zakończeniu wojny nawiązała kontakt z mężem i rozpoczęła starania o wyjazd do Kanady. W listopadzie 1947 r. odwiedził ją w Racławicach Stanisław Mierzwiński „Staszek”. Wraz z Janem Kaimem „Wiktorem” przyjechał on do Polski z polecenia prezesa SN Tadeusza Bieleckiego, aby zorganizować ucieczkę z kraju zagrożonych działaczy Stronnictwa, w tym Leona Mireckiego, o aresztowaniu którego w Londynie jeszcze nie wiedziano. Po bezskutecznych próbach skontaktowania się z Mireckim Kaim wysłał do Racławic Mierzwińskiego. Wojnicka poinformowała go o aresztowaniu Leona. Wkrótce potem, w końcu grudnia 1947 r., na prośbę przebywającej we Francji siostry Heleny Matkowskiej (Michałowskiej), Janina Wojnicka skontaktowała się z Tadeuszem Domańskim „Brzozowskim”, byłym kierownikiem komórki (wydziału) informacji ZG SN. Jeżdżąc kilkakrotnie do Krakowa, do maja 1948 r. otrzymała od Domańskiego ponad 160 tys. zł. Pieniądze te przekazała mieszkającym wówczas w Grudziądzu rodzicom Augusta Michałowskiego, którzy zamierzali wyjechać do Szwajcarii (matka była Szwajcarką).

Wkrótce, 29 maja 1948 r. Janina Wojnicka została aresztowana w Racławicach przez funkcjonariuszy WUBP z Rzeszowa i PUBP z Niska. Po przewiezieniu do Rzeszowa osadzono ją w więzieniu na zamku. Po przeszło pięciomiesięcznym śledztwie 19 listopada 1948 r. została skazana przez WSR w Rzeszowie na dwa i pół roku więzienia. NSW postanowieniem z 14 stycznia 1949 r. nie uwzględnił skargi rewizyjnej i utrzymał ten wyrok w mocy. Z rzeszowskiego zamku przewieziono ją 17 marca 1949 r. do więzienia w Przemyślu. Mury więzienne opuściła 29 listopada 1950 r. Wróciła do Racławic, gdzie prowadziła gospodarstwo i wraz z siostrą Walerią opiekowała się rodzicami. Jednocześnie wznowiła starania o zgodę na wyjazd do Kanady, do męża i syna (wyjechał z Polski po zdaniu matury w 1948 r.), argumentując, że ma obywatelstwo kanadyjskie. W końcu sierpnia 1951 r. Wojnicka została jednak formalnie uznana za obywatela polskiego. Dopiero po kilku latach zabiegów otrzymała paszport i w lutym 1957 r. wyjechała do Kanady. Po śmierci męża w latach osiemdziesiątych wróciła do Polski. Zmarła 14 lipca 1989 r. w Racławicach[12].

Adam – rycerz bez skazy

Piątym dzieckiem Mireckich był Adam. Urodził się 9 stycznia 1909 r. w Ulanowie w pow. niżańskim. Tutaj ukończył 4 klasy szkoły powszechnej. W 1921 r. rodzina przeniosła się do Racławic k. Niska. W niżańskim gimnazjum państwowym do 1927 r. ukończył 6 klas. Naukę kontynuował w gimnazjum w Borszczowie w woj. tarnopolskim, w którym w 1930 r. zdał maturę. W 1931 r. zapisał się na Wydział Prawa UJK. Tutaj związał się z ruchem narodowym – został członkiem Młodzieży Wszechpolskiej i Stronnictwa Narodowego. Po roku przerwał jednak studia i wstąpił do wojska. Od 15 września 1932 do 11 lipca 1933 r. odbywał Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy Piechoty przy 17. pp w Rzeszowie, który ukończył, uzyskując stopień kaprala podchorążego rezerwy. Od 1934 r. do wybuchu wojny pracował jako sekretarz gminy Stany w pow. niżańskim. Z dniem 1 stycznia 1936 r. awansowany został do stopnia podporucznika rezerwy piechoty. Od 2 listopada do 7 grudnia 1938 r. odbywał ćwiczenia rezerwy w 24. pułku ułanów, biorącym wtedy udział w zajmowaniu Śląska Cieszyńskiego.

We wrześniu 1939 r. Mirecki dowodził najpierw plutonem, a następnie kompanią w 3. pp (2. DP Legionów). Dostał się do niewoli niemieckiej, z której po kilku dniach zbiegł i powrócił do Niska. Na początku października 1939 r. uczestniczył w konspiracyjnym zebraniu miejscowych członków SN, na którym podjęto decyzję o utworzeniu opartej na systemie piątkowym organizacji wojskowej. Na skutek donosu Ukraińców 29 listopada 1939 r. został aresztowany przez Niemców. W połowie stycznia 1940 r. między Łańcutem a Rzeszowem zbiegł z transportu do obozu koncentracyjnego. W lutym 1940 r. przyjechał do Warszawy, gdzie został zaprzysiężony do Narodowej Organizacji Wojskowej. Wiosną 1940 r. wszedł w skład komendy Okręgu Rzeszowskiego NOW (prawdopodobnie był kandydatem na komendanta okręgu, ale funkcję tę ostatecznie powierzono jego bratu Kazimierzowi) i jednocześnie objął stanowisko komendanta powiatowego tej organizacji w Kolbuszowej. Aresztowany ponownie 27 października tego roku, gdy wracał z odprawy komendantów powiatowych w Leżajsku, przewieziony został do więzienia w twierdzy Przemyśl, skąd uciekł w noc sylwestrową 1940 r. Po krótkim pobycie w Jarosławiu (ukrywał się w domu związanej z ruchem narodowym rodziny Nowosadów przy ul. Kraszewskiego 29) i Tryńczy (w majątku działacza SN dr. Mariana Nowińskiego) w połowie 1941 r. został komendantem Okręgu Lubelskiego NOW. Po raz trzeci gestapo aresztowało go 1 grudnia 1941 r. w Lublinie. Osadzony w areszcie w budynku sądu okręgowego, zbiegł stamtąd w połowie grudnia i wrócił do działalności konspiracyjnej.

Początkowo był przeciwny scaleniu NOW z AK, lecz pod wpływem swojego brata Leona, inspektora KG NOW, opowiedział się za scaleniem, pociągając za sobą część członków komendy Okręgu Lubelskiego i struktur terenowych. Zagrożony kolejnym aresztowaniem, w listopadzie 1942 r. opuścił Lublin i wyjechał do Warszawy. Po krótkiej pracy w KG NOW (jako oficer do specjalnych zadań lub inspektor) w czerwcu 1943 r. objął stanowisko komendanta Okręgu Lwowskiego NOW. Kontynuował rozbudowę struktur NOW i ich scalanie z AK. Używał pseudonimów „Adaś”, „Stwosz”. Po scaleniu z AK awansowany został do stopnia porucznika. W komendzie Okręgu AK Lwów objął stanowisko oficera organizacyjnego ds. partyzantki. W połowie października 1943 r. (wg innych relacji w końcu lipca tego roku) został przypadkowo podczas ulicznej łapanki (bądź w czasie godziny policyjnej) po raz czwarty aresztowany, ale kolejny raz udało mu się koło Przeworska zbiec z transportu do KL Auschwitz.

Gestapo aresztowało Mireckiego po raz piąty 16 grudnia 1943 r. w Nisku, gdy wracając z odprawy komendantów NOW w Warszawie, wstąpił do Racławic, aby odwiedzić rodzinę. Z niżańskiego więzienia został po kilku dniach przewieziony do Rozwadowa. Niepowodzeniem zakończyły się akcja odbicia go z miejscowego aresztu podjęta przez patrol dywersyjny NOW w nocy z 30 na 31 grudnia 1943 r. oraz próba wykupienia go z więzienia w Stalowej Woli w styczniu 1944 r. Był więziony kolejno w Jarosławiu, Tarnowie (od lutego 1944 r.) i w Krakowie przy ul. Montelupich (od połowy marca). W maju otrzymał gryps informujący go o awansie do stopnia kapitana. Około 20 lipca 1944 r. wywieziony został do KL Gross-Rosen, skąd wkrótce trafił do podobozu w Fünfteichen (obecnie Laskowice Oławskie) i pracował w fabryce Kruppa w Markstadt (obecnie Jelcz). W wyniku ewakuacji tego obozu trafił z powrotem do KL Gross-Rosen (24 stycznia 1945 r.). Po kilkunastu dniach przetransportowano go do obozu filialnego KL MittelbauDora w Nordhausen (10 lutego 1945 r.). Po dwóch tygodniach znalazł się w grupie więźniów, których Niemcy popędzili do Dory. Stąd wkrótce przewieziony został do KL Bergen-Belsen (9 kwietnia), gdzie szczęśliwie doczekał uwolnienia obozu przez wojska angielskie (15 kwietnia 1945 r.). Następnie krótko przebywał w obozie dla dipisów (DPs – displaced persons) w Fallingbostel (dawny Stalag XI B).

Do Polski Mirecki wrócił jako repatriant w połowie listopada 1945 r. i zamieszkał w domu rodzinnym w Racławicach. Jednak już miesiąc później, 16 grudnia, razem z kilkunastoma działaczami narodowymi (m.in. siostrami Marią i Heleną oraz bratem Kazimierzem) wyjechał z Polski jako rzekomy obywatel rumuński w transporcie kolejowym dla cudzoziemców zorganizowanym przez PCK[13]. Być może wpływ na tę decyzję miało aresztowanie przez UB jego brata Leona oraz groźba aresztowania poszukiwanego przez bezpiekę Kazimierza. Z Katowic przez Pragę dotarł 21 grudnia do Pilzna, skąd dwa dni później samochodem wojskowym z dywizji pancernej gen. Stanisława Maczka dojechał do Norymbergi, a stamtąd 24 grudnia do Meppen – „Maczkowa”. Tutaj Mirecki przebywał do połowy kwietnia 1946 r., po czym wraz z bratem Kazimierzem wyjechał do Monachium.

Przewidywany był na zastępcę kierownika pionu łączności technicznej Stronnictwa Narodowego z krajem i kierownika radiostacji w południowych Niemczech. Zdecydował się jednak wrócić do Polski jako emisariusz SN. Celem jego misji uzgodnionej ze Stanisławem Siwcem „Sękiem”, członkiem Komitetu Polskiego w Monachium i jednocześnie kierownikiem pionu łączności technicznej SN, było zorganizowanie drogi przerzutowej dla kurierów SN przez Czechy (Pragę) do Polski. W tym celu Mirecki miał się skontaktować z Tadeuszem Macińskim „Prusem”, kierownikiem wydziału organizacyjnego ZG SN. Miał również przewieźć pocztę i pieniądze (listy do rodziny działacza SN Kazimierza Tychoty oraz Eugeniusza Mieszkowskiego „Eugeniusza”, radiotelegrafisty obsługującego radiostację SN). Ponadto – a może przede wszystkim – Mirecki chciał wywieźć z kraju swoją bratową Stanisławę (z d. Gliniak), żonę Kazimierza.

Z Monachium wyjechał 9 maja 1946 r. i przez Czechy dotarł 16 maja do Polski. Za pośrednictwem działaczki SN w Krakowie Marii Brzewskiej oraz łączniczek Marii Grotowskiej „Amazonki”, Haliny Podczaskiej „Cioci” i Henryki Domańskiej „Inki” nawiązał kontakt z władzami konspiracyjnego SN. Wkrótce, 29 maja 1946 r., wziął udział w zebraniu Prezydium SN w Chorzowie, a 30 maja w Zabrzu spotkał się z „Prusem”. Dwukrotnie również skontaktował się z „Eugeniuszem” – 1 czerwca w Zabrzu i 30 czerwca w Trzebieszowicach k. Kłodzka. Podczas drugiego spotkania przekazał mu tekst depeszy, którą „Eugeniusz” wysłał do „Sęka” do Monachium. Mirecki informował w niej o aresztowaniu przez UB „Olgi” (Borkowskiej?), organizatorki nielegalnych transportów z Polski, oraz prosił o przesłanie instrukcji i pieniędzy, które – zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami – miał przywieźć Henryk Gawryś „Henek”.

Mirecki został aresztowany 9 lipca 1946 r. w Krakowie przez funkcjonariuszy tamtejszego WUBP. WPR w Krakowie 17 lipca podjęła decyzję o jego tymczasowym aresztowaniu i osadzeniu w więzieniu sądowym przy ul. Senackiej. Wstępne dochodzenie prowadził przybyły z Warszawy oficer śledczy MBP ppor. Józef Dusza, który 29 lipca podpisał postanowienie o wszczęciu śledztwa. W dniu następnym Mirecki został przewieziony do więzienia na Mokotowie. Trwające ponad 8 miesięcy śledztwo zostało zakończone 4 kwietnia 1947 r. W akcie oskarżenia zarzucano Mireckiemu popełnienie przestępstw z art.86 § 1 i 2 kkWP oraz art. 117 § 1 w związku z art. 118 § 1 kkWP. Akt ten został zatwierdzony 12 kwietnia przez prokuratora NPW kpt. Stanisława Kaczmarka. Rozprawa główna przed WSR w Warszawie odbyła się 20 maja 1947 r. Przewodniczącym składu sędziowskiego był por. Jan Gronkiewicz. Wyrokiem tego sądu Mirecki został skazany 23 maja na 6 lat więzienia oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych przez 2 lata. Na mocy ustawy o amnestii z 22 lutego 1947 r. orzeczona kara pozbawienia wolności została złagodzona do 3 lat. NSW na posiedzeniu niejawnym 16 lipca 1947 r. pod przewodnictwem płk. Kazimierza Drohomireckiego nie uwzględnił skargi rewizyjnej i utrzymał ten wyrok w mocy. Mirecki więziony był najpierw na Mokotowie, a od 1 listopada 1947 r. we Wronkach, skąd został zwolniony po odbyciu całej kary 17 lipca 1949 r. (w 1948 r. WSR w Warszawie trzykrotnie odrzucał prośby pełnomocnika Mireckiego o ułaskawienie w związku z odbyciem przez niego połowy kary).

Po wyjściu z wiezienia Mirecki zamieszkał w domu rodziców w Racławicach. W styczniu 1950 r. wyjechał do Warszawy. Do września 1951 r. pracował w kilku firmach spożywczych jako buchalter, a następnie zapisał się na KUL, aby ukończyć przerwane przed wojną studia prawnicze. Mieszkał w tym czasie przy ul. Emilii Plater 30/29. Był w trakcie załatwiania ostatnich spraw związanych z przeprowadzką do Lublina (ul. Bazylianówka 5a), gdy 28 listopada 1951 r. został aresztowany przez UB pod zarzutem szpiegostwa. Rozkaz jego zatrzymania wydał płk Józef Czaplicki, dyrektor Departamentu III MBP.

Powodem ponownego aresztowania Mireckiego była jego działalność w – budowanej przede wszystkim z członków SN – siatce łącznościowo-informacyjnej podlegającej Radzie Politycznej w Londynie. Mirecki nie wiedział, że poznani przez niego w 1950 r. Wanda Macińska (żona „Prusa”) i Jan Ostaszewski, za sprawą których zaangażował się w połowie 1951 r. w organizację tzw. Punktu Informacyjnego w Warszawie, byli jednocześnie agentami UB. Macińska vel Weber (pseudonim agenturalny „17-ka”) i Ostaszewski (pseudonim agenturalny „Wojciech”) byli wykorzystywani w prowadzonej w MBP operacji „Ośrodek”, której celem była infiltracja oraz rozbicie systemu łączności z krajem zorganizowanego przez Dział Krajowy Rady Politycznej, kierowany przez Edawarda Sojkę „Majewskiego”. Z tego powodu na niepowodzenie skazane były również starania podjęte przez Mireckiego, aby za pośrednictwem Macińskiej przerzucić za granicę Halinę Madurowicz – komendantkę Okręgu Lwowskiego NOWK oraz poszukiwanego przez UB Bolesława Gliniaka – żołnierza NZW z powiatu jarosławskiego.

Po aresztowaniu Mirecki został osadzony w więzieniu mokotowskim. Trwającym od 29 listopada 1951 r. śledztwem kierował por. Jan Lisowski, oficer śledczy MBP. Sporządzony przez niego 7 marca 1952 r. akt oskarżenia zarzucał Mireckiemu popełnienie przestępstw z art. 27 kkWP w związku z art. 7 dekretu z 13 czerwca 1946 r. oraz z art. 6 tego dekretu. Akta sprawy przekazano 14 marca 1952 r. do NPW. Rozprawa główna odbyła się 25 kwietnia przed WSR w Warszawie. Wraz z Mireckim na ławie oskarżonych zasiedli: Władysław Lisiecki, Mieczysław Gągorowski, Aniela Gliniak i Sylwester Szok. Sąd w składzie: ppłk Mieczysław Widaj – przewodniczący, kpt. Jerzy Drohomirecki oraz por. Jan Paramonow – sędziowie, w obecności prokuratora wojskowego mjr. Mieczysława Boguckiego i obrońców oskarżonych, skazał 28 kwietnia Mireckiego na karę śmierci, utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz przepadek mienia na rzecz skarbu państwa (na karę śmierci skazani zostali również Władysław Lisiecki i Mieczysław Gągorowski). NSW 9 lipca 1952 r. utrzymał ten wyrok w mocy, pozostawiając bez uwzględnienia skargę rewizyjną. Prezydent Bierut decyzją z 17 października nie skorzystał z prawa łaski.

Adam Mirecki został zamordowany w więzieniu na Mokotowie 24 października 1952 r. Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu w Racławicach k. Niska.

W 1992 i 1994 r. Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego na wniosek Leona Mireckiego unieważnił wyroki WSR w Warszawie z 28 kwietnia 1952 r. i 23 maja 1947 r., stwierdzając, że przypisane Mireckiemu czyny były związane z działalnością na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego[14].

Zbigniew Nowosad (1907–1964), przyjaciel Adama Mireckiego z pracy konspiracyjnej w Okręgu Rzeszowskim NOW, a później we Lwowie, tak pisał o nim we wspomnieniach: „Małomówny, opanowany, zdecydowany typ dowódcy, dzielny człowiek i żołnierz, wychowanek Obozu Narodowego (porucznik rezerwy piechoty). Była to jedna z najpiękniejszych postaci polskiego podziemia, z jaką zetknąłem się w swej długoletniej pracy konspiracyjnej [...]. Zasługuje nie tylko na pomnik, ale również na biografię. Wspaniała postać i wzór rycerza bez skazy”[15].

Kazimierz – działacz SN, komendant NOW na Rzeszowszczyźnie

Rok młodszy od Adama był Kazimierz Mirecki. Urodził się 10 kwietnia 1910 r. w Ulanowie w pow. niżańskim. Uczęszczał najpierw do gimnazjum w Nisku, a następnie w Borszczowie, gdzie w 1928 r. zdał maturę. Na początku lat trzydziestych rozpoczął studia na Wydziale Prawnym UW. Przez kilka lat (do 1938 r.) pracował w ubezpieczalni społecznej w Czortkowie. Był członkiem Młodzieży Wszechpolskiej i SN – w latach 1938–1939 pełnił funkcję kierownika organizacyjnego w ZP SN w Nisku oraz kierownika organizacyjnego na powiat warszawski. Od przełomu lat 1939 i 1940 komendant rzeszowskiego okręgu Narodowo-Ludowej Organizacji Wojskowej. Wiosną 1940 r. podporządkował się ZG SN i został mianowany komendantem Okręgu Rzeszowskiego NOW (zwanego powszechnie Okręgiem COP), pełniąc jednocześnie (do maja 1945 r.) funkcję prezesa Zarządu Okręgu Rzeszowskiego SN. Używał pseudonimów „Kazimierz”, „Tadeusz”, „Żmuda”, i posługiwał się konspiracyjnym nazwiskiem Tadeusz Stojewski.

Mimo że nie należał do zwolenników scalenia NOW z AK, lojalnie podporządkował się umowie scaleniowej. Na odprawie w Warszawie 19 listopada 1942 r. wraz z kilkoma komendantami okręgowymi NOW został zaprzysiężony przez Komendanta Głównego AK gen. Stefana Roweckiego, a 3 maja 1943 r. awansowany do stopnia podporucznika czasu wojny. Jednak dopiero w marcu 1944 r. zakończył akcję scaleniową w swoim okręgu i objął stanowisko II zastępcy komendanta Podokręgu AK Rzeszów płk. Kazimierza Putka „Zwornego”. W maju 1944 r. został awansowany do stopnia kapitana czasu wojny.

Latem 1944 r. był zdecydowanie przeciwny ujawnianiu struktur AK wobec armii sowieckiej – 2 sierpnia 1944 r. nakazał oddziałom NOW przejść do głębokiej konspiracji, zerwać kontakty z innymi organizacjami i dozbroić się. Sceptycznie odnosił się również do przygotowanych przez Komendę Podokręgu AK Rzeszów planów koncentracji 24. DP AK i tzw. zbrojnego ujawniania się, które miało nastąpić w pierwszej połowie września. Wkrótce, 26 lutego 1945 r., wydał rozkaz wznawiający formalnie samodzielną działalność Okręgu Rzeszowskiego NZW (w tym okręgu używano nadal nazwy NOW). W marcu 1945 r. utworzył Komendę Oddziałów Leśnych NZW, której podlegały oddziały partyzanckie Okręgu Rzeszowskiego NZW. W tym samym miesiącu mianowany został szefem Oddziału (I) Organizacyjnego KG NZW. Stanowisko to objął de facto dopiero w maju tego roku, po uprzednim przekazaniu prezesury Okręgu Rzeszowskiego SN i komendy Okręgu Rzeszowskiego NZW Józefowi Sałabunowi „Gromowi”.

Pracował przy montowaniu łączności krajowych struktur konspiracyjnych z władzami w Londynie. Pod fałszywym nazwiskiem został przypadkowo aresztowany przez UB 15 sierpnia 1945 r. w Krakowie. Nierozpoznany, po kilku dniach został za łapówkę zwolniony z więzienia. Poszukiwany przez UB i zagrożony ponownym aresztowaniem (za pomoc w jego ujęciu UB wyznaczył wysoką nagrodę), w grudniu 1945 r. wraz z grupą kilkunastu działaczy narodowych opuścił Polskę i przez Czechosłowację przedostał się do Niemiec. Na początku 1946 r. objął kierownictwo SN w zachodnich strefach okupacyjnych – amerykańskiej i francuskiej. Jeszcze w tym samym roku wyjechał do Francji, a po pięciu latach do Kanady (mieszkał najpierw w Hamilton, gdzie był prezesem koła SN, a od 1954 r. w Guelph). W 1961 r. osiadł w USA (Chicago). W Kanadzie pracował początkowo fizycznie, a potem prowadził biuro wysyłki paczek do Polski i do ZSRS (głównie na Ukrainę dla mieszkających tam Polaków, gdzie jego brat Bronisław był księdzem). W Chicago natomiast był właścicielem sklepu spożywczego. Prowadził aktywną działalność społeczno-polityczną, m.in. należał do Stowarzyszenia Polskich Kombatantów, przez wiele lat był członkiem zarządu Instytutu Romana Dmowskiego i trzykrotnie jego wiceprezesem oraz kierownikiem Wydziału Politycznego SN. Zmarł 1 kwietnia 1999 r. w Chicago. Jego prochy zostały przewiezione do kraju i złożone w rodzinnym grobowcu na cmentarzu w Racławicach k. Niska.

Był odznaczony Orderem Virtuti Militari V klasy (sierpień 1944 r.), Krzyżem Walecznych (listopad 1943 r.) i Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami (maj 1944 r.). Autor wspomnieniowego opracowania Narodowa Organizacja Wojskowa w Centralnym Okręgu Przemysłowym (1988 r.). Z zawartego w 1943 r. małżeństwa ze Stanisławą Gliniak, szyfrantką i kurierką Komendy Okręgu Rzeszowskiego NOW, miał troje dzieci[16].

Maria – Komendantka Główna NZWK

Siódmym z rodzeństwa Mireckich była Maria. Urodziła się 7 lutego 1916 r. w Ulanowie. W 1937 r. ukończyła gimnazjum w Nisku i rozpoczęła studia na Wydziale Prawa UJK we Lwowie. Była aktywną działaczką Młodzieży Wszechpolskiej. Od początku okupacji zaangażowana działalność w narodowej konspiracji. Od wiosny 1940 r. komendantka Narodowej Organizacji Wojskowej Kobiet w powiecie niżańskim, a od jesieni tego roku komendantka NOWK w Okręgu Rzeszowskim i jednocześnie kierowniczka sekcji kobiecej w Zarządzie Okręgu Rzeszowskiego SN. Krótko również była kurierką KG NOW. Używała pseudonimów „Marta” i „Mucha”.

W maju 1943 r. na Jasnej Górze uczestniczyła w konspiracyjnym odnowieniu ślubów, jakie podczas pielgrzymki w maju 1936 r. złożyła polska młodzież akademicka. „W 1943 r. mieliśmy Ślubowania Jasnogórskie w Częstochowie – wspominała po latach. – Było nocne czuwanie, uczestniczyło 36 osób. W nocy odsłonięto cudowny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, a my składaliśmy ślubowania. Na drugi dzień była msza, złożyliśmy podpisy. To wszystko zostało zamknięte w skarbcu. Był tam też Karol Wojtyła. Gdy został papieżem przysłał mi kopię tamtych podpisów, no i poproszono [mnie] o wspomnienia. Wzruszona czytałam... Karol Wojtyła – reprezentant Krakowa..., Maria Mirecka – reprezentantka Lwowa...”[17].

Po scaleniu NOW z AK Maria Mirecka, awansowana do stopnia kapitana, została komendantką Wojskowej Służby Kobiet w Podokręgu AK Rzeszów. Wiosną 1945 r. mianowana Komendantką Główną Narodowego Zjednoczenia Wojskowego Kobiet. Wznowiła jednocześnie studia prawnicze na UJ. Została aresztowana 1 sierpnia 1945 r. na dworcu kolejowym w Nisku. Po wstępnym przesłuchaniu w niżańskim PUBP przewieziono ją do WUBP w Rzeszowie. Stąd po kilkudniowym śledztwie trafiła do MBP w Warszawie, a następnie do więzienia przy placu Inwalidów w Krakowie (w więzieniu tym przebywali wówczas jej bracia: Leon i Kazimierz z żoną Stanisławą).

Na mocy amnestii została zwolniona 1 września 1945 r., lecz zagrożona ponownym aresztowaniem, w grudniu 1945 r. opuściła Polskę, podając się za obywatelkę Luksemburga. Wyjechała we wspomnianym już transporcie wraz z grupą kilkunastu działaczy narodowych. Przez Czechy i Niemcy dotarła do obozu II Korpusu gen. Władysława Andersa pod Ankoną. Tutaj poznała swego przyszłego męża, oficera rezerwy Henryka Lorysia. W październiku 1946 r. opuściła Italię i wjechała do Anglii, a stąd po 5 latach pobytu, w styczniu 1952 r. – do USA. Wraz z rodziną zamieszkała najpierw w Toledo w stanie Ohio, skąd po dwóch latach przeniosła się do Chicago. Aktywnie działała w Stronnictwie Narodowym i szeregu organizacji polonijnych – była m.in. członkiem ZG Związku Polek w Ameryce oraz Krajowego Zarządu Kongresu Polonii Amerykańskiej. Od stycznia 1964 r. – do przejścia na emeryturę w 1996 r. – była redaktorem „Głosu Polek”, organu Związku Polek w Ameryce. Od lat siedemdziesiątych wraz z siostrą Heleną wielokrotnie wyjeżdżała do Związku Sowieckiego, głównie w odwiedziny do pracującego na Ukrainie ks. Bronisława, przemycając dewocjonalia dla jego parafian. „Z tamtych czasów – wspominała – pozostał nam z siostrą przydomek »Przemytniczki Boże«. Po każdej wizycie różne informacje przekazywałyśmy ks. kard. Władysławowi Rubinowi, który był parafianinem mojego brata przed wojną”. Obie jeździły na Wschód również po rozpadzie „imperium zła”, tym razem z pomocą dla naszych rodaków, przywożąc im ubrania, żywność i zebrane wśród Polonii pieniądze.

W grudniu 1999 r. została wiceprzewodniczącą Rady Naczelnej SN. Odznaczona Krzyżem Zasługi, Krzyżem Walecznych i Krzyżem Partyzanckim. Prezydent RP Lech Kaczyński 3 maja 2006 r. wręczył jej Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski[18]. Maria Mirecka ma dwójkę dzieci.

Helena – kurierka ZG SN

Najmłodsza z Mireckich, Helena, urodziła się 25 grudnia 1918 r. w Ulanowie. Po ukończeniu gimnazjum w Nisku w 1937 r. rozpoczęła studia na Wydziale Prawa UJK we Lwowie. Aktywnie działała w szeregach Młodzieży Wszechpolskiej. Od początku okupacji zaangażowała się w działalność w podziemiu narodowym. Od 1940 r. pracowała jako kasjerka w tzw. gospodzie w Stalowej Woli. Mieścił się tam punkt łączności NOW i SN, którym przez dwa lata kierowała Helena. Udało jej się zorganizować sprawnie działającą siatkę łączności i kolportażu „Walki”. Zainicjowała również wraz z siostrą Janiną wysyłkę paczek żywnościowych do więzień i obozów koncentracyjnych. Jako kurierka NOWK wielokrotnie jeździła do Warszawy. Posługiwała się konspiracyjnym nazwiskiem Matkowska i pseudonimem „Justyna”. Od 1942 r. byłą łączniczką ZG SN. Pośredniczyła w kontaktach pomiędzy władzami SN a Delegaturą Rządu, KG AK i Radą Jedności Narodowej. Od października 1943 r. była jednocześnie kurierką okręgowego delegata rządu na województwo białostockie Józefa Przybyszewskiego „Grajewskiego” (piastującego tę funkcję z ramienia SN) i łączniczką między ODR a Komendą Okręgu AK.

Awansowana do stopnia podporucznika czasu wojny (3 maja 1944 r.), została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami (11 listopada 1943 r.) i Krzyżem Walecznych (15 sierpnia 1944 r.) przez płk. Władysława Liniarskiego „Mścisława”. Brała udział w Powstaniu Warszawskim. Po jego upadku znalazła się obozie w Pruszkowie, skąd udało się jej uciec. Na polecenie ZG SN wróciła tam jako siostra PCK, aby pomagać w ucieczce zagrożonym działaczom Stronnictwa. Funkcję łączniczki ZG SN pełniła do wiosny 1945 r. Szczęśliwie uniknęła aresztowania 7 marca 1945 r. w Brwinowie pod Warszawą, gdzie bezpieka zastawiła kocioł, w który wpadło kilku członków Prezydium ZG. „Dzień był mroźny i od rana sypał śnieg – wspominała po latach „Justyna”. – Do poprzedniego mieszkania [Aleksandra] Zwierzyńskiego i [Mieczysława] Jakubowskiego w rynku w Brwinowie, obecnego naszego »punktu« [kontaktowego] przedstawiciele SN i Stronnictwa Pracy zaczęli się schodzić na wyznaczone na godz. 10 rano zebranie. »Punkt«, jak to nazywaliśmy w języku konspiracyjnym, był już »przeciążony«, tzn. że aktywność w nim była tego rodzaju, że nie mogła ujść uwagi Urzędu Bezpieczeństwa. Zwołane więc zebranie miało w nim być ostatnie.

Najpierw przyszli Bolesław Biega ze Stronnictwa Pracy i August Michałowski z SN. Później Jakubowski i Jan Hoppe ze Stronnictwa Pracy. Ale od wczesnego ranka lokal był już okupowany przez ubowców, którzy oczekiwali [na] przychodzących. Załadowano ich do małej odkrytej ciężarówki i wywieziono do Warszawy. Świadkiem był Zwierzyński, zdążający na zebranie, i jego spóźnienie chwilowo go uratowało. Nie na długo, bo tej samej nocy UB przyszło do jego mieszkania i dołączyło [go] do poprzednio aresztowanych. Wszyscy znaleźli się [w więzieniu] na [ulicy] Strzeleckiej na Pradze, a z »punku« utworzono »kocioł«, tzn. w dialekcie konspiracyjnym »spalony punkt«, w którym UB wyłapywało przychodzących. Bezpieka okupowała go przez kilka dni.

Stałam godzinami na rynku w Brwinowie, ostrzegając znane mi osoby przed pójściem na »punkt«. Szefem UB-owców, którzy dokonali aresztowania, był osławiony już wtedy ze swego okrucieństwa, a później ze zdrady swych mocodawców po ucieczce na Zachód z informacjami o zakulisowych działaniach regime’u w Warszawie: Lichtfarb[19], znany lepiej jako [Józef] Światło. Widzę jeszcze dziś jego sylwetkę w mundurze oficera bezpieki, w czarnej skórzanej kurtce trois quarto [krój trzy czwarte]”[20].

Jeden w aresztowanych wówczas przywódców SN – August Michałowski „Roman” – był narzeczonym Heleny Mireckiej. Został on z praskiego więzienia przewieziony do obozu NKWD w Rembertowie, skąd udało mu się uciec w nocy z 20 na 21 maja 1945 r. w czasie rozbicia obozu przez poakowski oddział ppor. Edwarda Wasilewskiego „Wichury”. Kilka miesięcy później, 23 października 1945 r., Helena i August zawarli związek małżeński jako Matkowscy (było to konspiracyjne nazwisko Michałowskiego). Ślubu udzielił im ks. Władysław Matus. „Ślub odbył się o świcie w kościele Mariackim w Krakowie w kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej – wspominała po latach Helena Matkowska. Kościół był zamknięty i świadkami byli dwaj przygodni ludzie”[21].

Poszukiwani przez UB, Matkowscy zdecydowali się wyjechać z Polski 16 grudnia 1945 r. wspomnianym już transportem kolejowym zorganizowanym przez PCK. Przez prawie rok przebywali w „Maczkowie”. W listopadzie 1946 r. osiedlili się we Francji (mieszkali najpierw w Paryżu, później na farmie w Monteresson, a od lipca 1951 r. znowu w Paryżu). W 1956 r. – już po śmierci męża (zm. 31 października 1952 r.) – Helena wyjechała do USA. Zamieszkała w Nowym Jorku. Działała w emigracyjnym SN (m.in. we wrześniu 1962 r. w Chicago na VI Zjeździe Delegatów SN została wybrana do Wydziału Wykonawczego SN w Stanach Zjednoczonych). Była również dyrektorem Instytutu Romana Dmowskiego w Ameryce (z siedzibą w Nowym Jorku). Przez 10 lat pełniła obowiązki prezesa nowojorskiego Koła Armii Krajowej i wiceprezesa Centrum Polsko-Słowiańskiego. Od 1991 r. była członkiem Komitetu Politycznego Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego w Kraju. Od lat siedemdziesiątych wraz z siostrą Marią wielokrotnie wyjeżdżała do Związku Sowieckiego, głównie na Ukrainę, przewożąc dewocjonalia, a później również dary dla mieszkających tam Polaków. W latach dziewięćdziesiątych Helena Matkowska – bo tego nazwiska z czasów konspiracji używała – planowała na stałe osiąść w Polsce. Zmarła 22 października 1995 r. w rodzinnych Racławicach[22].

***

Z ośmiorga rodzeństwa żyje już tylko Maria Mirecka-Loryś. Formalnie mieszka w Chicago, choć od lat część roku spędza w rodzinnych Racławicach. Co roku latem jeździ na Wschód z darami dla Polaków. Niezmordowana, wierna pamięci ks. Bronisława. Gdy piszę te słowa, wybiera się w kolejną podróż...

Pierwodruk: „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2007, nr 8–9 (79–80), s. 137–153.

Przypadek majora „Lucjana”.
Szkic biograficzny
Józefa Barana vel Chrząszczyńskiego
(1899–1969)

Józef Baran vel Chrząszczyński, używający pseudonimów „Modliński” i „Lucjan”, przedwojenny oficer zawodowy Wojska Polskiego, a w czasie okupacji m.in. komendant Okręgu IV C (Rzeszowskiego) Narodowych Sił Zbrojnych, później szef sztabu komendy Okręgu Rzeszowskiego (COP) Narodowej Organizacji Wojskowej, wreszcie – po scaleniu NOW z Armią Krajową – oficer artylerii w komendzie Podokręgu AK Rzeszów, należy wciąż do stosunkowo mało znanych – by nie rzec zapomnianych – postaci Polskiego Państwa Podziemnego z Rzeszowszczyzny. Pośmiertne odznaczenie Józefa Barana-Chrząszczyńskiego przez prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski w 2009 r. stanowi okazję, aby przypomnieć jego sylwetkę.

Józef Baran urodził się 1 marca 1899 r. w przysiółku Königsberg k. Woli Zarczyckiej w powiecie łańcuckim. Był synem Jana (1865–1946), urzędnika gminnego, i Karoliny z d. Sawicka (1871–1946), nauczycielki[1]. W 1919 r. ukończył Miejskie Gimnazjum Realne w Leżajsku. Jako ochotnik wstąpił do tworzącego się Wojska Polskiego. Otrzymał przydział do 4. dywizjonu artylerii ciężkiej, w szeregach którego – do grudnia 1920 r. – wziął udział w wojnie z Rosją Sowiecką. W 1921 r. ukończył Szkołę Podchorążych Artylerii w Poznaniu. Mianowany na stopień podporucznika, zdecydował się pozostać w wojsku. Do wybuchu wojny służył w stacjonującym w Toruniu 8. pułku artylerii ciężkiej (w 1930 r. opublikował Zarys historii wojennej 8 pułku artylerii ciężkiej). W takcie służby ukończył m.in. kurs młodszych oficerów artylerii, kurs dowódców baterii i szkołę pomiarów artyleryjskich. W latach 1936–1939 był kwatermistrzem i oficerem mobilizacyjnym pułku. W 1923 r. awansowany został do stopnia porucznika (starszeństwo od 1 kwietnia), a w 1936 r. – kapitana artylerii (starszeństwo od 1 kwietnia)[2]. W 1930 r. zawarł związek małżeński z Łucją z d. Kühn (ur. 20 maja 1910 r. w Essen – zm. 16 lipca 1987 r. w Toruniu). Żona była z zawodu księgową, aktywnie działała również w Polskim Białym Krzyżu. Z tego małżeństwa miał syna Tadeusza (ur. 1 kwietnia 1932 r.)[3].

Po ogłoszeniu mobilizacji powszechnej w sierpniu 1939 r. Józef Baran został dowódcą liczącego około trzystu żołnierzy Oddziału Zbierania Nadwyżek 8. pac. Zgodnie z planem w piątym dniu mobilizacji miał on zostać przewieziony do Ośrodka Zapasowego Artylerii Ciężkiej nr 4 w Przemyślu. 4 września, wobec niepodstawienia transportu, kpt. Baran powziął decyzję marszu do Przemyśla. Następnego dnia w godzinach popołudniowych dowodzony przez niego oddział wyruszył w kierunku Kłodawy. W chwili wymarszu oddział, głównie na skutek nalotów na Toruń i dezercji mniejszości narodowych, stopniał do około 150 żołnierzy (z których zaledwie połowa była uzbrojona). 15 września – po dziesięciu dniach marszu (na trasie: Sompolno – Przedecz – Chodecz – Sochaczew – Gostynin – Gąbin), w trakcie którego oddział był raz atakowany przez samoloty niemieckie i kilkakrotnie ostrzeliwany przez dywersantów – kpt. Baran otrzymał z dowództwa armii „Pomorze” rozkaz przemieszczenia się w kierunku Puszczy Kampinoskiej. 18 września, gdy oddział – liczący już tylko osiemdziesięciu żołnierzy – dotarł do miejscowości Budy Stare w rejonie Puszczy Kampinoskiej, kpt. Baran rozwiązał go, polecając żołnierzom na własną rękę przedzierać się do Warszawy lub Modlina. Wcześniej polecił zakopać sztandar pułku. W nocy z 20 na 21 września z trzynastoma żołnierzami przedostał się do Modlina, gdzie objął dowództwo 2. baterii 8. pal. Po kapitulacji twierdzy 28 września przebywał w niewoli niemieckiej w Działdowie[4].

Zwolniony w końcu października 1939 r., wrócił do Leżajska, gdzie z żoną Łucją założył sklep galanteryjno-pasmanteryjny. Szybko zaangażował się w działalność konspiracyjną – powielał redagowane na podstawie nasłuchu komunikaty radiowe. Na przełomie lat 1939 i 1940 przystąpił do tworzenia szkieletowego batalionu, nad którym objął dowództwo. Powołał jego sztab oraz dowódców trzech kompanii (niższych szczebli – plutonów czy drużyn – nie organizowano z obawy przed dekonspiracją). Ów szkieletowy batalion – nazywany niekiedy Batalionem Ziemi Leżajskiej – nie rozwinął praktycznie działalności. Jego struktura posłużyła później do zbudowania siatki Narodowej Organizacji Wojskowej w Leżajsku i okolicznych wsiach[5].

16 maja 1941 r. Baran został aresztowany przez gestapo i wywieziony do więzienia na Zasaniu w Przemyślu. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, korzystając z uszkodzenia budynku więziennego przez pocisk, uciekł i powrócił do Jarosławia. Poszukiwany przez gestapo, do końca listopada ukrywał się w gospodarstwie żołnierza NOW Andrzeja Marciniaka we wsi Maleniska, po czym wyjechał do siostry w Łosicach w powiecie siedleckim. Tam pod fałszywym nazwiskiem Antoni Zakrzewski rozpoczął pracę w miejscowej spółdzielni rolniczej i związał się z Narodowymi Siłami Zbrojnymi[6].

W połowie lutego 1943 r. został wezwany do Warszawy, gdzie w lokalu konspiracyjnym NSZ przy ul. Marszałkowskiej 157, w obecności kilku oficerów Dowództwa NSZ – m.in. mjr./ppłk. Tadeusza Danilewicza „Kuby”, szefa Oddziału I (Ogólnoorganizacyjnego) – kpt. Baran jako „Modliński” został zaprzysiężony i mianowany komendantem Okręgu Rzeszowskiego IV C NSZ (litera C oznaczała Centralny Okręg Przemysłowy – COP)[7]. Utworzony w grudniu 1942 r. okręg obejmował siedemnaście powiatów (Nisko, Jarosław, Przemyśl, Łańcut, Rzeszów, Kolbuszowa, Tarnobrzeg, Mielec, Dębica, Jasło, Krosno, Przeworsk, Gorlice, Brzozów, Sanok, Lesko i Dobromil). Okręg IV C – Rzeszowski (kryptonimy: „Żyrafa”, „Grusza”, „Przylaszczka”) wraz z okręgami VII – Krakowskim i XIV – Lwowskim wchodził w skład Inspektoratu Południowo-Wschodniego nr 5, którego komendantem był „Zachoszcza” (N.N.)[8].

W chwili obejmowania przez kpt. Barana komendy okręgu struktury NSZ istniały tylko w sześciu z siedemnastu powiatów nominalnie wchodzących w jego skład (Dębica, Mielec, Tarnobrzeg, Nisko oraz zdecydowanie słabsze – Rzeszów, Krosno i Jasło). Tylko w powiecie niżańskim (ok. 100 ludzi) wywodziły się one w całości z NOW, w pozostałych powiatach najprawdopodobniej powstały na bazie istniejącej wcześniej siatki Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy. Najlepiej zorganizowane (liczne placówki terenowe na wsi) i liczebnie najsilniejsze (ok. 400 ludzi) były struktury NSZ w powiecie mieleckim (w dużej mierze była to zasługa mieszkających tutaj wysiedleńców z Wielkopolski). Komendzie powiatowej w Mielcu podlegał też jedyny w całym okręgu oddział partyzancki (ponad 20 żołnierzy), dowodzony przez Wojciecha Lisa („Wojtek”, „Mściciel”). W sumie według „Modlińskiego” liczebność Okręgu Rzeszowskiego NSZ wynosić miała około 750 żołnierzy (wg szacunków wywiadu Inspektoratu AK Rzeszów miało to być znacznie więcej, bo blisko 2 tys. ludzi)[9].

Związanie się kpt. Barana – mimo żywionych przezeń narodowych przekonań – z Narodowymi Siłami Zbrojnymi było raczej przypadkowe. Wydaje się, że za wiarygodne można uznać jego późniejsze oświadczenie, iż w momencie obejmowania komendy Okręgu Rzeszowskiego NSZ nie był on do końca świadomy relacji między tą organizacją a Armią Krajową. 11 marca 1943 r. w „Rzeczpospolitej Polskiej” – organie Delegatury Rządu RP na Kraj – ukazało się oświadczenie delegata rządu potępiające utworzenie Narodowych Sił Zbrojnych. Tydzień później tekst tego oświadczenia został przedrukowany w „Biuletynie Informacyjnym” Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK pod odredakcyjnym tytułem Warcholstwo i opatrzony dodatkowym komentarzem redakcji, w którym m.in. pisano: „Wzywamy do natychmiastowego zaprzestania tej destrukcyjnej roboty, której inspiratorzy oraz uczestnicy żołnierze zawodowi poniosą konsekwencje swego postępowania”[10]. Oświadczenie to – a jeszcze bardziej nadany mu przez BiP tytuł Warcholstwo – spowodowało gwałtowną reakcję prasy eneszetowskiej, zwłaszcza „Szańca”[11].

Kapitan „Modliński” nie bardzo wiedział, co o tym wszystkim sądzić. Udał się więc do Warszawy na rozmowę z płk. „Czesławem”, prosząc go o wyjaśnienie

„celów politycznych NSZ”. Nie otrzymawszy zadowalającej odpowiedzi, postanowił rozstać się z NSZ i przejść do Narodowej Organizacji Wojskowej, tym bardziej że wielu jego znajomych z Leżajskiego (m.in. Ludwik Więcław „Śląski”, komendant NOW w powiecie łańcuckim) było członkami tej organizacji i namawiało go do takiej decyzji[12].

W połowie czerwca 1943 r. w Stalowej Woli doszło do spotkania członków komendy Okręgu Rzeszowskiego NSZ na czele z „Modlińskim” z przedstawicielami komendy Okręgu Rzeszowskiego NOW – komendantem Okręgu Kazimierzem Mireckim „Tadeuszem” („Żmudą”) i szefem wydziału propagandy Eugeniuszem Mędrasiem „Jędrzejem”. Podjęto wówczas decyzję o połączeniu NSZ z NOW. Z wyjątkiem wywodzącego się ze Związku Jaszczurczego por. Władysława Bąkowskiego „Gada”, komendanta powiatowego NSZ w Tarnobrzegu, za przejściem do NOW opowiedzieli się wszyscy pozostali komendanci powiatowi NSZ. Na początku lipca kpt. Józef Baran spotkał się w Krakowie z mjr. Władysławem Owocem „Fructusem”, komendantem Okręgu Krakowskiego NOW i jednocześnie oficerem do spraw scalania w komendzie Okręgu AK Kraków, któremu przekazał informacje o gotowości przejścia Okręgu Rzeszowskiego NSZ do NOW. „Fructus” polecił „Modlińskiemu”, aby udał się do Warszawy „celem wymeldowania w Komendzie Głównej NSZ i zameldowania się w Komendzie Głównej NOW”.

W spotkaniu w restauracji przy ul. św. Gertrudy uczestniczył również „Żmuda” oraz kpt. German Marcinkowski (vel Piotr Mierosławski) „Geograf”, komendant Okręgu VII Krakowskiego NSZ, który również wyraził gotowość przejścia do NOW. Najbliższej nocy „Modliński” z „Geografem” wyjechali pociągiem do Warszawy. Obaj stawili się najpierw na punkcie kontaktowym NSZ przy ul. Marszałkowskiej. Tam, mimo sugestii kilku obecnych eneszetowskich oficerów (wywodzących się ze Związku Jaszczurczego), aby nie przechodzili ze swymi okręgami do NOW, „Modliński” i „Geograf” złożyli pisemną rezygnację ze stanowisk komendantów okręgów NSZ[13]. Następnie w lokalu konspiracyjnym naprzeciw kościoła Świętego Krzyża zostali przez ppłk. Józefa Rokickiego „Michała”, Komendanta Głównego NOW, zaprzysiężeni do tej organizacji[14].

Baran objął stanowisko szefa sztabu w komendzie Okręgu Rzeszowskiego NOW (kryptonim „Olgierd”), zmieniwszy dotychczasowy pseudonim na „Lucjan”. Szczegóły połączenia zostały ustalone na spotkaniu przedstawicieli komend okręgowych NSZ i NOW (z udziałem mjr. „Fructusa”) w Przeworsku około 10 lipca. Okręg Rzeszowski NOW należał do najlepiej zorganizowanych struktur tej organizacji w okupowanej Polsce (obejmował on w sumie 10 powiatów: Nisko (oraz oddzielnie Stalową Wolę), Kolbuszową (do przełomu lat 1940 i 1941, kiedy struktury NOW w tym powiecie zostały podporządkowane komendzie powiatu łańcuckiego), Tarnobrzeg, Rzeszów, Przeworsk, Łańcut-Leżajsk, Lubaczów (od czerwca 1941 r.), Jarosław, Przemyśl oraz od połowy 1943 r. Mielec). Jego liczebność jest szacowana na 4–6 tys. żołnierzy. Do tej liczby należy dodać jeszcze ok. 1,5–2 tys. członkiń pionu kobiecego NOW, tj. Okręgu Rzeszowskiego Narodowej Organizacji Wojskowej Kobiet (NOWK), którego komendantką była siostra „Żmudy” – Maria Mirecka „Marta”, „Mucha”[15].

Tymczasem od listopada 1942 r. trwało już scalanie NOW z Armią Krajową. Na terenie Podokręgu AK Rzeszów rozpoczęło się ono dopiero późnym latem 1943 r. Kazimierz Mirecki „Żmuda”, komendant Okręgu Rzeszowskiego NOW i jednocześnie prezes Okręgu Rzeszowskiego Stronnictwa Narodowego, nie należał bowiem do entuzjastów umowy scaleniowej, widząc w niej przede wszystkim podporządkowanie NOW „sanacyjnej” AK. Dlatego starał się opóźniać proces scalania na terenie swojego okręgu i dopiero w ostatnich dniach września 1943 r. spotkał się w tej sprawie w Przeworsku z ppłk. Kazimierzem Putkiem „Zwornym”, komendantem Podokręgu AK. Ustalono wówczas m.in., że kpt. Baran przejdzie do komendy Podokręgu AK, gdzie obejmie stanowisko oficera (referenta) artylerii[16].

W połowie października 1943 r. „Lucjan” wziął udział w Krakowie w odprawie referentów artylerii z Okręgu AK Kraków. Zgodnie z rozkazami płk. Józefa Spychalskiego „Lutego”, komendanta okręgu, głównym jego zadaniem miało być zorganizowanie obsady personalnej przyszłych zawiązków artyleryjskich 22. DP, 24. DP i 10. Brygady Kawalerii Pancernej AK, które w ramach planu odtwarzania sił zbrojnych w kraju na czas akcji „Burza” miały zostać wystawione siłami Podokręgu AK Rzeszów. Sam otrzymał przydział na dowódcę 24. pal[17].

„Lucjan” niezwłocznie przystąpił do zewidencjonowania oficerów artylerii na terenie podokręgu, wysyłając w tym celu odpowiednie rozkazy do komendantów wszystkich inspektoratów (Rzeszów, Przemyśl, Mielec i Jasło). Wykazy artylerzystów z poszczególnych inspektoratów nadchodziły jednak bardzo powoli i do końca okupacji niemieckiej „Lucjanowi” nie udało się ustalić pełnego stanu osobowego (tylko w Jarosławiu i Przeworsku zdołał przeprowadzić odprawy z oficerami artylerii). Nadzorował również przebieg akcji scaleniowej w terenie[18]. W tym okresie mieszkał najczęściej w Przeworsku. 19 lutego 1944 r. awansowany został do stopnia majora[19].

W końcu kwietnia 1944 r. ppłk „Zworny” polecił „Lucjanowi” przeprowadzić inspekcję oddziału partyzanckiego NOW-AK por. Franciszka Przysiężniaka „Ojca Jana” („Marka”), który operował na terenach zasańskiej części powiatów niżańskiego i łańcuckiego oraz w powiatach biłgorajskim i janowskim. Wobec rozpoczęcia przez Niemców w lasach lipskich i janowskich wielkiej operacji przeciwpartyzanckiej „Sturmwind I”, a następnie w obliczu zbliżającego się ze wschodu frontu mjr. Baranowi nie udało się jednak przedostać za San i nawiązać kontaktu o odziałem „Ojca Jana”[20].

Po wkroczeniu do Leżajska oddziałów Armii Czerwonej (24 lipca) mjr „Lucjan” ujawnił się i jako najstarszy stopniem oficer AK objął Wojskową Komendanturę Miasta. W porozumieniu z burmistrzem Leopoldem Zawilskim przystąpił do organizowania polskich urzędów. W pierwszej kolejności został uruchomiony urząd pocztowy i powołana milicja[21]. Komendantem milicji został Józef Zadzierski „Wołyniak”, dowódca działającego na Zasaniu oddziału partyzanckiego NOW[22]. Decyzje te „Lucjan” podjął bez porozumienia ze „Zwornym”. Nie konsultował jej również ze „Żmudą”, który 2 sierpnia 1944 r. wydał „Rozkaz nr 1” dla oficerów i dowódców NOW. Komendant Okręgu Rzeszowskiego NOW, skonstatowawszy niebezpieczeństwa, jakie dla niepodległości Polski niosło wkroczenie na jej terytorium wojsk sowieckich, nakazywał w m.in.: „Przy ujawnianiu się AK oddziały NOW, które zobowiązane są dzielić losy całej AK, zachowują jak największą czujność i będą się w granicach możliwości jak najwięcej konspirować. [...] Ze względu na ciężką nową sytuację należy unikać łączenia oddziałów NOW z innymi, a raczej ze względów zasadniczych starać się o zachowanie jak największej niezależności organizacyjnej. [...] NOW musi stać się kośćcem ideowym przyszłej armii i całego narodu.” Dowódcy NOW mieli również zorganizować kontrwywiad w oddziałach AK – zwłaszcza wywodzących się z pepeesowskiej Gwardii Ludowej oraz Batalionów Chłopskich, „które łatwo mogły ulec hasłom komunistycznym, gdyż zorganizowane były w duchu klasowym” – w swoich zaś wzmocnić karność i dyscyplinę. Mirecki polecał wreszcie dowódcom zachowywać łączność z władzami okręgu oraz w miarę możliwości dozbrajać swoje oddziały[23].

Cytowany rozkaz „Żmudy” był początkiem wyodrębniania oddziałów Okręgu Rzeszowskiego NOW ze struktur Podokręgu AK Rzeszów. Oznaczał więc rozpoczęcie procesu, który w skali kraju nastąpił kilka miesięcy później, w listopadzie 1944 r., tj. w momencie utworzenia Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. „Żmuda” zdecydowanie sceptycznie odnosił się do przygotowywanych przez komendę Podokręgu AK Rzeszów planów koncentracji 24. DP AK i tzw. zbrojnego ujawnienia się, które miało nastąpić w pierwszej połowie września 1944 r.[24]

Działania „Lucjana” szły w zupełnie innym kierunku. Na ich efekty nie musiał długo czekać. Sowieci tolerowali jego działalność zaledwie kilkanaście dni. Zdekonspirowany i zagrożony aresztowaniem przez NKWD, w połowie sierpnia 1944 r. musiał uciekać z Leżajska. Jak się okazało, uczynił to w ostatniej chwili, gdyż już następnego dnia enkawudziści otoczyli dom jego rodziców, chcąc go aresztować. Przez kolejnych kilka miesięcy ukrywał się m.in. w Grodzisku Dolnym i Maleniskach k. Leżajska, a zwłaszcza w Przeworsku, próbując skontaktować się z komendą podokręgu. Na początku września spotkał się w Rzeszowie ze „Zwornym”, który poinformował go o – wspomnianym i jak się wkrótce miało okazać, zupełnie nierealnym – planie tzw. zbrojnego ujawnienia się 24. DP AK, przewidując go na dowódcę 24. pal[25].

Jesienią 1944 r. na Rzeszowszczyźnie nasilał się terror sowieckiego aparatu bezpieczeństwa (NKWD i kontrrazwiedki) oraz Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego wymierzony w struktury Polskiego Państwa Podziemnego. Szczególnie dotkliwe było aresztowanie przez kontrwywiad I Frontu Ukraińskiego w nocy z 12 na 13 grudnia płk. „Zwornego” i grupy oficerów jego sztabu[26]. Straty ponosiło również – w mniejszym chyba stopniu zdekonspirowane podczas „Burzy” – podziemie narodowe. M.in. 10 grudnia aresztowany został w Przeworsku Mieczysław Mrzygłód „Gałecki”, adiutant „Żmudy”, dzień później w Jarosławiu zatrzymano mjr. Antoniego Choroceja „Pomiana”, komendanta powiatowego NOW w Jarosławiu, a po scaleniu zastępcę komendanta Obwodu AK Jarosław. Natomiast „Wołyniakowi” – aresztowanemu przez Sowietów jeszcze 11 września, przewiezionemu do WUBP w Rzeszowie i osadzonemu w więzieniu na zamku, a następnie przekazanemu NKWD – udało się 24 listopada szczęśliwie zbiec z transportu ponad 1200 polskich zesłańców wiezionych z obozu w Bakończycach pod Przemyślem do łagru w Borowiczach w obwodzie nowogrodzkim[27].

Informacje o aresztowaniach docierały do ukrywającego się „Lucjana”. Jeśli latem 1944 r. miał on jeszcze jakieś złudzenia odnośnie do postawy Sowietów, to obecnie – jak później przyznawał – utwierdził się w przekonaniu, że „jest to druga okupacja”. W lutym 1945 r. udało mu się wreszcie w Jarosławiu nawiązać kontakt z Kazimierzem Mireckim. 26 lutego „Żmuda” wydał rozkaz formalnie wznawiający działalność Okręgu Rzeszowskiego NOW (kolejne kryptonimy: „San” ww„P-44”, „Dniestr”, „303”; w okręgu tym NZW występował nadal pod nazwą NOW) „samodzielnie, tak jak od września 1939 r. do chwili scalenia”[28]. Na mocy tego rozkazu „Lucjan” objął ponownie funkcję szefa sztabu w komendzie okręgu. 3 maja uczestniczył w uroczystej odprawie oddziałów leśnych Okręgu Rzeszowskiego NZW w lesie nieopodal Ożanny k. Leżajska. Polową mszę św. odprawił o. Bartłomiej Głowacki, bernardyn z Leżajska, a „Lucjan” jako najstarszy stopniem wygłosił przemówienie i odebrał defiladę oddziałów partyzanckich, wzmocnionych świeżo przybyłymi dezerterami z „ludowego” Wojska Polskiego z Lubaczowa. Cztery dni później stoczyły one zwycięską bitwę z ekspedycją NKWD koło pobliskiej Kuryłówki[29].

Na stanowisku szefa sztabu „Lucjan” pozostał do maja 1945 r. W tym miesiącu „Żmuda”, poszukiwany przez UB, opuścił okręg rzeszowski, przekazując komendę NZW i prezesurę SN Józefowi Sałabunowi „Gromowi”. Na przełomie maja i czerwca „Grom”, będący przeciwnikiem walki zbrojnej i zwolennikiem koncepcji legalizacji SN, rozwiązał Komendę Oddziałów Leśnych, polecając kpt. Przysiężniakowi zdemobilizować oddziały partyzanckie i ukryć broń.

„Lucjan” tymczasem „pozostawał bezczynny” w Przeworsku. Na początku lipca zdecydował się wyjechać do Poznania, gdzie oczekiwała go żona z synem[30]. Wspólnie postanowili osiedlić się na Pomorzu Zachodnim, mając nadzieję, że uda się im znaleźć tam pracę i rozpocząć nowe życie. Przez Toruń – gdzie mieszkała rodzina żony – a następnie, Gdańsk, Lębork i Słupsk, dojechali do Koszalina Tutaj od 1 sierpnia „Lucjan” znalazł zatrudnienie jako urzędnik administracyjny w Społecznym Przedsiębiorstwie Budowlanym. Od maja 1946 r. pracował jako inspektor w Państwowym Urzędzie Repatriacyjnym, a następnie – od lutego 1947 r. – był referentem starostwie powiatowym. Posługiwał się dokumentami wystawionymi na konspiracyjne nazwisko Chrząszczyński.

Po uchwaleniu przez sejm ustawy amnestyjnej ujawnił się 11 marca 1947 r. W spisanym wówczas oświadczeniu podał swoje nazwisko rodowe i wyjawił przynależność do NSZ, NOW i AK. Wkrótce potem wstąpił do „lubelskiego” Stronnictwa Ludowego (pełnił funkcję wiceprezesa Zarządu Powiatowego SL i jednocześnie – od lipca 1947 do października 1948 r. – prezesa Zarządu Powiatowego Związku Samopomocy Chłopskiej), z ramienia, którego był radnym i przewodniczącym komisji rolnictwa w Powiatowej Radzie Narodowej w Koszalinie[31]. Po połączeniu listopadzie 1949 r. „lubelskiego” SL z resztkami rozbitego przez komunistów PSL „mikołajczykowskiego” należał do Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Na mocy postanowienia wojewody szczecińskiego Leonarda Borkiewicza z 27 lutego 1948 r. zmienił formalnie rodowe nazwisko Baran na Chrząszczyński[32].

Ujawnienie się, praca w starostwie, zajmowane stanowiska i pełnione funkcje spowodowały, że Chrząszczyńskim zaczęła się bliżej interesować koszalińska bezpieka, dla której jawił się on jako potencjalny cenny informator. 19 lipca 1947 r. w siedzibie PUBP w Koszalinie Chrząszczyński został zwerbowany do współpracy z UB. Werbunek „na uczuciach patriotycznych” przeprowadził Janusz Bielski, referent Referatu V PUBP. Chrząszczyński podpisał zobowiązanie do współpracy. Jako informator posługiwał się pseudonimem „Portret”. Miał za zadanie przekazywać informacje „po linii gospodarczej” oraz „rozpracowywać wrogi element w miejscu pracy”, tj. w starostwie powiatowym i ZSCh[33].

Od czerwca 1948 r. informator „Portret” pozostawał „na kontakcie” Tadeusza Tołodzieckiego, referenta Referatu III, który zamierzał wykorzystywać go „po zagadnieniu NSZ”, tj. do rozpracowywania środowiska byłych żołnierzy podziemia narodowego[34]. W ostatniej dekadzie sierpnia 1948 r. za zgodą Departamentu III MBP Chrząszczyński został aresztowany przez funkcjonariuszy rzeszowskiego WUBP[35]. Jego zatrzymanie, a następnie przewiezienie do Rzeszowa związane było z rozpracowywaniem przez bezpiekę struktur podziemia narodowego na Rzeszowszczyźnie. W sierpniu rozpoczęły się masowe aresztowania byłych żołnierzy Okręgu Rzeszowskiego NZW. Chrząszczyński został przesłuchany przez funkcjonariuszy WUBP[36] i złożył obszerne, własnoręcznie napisane zeznania, w których przedstawił przebieg swojej działalności konspiracyjnej oraz strukturę organizacyjną i obsadę podziemia narodowego (NOW i NSZ) na Rzeszowszczyźnie[37]. Po niespełna miesiącu – 17 września – dochodzenie przeciwko niemu prowadzone przez Wydział III WUBP w Rzeszowie zostało umorzone[38]. Po zwolnieniu z aresztu Chrząszczyński wrócił do Koszalina, gdzie Referat III PUBP podjął go ponownie „na kontakt”. W październiku 1950 r. „Portret” został przekazany „na łączność” Sekcji IV Wydziału III WUBP w Koszalinie[39].

Chociaż nie zachowała się teczka pracy informatora „Portreta”, która z uwagi na fakt, iż „nie przedstawiała wartości operacyjnej” została zniszczona, to z zachowanej teczki personalnej wynika, że jego współpraca z bezpieką nie była zbyt aktywna. Co więcej – starał się za wszelka cenę z niej wyplątać. „Wykazuje niechęć do pracy i unika spotkań. Dostarcza przeważnie materiały o treści ogólnoinformacyjnej, mało wartościowe” – pisano w charakterystyce informatora „Portreta” z 30 stycznia 1949 r.[40] W innym dokumencie pochodzącym z tego okresu charakteryzowano Chrząszczyńskiego jako osobę, której „zapatrywania co do obecnego ustroju są wrogie”, dodając, iż „z zasad i obyczajów jest prawicowcem”[41].

Znamienne, że po przejęciu informatora „Portreta” najpierw przez Referat III PUBP, a następnie Wydział III WUBP starał się on w dalszym ciągu przekazywać jedynie „informacje z dziedziny ekonomicznej”, dotyczące instytucji lub zakładów pracy, gdzie aktualnie był zatrudniony (po starostwie powiatowym i ZSCh była to od grudnia 1948 r. dyrekcja Okręgu Morskiego Funduszu Wczasów Pracowniczych, a następnie od lutego 1950 r. Centrala Rybna w Koszalinie), wykazując stanowczą niechęć do współpracy „po linii” podziemia antykomunistycznego i unikając rozmów na tematy polityczne.

W połowie lutego 1951 r. podczas spotkania kontrolnego z dwoma funkcjonariuszami Departamentu III MBP informator „Portret” wyraźnie oświadczył, że „nie chce współpracować z org[anami] bezp[ieczeństwa] publ[icznego], gdyż nie ma żadnych możliwości w rozpracowywaniu podziemia oraz nie chce mieszać się do polityki”[42]. Według kolejnej charakterystyki WUBP z 30 maja 1951 r. dotychczasowa praca informatora „Portreta” „nie dała żadnych wyników”, gdyż na podstawie dostarczonych przez niego materiałów „nie założono żadnych spraw ani nie przeprowadzono żadnych realizacji”.

Do zasadniczych wad informatora ubowcy zaliczyli brak chęci do rozpracowywania podziemia, „unikanie wszelkich rozmów z otoczeniem na tematy polityczne” oraz „nieprzychylne ustosunkowanie do obecnej rzeczywistości”. Oceniająca jego pracę resortowa komisja proponowała więc, aby informatora „Portreta”, który „dawał wyłącznie doniesienia o treści informacyjnej dot[yczące] personelu Centrali Rybnej w Koszalinie i nie miał żadnych możliwości do rozpracowania cz[łonków] NSZ na terenie m[iasta] Koszalina, których w ogóle nie znał”, przekazać „na łączność” do Wydziału IV WUBP w celu „kontynuowania z nim współpracy po linii gospodarczej”[43]. Jednak jeszcze przez kolejny rok „Portret” pozostawał formalnie „na łączności” Wydziału III.

Dopiero 31 marca 1952 r. Paweł Wołosiuk, referent Sekcji IV tego wydziału, sporządził raport, w którym wnioskował o przekazanie informatora „Portreta” do Wydziału IV, gdyż „po linii Wydziału III nie przedstawia [on] żadnej wartości operacyjnej”. W raporcie tym po raz kolejny wskazano na „kategoryczną” niechęć informatora do rozpracowywania członków podziemia narodowego oraz jego gotowość do współpracy z UB jedynie „po linii gospodarczej”. Kapitan Igor Burdziej, naczelnik Wydziału III WUBP, uznał jednak, że „z uwagi na to, że inf[ormator] »Portret« obecnie pracuje indywidualnie [od kwietnia 1951 r. Chrząszczyński pracował jako plastyk w Spółdzielni Pracy »Sztuka«, której był współzałożycielem – K.K.], niecelowe jest przekazywanie ww. do Wydz[iału] IV, lecz należy go wyeliminować [z sieci agenturalnej]”[44]. Jednocześnie kpt. Burdziej nakazał swoim podwładnym przystąpienie do „intensywnego rozpracowania” Chrząszczyńskiego, polecając im przygotowanie odpowiedniego planu[45].

Tak zakończył się niespełna pięcioletni okres współpracy Chrząszczyńskiego z UB. Nie można wykluczyć, że zmiana charakteru wykonywanej pracy na „mniej atrakcyjną” z punktu widzenia WUBP – jak to określono – „indywidualną” pracę plastyka w artystycznej spółdzielni pracy (Chrząszczyński ukończył nawet w tym celu dwuletnie zajęcia w Państwowym Ognisku Kultury Plastycznej) miała na celu wyplątanie się z tej współpracy.

Od marca 1961 r. do przejścia na emeryturę w 1967 r. Chrząszczyński pracował jednocześnie w Wojewódzkim Zrzeszeniu Prywatnego Handlu i Usług jako referent do spraw socjalnych[46].

Wielką życiową pasją Józefa Barana-Chrząszczyńskiego była turystyka. Od 1932 r. należał do Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i do wybuchu wojny prowadził działalność turystyczną w wojsku. Na przełomie lat 1950 i 1951 organizował struktury Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Koszalinie i został pierwszym prezesem oddziału PTTK w tym mieście. Był jednym z pierwszych przewodników turystycznych na Pomorzu, organizatorem kursów dla przewodników, autorem licznych publikacji. Opracował m.in. przewodniki Koszalin, Mielno i okolice (1958), Koszalin i okolice (1967), przypominając związki Koszalina i Pomorza Zachodniego z Polską. Należał do aktywnych działaczy Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich.

Józef Baran-Chrząszczyński zmarł na zawał serca 29 kwietnia 1969 r. w Koszalinie. Pochowany został na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu. Jego imię nosi szlak turystyczny (czerwony) z Góry Chełmskiej pod Koszalinem do Tychowa (nieco ponad 50 km)[47].

Postanowieniem prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 23 lipca 2009 r. Józef Chrząszczyński za „wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, za działalność na rzecz przemian demokratycznych w Polsce oraz działalność kombatancką i społeczną, za osiągnięcia w podejmowanej z pożytkiem dla kraju pracy zawodowej i działalności społecznej” został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. 27 listopada w Sali Obrazowej Pałacu Prezydenckiego order ten odebrał jego syn Tadeusz Chrząszczyński[48].

Józef Baran-Chrząszczyński odznaczony był również – do 1939 r. – Krzyżem Walecznych, Srebrnym Krzyżem Zasługi oraz Medalem za Wojnę 1918–1921, a w PRL m.in. Krzyżem Partyzanckim (1959)[49].

Pierwodruk: „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2010, nr 32–33, s. 329–340.

Okoliczności śmierci
ppor. Józefa Czuchry „Orskiego”
w budynku WUBP w Rzeszowie
(24 marca 1945 r.)

Podporucznik czasu wojny Józef Czuchra (1911–1945) „Bogumił”, „Podhalańczyk”, „Mnich”, „Orski” należał bez wątpienia do najwybitniejszych dowódców partyzanckich na terenie Inspektoratu AK Jasło (Krosno). Jego sylwetka i działalność konspiracyjna były już wielokrotnie przedstawiane[1]. Nieznana pozostawała jedynie dokładna data jego śmierci oraz nazwisko funkcjonariusza UB, który w czasie próby ucieczki zastrzelił go w budynku WUBP w Rzeszowie. Przypomnijmy zatem, iż pochodzący z podkrośnieńskich Białobrzegów Józef Czuchra, z zawodu tkacz, był przed wojną członkiem Zjednoczenia Zawodowego „Praca Polska” i Stronnictwa Narodowego w Krośnie[2]. W styczniu 1941 r. związał się z Narodową Organizacją Wojskową, lecz wkrótce potem – pod wpływem swojego przyrodniego brata por. rez. WP Franciszka Płonki „Kubackiego” – przeszedł do Tajnej Organizacji Wojskowej. Od lutego 1943 r. po scaleniu TOW z AK dowodził oddziałem dyspozycyjnym Kedywu. Był wówczas trzykrotnie aresztowany przez gestapo. 28 czerwca 1943 r., po nieporozumieniach z kierownikiem Kedywu w Podokręgu AK Rzeszów Zenonem Sobotą „Tomaszem”, „Korczakiem”, „Świdą”[3] przeszedł wraz ze swoim oddziałem do NOW. W wyniku akcji scaleniowej od 1 listopada 1943 r. został dowódcą pierwszego w Inspektoracie AK Jasło oddziału partyzanckiego (OP-11).

W czasie „Burzy” oddział ten, liczący około sześćdziesięciu żołnierzy, wszedł w skład zgrupowania partyzanckiego OP-23, a „Orski” został zastępcą dowódcy zgrupowania kpt. Adama Winogrodzkiego „Korwina”. Jednak na skutek nieporozumień z „Korwinem” 11 sierpnia 1944 r. „Orski” ze swoimi dwoma plutonami opuścił zgrupowanie i wkrótce, po zajęciu Podkarpacia przez wojska sowieckie, rozwiązał oddział. W obawie przed aresztowaniem Czuchra przez pewien czas ukrywał się na terenie powiatu sanockiego.

Próba powrotu do domu rodzinnego w Krośnie omal nie skończyła się tragicznie. W nocy 6 listopada 1944 r. w otoczonym przez funkcjonariuszy NKWD i UB budynku doszło do walki, w której ciężko ranny został pełnomocnik operacyjny sowieckiego kontrwywiadu wojskowego „Smiersz” Koladin, „Orski” zaś, ostrzeliwując się, wyskoczył przez okno i zdołał ujść przed pościgiem[4]. Po tej brawurowej ucieczce jednostkom „Smiersza” nakazano „podjąć aktywne środki poszukiwania i zatrzymania” Czuchry. Sporządzony rysopis przedstawiał go następująco: „wysokiego wzrostu, średniej budowy ciała, brunet, kręcone włosy, nos szeroki, brwi czarne i szerokie, uszy przylegające do głowy, goli wąsy i brodę, twarz o chorobliwym wyglądzie, głośno mówi, szybko chodzi, ubrany w czarne spodnie i czarny sweter”[5].

Mimo zakrojonych na szeroką skalę działań operacyjnych przez prawie pięć miesięcy ani NKWD, ani UB nie udało się aresztować „Orskiego”. Działania komunistycznego aparatu bezpieczeństwa zmusiły go jednak do podjęcia decyzji o opuszczeniu Podkarpacia. Najprawdopodobniej w marcu 1945 r. Czuchra przyjechał do Krakowa. Skontaktował się z ppłk. Władysławem Owocem „Fructusem” („Pawłem”, Wujkiem”)[6], komendantem Okręgu Krakowskiego Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, informując go o swoim zamiarze[7]. Otrzymawszy zgodę Owoca, „Orski” wrócił do Krosna i rozpoczął przygotowania do wyjazdu. Najprawdopodobniej posługiwał się wówczas fałszywym nazwiskiem Stanisław Leń. 24 marca 1945 r. w drodze do Krakowa[8] „Orski” został przypadkowo aresztowany na przystanku autobusowym na rynku w Rzeszowie, a wkrótce potem zastrzelony podczas próby ucieczki w budynku WUBP przy ul. Jagiellońskiej 13. Naocznym świadkiem śmierci Józefa Czuchry był zatrzymany wraz z nim Jan Radożycki „Owczarek”[9]. Radożycki, od lata 1943 r. prezes Zarządu Powiatowego SN w Sanoku i jednocześnie referent kolportażu i propagandy (KiP) w Obwodzie AK Sanok, jesienią 1944 r. w obawie przed aresztowaniem wyjechał do Jarosławia, gdzie pod przybranym konspiracyjnym nazwiskiem Batożycki pracował od grudnia jako nauczyciel łaciny w Prywatnym Żeńskim Gimnazjum Sióstr Niepokalanek oraz Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego. W sobotę 24 marca 1945 r., w związku z rozpoczynającymi się feriami wielkanocnymi, „Owczarek” wracał rowerem z Jarosławia do rodzinnego Bukowska. W Rzeszowie spotkał „Orskiego” i razem z nim został zatrzymany przez UB.

Po przeszło pięćdziesięciu latach Jan Radożycki, wspominając tamto wydarzenie, datowane błędnie na Wielką Sobotę 31 marca 1945 r., pisał: „Zostawiłem [popsuty] rower w zakładzie Gutowskiego (przy ulicy Grunwaldzkiej) i udałem się w kierunku rynku, aby kupić nieco tytoniu [...]. Gdy znalazłem się koło przystanku autobusowego, nadjechało zapełnione ludźmi auto ciężarowe i zatrzymało się. Wysiadło z niego kilku pasażerów, a ktoś, spostrzegłszy mnie, zawołał: Halo, »Owczarek«! Był to »Orski«. Po zejściu z auta przywitał się ze mną słowami: Cześć, »Owczarek« (na co ja z pewnością odpowiedziałem słowem »cześć«). Likwiduję wszystko, jadę do Krakowa.

Nie widziałem się z nim pół roku, ale wiedziałem, jeszcze zanim przeniosłem się do Jarosławia, że był pilnie tropiony. Obaj nie zdawaliśmy sobie sprawy, że zostaliśmy otoczeni przez ubeków ubranych po cywilnemu (wiele bowiem osób kręciło się koło auta) i ledwie zamieniliśmy tych parę powyższych słów, nagle jeden z nich przystawił mi do piersi pistolet i zawołał: »Ręce do góry«, a równocześnie dwaj inni pochwycili »Orskiego« za ramiona (najwidoczniej wiedzieli, że miał przy sobie dwa pistolety) i w ten sposób go obezwładnili. Z jego kieszeni wyjęli dwa pistolety, a u mnie znaleźli, poszukując broni, »trefną« literaturę (ulotki antykomunistyczne, jak »Precz ze Stalinem«, »Precz z komuną« itp.) i poprowadzili nas w pewnej odległości od siebie w kierunku ul. Jagiellońskiej, do mieszczącego się tam (pod nr 13) Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego.

Po przyprowadzeniu nas na najwyższe piętro (trzecie – bo ten gmach jest trzypiętrowy), rozkazano nam wszystko wyjąć z kieszeni i rozebrać się do naga. Staliśmy przy krótszym boku prostokątnego stołu. Przy mnie położono moje rzeczy (ulotki, chusteczkę, bilety), a przy »Orskim« jakieś drobiazgi wyjęte z jego kieszeni. Przy tym »Orskiego« obrzucano niewybrednymi słowami (np. »Ty sk... synu, czeka się stryczek. Z tych pistoletów chciałeś do nas strzelać«). »Orski« jednak zachowywał, jak zwykle, zimną krew i z całym spokojem oświadczył, że są nienabite i wdał się w żywą rozmowę z ubekami, przekonując ich, że jeszcze nie wszystko stracone, gdyż można dojść do porozumienia i razem walczyć o demokrację. Sam bowiem jest też demokratą.

Tą rozmową »Orski« tak zaprzątnął uwagę ubeków, że oni zupełnie zapomnieli o jednym z jego pistoletów pozostawionym na stole. Widocznie »Orski« od razu go dostrzegł i postanowił ich uwagę całkowicie skierować na dyskusję z sobą, dopóki się nie ubrał (i ja także za jego przykładem włożyłem na siebie ubranie, choć nie było na to zezwolenia). Uczyniwszy to, błyskawicznym ruchem sięgnął po ten pistolet i oddawszy kilka strzałów, wybiegł w mgnieniu oka z pokoju. Ja instynktownie biegłem za nim, gdy w uszach dźwięczały mi jeszcze odgłosy strzałów i jęki zranionych czy ugodzonych śmiertelnie [ubeków].

Gdy zbiegłem do pierwszego piętra, »Orski« był już na parterze, ale nie mógł wydostać się na zewnątrz, gdyż drzwi otwierał i zamykał strażnik na stanowisku strzeżonym, a ten domagał się okazania przepustki, bez której nikogo nie mógł z budynku wypuścić. »Orski«, chcąc go zastraszyć, oddał w jego kierunku strzał, po czym ostrzeliwał się, gdyż nadbiegli uzbrojeni ubecy. Widziałem, jak »Orski« padł ugodzony w strzelaninie, która robiła wrażenie, jakby użyto pepeszy. Wszystko to wydarzyło się w mgnieniu oka”[10].

Okoliczności śmierci Józefa Czuchry przedstawione przez Jana Radożyckiego potwierdza rozkaz por. Longina Kołarza, ówczesnego szefa WUBP, nagradzający bezpośredniego sprawcę zatrzymania „Orskiego” oraz jego zabójcę – Kazimierza Węgrzyna[11]. W rozkazie tym, datowanym 31 marca 1945 r., por. Kołarz w następujący sposób przedstawił okoliczności aresztowania i śmierci Józefa Czuchry: „Dnia 24 marca 1945 roku pracownik PUBP Krosno ob. [Kazimierz] Węgrzyn zauważył w mieście Rzeszowie dowódcę grupy dywersyjnej AK Czuchrę Józefa, pseudo »Orski«, który był poszukiwany przez służbę bezpieczeństwa i który, kilkakrotnie zatrzymywany przez grupę operacyjną, zbiegł, ciężko raniąc przy tym sowieckiego oficera.

Węgrzyn, zauważywszy pracownika WUBP [Józefa] Janickiego[12], doniósł mu o tym i obydwaj zatrzymali Czuchrę z drugim osobnikiem [Janem Radożyckim], rozbroiwszy go uprzednio. Następnie doprowadzili go do WUBP w Rzeszowie, gdzie u zatrzymanych była przeprowadzona rewizja. W czasie przeprowadzania rewizji, dzięki nieostrożności jednego z pracowników WUBP, który położył naładowany pistolet na stole. Pistolet ten chwycił Czuchra i ciężko ranił pracownika przeprowadzającego rewizję, sam, uciekając po schodach, usiłując zbiec. Po drodze ranił jeszcze dwóch pracowników WUBP.

W tym momencie stojący na dole Węgrzyn wystrzałem z pistoletu zabił bandytę Czuchrę.

Za powyższy postępek ob. Węgrzynowi udzielam pochwały i nagradzam nagrodą 1000 zł (tysiąc złotych). Janickiemu udzielam pochwały”.

Nazwiska postrzelonych przez „Orskiego” ubeków podał w niepublikowanych wspomnieniach z 1959 r. mjr Łukasz Kuźmicz, w latach 1946–1948 szef PUBP w Jarosławiu, a później naczelnik Wydziału I WUBP, oraz mjr Stanisław Walc, zastępca naczelnika Wydziału „C” KW MO w Rzeszowie, w notatce służbowej sporządzonej 28 lipca 1970 r.

Kuźmiczowi, wiosną 1945 r. sekretarzowi Wydziału I WUBP, przebieg aresztowania i okoliczności zastrzelenia „Orskiego” zrelacjonował Janicki. Nie podając daty zdarzenia, Kuźmicz zapisał, iż w budynku WUBP Czuchra i Radożycki zostali zrewidowani. Znalezione przy nich rzeczy (w tym pistolet „Orskiego”) Janicki położył na biurku i wyszedł złożyć meldunek przełożonemu. Wkrótce potem do pokoju, w którym twarzą do ściany stali „Orski” z „Owczarkiem”, wszedł funkcjonariusz Sekcji I Wydziału I WUBP Tadeusz Bonarski[13]. „Spojrzawszy na zatrzymanych i leżący na stole pistolet – wspominał dalej Kuźmicz – [Bonarski] zorientował się, że broń należy do nich, co zresztą wyjaśnił mu pozostawiony do pilnowania zatrzymanych kolega. Bonarski bierze wtedy pistolet do ręki, widocznie dla sprawdzenia, czy jest dobry. Zakłada do pistoletu magazynek, kładzie go na stół i rzuca kilka pytań zatrzymanym. Obaj rzecz jasna tłumaczą, że są niewinni, że to przypadek. Kieruje się więc do kancelarii, by dowiedzieć się, gdzie i w jakich okolicznościach zatrzymano ich. Natychmiast jednak wraca, bo przypuszczalnie przypomniał [sobie], że pozostawił na stole nierozładowany pistolet. Ledwie zdążył uchylić drzwi i zrobić pierwszy krok w kierunku stołu, stojący pod ścianą bandyta rzuca się nagle na stół, porywa pistolet i w mgnieniu oka oddaje strzał do Bonarskiego. Bonarski ugodzony kulą w płuca pada na ziemię. Bandyta, uciekając korytarzem, natrafia po drodze na drugiego pracownika. Był to tow. [Edward] Orszulak[14], którego jednym strzałem trafia w kolano i schodami pędzi w dół. Zdążył jeszcze oddać jeden niecelny strzał do wartownika. Tu spotyka go kilka celnych strzałów z góry od przybiegłych na odgłos strzałów pracowników. Bandyta poda zabity”[15].

Major Walc na podstawie ówczesnych zasobów archiwalnych rzeszowskiej KW MO, posiłkując się relacją ppłk. Józefa Remiona (wówczas naczelnika Wydziału III KW MO, a w 1945 r. funkcjonariusza plutonu ochrony WUBP), mylnie datuje zdarzenie na 26 marca 1945 r., pisząc, iż Czuchra, „będąc przesłuchiwany przez funkcj[onariusza] Urzędu [WUBP] Bonarskiego Tadeusza – na skutek nieuwagi tego ostatniego odebrał mu pistolet lub zabrał go z biurka i przestrzelił Bonarskiemu klatkę piersiową. Następnie z tym pistoletem zaczął uciekać z pokoju na III piętrze po schodach na dół. W czasie tej ucieczki ranił jeszcze funkcj[onariusza] Chomika [powinno być: Franciszka Chomicza[16] – K.K.] w rękę, a drugiego funkcj[onariusza] Urszulaka [powinno być: Edwarda Orszulaka – K.K.] w nogę. Stojący na dole wartownik zastrzelił go. Ranny Bonarski Tadeusz tego samego dnia zmarł w szpitalu, natomiast Urszulakowi amputowano nogę”[17].

Podana w cytowanym rozkazie por. Kołarza data 24 marca 1945 r. znajduje potwierdzenie w kilku innych dokumentach proweniencji ubeckiej.

O aresztowaniu i zabójstwie „Orskiego” brak jakichkolwiek informacji w sprawozdaniach WUBP, w wykazach osób aresztowanych pod datą 24 marca widnieje natomiast nazwisko „Jan Batorzycki” (powinno być: Batożycki), którym posługiwał się wówczas „Owczarek”[18]. Również jeden z postrzelonych przez „Orskiego” ubeków – Edward Orszulak, podał w ankiecie personalnej, iż został ranny 24 marca[19].

W aktach osobowych Bonarskiego jako data jego śmierci figuruje 26 marca 1945 r., a zatem zmarł on w szpitalu dwa dni po postrzeleniu przez „Orskiego”. Mjr Walc, opierając się na aktach Bonarskiego, mylnie założył, iż zmarł on w szpitalu w tym samym dniu, w którym został ranny. Dlatego w swojej notatce podał błędnie 26 marca jako datę aresztowania i zastrzelenia „Orskiego.” Również Kuźmicz, który odwiedzał Bonarskiego w szpitalu, wspominał, że zmarł on dopiero kilka dni po tym, jak został ranny[20].

Porównując cytowane wyżej dokumenty, można stosunkowo dokładnie zrekonstruować okoliczności aresztowania i zabójstwa ppor. Józefa Czuchry. Wczesnym popołudniem 24 marca 1945 r. „Orski” przyjechał do Rzeszowa, skąd zamierzał udać się w dalszą drogę do Krakowa. Gdy wysiadł na przystanku na rynku, spotkał Jana Radożyckiego, wracającego z Jarosławia do rodzinnego Bukowska. Podczas rozmowy z Radożyckim Czuchra został przypadkowo rozpoznany przez funkcjonariusza krośnieńskiego PUBP Kazimierza Węgrzyna, który w tym samym dniu przyjechał do Rzeszowa w celach służbowych. Węgrzyn natychmiast poinformował o tym napotkanego funkcjonariusza WUBP Józefa Janickiego, a następnie wraz z nim aresztował „Orskiego” i towarzyszącego mu „Owczarka”.

Obaj zatrzymani narodowcy zostali natychmiast odprowadzeni do – znajdującego się kilkaset metrów dalej – budynku WUBP przy ul. Jagiellońskiej 13. Tutaj podczas przesłuchania w pokoju na III piętrze „Orski”, wykorzystując nieuwagę ubeków, sięgnął po odebrany mu i pozostawiony na biurku pistolet, ciężko ranił Tadeusza Bonarskiego i zaczął uciekać. Zbiegając po schodach, postrzelił jeszcze dwóch ubeków: Edwarda Orszulaka i Franciszka Chomicza. Niestety, nie udało mu się sforsować bramy budynku – na parterze został zastrzelony przez Kazimierza Węgrzyna.

Odrzucić należy podaną we wspomnieniach ppłk. Owoca informację, jakoby „Orski” w chwili aresztowania miał przy sobie znaczną sumę pieniędzy, które wiózł do Krakowa, i „zdążył się [ich] pozbyć w jakimś ogrodzie”, gdy wraz z „Owczarkiem” był przez Węgrzyna i Janickiego prowadzony do siedziby rzeszowskiej bezpieki[21].

Przedstawiony przebieg zdarzeń ostatecznie wyjaśnia okoliczności aresztowania i zabójstwa ppor. Józefa Czuchry. Nieznane pozostaje natomiast miejsce jego pochówku.

Pierwodruk: „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2006, nr 25, s. 103–110.

Bibliografia

Źródła archiwalne

Archiwum Archidiecezjalne w Przemyślu

Akta personalne ks. Stanisława Bełcha.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

Akta operacyjne dotyczące Adama i Leona Mireckich.

Akta śledcze i sądowe przeciwko Adamowi i Leonowi Mireckim.

Dziennik por. Wiesława Szpakowicza (rkps ze zbiorów Jana Szpakowicza).

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie

Akta operacyjne dotyczące Józefa Czuchry, Walerii Mireckiej i Józefa Zadzierskiego. Akta osobowe funkcjonariuszy UB: Tadeusza Bonarskiego, Franciszka Chomicza, Józefa Janickiego, Edwarda Orszulaka, Kazimierza Węgrzyna. Akta śledcze i sądowe przeciwko Janinie Wojnickiej.

Materiały oddziału kontrwywiadu „Smiersz” I Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Sprawozdania z pracy szefa WUBP w Rzeszowie z 1944 r.

Wspomnienia funkcjonariuszy MO i SB.

Wykazy osób aresztowanych w latach 1944–1945.

Zbiór rozkazów personalnych KW MO w Rzeszowie z 1944 r.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie

Akta współpracownika aparatu bezpieczeństwa o pseudonimie „Portret”.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Nowosad Z., Wspomnienia, mps.

Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. W. Sikorskiego w Londynie

Prezydium Rady Ministrów. Ministerstwo Sprawiedliwości.

Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi. Kolekcje: Franciszek Demel, Władysław Pałucki.

Archiwum Państwowe w Gdańsku

Akta linii żeglugowych GAL (Gdynia – Ameryka Linie Żeglugowe S.A.).

Archiwum Państwowe w Poznaniu

Akta miasta Poznania

Archiwum Państwowe w Rzeszowie

Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych.

Archiwum Ministerstwa Obrony (Ministry of Defence) Wielkiej Brytanii w Londynie

Kartoteki polskie, Akta ewidencyjne Adama Doboszyńskiego.

Archiwum Wojskowego Instytutu Historycznego (Wojskowego Biura Badań Historycznych) w Warszawie

Jaworski W., Stronnictwo Narodowe w czasie wojny 1939–1945, mps.

Studium Polski Podziemnej w Londynie

Relacja Władysława Zycha. Kolekcja Antoniego Ostrowskiego.

Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Dział rękopisów

Papiery Kazimierza Sosnkowskiego.

Zbiory prywatne Marii Mireckiej-Loryś. Ks. Edwarda Rusina. Autora.

Źródła opublikowane

Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 1, 6, Londyn 1970–1989. Doboszyński A., Generał Sikorski – żywot ułatwiony, „Glaukopis” 2008, nr 17–18. Doboszyński A., Studia polityczne, b.m.w. [Monachium] 1947.

Dziennik czynności Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 1939–1947, t. 2, oprac. J. Piotrowski, Wrocław 2004.

Giertych J., O wyjście z kryzysu, Warszawa 1938.

Gilbert Keith Chesterton 1874–1936. Pisma wybrane, wybór i wstęp P. Mroczkowski, Kraków 1974.

Kułakowski M. [Zieliński J.], Roman Dmowski w świetle listów i wspomnień, t. 1–2, Londyn 1968–1972.

Leinwand A., Molenda J., Protokoły Rady Obrony Państwa [w:] Z dziejów stosunków polsko-radzieckich. Studia i materiały, t. 1, Warszawa 1965.

Listy Józefa Piłsudskiego, oprac. K. Świtalski, „Niepodległość” (Londyn – Nowy Jork) 1962, t. 7.

Mosdorf J., Wczoraj i Jutro, Biała Podlaska 2005.

Narodowe Siły Zbrojne. Dokumenty, struktury, personalia, oprac. L. Żebrowski, t. 1, Warszawa 1994.

O mord w Brzozowie. Sprawozdanie z procesu przed sądem przysięgłych w Sanoku, Lwów 1933.

Pamięci Romana Dmowskiego, Warszawa 1939. Piłsudski J., Pisma zbiorowe, t. 2, 5, Warszawa 1937.

Polskie podziemie 1939–1941, t. 1: Lwów – Kołomyja – Stryj – Złoczów, Warszawa – Kijów 1998.

Polskie podziemie na terenach Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w latach 1939–1941, t. 1, Warszawa – Moskwa 2001.

Proces Adama Doboszyńskiego. Stenogram rozprawy sądowej, Warszawa 1949.

Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, red. nauk. M. Zgórniak, oprac. W. Rojek, t. 1–5, Kraków 1994–2001.

Rocznik oficerski 1923, Warszawa 1923.

Rybka R., Stepan K., Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939, Kraków 2003.

Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, red. nauk. S. Stanisławska, Warszawa 1965.

Sprawcy klęski wrześniowej przed sądem historii. Dokumenty komisji badawczych władz polskich na emigracji, wybór i oprac. M. Adamczyk, J. Gmitruk, Warszawa 2005.

Stosunki polsko-sowieckie. Od września 1939 roku do kwietnia 1943 roku. Zbiór dokumentów, Londyn 1943.

W kraju i na emigracji. Materiały z londyńskiego archiwum prof. Stanisława Kota (1939–1945), wybór i oprac. J. Gmitruk, Z. Hammerling, J. Sałkowski, Warszawa 1989.

Wybór pism Romana Dmowskiego, t. 1–4, Nowy Jork 1988.

Wyprawa myślenicka przed sądem, oprac. W. Dunin, Poznań 1938.

Czasopisma

„Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 11

„Biuletyn Klubu Narodowego” 1942–1943.

„Bunt Młodych” 1936, nr 11.

„Dziennik Polski” 1940, 1943.

„Dziennik Związkowy” (Chicago) 2003.

„Fronda” 2005, nr 35.

„Gazeta Niedzielna” (Londyn) 2006, nr 9.

„Glaukopis” 2008, nr 17–18; 2009, nr 13–16.

„Jestem Polakiem” 1940–1941.

„Kronika” (Londyn) 1967, nr 37.

„Listy z Londynu” 1943, nr 24.

„Myśl Narodowa” 1927, 1931–36.

„Myśl Polska” 1943, 1949, 1984, 1989.

„Nasz Dziennik” 2000.

„Niepodległość” (Londyn – Nowy Jork) 1962, t. 7.

„Niepodległość i Pamięć” 2010, nr 31.

„Pamięć i Sprawiedliwość” 2004, nr 1 (5).

„Prace Polonistyczne” 1992, seria 47.

„Premislia Christiana” 1992, t. 4.

„Prosto z Mostu” 1936–1937.

„Rocznik Sokołowski” 2003, t. 5.

„Rzeczpospolita Polska” 1943.

„Słowo Narodowe” 1990–1991.

„Słowo Powszechne” 1991.

„Studia Rzeszowskie” 1999, t. 6.

„Świat” 1934, nr 11.

„The Catholic Herald” 1940.

„The Chesterton Review” 2007, t. 33 (Special Polish issue), nr 1–2.

„The Jewish Chronicle” 1940–1941

„Tygodnik Powszechny” 1946, 1986.

„Tygodnik Sanocki” 1997.

„Walka” (Wielka Brytania) 1941–1943.

„Warszawski Dziennik Narodowy” 1936.

„Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie” 1940–1941.

„Zeszyty do Historii Narodowych Sił Zbrojnych” 1969, z. 4.

„Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1963, nr 3; 1974, nr 27; 1990, nr 94.

„Zeszyty Historyczne WiN-u” 1993, nr 3; 1997, nr 7; 2004, nr 22; 2007, nr 26–27; 2009, nr 31.

„Zeszyty Naukowe UJ” 1974, t. 1, z. 30.

„Ziemia Rzeszowska” 1930, 1933–1934.

Wspomnienia i relacje

Anders W., Bez ostatniego rozdziału. Wspomnienia z lat 1939–1946, Londyn 1989. Barański J., Lata młodości i walki, Londyn, b.r.w.

Bielecki T., W szkole Dmowskiego. Szkice i wspomnienia, Londyn 1968. Chesterton G.K., Autobiography, Londyn 1966.

Dąbrowska M., Dzienniki 1933–1945, t. 2, Warszawa 1988. Gawlina J. abp, Wspomnienia, Katowice 2004.

Głąbiński S., Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939. Głąbiński S. (syn), W cieniu ojca, Warszawa 2001. Grabski S., Pamiętniki, t. 2, Warszawa 1989.

Katelbach T., Rok złych wróżb (1943), Dziekanów Leśny 2005. Kozicki S., Pamiętnik 1876–1939, Słupsk 2009.

Kurcyusz J., Na przedpolu Jałty. Wspomnienia z tajnej służby w dyplomacji, Katowice 1995.

Marcinkowski „Jaxa” W., Wspomnienia 1934–1945, Warszawa 1998.

Mirecki K., Narodowa Organizacja Wojskowa w Centralnym Okręgu Przemysłowym. Wojna i konspiracja (Wspomnienia), b.m.w. 1988.

Mękarski S., Zapiski z Rothesay 1940–1942, Londyn – Piotrków Trybunalski 2002. Niklewiczowa M., Pan Roman. Wspomnienia o Romanie Dmowskim, Warszawa 2001. Owoc W., Krakowska Narodowa Organizacja Wojskowa. Wojna i konspiracja (Wspomnienia), Warszawa 1988.

Pragier A., Czas przeszły dokonany, Londyn 1966.

Przetakiewicz Z., Od ONR-u do PAX-u (Wspomnienia), Warszawa 1994.

Raczyński E., W sojuszniczym Londynie. Dziennik ambasadora Edwarda Raczyńskiego 1939–1945, Londyn 1997.

Radożycki J., Aby o nich nie zapomniano. Wspomnienia, Szczecin 2007. Rataj M., Pamiętniki 1918–1927, Warszawa 1965.

Rutkowska-Kurcyuszowa M., Kamyki Dawida. Wspomnienia, Katowice 2005. Skrzypek S., Rosja jaką widziałem. Wspomnienia z lat 1939–1942, Newtown 1949. Wasiutyński W., Prawą stroną labiryntu. Fragmenty wspomnień, Gdańsk 1996.

Wolikowska z Lutosławskich I., Roman Dmowski – człowiek, Polak, przyjaciel, Chicago 1961.

Witos W., Moje wspomnienia, cz. 2, Warszawa 1990.

Żegota-Januszajtis M., Życie moje tak burzliwe. Wspomnienia i dokumenty, Warszawa 1993.

Opracowania

Adamczyk A., Piłsudczycy w izolacji (1939–1954). Studium z dziejów struktur i myśli politycznej, Bełchatów – Warszawa 2008.

Aresztowani w rejonie Lwowa i Drohobycza. Indeks represjonowanych, t. 6, Warszawa 1998.

Babiński W., Przyczynki historyczne do okresu 1939–1945, Londyn 1967.

Balbus T., „Człowiek, żołnierz, współpracownik MBP”. Sprawa Zenona Soboty„Świdy” – czyli o poplątanych życiorysach ludzi podziemia, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2004, nr 1 (5).

Bełch J. ks., Ks. Stanisław Franciszek Bełch, „Premislia Christiana” 1992, t. 4. Bełch P. o. OP, Stanisław Franciszek Bełch (1904–1989) [w:] Słownik polskich teologów katolickich 1981–1993, t. 8, Warszawa 1995.

Biedroń T., Władysław Owoc, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 1993, nr 3.

Bielecki T., Wyprawa do Japonii [w:] Rok Dmowskiego w Ameryce, Nowy Jork 1968. Bonusiak A., Lwów w latach 1918–1939, Rzeszów 2000.

Borowy W., Gilbert Keith Chesterton, Kraków 1929.

Bregman A, Dzieje pustego fotela. Konferencja w San Francisco i sprawa polska (1945–1946), Warszawa 2009.

Bułhak W., Dmowski – Rosja a kwestia polska, Warszawa 2000.

Cenckiewicz S., Tadeusz Katelbach. Biografia polityczna (1897–1977), Warszawa 2005.

Chajn L., Polskie wolnomularstwo 1929–1938, Warszawa 1984.

Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, oprac. zespół pod kier. J. Tucholskiego, Warszawa 2003.

Chrzanowski I., Kozicki S., Roman Dmowski. Zarys biograficzny [w:] M. Kułakowski, Roman Dmowski w świetle listów i wspomnień, t. 1, Londyn 1968.

Czerniawski E.J., Dmowski wobec Piłsudskiego. Próba wyjaśnienia w świetle faktów historycznych, Sydney 1969.

Czubiński A., Stosunki polityczne [w:] Dzieje Poznania 1918–1945, t. 2, red. J. Topolski, L. Trzeciakowski, Warszawa – Poznań 1998.

Dobrowolski R., W obronie porządku i ładu. Czym była Straż Narodowa?, „Glaukopis” 2007–2008, nr 9–10.

Dudek A., Pytel G., Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej, Londyn 1990. Duraczyński E., Turkowski R., O Polsce na uchodźstwie 1939–1945. Rada Narodowa >Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1997.

Dyboski R., Chesterton jako przyjaciel Polski [w:] R. Dyboski, O Anglii i Anglikach, Warszawa 1929.

Dydek S., Stara Wieś. Z dziejów wsi i sanktuarium, Brzozów 1996.

Dymarski M., Stosunki wewnętrzne wśród wychodźstwa politycznego i wojskowego we Francji i w Wielkiej Brytanii 1939–1945, Wrocław 1999.

Dzwonkowski R. ks., Leksykon duchowieństwa polskiego represjonowanego w ZSRS 1939–1988, Lublin 2003.

Friszke A., Z dziejów Stronnictwa Narodowego na emigracji w latach 1939–1942, „Zeszyty Historyczne” 1990, nr 92.

Garbacz D., „Wołyniak”, legenda prawdziwa, Stalowa Wola 2008. Garlicki A., Józef Piłsudski 1867–1935, Warszawa 1989.

Gąsowski T., Pod sztandarem Orła Białego. Kwestia żydowska w Polskich Siłach Zbrojnych w czasie II wojny światowej, Kraków 2002.

Głowacki L., Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939, Warszawa 1985.

Habielski R., Niezłomni, nieprzejednani. Emigracyjne „Wiadomości” i ich krąg, Warszawa 1991.

Hass L., Zasady w godzinie próby. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1929–1941, Warszawa 1987.

Harusewicz M., Adam Doboszyński, Londyn, b.r.w.

Harusewicz M., Za carskich czasów i po wyzwoleniu. Jan Harusewicz – wspomnienia – dokumenty, Londyn, 1975.

Hryciuk G., Polacy we Lwowie 1939–1944, Warszawa 2000.

Hułas M., Goście czy intruzi? Rząd polski na uchodźstwie. Wrzesień 1939 – lipiec 1943, Warszawa 1996.

Jędrzejewicz W., Cisek J., Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935, t. 1, 4, Kraków – Łomianki 2006–2007.

Jędrzejewicz W., Józef Piłsudski, 1867–1935. Życiorys, Londyn 1986.

Jędrzejewicz W., Sprawa „Wieczoru”. Józef Piłsudski a wojna japońsko-rosyjska 1904–1905, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1974, z. 27.

Kaczmarski K., Kazimierz Mirecki (1910–1999) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 2, Kraków – Warszawa – Wrocław 2004.

Kaczmarski K., Mirecki Adam (1909–1952), „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2007, nr 26–27.

Kaczmarski K., Mirecki Leon (1905–2000), „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2009, nr 31. Kaczmarski K., Okręg Rzeszowski Narodowych Sił Zbrojnych w latach 1942–1944, „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia ad Educationem Defensoriam Partinentia” 2005, z. 1.

Kaczmarski K., Okręg rzeszowski Stronnictwa Narodowego i Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (Narodowej Organizacji Wojskowej) w latach 1944–1947 (zarys problematyki), „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2004, nr 21.

Kaczmarski K., Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie 1939–1944, Rzeszów 2003. Kaczmarski K., Ruch narodowy w powiecie krośnieńskim w latach 1928–1946 [w:] Dzieje Podkarpacia, t. 7, Krosno 2003.

Kaczmarski K., Sanocki Okręg Młodzieży Wielkiej Polski w latach 1944–1946, „Studia Rzeszowskie” 1999, t. 6.

Kalbarczyk S., Polscy pracownicy nauki ofiary zbrodni sowieckich w latach II wojny światowej, Warszawa 2001.

Kaliński J., Gdynia – Ameryka Linie Żeglugowe S.A. [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 r., red. A. Mączak, t. 1, Warszawa 1981.

Katyń. Księga cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Warszawa 2000, oprac. zespół pod kier. M. Tarczyńskiego, Warszawa 2003.

Kawalec K., Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922–1939, Warszawa 1989. Kawalec K., Roman Dmowski, Warszawa 1996.

Kilian S., Myśl społeczno-polityczna Tadeusza Bieleckiego, Kraków 1999. Komarnicki T., Rebirth of the Polish Republic: A Study in the Diplomatic History of Europe, 1914–1920, London 1957.

Kotarska E., Proces czternastu, Warszawa 1998.

Kozicki S., Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964. Krajewska K., Powrót do Chestertona, „Arcana” 2002, nr 1 (43).

Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, red. J.M. Majchrowski, Warszawa 1994. Krzywiec G., Szowinizm po polsku. Przypadek Romana Dmowskiego (1886-1905), Warszawa 2009.

Lewandowska S., Prasa polskiej emigracji wojennej 1939–1945, Warszawa 1993. Łopuski J., Losy Armii Krajowej na Rzeszowszczyźnie (sierpień – grudzień 1944), Warszawa 1990.

Mackiewicz (Cat) S., Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r., Londyn 1941.

Mackiewicz (Cat) S., Lata nadziei (17 września 1939 – 5 lipca 1945), Londyn 1946.

Maj E., Związek Ludowo-Narodowy 1919–1928. Studium z dziejów myśli politycznej, Lublin 2000.

Materski W., Stefan Litauer – dyplomata, dziennikarz i... [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX wieku. Profesorowi Andrzejowi Paczkowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, komitet red.: K. Persak, A. Dudek,

A. Friszke, Ł. Kamiński, P. Machcewicz, P. Osęka, P. Sowiński, D. Stola, M. Zaremba, Warszawa 2008.

Mazur G., Szkic z dziejów Stronnictwa Narodowego we Lwowie w latach 30. XX wieku [w:] Polska i jej wschodni sąsiedzi w XX wieku. Studia i materiały, red. H. Konopka, D. Boćkowski, Białystok 2004.

Mazur G., Węgierski J., Konspiracja lwowska 1939–1944. Słownik biograficzny, Kraków 1997.

Mazur G., Życie polityczne polskiego Lwowa 1918–1939, Kraków 2007.

Meller A, Analiza porównawcza myśli ekonomicznej i agrarnej Obozu narodowo-Radykalnego „ABC” i Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga”, „Glaukopis” 2010, nr 17–18.

Meller A., „Nowy ład gospodarczy” jako alternatywa dla liberalizmu i marksizmu. Kwestie gospodarcze i agrarne w myśli politycznej Obozu Narodowo-Radykalnego „ABC”, „Glaukopis” 2009, nr 15–16.

Meller A., Koncepcje gospodarczo-agrarne Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga”, „Glaukopis” 2009, nr 13–14.

Micewski A., Roman Dmowski, Warszawa 1971.

Mikulski T., Biogramy jeńców. Kozielsk – Starobielsk – Ostaszków – Ukraina – Zaginieni, Wrocław 1999.

Motas M., Działalność Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego (1942–1943), jako próba integracji środowisk narodowych na emigracji w czasie drugiej wojny światowej, „Niepodległość i Pamięć” 2010, nr 31.

Mroczko M., Kozicki S. (1876–1958). Biografia polityczna, Gdańsk 1999. Mroczkowski P., The Medievalism of G.K. Chesterton. A Critical Enquiry, „Zeszyty Naukowe UJ. Prace Historycznoliterackie” 1974, t. 1, z. 30.

Muszyński W.J., Persa J.T., II Rzeczpospolita korporancka, „Glaukopis. Pismo społeczno-historyczne” 2003, nr 1.

Niklewska J., Roman Dmowski w Londynie i w Paryżu w świetle jego archiwum z lat 1915–1919 [w:] Myśl polityczna Romana Dmowskiego, red. J. Engelgard, Warszawa 2009.

Nitschke B., Adam Doboszyński. Publicysta i polityk, Kraków 1993.

Notkowski A., Pod znakiem trzech strzał. Prasa Polskiej Partii Socjalistycznej w latach 1918–1939, Kraków 1997.

Nowak C., Czuchra Józef, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 1997, nr 7.

Ostafiński-Bodler R., Sądy wojskowe w Polskich Siłach Zbrojnych i ich kompetencje w sprawach karnych 1914–2002, Toruń 2002.

Ostasz G., Podziemna Armia. Podokręg AK Rzeszów, Rzeszów 2010.

Ostasz G., Zagórski A., Podokręg AK Rzeszów. Plan zbrojnego ujawnienia w świetle dokumentów (sierpień – wrzesień 1944 roku), Rzeszów 1999.

Pajewski J., Budowa Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1926, Poznań 2007.

Pałasz-Rutkowska E., Romer A.T., Historia stosunków polsko-japońskich 1904–1945, Warszawa 2009.

Pearce J., Chesterton’s 1927 Visit to Poland, „The Chesterton Review” 2007, t. 33 (Special Polish issue), nr 1–2.

Pepłoński A., Wywiad Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie 1939–1945, Warszawa 1995.

Pietrus J., Stosunki społeczno-gospodarcze w Brzozowie międzywojennym [w:] Brzozów. Zarys monograficzny, red. J.F. Adamski, Brzozów 1990.

Pobóg-Malinowski W., Józef Piłsudski 1867–1901, t. 1: W podziemiach konspiracji 1867–1901, Warszawa 1935.

Pobóg-Malinowski W., Józef Piłsudski 1867–1914, Londyn, b.r.w.

Pobóg-Malinowski W., Najnowsza historia polityczna Polski 1864–1945, t. 1, 3, Londyn 1983.

Popiński K., Kokurin A., Gurjanow A., Drogi śmierci. Ewakuacja więzień sowieckich z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej w czerwcu i lipcu 1941, Warszawa 1995.

Puchalski S., Partyzanci „Ojca Jana”, Stalowa Wola 1996.

Pudłocki T., Tarnawski Władysław Hubert, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2004, nr 22. Rudnicki S., Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność, Warszawa 1985.

Rudzikowski T., Leon Mirecki (1905–2000) [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002. Rusin E. ks., Poglądy i działalność społeczna księdza Stanisława Bełcha na emigracji, Rzeszów 2002.

Rutkowski T.P., Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, Warszawa 2000. Rydzewska J., Chesterton. Dzieło i myśl, Komorów, b.r.w. [2003].

Rydzewska J., Chesterton. Obrońca wiary, Ząbki 2004.

Saperzy w służbie Polsce. Księga pamiątkowa, oprac. A.J. Szugajew, Londyn 1985. Saroléa Ch., Letters on Polish affairs (introduction by G.K. Chesterton), Edinburgh 1922.

Siekanowicz P., Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Warszawa 1991. Siekanowicz P., Praktyki dyktatury. Sprawa napadu na redakcję „Dziennika Wileńskiego” w 1938 r., Warszawa 1993.

Siekanowicz P., Tajemnica twierdzy Brześć, Chicago 1989. Siemaszko Z.S., Ci, którzy odeszli (1953–2002), Londyn 2002. Siemaszko Z.S., Narodowe Siły Zbrojne, Londyn 1982.

Sieroszewski W., Józef Piłsudski, Piotrków 1915.

Siwik A., PPS na emigracji w latach 1945–1956, Kraków 1998.

Sowa A.L., Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej (1945–2001) [w:] Wielka Historia Polski, t. 5, Kraków – Warszawa 2003.

Stobniak-Smogorzewska J., Kresowe osadnictwo wojskowe 1920–1945, Warszawa 2003.

Stroński S., Polityka rządu polskiego na uchodźstwie w latach 1939–1942, t. 1, Nowy Sącz 2007.

Suleja W., Józef Piłsudski, Wrocław – Warszawa – Kraków 2004.

Surdej M., Oddział partyzancki Wojciecha Lisa 1941–1948, Rzeszów – Mielec 2009.

Syrek W., Działania PUBP w Krośnie przeciw grupie konspiracyjnej Józefa Cieśli [w:] Dzieje Podkarpacia, t. 7, Krosno 2003.

Sznarbachowski W., Bolesław Piasecki: od skrajnej antyniemieckości do projektów współpracy, „Zeszyty Historyczne” 1990, z. 94.

Szubtarska B., Ambasada polska w ZSRR w latach 1941–1943, Warszawa 2005. Terej J.J., Rzeczywistość i polityka. Ze studiów nad dziejami najnowszymi Narodowej Demokracji, Warszawa 1979.

Terlecki R., Jerzy Kurcyusz (1907–1988), „Studia Rzeszowskie” 1998, t. 5.

Tomasik P., Wyprawa myślenicka 23 czerwca 1936 roku, „Kwartalnik Historyczny” 1989, nr 3–4.

Turek W., „Myśl Polska” na emigracji [w:] „Myśl Polska” na emigracji 1941–1976. Antologia tekstów, wybór i oprac. W. Turek, M. Urbanowski, Kraków 2005.

Turek W., Arka przymierza. Wojciech Wasiutyński 1910–1994. Biografia polityczna, Kraków 2008.

Tyndorf R., Raport Morgenthau – komentarz, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 11.

Tyszkiewicz A., Obóz Wielkiej Polski w Małopolsce 1926–1933, Kraków 2004. Urbanowski M., O Stanisławie Piaseckim i jego krytyce literackiej [w:] S. Piasecki, Prosto z mostu. Wybór publicystyki literackiej, wybór i oprac. M. Urbanowski, Kraków 2003.

Urynowicz M., Raport Henry’ego Morgenthau. Przemoc antyżydowska podczas wojny z Rosją bolszewicką, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 11.

Walicki B., Duszpasterze sokołowscy: katecheta ks. Stanisław Bełch i administrator ks. Józef Bełch, „Rocznik Sokołowski” 2003, t. 5.

Wapiński R., Roman Dmowski, Lublin 1988.

Ward M., Gilbert Keith Chesterton, Lanham – Maryland 2006.

Węgierski J., Lwowska konspiracja narodowa i katolicka 1939–1946, Kraków 1994.

Węgierski J., Lwów pod okupacją sowiecką, Warszawa 1991.

Wnuk R., „Za pierwszego sowieta”. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Warszawa 2007.

Wojciechowski J.S., 40 pułk piechoty „Dzieci Lwowskich”, Pruszków 2007. Wojdyło W., Stanisław Grabski (1871–1949), Toruń 2004.

Wojewódzki I., Kazimierz Sosnkowski podczas II wojny światowej. Książę niezłomny czy Hamlet w mundurze?, Warszawa 2009.

Wołczański J. ks., Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie 1918–1939, Kraków 2002.

Wróbel J., Uchodźcy polscy ze Związku Sowieckiego 1942–1950, Łódź 2003. Zarzycki P., 8 Pułk Artylerii Ciężkiej, Pruszków 2000.

Znaczki pocztowe Polski Demokratycznej i okresu przejściowego, oprac. A. Łaszkiewicz, Warszawa 1947.

Żaryn J., Stronnictwo Narodowe na emigracji (1945–1955) [w:] Warszawa nad Tamizą. Z dziejów polskiej emigracji politycznej po drugiej wojnie światowej, red. A. Friszke, Warszawa 1994.

Żebrowski L., Mirecki Leon [w:] Encyklopedia „białych plam”, t. 12, Radom 2003.

Strony internetowe

http:// monitor polski.gov.pl/M2010010009401.pdf http://www.prezydent.pl/aktywnosc/ordery-i-odznaczenia/art,739,odznaczenia-zazaslugi-dla-rzeczypospolitej.html http://www.karta.org.p www.littleflower.co.uk

Wykaz skrótów

AAN

– Archiwum Akt Nowych (w Warszawie)

ACz

– Armia Czerwona

AIPMS

– Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. Władysława Sikorskiego (w Londynie)

AIPN

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

AK

– Armia Krajowa

AL

– Armia Ludowa

APR

– Archiwum Państwowe w Rzeszowie

ASRS

– Autonomiczna Socjalistyczna Republika Sowiecka

BBWR

– Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem

BP

– Biuro Polityczne

CKON

– Centralny Komitet Organizacji Niepodległościowych

CKW

– Centralny Komitet Wykonawczy

„IKC”

– „Ilustrowany Kurier Codzienny”

COP

– Centralny Okręg Przemysłowy

„IKC”

– „Ilustrowany Kurier Codzienny”

CPGB

– Communist Party of Great Britain (Komunistyczna Partia Wielkiej Brytanii)

„IKC”

– „Ilustrowany Kurier Codzienny”

DPs

– displaced persons (osoby przesiedlone)

FIDAC

– Fédération Interallié des Anciens Combattants (Federacja Międzysojusznicza Byłych Kombatantów)

GAL

– Gdynia – Ameryka Line (Linie Żeglugowe Gdynia – Ameryka)

GL

– Gwardia Ludowa

GUGB

– Gławnoje uprawlenije gosudarstwiennoj bezopastnosti (Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego)

„IKC”

– „Ilustrowany Kurier Codzienny”

IPN

– Instytut Pamięci Narodowej

KG

– Komenda Główna

KGB

– Komitet gosudarstwiennoj bezopasnosti (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego)

KiP

– kolportaż i propaganda

KKO

– Komunalna Kasa Oszczędności

kkWP

– kodeks karny Wojska Polskiego

KL

– Koncentration Lager (obóz koncentracyjny)

KNP

– Komitet Narodowy Polski

KUL

– Katolicki Uniwersytet Lubelski

KW

– Komenda Wojewódzka

KZON

– Komitet Zagraniczny Obozu Narodowego

LN

– Liga Narodowa

MBP

– Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

MI 5

– Military Intelligence (Wywiad Wojskowy)

MID

– Ministerstwo Informacji i Dokumentacji

MO

– Milicja Obywatelska

MON

– Ministerstwo Obrony Narodowej

MSW

– Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSWojsk.

– Ministerstwo Spraw Wojskowych

MSZ

– Ministerstwo Spraw Zagranicznych

MW

– Młodzież Wszechpolska

MWD

– Ministierstwo wnutriennich dieł (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych)

N.N.

– nomen nescio (imienia nie znam)

ND

– Narodowa Demokracja

NKGB

– Narodnyj komissariat gosudarstwiennoj biezopasnosti (Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego)

NKWD

– Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NOG

– Narodowa Organizacja Gimnazjalna

NOK

– Narodowa Organizacja Kobiet

NOR

– Narodowa Organizacja Radykalna

NOW

– Narodowa Organizacja Wojskowa

NOWK

– Narodowa Organizacja Wojskowa Kobiet

NPW

– Naczelna Prokuratura Wojskowa

NSW

– Najwyższy Sąd Wojskowy

NSZ

– Narodowe Siły Zbrojne

NZW

– Narodowe Zjednoczenie Wojskowe

NZWK

– Narodowe Zjednoczenie Wojskowe Kobiet

ONR

– Obóz Narodowo-Radykalny

ONZ

– Organizacja Narodów Zjednoczonych

OP

– Organizacja Polska

ORP

– Okręt Rzeczypospolitej Polskiej

OSO

– Osoboje sowieszczanije (Kolegium Specjalne)

OUN

– Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów

OW

– Organizacja Wojskowa

OWP

– Obóz Wielkiej Polski

OZN (Ozon)

– Obóz Zjednoczenia Narodowego

PAN

– Polska Akademia Nauk

PAT

– Polska Agencja Telegraficzna

PCK

– Polski Czerwony Krzyż

POWW

– Polska Organizacja Walki o Wolność

PPN

– Pokolenie Polski Niepodległej

PPP

– Polskie Państwo Podziemne

PPS

– Polska Partia Socjalistyczna

PPS

– Polska Partia Socjalistyczna

PRL

– Polska Rzeczpospolita Ludowa

PRM

– Prezydium Rady Ministrów

PSAL

– Polish Steamship Agency Ltd. (Polska Żegluga Morska)

PSB

– Polski słownik biograficzny

PSL

– Polskie Stronnictwo Ludowe

PSZ

– Polskie Siły Zbrojne

PTK

– Polskie Towarzystwo Krajoznawcze

PTTK

– Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze

PUBP

– Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

„PWP”

– „Przegląd Wiadomości Politycznych”

RAF

– Royal Air Force (Królewskie Siły Lotnicze)

RJN

– Rząd Jedności Narodowej

RM OWP

– Ruch Młodych Obozu Wielkiej Polski

RN

– Rada Naczelna

RN RP

– Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej

RNR

– Ruch Narodowo-Radykalny

RO UNKWD

– Rajonnyj otdieł uprawlenija narodnogo komissariata wnutriennich dieł (Rejonowy Oddział Zarządu Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych)

ROP

– Rada Obrony Państwa

RP

– Rzeczpospolita Polska

SB

– Służba Bezpieczeństwa

SL

– Stronnictwo Ludowe

SN

– Stronnictwo Narodowe

SP

– Stronnictwo Pracy

SSR

– Sowiecka Socjalistyczna Republika

SZP

– Służba Zwycięstwu Polski

TOW

– Tajna Organizacja Wojskowa

„TP”

– „Tygodnik Powszechny”

TRJN

– Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej

TSL

– Towarzystwo Szkoły Ludowej

UB

– Urząd Bezpieczeństwa

UJ

– Uniwersytet Jagielloński (w Krakowie)

UJK

– Uniwersytet Jana Kazimierza (we Lwowie)

UNKWD

– Uprawlenije narodnogo komissariata wnutriennich dieł (Zarząd Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych)

UPA

– Ukraińska Powstańcza Armia

USA

– United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki)

USRS

– Ukraińska Socjalistyczna Republika Sowiecka

UW

– Uniwersytet Warszawski

WiN

– Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”

WKP(b)

– Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików)

WP

– Wojsko Polskie

WPR

– Wojskowa Prokuratura Rejonowa

WSR

– Wojskowy Sąd Rejonowy

WUBP

– Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

WUSW

– Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

ZG

– Zarząd Główny

ZJ

– Związek Jaszczurczy

ZLN

– Związek Ludowo-Narodowy

ZMP

– Związek Młodej Polski

ZO

– Zarząd Okręgowy

ZO

– Związek Osadników

ZP

– Zarząd Powiatowy

ZSCh

– Związek Samopomocy Chłopskiej

ZSRR

– Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZSRS

– Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich

ZSSR

– Związek Socjalistycznych Sowieckich Republik

ZWZ

– Związek Walki Zbrojnej

Indeks osób

Numery stron odnoszą się do wersji drukowanej

A

Adamczyk Alojzy     103, 205

Adamczyk Arkadiusz     170

Adamczyk Mieczysław     42

Adamski J.     208

Adamski Jerzy Ferdynand     43

Aleksander III Romanow, car     11

Ambicki Jakub     49

Anders Władysław     149, 161, 183, 188, 241

Ansion Kazimierz     49

Arciszewski Tomasz     206

Attlee Clement Richard     128

B

Babiński Witold     173, 175, 179

Baker Philip Noel     97

Balbus Tomasz     259

Baldwin Stanley     129

Baliński Stanisław     103

Banaczyk Władysław     103, 176, 177

Bar Jan     49

Baran vel Chrząszczyński Józef „Modliński”, „Lucjan”     8, 245, 246, 247, 248, 249, 250, 251, 254, 257, 258

Baran Jan     245

Baran Julian     245

Baran Karolina (z d. Sawicka)     245

Baran Łucja (z d. Kühn)     254

Baran Maria (po mężu Lenczewska)     245

Baran Stanisława (po mężu Haszto)     245

Baran Tadeusz     246

Baraniecki Józef     209, 210

Baranowski Alfred Jan     135

Barański Jan     209, 226

Barda Franciszek, ks. bp.     79

Bartel Kazimierz     213

Bartosik Władysław     220

Bauer Adolf     203

Bauer-Czarnomski Franciszek     103

Baziak Eugeniusz, ks. abp     227

Bąkowski Władysław „Gad”     249

Beck Józef     94, 142

Belloc Hilary     28, 35, 40

Beluch-Beloński Józef     206

Bełch Izydor     79

Bełch Józef, ks.     80, 81, 89, 110, 118, 134

Bełch Stanisław Franciszek, ks.     8, 40, 62, 63, 64, 79, 80, 81, 86, 89, 90, 105, 107, 108, 109, 110, 111, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 132, 133, 134, 135, 137, 139, 140, 150, 168, 178, 180, 197, 204

Bełch Teresa (z d. Strzępek)     79

Bem Wojciech     213, 215

Benesz Edward     143

Berezowski Zygmunt     230

Bereźnicki Władysław     230

Beria Ławrientij     217, 218

Berling Zygmunt     161

Bevin Ernest     128

Biedroń Tomasz     44, 261

Biedrzycki Jerzy     222

Biega Bolesław     243

Bielecki Tadeusz     12, 13, 44, 45, 46, 51, 52, 65, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 152, 153, 154, 155, 171, 174, 175, 176, 178, 179, 180, 183, 213, 217, 233

Bielski Janusz     254

Bierdiajew Mikołaj     38

Biernacki Konstanty     208

Bilan Włodzimierz     51, 208

Bischof Juliusz     185

Bizański Władysław     209

Blum Leon     85, 91

Blum Roman     52

Błądziński Henryk     208

Boćkowski Daniel     209

Bogdanowicz Adam „Pies”, ks.     219, 220

Bogdanowicz Jan Piotr     53, 209, 210, 212

Bogomołow Aleksandr     151, 192

Bogucki Mieczysław     238

Bonarski Tadeusz     264, 265, 266

Bonusiak Andrzej     209

Borkiewicz Leonard     254

Borkowska „Olga”     237

Borkowski Zygmunt     204

Borowicz W.     208

Borowy Wacław     28, 29, 32, 33

Boruch Jan     186

Boruta-Spiechowicz Mieczysław     183, 217

Boy-Żeleński Tadeusz     145, 213

Braczkowski Jan     49

Bragin     260

Braun     49

Bregman Aleksander     206

Brodowski Władysław „Leda”     72

Brzewska Maria     236

Brzewski Zenon     236

Budukiewicz Krystyna     203

Bujanowski Teodozjusz     209

Bułhak Władysław     12

Buniewski Czesław (właśc. Czesław Gajewski)     59

Burdziej Igor     257

Butler Richard Austen     98

C

Calder Peter Ritchie     96

Calles Elias Plutarco     191

Cat-Mackiewicz Stanisław     10, 24, 56, 78, 90, 93, 110, 111, 149, 168, 176, 183, 185, 186

Celichowski Bogdan     217

Celichowski Stanisław     137, 138, 171, 217,

Cenckiewicz Sławomir     188

Chajn Leon     57, 195

Chamberlain Arthur Neville     129, 130, 162

Chełmikowski Marian     138

Chesterton Cecil     28

Chesterton Gilbert Keith     7, 25–41

Chmielowiec Piotr     223

Chomicz Franciszek     265, 266

Chomicz Kamila     265

Chomicz Kazimierz     265

Chorocej Antoni „Pomian”     253

Chrypiński Wincenty     236

Chrzanowski Ignacy     13

Chrząszczyńska Łucja zob. Baran Łucja

Chrząszczyński Tadeusz zob. Baran Tadeusz Chudzik Jan     7, 8, 42–53, 229

Chudzik Janina     7, 49, 52, 52

Churchill Winston     84, 128, 129, 130, 191

Chwalewik Witold Jerzy     33, 39

Ciechanowski Artur     222, 223

Ciechanowski Jan     183, 191

Cieśla Józef „Topór”     263

Ciołkosz Adam     103, 108, 188, 203

Cisek Janusz     12, 32

Collins Dorothy     32, 33

Collins Michael     38

Cook Thomas     16

Cooper Alfred Duff     98

Cwojdziński Antoni     103

Cybulski Zygmunt     181, 182, 183, 185, 186

Czaplicki Józef     237

Czerniawski Emil Jerzy     11

Czerniewski Artemiusz Ludomił     22

Czerwiński Jerzy     72

Czubiński Antoni     217

Czuchra Józef „Bogumił”, „Podhalańczyk”,

„Mnich”, „Orski”     8, 259–267

Czuma Walerian     43

D

Daladier Edouard     130, 162

Danilewicz Tadeusz „Kuba”     236, 247

Dąbrowska Maria     43

Dąbrowski Stanisław     49

Demel Franciszek     154, 169, 170, 171, 174, 175, 177

Demelówna Maria     51, 208, 209

Demidowicz-Demidecki Aleksander     139, 175, 183

Denman Richard Douglas     97

Dębski Aleksander     46

Długosz Jan     79

Dłuski Kazimierz     20

Dłużewski Wojciech     40, 64, 109, 113, 114, 116, 134, 140

Dmowski Eugeniusz     77

Dmowski Roman     7, 8, 10–24, 25, 26, 28, 32, 33, 34, 42, 43, 45, 46, 52, 82, 141, 142, 155, 159, 198, 202, 209, 229, 232, 240, 243, 244

Doboszyński Adam     8, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 65, 78, 84, 116, 117, 118, 126, 132, 133, 134, 135, 136, 138, 139, 140, 141, 142, 144, 151–157, 161, 164, 165–176, 178–190, 194, 200, 204, 217, 231

Dobrowolski Florian     217

Dobrowolski Rafał     45

Dobrowolski Zygmunt „Zygmunt”     218

Dołęga-Mostowicz Tadeusz     42

Domańska Henryka „Inka”     236

Domański Tadeusz „Brzozowski”     233

Dormer Cecil     183

Douglas James     13

Dowbor Władysław     64, 114

Dowbór-Muśnicki Józef     22

Drewiński Bolesław     48, 49, 50, 51, 52

Dreyfus Alfred     131

Drobner Bolesław     161

Drohomirecki Jerzy     238

Drohomirecki Kazimierz     237

Drumont Édouard Adolphe     131

Drzewiecka Teodora     103

Dudek Antoni     62, 146

Dunin Wojciech (właśc. Kazimierz Gajewski)     184

Duraczyński Eugeniusz     56, 66, 153, 189

Dusza Józef     237

Dutkiewicz Kazimierz, ks.     48

Dyboski Roman     25, 32, 33

Dydek Stanisław     53

Dymarski Mirosław     65, 89, 137, 172, 176,

Dzierżykraj-Morawski Kajetan     183

Dziubecki Leon     226

Dzwonkowski Roman, ks.     228

E

Eden Anthony     128

Engelgard Jan     26

F

Fertig Maldwin     99

Filasiewicz Stanisław     20

Filipowicz Tytus     13, 14, 15, 16, 103

Flaubert Gustaw     39

Flawiusz Józef     261

Folkierski Władysław     80, 82, 100, 104, 105, 106, 108, 136, 137, 155, 183, 216

Fredro Tomasz     222

Freyd Emanuel     167, 190

Friszke Andrzej     44, 65, 78, 79, 137, 140, 146,

G

Gallacher William (Willie)     61, 97

Garbacz Dionizy     251, 253

Garlicki Andrzej     10, 16

Garszyński Tadeusz     202

Gawlina Józef, ks. bp     79, 80, 81, 86, 87, 90, 100, 108, 109, 110, 111, 113, 115, 117, 118, 134, 183

Gawryś Henryk „Henek”     237

Gągorowski Mieczysław     238

Gąsowski Tomasz     79, 145

Gendelman     260

Gibson     134, 135

Giertych Jędrzej     36, 44, 212, 224

Giertych Maciej     233

Gierulewicz Witold     141

Gigg Edward     97

Gigiel Jerzy     135, 140

Glass     217

Glass Montague     28

Glina Ilia (Izrael)     260

Gliniak Aniela     238

Gliniak Bolesław     238

Gliniak Mieczysław     222

Gliniak Stanisława     240

Gluziński Kazimierz     59, 60

Gluziński Tadeusz     55, 56, 57, 58, 62, 70, 72,

Głąbiński Stanisław (syn)     212, 213

Głąbiński Stanisław     18, 19, 51, 53, 209, 210, 211, 212, 213, 214, 215, 216

Głowacki Bartłomiej, o.     253

Głowacki Ludwik     246

Głowacki Stanisław     182

Głuszkiewicz Marian     52

Gmitruk Janusz     42, 60

Godfrey William     40

Godlewski Stefan     38, 39

Goelis Zygfryd     49, 51

Goerne Antoni     72

Goetel Ferdynand     32

Goldmann Nahum     99

Gooch George     26

Gorczyca Bolesław     260

Grabski Stanisław     18, 19, 20, 166, 178

Grabski Władysław     22

Graniewicz     217

Grażyńska Halina     103

Grocholski Stanisław     167

Gronkiewicz Jan     237

Grotowska Maria „Amazonka”     236

Grudzieński Bolesław, ks.     208, 209, 210,

Grydzewski Mieczysław     78, 105, 106, 114,

Gumnienkow     260

Gurjanow Aleksandr     223

Gwóźdź Leon     48

H

Habielski Rafał     78, 79

Halifax Edward     191

Haller Józef     64, 87, 104, 106, 114, 177, 233

Hammerling Zygmunt     60

Harusewicz Jan     11

Harusewicz Mieczysław     11, 12, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 69, 72, 73, 77, 88, 106, 133, 135, 136, 139, 140, 170, 185

Hass Ludwik     57, 195

Haszto Stanisław     245, 246, 251, 254

Heinrich Aleksander     72

Henryk VIII, król     31

Hitler Adolf     32, 83, 85, 86, 94, 124, 146, 191, 251

Hlond August, ks. kard.     88, 123

Hochfeld Julian     206

Holik     48

Hollis Christopher     40

Hoover Herbert     130

Hoppe Jan     243

Hrabyk Klaudiusz     43, 51

Hryciuk Grzegorz     216

Hułas Magdalena     180, 188, 200

I

Idaszewski Kazimierz     208

Isaacs Godfrey     28

Isaacs Rufus     28

J

Jagrym-Maleszewski Janusz     42

Jajko Roman     48, 49, 50, 51

Jakubowski Mieczysław     243

Jan III Sobieski, król     30

Jan Paweł II, papież     228

Janelli Marian     208

Janicka Zofia     263

Janicki Jan     263

Janicki Józef     263, 264, 266, 267

Janiszewski Tadeusz     208

Jankowski Jan Stanisław     248

Januszajtis Anna     217

Januszajtis Józefa     217

Januszajtis Marian zob. Żegota-Januszajtis

Marian

Jaruzelski Jerzy     24

Jaworski Jan     103

Jaworski Władysław     211

Jedlina-Jacobson Wojciech     88

Jesko Mirosław     88

Jeszke Eugenia     226

Jędrzejewicz Wacław     11, 12, 13, 16, 32

Jodko-Narkiewicz Witold     13

Jodzewicz Jan     72, 75

Jóźwiak Stanisław     55, 56, 61, 62, 63, 65, 66, 70, 71, 109, 114, 150, 183

Juszkiewicz Maria     11, 12

K

Kaczmarek Stanisław     237

Kaczmarski Krzysztof     53, 209, 211, 216, 220, 222, 233, 239, 240, 242, 248, 250, 253, 259, 261, 266

Kaczyński Lech     242, 245, 258

Kaczyński Zygmunt, ks.     60, 113, 149, 150,

Kaim Jan „Wiktor”     233

Kalandyk Józef     120

Kalbarczyk Sławomir     214, 222

Kaliński Janusz     201

Kamiński Łukasz     146

Kański Władysław     220

Karasiński Władysław     251

Karczewski Marceli     63

Kasowski     48

Kasprowicz Jan     86

Kaszubski Tadeusz     226

Katelbach Tadeusz     57, 155, 166, 167, 168, 170, 175, 176, 188

Kawalec Krzysztof     17, 18, 23, 35

Kemnitz Edward „Marcin”, „Szczeciński”     75

Kielar Jan     49

Kiereński Aleksander     166

Kiersnowski Tadeusz     183

Kilian Stanisław     51, 65, 137, 154, 172, 213

Kisielewski Józef     80, 109

Kleban Piotr     49

Kleczkowski Stefan     192

Klimecki Stefan     226

Klimecki Tadeusz     184, 185

Klimkowski Jerzy     220

Klotz Aleksander Alfons „Niewiarowski”     218, 220

Knobloch Jakub     209, 210

Kobylański Kazimierz M.     221, 222

Kociuba Walenty     49

Kokurin Aleksandr     223

Kołarz Longin     263, 266

Komarnicki Titus     28

Komarnicki Wacław     137, 138, 154, 155, 170, 171

Komender Zenon     226

Komura Jutarō     15

Konopacki Antoni „Walewski”     211, 219, 220, 221, 223

Konopka Hanna     209

Kopeć Ludwik     139

Koplewska Maria     11

Kornas Jan     210, 226

Korniejczuk Aleksandr     161

Koskowski Włodzimierz     109

Kossak-Szczucka Zofia     86

Kot Stanisław     57, 59, 65, 89, 93, 94, 101, 102, 104, 105, 106, 107, 108, 109, 110, 112, 114, 115, 116, 117, 134, 148, 173, 205, 212

Kotarska Elżbieta     211, 220

Kotarski Władysław „Druh”     220

Kowalski Kazimierz     153

Kozicki Stanisław     12, 13, 15, 26, 27, 28, 30, 38, 39

Kozłowski Witold     57, 73

Krajewska Katarzyna     32

Krasiński Zygmunt     31

Kropiwnicki Albert     222

Kruszelnicki Zygmunt     49

Krzysik Stanisław     43

Krzywiec Grzegorz     17

Kukiel Marian     84, 150, 171, 183, 193

Kulerski Witold     177

Kułakowski Mariusz (właśc. Józef Zieliński)     11, 13, 14, 15, 16, 18, 21, 23, 24, 32

Kuncewicz Jerzy     103

Kuncewiczowa Maria     86, 103, 123

Kuniczak Stanisław     134, 180

Kurcyusz Jerzy     56, 57, 58, 60, 65, 66, 73

Kuryłowicz Jerzy     208

Kuźmicz Łukasz     264, 265, 266

Kwapiński Jan     146, 154, 167, 177, 200, 203, 204, 205

Kwiatkowski Eugeniusz     142

Kwiatkowski Michał     63

L

Lachowski Marian     209, 212

Larendowicz Zbigniew     245, 251, 258

Leinwand Artur     21

Leitgeber Witold     105, 106

Leń Stanisław     261

Leon XIII, papież     35

Lerski Jerzy „Jur”     205, 206, 216

Leśniewska Zofia     110

Lewandowska Stanisława     78, 79, 101, 118, 132, 133, 197

Lieberman Herman     100, 103, 104

Liniarski Władysław „Mścisław” Lipnicki Kazimierz     81, 82, 88, 109

Lipson Daniel     97

Lis Wojciech „Wojtek”, „Mściciel”     248

Lisiecki Władysław     238

Lisowski Jan     238

Litauer Stefan     90, 146, 150, 191, 192, 198, 205, 206

Liwo Józef     208

Lloyd George David     28, 29, 92, 195

Longchamps de Berier Bogusław     208

Loryś Henryk     241

Lubicz-Brzeziński Tadeusz     82, 89

Ł

Łaszkiewicz Antoni     251

Łopuski Jan     252

Łopuszański Jan     222, 223

Łuczkiewicz Leokadia     211

Łuczkiewicz Włodzimierz     211

Łuczkiewicz Zygmunt „Karol”     211, 219,

Łukiański Tadeusz     87

M

MacDonald Gregory     40

MacDonald Malcolm     128

MacDonald Ramsay     128

Machcewicz Paweł     146

Maciejko Dominik     209

Macieliński Adam     208, 209, 210

Macieliński Emil „Odrowąż”     222

Macińska vel Weber Wanda „17-ka”     237,

Maciński Tadeusz „Prus”     236

Mackiewicz Stanisław zob. Cat-Mackiewicz Stanisław

Maczek Stanisław     141, 181, 185, 187, 236

Madurowicz Halina     238

Maj Ewa     45

Majchrowski Jacek M.     215

Malinowski Aleksander     17

Marciniak Andrzej     247

Marcinkowski German „Geograf” vel Piotr

Mierosławski     249

Marcinkowski Władysław „Jaxa”     57, 58, 59, 60, 73

Margoshes Samuel     99

Maritain Jacques     34

Marks Karol     129

Martinez Somalo Eduardo, ks. abp     228

Materski Wojciech     146

Matkowska Helena zob. Mirecka Helena

„Justyna

Matkowski August zob. Michałowski August „Roman”

Matłachowski Jan     51, 209, 210, 219, 236

Matus Władysław, ks.     208, 209, 210, 244

Matuszewski Ignacy     142, 188

Matyjanka Anita     226

Mauriac François     34

Mazur Grzegorz     208, 209, 220, 239

Mączak Antoni     201

Mączyński Czesław     44

Meller Arkadiusz     35

Mędraś Eugeniusz „Jędrzej”     249

Mękarski Stefan     84

Micewski Andrzej     13

Michałowski August „Roman”     233, 236, 243, 244

Mickiewicz Adam     158, 162

Mierkułow Wsiewołod     217

Mierzwińska Barbara     236

Mierzwiński Stanisław „Staszek”     233

Mieszkis Kazimierz     61, 139

Mieszkowski Eugeniusz „Eugeniusz”     236

Mikołajczyk Stanisław     42, 63, 99, 100, 102, 103, 104, 140, 155, 173, 177

Mikulski Teofil     212

Mikułowski Andrzej     39, 226

Mildner Franciszek (Frank)     79, 81, 113, 116, 118, 134

Milewski     139

Miłaszewski Janusz     72

Mincer Tadeusz     140

Miner Walerian     180

Mirecka vel Matkowska Helena „Justyna”     236, 242, 243

Mirecka Janina     233

Mirecka Maria „Marta”, „Mucha”     241, 242,

Mirecka Paulina     224

Mirecka Stanisława     241

Mirecka Waleria     225, 226, 227

Mirecka-Loryś Maria     7, 45, 46, 47, 52, 224, 227, 228, 229, 233, 242, 244

Mirecki Adam „Adaś”, „Stwosz”     234, 235, 236, 237, 238, 239

Mirecki Bronisław, ks.     228

Mirecki Dominik     224, 225

Mirecki Kazimierz „Kazimierz”, „Tadeusz”,

„Żmuda” vel Tadeusz Stojewski     44, 222, 224, 226, 239, 249, 250, 252, 253

Mirecki Leon „Leon” i „Szeliga”     7, 45, 46, 47, 51, 52, 229, 230, 231, 232, 233, 238

Moczulski Ryszard     222

Modelski Izydor     87

Molenda Jan     21

Morgenthau Henry     28

Morrison Herbert     98

Mosdorf Jan     36, 73

Moskalenko Iwan     260

Mościcki Ignacy     32

Motas Maciej     140

Mroczko Marian     27

Mroczkowski Przemysław     25, 27, 30, 38

Mrzygłód Mieczysław „Gałecki”     253

Muszalski Edward     61, 87, 139, 140, 175, 182, 187

Muszyński Wojciech     211

N

Nadolny Ludwik     186

Namier Lewis vel Ludwik Bernstein, vel

Ludwik Namierowski     28

Napoleon Bonaparte     18

Nawrocki Zbigniew     157

Nazimek Bronisław     47, 48, 49

Nicolson Harold     97

Niezbrzycki Jerzy vel Ryszard Wraga     170, 183

Niklewicz Maria     18, 19

Niklewicz Mieczysław     18

Niklewska Joanna     26

Nitschke Bernadetta     37, 65, 78, 79, 117, 118, 132, 136, 184

Noga Władysław     219

Notkowski Andrzej     195

Nowaczyński Adolf     39, 42

Nowak Anatol, ks. bp     79

Nowak Czesław     259, 260

Nowakowski Marceli, ks.     217

Nowakowski Zygmunt     103, 105, 106, 145, 175, 183

Nowicki Tomasz     217

Nowikow Mikołaj     151, 167, 169, 188, 190

Nowiński Marian     235

Nowosad Witold     210

Nowosad Zbigniew     239

O

Offmański Wacław     186

Okulicki Leopold „Mrówka”     221

Olienin     260

Orgon Władysław     49

Orszulak Edward     265, 266

Orszulak Franciszka     265

Orszulak Stanisław     265

Orzechowski Franciszek     39

Osęka Piotr     146

Osietrow     260

Ostafiński-Bodler Robert     181

Ostasz Grzegorz     250, 252

Ostaszewski Jan „Wojciech”     237, 238

Ostrowski Antoni     63

Owen Frank     94

Owoc Władysław „Fructus”, „Paweł”, „Wujek”     8, 42–53, 249, 260, 261, 267

Oziewicz Ignacy     249

P

Pacholczyk Władysław     226

Pajewski Janusz     28

Pałasz-Rutkowska Ewa     12, 15, 16

Pałucki Władysław     93, 94, 99, 133, 139,

Pańciewicz Jerzy     63, 78, 81, 82, 88, 93, 94, 107, 108, 136, 209, 210

Paprocki Stanisław     183

Paramonow Jan     238

Pascal Blaise     34

Pączkowski Mieczysław Jerzy „Turski”     73

Pearce Joseph     32

Pepłoński Andrzej     134, 180

Perlzweig Maurice     99

Persa Jacek     211

Persak Krzysztof     146

Petrowicz     49

Petry Jan     49

Petrycki H.     208

Pękalski Zbigniew     124

Piasecki Bolesław     55, 59, 62, 63, 68, 74, 132, 168

Piasecki Stanisław     36, 90

Piątkiewicz Zygmunt „Krótki”     222

Piechowska Władysława     220

Piekałkiewicz Jan     248

Piekarski Jan     59

Pieracki Bronisław     75

Pieracki Jan Franciszek     50, 51, 208, 209, 210, 215, 216

Piestrzyński Eugeniusz     19

Piestrzyński Ryszard     18, 19

Piestrzyński Zygmunt     215

Pietrkiewicz Jerzy     25, 35, 40, 41, 86, 114

Pietrych Piotr     126

Piłsudska Aleksandra     142

Piłsudski Jan     11

Piłsudski Józef     7, 10–24, 32, 47, 141, 142, 159, 174, 175

Piotrowski Jacek     168

Pius X, papież     88

Pius XI, papież     35, 80, 86, 149

Pius XII, papież     88, 145, 149

Plinius Mariusz     202, 203, 204

Płatek Zenon     226

Płonka Franciszek „Kubacki”     259

Płoszajski Jerzy     63, 69

Pobóg-Malinowski Władysław     11, 165, 168

Podczaska Halina „Ciocia”     236

Poliński Jan     133, 139, 180

Polkowski Czesław     77

Popiel Karol     104, 177

Popiński Krzysztof     223

Popławska Felicja     11

Popławska Janina     38

Popławski Jan Ludwik     11, 38

Portas Walenty     222

Pragier Adam     165, 167, 188, 206

Pruszyński Kazimierz     30

Pruszyński Ksawery     183, 193, 193

Pruszyński Mieczysław     14

Przetakiewicz Zygmunt Maria     8, 62, 84, 118, 132, 133, 134, 135, 139, 140, 141, 152, 165, 168, 172, 174, 179, 180, 181, 182, 183, 186, 187, 190, 200, 204

Przybyszewski Józef „Grajewski”     242

Przysiężniak Franciszek „Ojciec Jan”, „Marek”     251, 253

Puchalski Stanisław     251

Pudłocki Tomasz     223

Putek Kazimierz „Zworny”     239, 250

Pytel Grzegorz     62

Q

Quisling Vidkun     159

R

Racine Jean-Baptiste     34

Raczkiewicz Władysław     7, 8, 42, 55, 132, 151, 152, 165, 168, 169, 171, 172, 173, 174, 176, 177, 179, 183, 188, 190, 191, 193, 200

Raczkowski Zygmunt     39

Raczyński Edward     92, 166, 191, 192, 195,

Radożycki vel Batożycki Jan „Owczarek”     261, 262, 263, 264, 265, 266, 267

Randall W.J.     89

Rataj Maciej     23

Ratajski Cyryl     59

Rathbone Eleanor     97

Reinhardt Georg     123

Rembieliński Jan     183

Remion Józef     265

Retinger Józef Hieronim     138, 147, 150, 175, 191, 196

Reutt Marian     38

Reutt Zygmunt     61

Ręczlewski     140

Rogala Wojciech     208

Rojek Marian Emil     120, 123, 125, 139, 183, 202, 203, 205, 209, 210

Rojek Wojciech     99, 137, 166, 196

Rokicki Józef „Michał”     249

Romanowski Henryk     222, 223

Romański Józef     209, 212

Romer Adam     117, 172

Romer Tadeusz     12, 15, 16, 151, 165, 169,

Roosevelt Franklin Delano     119, 130, 166

Rossman Henryk     55, 73, 75

Rostworowski Karol Hubert     86

Rotwand Stanisław     132

Rowecki Stefan „Grot”, „Rakoń”     62, 218,

Rubin Władysław, ks. kard.     228, 242

Rudnicki Szymon     45

Ruebenbauer Jerzy „Sas”     220, 236

Rusin Edward, ks.     40, 64, 80, 114, 116, 118, 134, 204

Rutkowska-Kurcyuszowa Maria     57

Rutkowski Tadeusz     57, 101, 109, 114, 134,

Rybakowski Stanisław     49

Rybczyński Karol     208

Rybiński Lucjan     134, 138

Rybka Ryszard     245

Rychlewski Kazimierz     209, 210

Rydzewska Jaga     25, 31, 32, 33, 36

Rymar Stanisław     48, 51, 53

S

Sałabun Józef „Grom”     240, 253

Sałkowski Jan     60

Samuel Stuart     28

Saroléa Charles     26, 27

Schwarzbart Ignacy     146

Seyda Marian     20, 61, 65, 82, 87, 90, 92, 93, 97, 101, 102, 104, 105, 107, 108, 111, 117, 136, 137, 138, 154, 155, 171, 175, 177, 185, 191, 196, 198

Shaw Bernard     35

Siekanowicz Piotr     42

Siemaszko Zbigniew     57, 58, 59, 109, 110,

Sieroszewski Wacław     10, 11

Sikorska Helena     110

Sikorski Tomasz     41

Sikorski Władysław     7, 8, 55, 56, 58, 59–67, 69, 78, 82, 84, 87, 88, 90, 92, 96–100, 102, 103, 104, 106, 110, 113, 115, 116, 117, 132, 134, 136, 137, 138, 146, 147, 148, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 161, 165, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 176, 178, 179, 180, 181, 183, 185, 188, 189, 190, 191, 192, 193, 195, 196, 197, 198, 200, 204, 212, 215

Silverman Sydney (Samuel)     61, 96, 97, 98

Siwiec Stanisław „Sęk”     236

Siwik Anna     206

Skarbek-Peretiatkowicz Hanna     103

Skirmunt Konstanty     32

Skorobohaty-Jakubowski Jana     59

Skrzyński Konstanty     232

Skrzypek Henryk     212

Skrzypek Józef     215

Skrzypek Stanisław     209, 210, 212, 213, 214, 215

Skrzypek Zofia     212

Skubicz Bronisław     182

Skwarczyński Paweł     114, 115

Sławik Henryk     122

Słonimski Antoni     84, 86, 90, 103, 104, 126, 138, 145, 169

Słowacki Juliusz     86

Smith Adam     129

Smith, ks.     36

Smogorzewska Janina     20

Smogorzewski Kazimierz     20

Sobański Antoni     103

Sobota Zenon „Świda”, „Tomasz”, „Korczak”     259

Sojka Edward „Majewski”     135, 139, 186, 187, 238

Sokołowski Jan Maksymilian „Trzask”     218, 220

Sokołowski Optat Jan     231

Sosnkowski Kazimierz     7, 8, 65, 102, 106, 111, 112, 115, 132, 137, 142, 151, 152, 154, 157, 165, 168, 169, 170, 171, 173, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 183, 186, 187, 190, 193, 196, 200, 212, 217

Sowa Andrzej Leon     148

Sowiński Paweł     146

Spychalski Józef „Luty”     250

Stalin Józef (właśc. Iosif Dżugaszwili)     83, 148, 149, 153, 161, 189, 262

Stamper Alojzy     209, 213, 223

Stanisławska Stefania     165, 192

Stankiewicz Stefan     48, 49, 50, 51

Stańczyk Jan     89, 100, 101, 102, 104, 105, 106, 107, 110, 112, 113, 167, 196, 198

Starczewski     217

Starnawski Stefan     182

Stawarczyk Maria     261

Stepan Kamil     245

Stepka Mieczysław     88, 89

Stermiński Zygmunt     140

Steusing Zdzisław     208

Stępak Michał     216

Stobniak-Smogorzewska Janina     209

Stojanowski Karol     59

Stola Dariusz     146

Strasburger Henryk     106, 111, 202

Stroński Stanisław     63, 84, 91, 94, 95, 96, 97, 101, 102, 104, 105, 107, 108, 110, 112, 113, 149, 150, 152, 173, 176, 177, 178, 188, 192, 196, 198

Strowski Tadeusz „Turzyma”     218

Stuligłowa Jacenty     49

Stypułkowski Zbigniew     36

Suchcitz Andrzej     196

Suleja Włodzimierz     10, 15

Surdej Mirosław     248

Surówka Kazimierz     217

Sylwestrowicz Włodzimierz     77

Syrek Wiesław     263

Szagurow     260

Szapiro Jerzy     7, 61, 90, 92, 94, 101, 102, 119, 146, 195–206

Szczęsny Ryszard     124, 226

Szczurkowski Stanisław     222

Szczurkowski Tadeusz     222

Szczyrek Jan     177, 206

Szekspir William     35

Szklarczyk Bronisław     208, 209, 220, 222,

Szlagowski Antoni     123

Sznarbachowski Włodzimierz     62

Szok Sylwester     238

Szpakowicz Jan     80

Szpakowicz Wiesław     57, 58, 80, 108, 109

Szuba Zdzisław     228

Szuber Janusz     52

Szubtarska Beata     167

Szugajew Adam     185

Szumlakowski Marian     60

Szydłowski Zbigniew     138

Szymanowska Irena     232

Szymański Tadeusz     135, 180, 204

Ś

Ścisłowski Józef     225

Śliwiak Maciej     49

Światło Józef (właśc. Izaak Fleischfarb)     243

Świderski Wacław     255

Świetlicki Andrzej     62

Świeżawski Adam     208, 209, 210, 216, 217,

Świętek Ryszard     12, 16

Świętochowski Ryszard     59

Świrski Władysław     51

Świtalski Kazimierz     20, 22

T

Tabaczyński Jan     197

Tarnawski Władysław Hubert     39, 51, 209,

Teodorowicz Józef abp     219

Terej Jerzy Janusz     208, 209

Terlecki Ryszard     57

Terlecki Tymon     103

Thompson Francis     87

Thompson Victor     198

Todteben Tadeusz „Tadeusz Boski”     73

Tokarczuk Ignacy, ks. bp     80

Tokarski Michał, ks.     47

Tokarz Wacław     64, 114

Tokarzewski-Karaszewicz Michał     62, 218

Tołodziecki Tadeusz     255

Tomaka Wojciech, ks. bp     79

Tomasik Paweł     136, 166, 184

Tomasz z Akwinu, św.     36, 37, 39, 79, 80

Tomaszewski Władysław     186

Topolski Feliks     90, 198

Topolski Jerzy     217

Trocki Lew (właśc. Lejb Bronstein)     28

Trzeciakowski Lech     217

Turek Wojciech     35, 118, 183

Turkowski Romuald     56, 66, 153, 189

Turulski Ludwik     180

Tuwim Julian     62, 145

Twardy Stanisław     49

Tyc Tadeusz     222

Tychota Kazimierz     209, 210, 212, 222, 236

Tymowicz Eliasz     49

Tyndorf Ryszard     28

Tyszkiewicz Adam     47, 216

U

Ujejski Stanisław     150

Ullmann Tadeusz     108, 109, 134, 170

Ułaszyn Henryk     39

Umiastowski Roman     121

Urbanowski Maciej     36, 118

Urynowicz Marcin     28

Urzyński Zdzisław     219, 220

Usher Robert     28

W

Walc Stanisław     264, 265, 266

Wapiński Roman     11, 16, 23

Ward Maisie     28, 29

Wardejn Zdzisław     123

Warmiński Przemysław     123

Wasilewska Wanda     161, 213

Wasilewski Edward „Wichura”     244

Wasiutyński Wojciech     11, 22, 23, 35, 38, 39, 117, 136, 155, 166, 183, 219, 232

Wawelberg Hipolit     132

Wawrzków Jan     213

Wayne Adam     38

Wątor Adam     41

Wedgwood Josiah     97, 98

Weiss vel Czech Mieczysław     221, 222

Weiss Helena     222, 223

Weiss Jan     221, 222, 223

Weiss Marian     222

Weiss Mieczysław     222

Weiss Romana     222

Weiss Tadeusz     222

Wells Austin     93

Wells Herbert George     35

Węgierski Jerzy     211, 215, 217, 218, 220, 221, 222, 223, 239

Węgrzyn Jan     263

Węgrzyn Kazimierz     263, 264, 266, 267

Węgrzyn Zofia     263

Widaj Mieczysław     238

Wielhorski Władysław     183

Wieniawa-Długoszowski Bolesław     32

Wierczak Karol     51

Wierzyński Stanisław     217

Więcław Ludwik „Śląski”     248

Wikarski J.     208

Wilson Thomas Woodrow     28

Winiarski Bohdan     42, 137, 171

Winiarz K.     208

Winnicki Piotr     49

Winogrodzki Adam „Korwin”     260

Wirga M.     208

Wise Stephen Samuel     98, 99

Wituch Tomasz     26

Wizbek Ludwika     201

Wizbek Stanisław     201

Wizbek Stanisław Henryk     7, 81, 88, 92, 133, 146, 180, 195–206

Włodkowic Paweł     79

Wnuk Rafał     221

Wojciechowski Jerzy     121, 215

Wojciechowski Zygmunt     14

Wojdyło Witold     178

Wojewódzki Ireneusz     171, 174

Wojnarowicz Marian     208

Wojnicka Janina     233, 234

Wojnicki August     233

Wojnicki Henryk     233

Wojtyła Karol     241

Wolikowska Izabella     18, 20, 45, 46

Wołczański Józef, ks.     228

Wołosiuk Paweł     256, 257

Wójcik Zbigniew Kazimierz     157

Wróbel Janusz     167

Wyrzykowski Janusz     221, 223

Wyspiański Stanisław     86

Z

Zadzierska-Glińska Alina     226

Zadzierski Józef „Wołyniak”     251, 253

Zagórski Andrzej     252

Zahorska Stefania     103

Zajączkowski Bolesław     227

Zakrzewski Antoni     247

Zaleska Zofia     137, 146

Zaleski August     137, 172, 174, 183, 191

Zamoyski Maurycy     26

Zaremba Marcin     146

Zarzycki Edward     236

Zarzycki Piotr     246

Zawadowski Zygmunt     165

Zawilski Leopold     251

Zbyszewski Karol     86, 200

Zdanowski Juliusz     23

Zdziechowski Jerzy     42

Zgórniak Marian     99, 137, 166

Zieliński Antoni     202

Zieliński Józef     11, 18, 32

Zieliński Stanisław     50

Ziętara Stanisław, ks.     217

Zwierzyński Aleksander     243

Zych Władysław „Szary”     219, 221, 222

Zygelbojm Szmul     146

Zyndram-Kościałkowski Marian     73

Ż

Żaryn Jan     44

Żebrowski Leszek     233, 247

Żebrowski Władysław „Żuk”     218, 219

Żegota-Januszajtis Marian vel Jan Krużygłowski     208, 209, 211, 216, 217, 218

Żeromski Stefan     86

Żółtowski Adam     136

Ilustracje

List Józefa Piłsudskiego do Romana Dmowskiego z 21 XII 1918 r. (Wybór pism Romana Dmowskiego, t. 4, Nowy Jork 1988).

Wspomnienie pośmiertne Adama Doboszyńskiego o Gilbercie K. Chestertonie („Bunt Młodych” 1936, nr 11, zbiory autora)

Gilbert Keith Chesterton (W. Borowy, Gilbert Keith Chesterton, Kraków 1929)

Jan Chudzik z żoną Janiną, początek lat trzydziestych XX w. (zbiory Marii Mireckiej-Loryś)

Jan Chudzik z żoną Janiną, początek lat trzydziestych XX w. (zbiory Marii Mireckiej-Loryś)

Major Władysław Owoc w marynarce podziurawionej śrutami w wyniku zamachu 14 V 1933 r. (zbiory autora)

Strona tytułowa pierwszego numeru pisma „Jestem Polakiem”, 4 VIII 1940 r. (zbiory autora)

Ks. Stanisław Bełch w mundurze kapelana WP, 1940 r. (zbiory ks. Edwarda Rusina)

Ks. Stanisław Bełch, Birmingham, 1965 r. (zbiory ks. Edwarda Rusina)

Strona tytułowa pierwszego numeru pisma „Walka ” z października 1941 r. (zbiory autora)

Pierwsza strona nadzwyczajnego numeru „Walki” ujawniającego treść noty sowieckiej z 16 stycznia i deklaracji Mikołaja Nowikowa z 25 stycznia 1943 r., luty 1943 r. (zbiory autora)

Druga strona wydania nadzwyczajnego „Walki” ujawniającego treść noty sowieckiej z 16 stycznia i deklaracji Mikołaja Nowikowa z 25 stycznia 1943 r., luty 1943 r. (zbiory autora)

Adam Doboszyński, 1946 r. (zbiory Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie)

Ulotka z komunikatem o powstaniu Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego, luty 1942 r. (zbiory autora)

Gen. Kazimierz Sosnkowski, 1943 r. (zbiory Jerzego Kirszaka)

Tadeusz Bielecki (zbiory autora)

Pierwsza strona nadzwyczajnego numeru „Walki” z listem otwartym Adama Doboszyńskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego, luty 1943 r. (zbiory autora)

Druga strona nadzwyczajnego numeru „Walki” z listem otwartym Adama Doboszyńskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego, luty 1943 r. (zbiory autora)

Stanisław Głąbiński, zdjęcie sygnalityczne z więzienia na Łubiance w Moskwie, 1940 r. (S. Głąbiński, W cieniu ojca, Warszawa 2001)

Antoni Konopacki, lata trzydzieste XX w. (E. Węgierski, Lwowska konspiracja narodowa i katolicka 1939–1946, Kraków 1994)

Zygmunt Łuczkiewicz, lata trzydzieste XX w. (E. Kotarska, Proces czternastu, Warszawa 1998)

Jan Franciszek Pieracki, lata trzydzieste XX w. (O mord w Brzozowie. Sprawozdanie z procesu przed sądem przysięgłych w Sanoku, Lwów 1933)

Leon Mirecki, lata trzydzieste XX w. (zbiory Marii Mireckiej-Loryś)

Leon Mirecki, lata trzydzieste XX w. (zbiory Marii Mireckiej-Loryś)

Adam Mirecki, zdjęcie sygnalityczne z więzienia mokotowskiego, 1946 r. (zbiory Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie)

Ostatnia kartka Adama Mireckiego z więzienia mokotowskiego napisana 21 IX 1952 r., miesiąc przed śmiercią (zbiory Marii Mireckiej-Loryś)

Maria Mirecka (z prawej ) i Eugenia Jeszke, 1940 lub 1941 r. (zbiory Marii Mireckiej-Loryś)

Helena i August Matkowscy (Michałowscy), druga połowa lat czterdziestych XX w. (zbiory Marii Mireckiej-Loryś)

Waleria Mirecka, zdjęcie powojenne (zbiory Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie)

Kazimierz Mirecki (z lewej), zdjęcie powojenne (zbiory Marii Mireckiej-Loryś)

Pogrzeb ks. Bronisława Mireckiego w Hałuszczyńcach 16 VIII 1986 r. (zbiory Marii Mireckiej-Loryś)

Grób rodziny Mireckich w Racławicach k. Niska (fot. Igor Witowicz)

Józef Baran, lata trzydzieste XX w. (zbiory Stanisława Haszty)

Józef Czuchra, koniec lat trzydziestych XX w. (zbiory Czesława Nowaka)

Józef Czuchra, 1943 lub 1944 r. (zbiory Czesława Nowaka)

Członkowie i sympatycy Stronnictwa Narodowego w dniu poświęcenia proporca SN w Krośnie 14 V 1939 r. W pierwszym rzędzie w środku siedzą: Jan Bogdanowicz (nad portretem Dmowskiego), obok po lewej Władysław Owoc, trzeci po prawej ks. Andrzej Fuksa. W piątym rzędzie oznaczony strzałką stoi Józef Czuchra (zbiory Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie)

Przypisy

Spotkania Romana Dmowskiego z Józefem Piłsudskim

[1] S. Mackiewicz (Cat), Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r., Londyn 1941, s. 34.

[2] W. Sieroszewski, Józef Piłsudski, Piotrków, 1915, s. 20. Informację tę, opartą na nieokreślonej relacji, Sieroszewski podał również w poprawionym i uzupełnionym wydaniu swojej broszury o Piłsudskim w 1920 r. (idem, Józef Piłsudski, Zamość 1920, s. 21). Spotkania w Warszawie nie wykluczają Andrzej Garlicki i Włodzimierz Suleja (A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867–1935, Warszawa 1989, s. 37; W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław – Warszawa – Kraków 2004, s. 24).

[3] Była to, co warto podkreślić, pierwsza od czasu powstania styczniowego publiczna manifestacja patriotyczna w Warszawie.

[4] Za pierwszymi kontaktami Piłsudskiego i Dmowskiego dopiero w Wilnie opowiadają się m.in. Władysław Pobóg-Malinowski, Wacław Jędrzejewicz oraz Józef Zieliński (W. Pobóg-Malinowski, Józef Piłsudski 1867–1901, t. 1: W podziemiach konspiracji 1867–1901, Warszawa 1935, s. 154; idem, Najnowsza historia polityczna Polski, Gdańsk 1991, t. 1, s. 264; W. Jędrzejewicz, Józef Piłsudski, 1867–1935. Życiorys, Londyn 1986, s. 10; M. Kułakowski (właśc. Józef Zieliński), Roman Dmowski w świetle listów i wspomnień, Londyn 1968, t. 1, s. 168).

[5] W. Pobóg-Malinowski, Józef Piłsudski 1867–1914, Londyn, b.r.w., s.159; E.J. Czerniawski, Dmowski wobec Piłsudskiego. Próba wyjaśnienia w świetle faktów historycznych, Sydney 1969, s. 29. Informację tę podaje także biograf Dmowskiego Roman Wapiński (idem, Roman Dmowski, Lublin 1988, s. 64). Historycy i publicyści o proweniencji endeckiej zdecydowanie zaprzeczają tej wiadomości. Wojciech Wasiutyński np. w recenzji książki Wapińskiego nazywa ją „plotą mitotwórczą”, której nie uzasadnia żaden przekaz historyczny (idem, Monografia Wapińskiego o Dmowskim, „Myśl Polska” 1989, nr 1–2). Mieczysław Harusewicz wspominał, że jego ojciec Jan „spotykał za swych studenckich lat w Warszawie, względnie w pierwszych latach po ukończeniu uniwersytetu (okres 1883–1890) pannę Marię Koplewską, późniejszą panią Juszkiewiczową, a z drugiego małżeństwa Józefową Piłsudską, w domu pp. Janostwa Popławskich”. Żona Jana Ludwika Popławskiego – Felicja próbowała bezskutecznie wyswatać Koplewską z Janem Harusewiczem. Częstym gościem w domu Popławskich bywał wówczas również Dmowski. Mieczysław Harusewicz, opierając się na relacji swojego ojca, stwierdza, że „niesłusznym jest dopatrywanie się jakiegoś zainteresowania” ze strony Dmowskiego osobą panny Koplewskicj. „Gdyby bowiem było inaczej – konkluduje Harusewicz – to zapewne pani Popławska skierowałaby swe dyskretne starania raczej tam, gdzie chociaż jedna strona już dawała pewne uczuciowe podstawy, co w przypadku mego ojca, o ile wiem, nie miało miejsca”. Również młodszy brat Piłsudskiego, Jan, nie uważał, aby powodem wizyt Dmowskiego w Wilnie były jego uczucia do Marii Juszkiewiczowej (M. Harusewicz, Za carskich czasów i po wyzwoleniu. Jan Harusewicz – wspomnienia – dokumenty, Londyn, 1975, s. 389–391; W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935, Kraków – Łomianki 2006, t. 1, s. 47–48 [dalej cyt. Kalendarium...]).

[6] Wizyta Dmowskiego i Piłsudskiego w Japonii oraz podejmowane tam przez nich działania polityczne zostały już obszernie omówione zarówno w historiografii, jak i publicystyce polskiej. Zob. m.in.: S. Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964, s. 226–233; T. Bielecki, Wyprawa do Japonii [w:] Rok Dmowskiego w Ameryce, Nowy Jork 1968, s. 108–115; W. Jędrzejewicz, Sprawa „Wieczoru”. Józef Piłsudski a wojna japońsko-rosyjska 1904–1905, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1974, z. 27, s. 3–103 [dalej cyt. Sprawa „Wieczoru”...]. Z ostatnich opracowań opisujących to wydarzenie zob.: R. Świętek, Lodowa ściana. Sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904–1918, Kraków 1998, s. 109–233; W. Bułhak, Dmowski – Rosja a kwestia polska, Warszawa 2000, s. 87–105; E. Pałasz-Rutkowska, A.T. Romer, Historia stosunków polsko-japońskich 1904–1945, Warszawa 2009. Tam również szczegółowa bibliografia.

[7] Douglas w liście do Jodko-Narkiewicza z 27 VII 1904 r. tak opisał to spotkanie: „Po lunchu wyszliśmy obaj [z Dmowskim] na spacer z zamiarem odebrania na poczcie listów i gazet. W pewnej chwili widzę jadących dwóch Europejczyków na kurumajach i w nich poznaję Ziuka [Piłsudskiego] i Karskiego [Filipowicza]. Rozpaczliwie rozglądam się dookoła i zwracam uwagę Dmowskiego na wystawione w oknie sklepowym czerepy gliniane, zapytując go, czy to też jest cloisonnée. A ci nas tymczasem mijają... i byłoby się udało, ale Ziuk zatrzymał swego kurumaja, wysiadł i podszedł w naszym kierunku. Dmowski zwrócił na to uwagę, chwilę intensywnie patrzył na Ziuka, potem zdecydowanie podszedł do niego i wyciągnął rękę. Poznał” (M. Kułakowski, op. cit., t. 1, s. 293). Niestety, Douglas jako datę spotkania Dmowskiego z Piłsudskim mylnie podał 8 VII 1904 r. Również błędnie datuje on wizytę Piłsudskiego u Dmowskiego w hotelu na 9 lipca. Dokładną chronologię możemy odtworzyć na podstawie dziennika Tytusa Filipowicza. Do spotkania na tokijskiej ulicy i pierwszej rozmowy doszło 11 lipca, zaś do drugiej – tej dziewięciogodzinnej – 14 lipca. Dziennik Filipowicza z okresu pobytu w Japonii, znajdujący się w zbiorach Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, wydał w całości w 1974 r. Wacław Jędrzejewicz (idem, Sprawa „Wieczoru”..., s. 50–54). Natomiast lisy Douglasa z Japonii opublikowane zostały już ponad 40 lat wcześniej w „Niepodległości” 1931–1932, t. 5, stąd wielu autorów podawało później błędne daty – 8 i 9 lipca – spotkań Dmowskiego i Piłsudskiego w Tokio. Zob. m.in.: I. Chrzanowski, S. Kozicki, Roman Dmowski. Zarys biograficzny [w:] M. Kułakowski, op. cit., t. 1, s. 45; T. Bielecki, op. cit., s. 110–111; A. Micewski, Roman Dmowski, Warszawa 1971, s. 94.

[8] Sprawa „Wieczoru”..., s. 50–51.

[9] Ibidem, s. 52.

[10] R. Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa, Warszawa 1988, t. 1, s. 92.

[11] M. Kułakowski, op. cit., t. 1, s. 279 (fragment relacji Dmowskiego o Lidze Narodowej przekazanej w 1931 r. Zygmuntowi Wojciechowskiemu).

[12] M. P[ruszyński], Rozmowa „Polityki” z Romanem Dmowskim, „Polityka” 1939, nr 24 (przedruk fragmentu tego wywiadu w: M. Kułakowski, op. cit., t. 1, s. 294–296).

[13] Ibidem, s. 295.

[14] Już po rozmowach z Piłsudskim 20 lipca Dmowski złożył ministrowi spraw zagranicznych Japonii baronowi Jutarō Komura trzeci memoriał. Na dziesięciu odręcznie napisanych w języku angielskim stronach przywódca Narodowej Demokracji krytycznie odniósł się zarówno do oceny sytuacji na ziemiach polskich przedstawionej Japończykom przez wysłanników PPS, jak i do ich prognoz politycznych. Podkreślał, że ewentualne powstanie zostałoby szybko stłumione przez władze rosyjskie i w efekcie byłyby niekorzystne dla Japonii. „Gdyby Rosja miała obecnie jakieś powstanie i zgniotła je [...], to nie potrzebowałaby już niczego się obawiać w naszym kraju i w najbardziej decydującym momencie swej walki z Japonią mogłaby zabrać z Polski prawie wszystkie swoje wojska, jak to zrobiła w czasie wojny krymskiej, a ostatnio w czasie wojny tureckiej [...]. Utrzymanie obecnego położenia, powstrzymanie się od wszelkiego wybuchu jest tedy z każdego punku widzenia najlepszą polityką dla Polaków. Wszelka propaganda na rzecz powstania w Polsce – pisał Dmowski – lub na rzecz działalności rewolucyjnej, która by doprowadziła do powstania, dałaby tylko okazję Rosji do wymierzenia w polski ruch narodowy silnego uderzenia, pomogłaby jej tylko do zapewnienia sobie spokoju i zupełnego bezpieczeństwa na zachodzie [...]. Liga Narodowa, która kieruje nowym ruchem [...], nie będzie się przyglądała biernie wysiłkom zmierzającym do zniszczenia długoletniego dzieła. Ma ona przekonanie, że utrzymanie dotychczasowej linii politycznej jest jedyną drogą prowadząca do przyszłego rozwiązania sprawy polskiej, i nie pozwoli nikomu, by opóźnił to rozwiązanie o ćwierć lub pół wieku przez powtórzenie starych błędów [...]. Polacy są zainteresowani w zwycięstwie Japonii nad Rosją i byliby szczęśliwi, gdyby mogli pomóc do tego zwycięstwa, nie szkodząc przy tym swoim własnym interesom”. Trzy dni później oferta PPS została przez stronę japońską odrzucona. Być może zaważyły na tym argumenty użyte przez Dmowskiego (S. Kozicki, op. cit., s. 556–560; E. Pałasz-Rutkowska, A.T. Romer, op. cit., s. 66–67; W. Suleja, op. cit., s. 74).

[15] Sprawa „Wieczoru”..., s. 84; R. Świętek, op. cit., s. 343–344. Niektóre źródła japońskie mówią tylko o 4 tys. funtów (E. Pałasz-Rutkowska, A.T. Romer, op. cit., s. 72).

[16] Sprawa „Wieczoru”..., s. 60.

[17] A. Garlicki, op. cit., s. 87.

[18] R. Wapiński, op. cit., s. 140.

[19] R. Świętek, op. cit., s. 219. Odnotujmy jeszcze opinię Tytusa Filipowicza wyrażoną 30 lat po spotkaniu w Tokio: „Mam wrażenie, że akcja Dmowskiego w Japonii ani nie pomogła, ani nie zaszkodziła rezultatom konkretnym, jakie były i mogły być osiągnięte obiektywnie wobec całokształtu ówczesnych warunków międzynarodowych” (T. Filipowicz, Józef Piłsudski w Japonii, „Świat” 1934, nr 11).

[20] Dmowski, przestudiowawszy uprzednio przewodnik Thomasa Cooka, służył w czasie tych wycieczek po Tokio za przewodnika. Zwiedzono m.in. sławną dzielnicę rozrywki Yoshiwarę (M. Kułakowski, op. cit., t. 1, s. 293–294).

[21] Sprawa „Wieczoru”..., s. 55–56.

[22] J. Piłsudski, Jak stałem się socjalistą, „Promień” 1903, nr 8–9 (przedruk w: J. Piłsudski, Pisma zbiorowe, Warszawa 1937, t. 2, s. 45–53). Pisał w nim m.in. „Przychodziłem do przekonania, że moje dziecinne marzenia i rojenia zespalają się z moim młodzieńczym światopoglądem. Socjalista w Polsce dążyć musi do niepodległości kraju, a niepodległość jest znamiennym warunkiem zwycięstwa socjalizmu w Polsce” (ibidem, s. 52).

[23] Sk. [właśc. Roman Dmowski], Historia szlachetnego socjalisty. Przyczynek do psychologii politycznej społeczeństwa polskiego, „Przegląd Wszechpolski” 1903, nr 10, s. 758–770.

[24] Ibidem, s. 771–772. Ostatnio dosyć karkołomnej egzegezy tego artykułu Dmowskiego dokonał – we wzbudzającej liczne kontrowersje książce – Grzegorz Krzywiec, doszukując się w nim „niemal diabolicznej” (sic!) wrogości przywódcy Narodowej Demokracji do Żydów (idem, Szowinizm po polsku. Przypadek Romana Dmowskiego (1886–1905), Warszawa 2009, s. 290–296). Zob. również krytyczną recenzję tej książki autorstwa Krzysztofa Kawalca („Dzieje Najnowsze” 2010, nr 3, s. 177–188).

[25] K. Kawalec, Roman Dmowski, Warszawa 1996, s. 87.

[26] M. Kułakowski, op. cit., t. 2, s. 147–148 (list Dmowskiego do Stanisława Grabskiego z 14 III 1919 r.).

[27] M. Niklewicz, Roman Dmowski w Belwederze [w:] I. z Lutosławskich Wolikowska, Roman Dmowski. Człowiek, Polak, Przyjaciel, Chicago 1961, s. 235–236; M. Kułakowski, op. cit., t. 2, Londyn 1972, s. 206–207, 299. Niklewicz swoją relację o wizycie Dmowskiego w Belwederze zamieścił po jego śmierci na łamach „Orędownika” w styczniu 1939 r. Stwierdził w niej ogólnikowo, że Piłsudski „nie chciał słuchać ani rozmawiać na tematy polityczne”. Z relacji Niklewicza wynika, że do spotkania Dmowskiego z Piłsudskim miało dojść we wtorek 18 V 1920 r., a więc w dniu powrotu Naczelnika Państwa do Warszawy. Józef Zieliński, odtwarzając chronologię życia Dmowskiego, datuje to spotkanie na 24 maja. W rzeczywistości, jak ustalili autorzy kalendarium życia Piłsudskiego, doszło do niego w piątek 21 maja (Kalendarium..., t. 2, s. 356–357).

[28] M. Niklewiczowa, Pan Roman. Wspomnienia o Romanie Dmowskim, Warszawa 2001, s. 78.

[29] S. Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 428–429. Wizytę Dmowskiego w Belwederze – błędnie datowaną na jesień 1919 r. – odnotował również w pamiętnikach Stanisław Grabski. Być może zrelacjonował mu ją Dmowski: „Piłsudski nasamprzód przetrzymał Dmowskiego w poczekalni, jak gdyby zwykłego petenta, przez z górą kwadrans czasu, a w mowie przybrał tak dyktatorski ton, że zakończyła się ona bardzo szybko” (S. Grabski, Pamiętniki, Warszawa 1989, t. 2, s. 133).

[30] Kalendarium..., t. 2, s. 357.

[31] List ten, pisany przez Piłsudskiego w Przemyślu, został wręczony Dmowskiemu w Paryżu przez Kazimierza Dłuskiego 6 I 1919 r. i w dniu następnym odczytany na posiedzeniu KNP. Po raz pierwszy w tłumaczeniu na język angielski i francuski opublikował go w grudniu 1926 r. Kazimierz Smogorzewski w swoim opracowaniu Poland of To-day, zamieszczonym w specjalnym numerze „FIDAC” – biuletynie Federacji Międzysojuszniczej Byłych Kombatantów. Francuskie tłumaczenie listu Smogorzewski opublikował ponownie w 1928 r. w wydawnictwie „Revue d’Historie de la Guerre Mondiale”. Zaczyna się ono od słów „Cher Monsieur Romain”. Prawdopodobnie to właśnie Smogorzewski wysłał francuską wersję listu do redakcji „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”. 22 XII 1926 r. „IKC” opublikował list po francusku oraz jego polski przekład, dołączając tendencyjny komentarz atakujący endecję pt. Sensacyjny list marsz. Piłsudskiego do Romana Dmowskiego. W polskiej wersji językowej francuski nagłówek „Cher Monsieur Romain” przetłumaczono na „Drogi Panie Romanie”. Tę wersję powtórzono w Pismach zbiorowych Józefa Piłsudskiego w 1937 r. Dopiero w 1961 r. oryginalny tekst listu Piłsudskiego do Dmowskiego zamieściła Izabella z Lutosławskich Wolikowska w swojej książce o Dmowskim wraz z następującą adnotacją: „przepisany w styczniu 1919 r. w Paryżu z załącznika nr 2 do protokołu Komitetu Narodowego Polskiego nr 174 przez Kazimierza Smogorzewskiego, który wówczas wraz ze Stanisławem Filasiewiczem sortował archiwum KNP celem wysłania go do MSZ w Warszawie”. Z relacji Janiny Smogorzewskiej, żony Kazimierza, wynika, iż jej mąż, który w 1919 r. pracował w dziale prasowym KNP i był paryskim korespondentem „Gazety Warszawskiej”, miał otrzymać – być może od Mariana Seydy – polecenie zniszczenia tego listu (będącego załącznikiem nr 2 do protokołu KNP nr 174 z 7 I 1919 r.). Smogorzewski usunął wprawdzie list z akt KNP, ale go nie zniszczył, tylko przechował w swoim prywatnym archiwum. Najprawdopodobniej w 1961 r. odpis listu udostępnił Wolikowskiej, a sześć lat później w londyńskiej „Kronice” zamieścił jego facsimile. List zaczyna się od słów: „Szanowny Panie Romanie”. Co ciekawe, jeśli wierzyć relacji Smogorzewskiego, list Piłsudskiego miał mocno zirytować Dmowskiego. „Ten list pozornie przyjazny – pisał Smogorzewski – oburzył Dmowskiego: »On [Piłsudski] pisze do mnie jak król, z którego łaski mogę zostać ministrem« – komentował Pan Roman (jak go wszyscy przyjaciele nazywali)”. W maju 2000 r. Janina Smogorzewska przekazała oryginał tego listu do Archiwum Akt Nowych w Warszawie (K. Smogorzewski, Pierwsze kroki u Dmowskiego, „Kronika” 1967, nr 37; J. Smogorzewska, Szanowny Panie Romanie, „Gazeta Wyborcza”, 13–14 V 2000; Kalendarium..., t. 2, s. 145–146; J. Piłsudski, Pisma zbiorowe, Warszawa 1937, t. 5, s. 45–47; I. z Lutosławskich Wolikowska, op. cit., s. 253; Wybór pism Romana Dmowskiego, Nowy Jork 1988, t. 4, s. 81 – facsimile listu).

[32] Już zresztą ton kolejnego list Piłsudskiego do Dmowskiego, pisanego miesiąc później, między 22 a 26 I 1919 r., był zgoła odmienny. Piłsudski – nie przebierając zbytnio w słowach – uskarża się w nim, że nie może „przeprowadzić jednolitej linii ani w polityce zagranicznej, ani w sprawach wojskowych”, obarczając za ten stan rzeczy Komitet Narodowy Polski, i zapowiada, że usunie się od „zajmowania się sprawami państwowymi”, tj. zrezygnuje ze stanowiska Naczelnika Państwa. Gotów byłby jednak od tego zamiaru odstąpić, o ile „Komitet Paryski [tj. KNP] uzna się li tylko za przedstawicielstwo rządu polskiego”, oraz jeżeli „w sprawie wojskowej dołoży wszelkich usiłowań, aby jednolitość armii była możliwie szybko wprowadzona”, tj. gdy KNP „do spraw organizacyjnych wojska mieszać się nie będzie”. Wymowy tego listu nie zmienia ostatnie zdanie, w którym Piłsudski przeprasza za „być może obozowy, ale bardzo szczery język”, jakim został napisany (Listy Józefa Piłsudskiego, oprac. K. Świtalski, „Niepodległość” (Londyn – Nowy Jork) 1962, t. 7, s. 1–14). List ten utwierdził tylko Dmowskiego w niechęci do Naczelnika Państwa. Przywódca endecji dał temu wymowny wyraz we wzmiankowanym już liście do Stanisława Grabskiego z 14 III 1919 r., w którym zawarł bardzo krytyczną charakterystykę Piłsudskiego. „Ten człowiek – pisał Dmowski – ma różne wielce niebezpieczne strony: 1) nie rozumie Polski, nie zdaje sobie sprawy z tego, co w niej jest potrzebne i co możliwe; 2) nie jest człowiekiem dzisiejszym, należąc swą konstrukcją psychiczną do pierwszej połowy XIX w.; 3) nie jest jednolity: to kombinacja starego romantyka polskiego z bolszewikiem moskiewskim, dająca się genetycznie wyjaśnić; 4) nie jest sobą, ale przedrzeźnia wielkie wzory historyczne, co zawsze prowadzi do czynów poronionych; 5) otrzymawszy posadę boga od jełopów, którzy go otaczają, usiłuje być większym, niż go Pan Bóg stworzył, robi pozory siły wielkiej, za którymi ukrywa się słabość itd. Robi czasem na mnie wrażenie wołu, któremu wydaje się, że jest bykiem i wdrapuje się na krowę... Taki człowiek, podniecany przez swoich współkonspiratorów, łakomych na władzę, łatwo gotów pokusić się o zamach na sejm”. Co jednak charakterystyczne, aby do tego ewentualnego zamachu stanu nie dopuścić, Dmowski zalecał politykom endeckim m.in. „nie spieszyć się z zasadniczymi solucjami [rozwiązaniami], nie prowokować aspiranta do dyktatury, przeciwnie, stosunki z nim, o ile możności, naprawić i utrzymywać jak najbliższe” (M. Kułakowski, op. cit., t. 2, s. 147–148). Jak widać, w ciągu kilkunastu lat, jakie upłynęły od spotkania w Tokio, nici sympatii łączącej wówczas Dmowskiego i Piłsudskiego zostały już chyba definitywnie pozrywane.

[33] A. Leinwand, J. Molenda, Protokoły Rady Obrony Państwa [w:] Z dziejów stosunków polsko-radzieckich. Studia i materiały, Warszawa 1965, t. 1, s. 145, 150.

[34] Ibidem, s. 154, 166.

[35] Ibidem, s. 159, 171.

[36] Ibidem, s. 187, 194.

[37] Ibidem, s. 202, 204. W notatce sporządzonej przez Kazimierza Świtalskiego z tego posiedzenia ROP cytowany fragment wypowiedzi Dmowskiego brzmi: „Jeśli brak dowódców, zwróćmy się po nich do Francji. Mamy u siebie fachow[ców], np. gen. Dowbór, choć popełnił błędy. Zmiany na froncie: jeden dowódca silny, bo inaczej będziemy mieli bolszewików pod Warszawą”.

[38] Ibidem, s. 205–206.

[39] Ibidem, s. 206.

[40] W. Wasiutyński, op. cit.

[41] Maciej Rataj cytuje słowa, które przed opuszczeniem sali miał wypowiedzieć poirytowany Piłsudski: „»W łeb można sobie strzelić! Wychodzę, żeby panów nie krępować, i oddaję panom do dyspozycji swoje stanowisko; powiedzcie wyraźnie albo, albo«. Chwila była istotnie tragiczna – wspominał dalej Rataj. Oczekiwałem i nie tylko ja, iż lada moment usłyszymy z drugiego pokoju strzał »w łeb«”. Niespełna miesiąc później, 12 sierpnia, gdy wojska bolszewickie zbliżały się do Warszawy, załamany Piłsudski złożył na ręce premiera Wincentego Witosa akt dymisji ze stanowiska Naczelnego Wodza i Naczelnika Państwa. Premier schował to pismo „do kasy ogniotrwałej w Prezydium Rady Ministrów, zaglądając codziennie, czy go kto przypadkiem nie ukradł albo nie naruszył”. Kiedy minął kryzys na froncie, Witos pojechał do Belwederu i zwrócił dokument Piłsudskiemu, który dziękując mu za „solidne postępowanie”, stwierdził, że „o tym zupełnie zapomniał”. Dokument ten został po raz pierwszy opublikowany w 1962 r. na łamach „Niepodległości” (M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927, Warszawa 1965, s. 94; W. Witos, Moje wspomnienia, cz. 2, Warszawa 1990, s. 90–91; „Niepodległość” (Londyn – Nowy Jork) 1962, t. 7, s. 122–126).

[42] Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, Warszawa 1964, t. 3, s. 187.

[43] K. Kawalec, op. cit., s. 247.

[44] R. Wapiński, op. cit., s. 295. Taką uwagę Dmowskiego o Piłsudskim zanotował w swoich dziennikach Juliusz Zdanowski. W końcu lipca 1929 r. w Chludowie k. Poznania Dmowski odbył rozmowę z „jednym z wybitniejszych pułkowników”. Na propozycję swego gościa, aby porozmawiał z Piłsudskim, który „zawsze gotów [do rozmowy] i oczekuje go”, Dmowski odpowiedział, że „nie będzie rozmawiał z człowiekiem, którego uważa za nieprzytomnego i któremu nie może nic wierzyć, bo nic nie wie, co ma robić”« (M. Kułakowski, op. cit., t. 2, s. 254 – fragment dziennika Juliusza Zdanowskiego z 1 VIII 1929 r.).

[45] M. Kułakowski, op. cit., t. 2, s. 294–295.

[46] S. Mackiewicz, op. cit., s. 40.

[47] Idem, Józef Piłsudski i Roman Dmowski. Ofensywa i obrona, „Słowo”, 4 I 1939 (przedruk w: S. Cat-Mackiewicz, Teksty, oprac. J. Jaruzelski, Warszawa 1990, s. 348).

Chesterton, Dmowski a sprawa polska

[1] Jest to przede wszystkim zasługa Jagi Rydzewskiej, tłumaczki Chestertona i autorki jego najnowszej polskiej biografii, oraz Wydawnictwa „Fronda”.

[2] R. Dyboski, Chesterton jako przyjaciel Polski [w:] idem, O Anglii i Anglikach, Warszawa 1929, s. 90; P. Mroczkowski, G.K. Chesterton, „Tygodnik Powszechny” 1946, nr 30; idem, Don Kiszot zdrowego rozsądku. W 50. rocznicę śmierci G.K. Chestertona, „Tygodnik Powszechny” 1986, nr 26. Miano „Don Kiszota zdrowego rozsądku” zawdzięcza Chesterton tytułowi jednej ze swoich powieści (The Return of Don Quixote – Powrót Don Kiszota, 1927 r.) i widocznej w całej jego twórczości pochwale zdrowego rozsądku (common sense).

[3] Choć wątki polskie w jego twórczości pojawiały się już wcześniej. Np. jeden z bohaterów Człowieka, który był Czwartkiem (1908 r.) udaje Polaka i ma polski akcent w języku angielskim.

[4] J. Niklewska, Roman Dmowski w Londynie i w Paryżu w świetle jego archiwum z lat 1915–1919 [w:] Myśl polityczna Romana Dmowskiego, red. J. Engelgard, Warszawa 2009, s. 53.

[5] To właśnie prof. Saroléa towarzyszył Dmowskiemu podczas jego pierwszej wizyty u Chestertona, wprowadzając go do jego domu. W autobiografii pisanej u schyłku życia pisarz odnotował ten fakt poznania „interesującego człowieka” – jak nazwał Dmowskiego, pisząc, że w czasie rozmowy „Belgian, in his impish way, had taunted the Pole with his AntiSemitism, saying persuasively: After all, your religion came from Jews. To which the Pole answered: My religion came from Jesus Christ, who was murdered by the Jews’. Dmowski wspominał również swoją wizytę u Chestertona, podczas której żywo dyskutował z niewymienionym z nazwiska profesorem. Uczony ów wyraził pogląd, „że ze wszystkich kwestii małych narodów w tej wojnie, kwestia polska jest najmniej rozumiana i najniechętniej poruszana”. Dmowski próbował mu wytłumaczyć, że sprawa polska podczas toczącej się wojny to nie jest bynajmniej „kwestia wolności jednego z małych narodków, ale wielka kwestia polityki międzynarodowej; od sposobu jej rozwiązania zależy w znacznej mierze przyszłość Europy”. Profesor nie mógł tego, niestety, zrozumieć. Natomiast Chesterton, „świetny pisarz, chodzący własnymi drogami, jak najdalej stojący od masońskiego doktrynerstwa”, całkowicie podzielał punkt widzenia Dmowskiego. Nie sposób, niestety, ustalić, czy do tej rozmowy doszło podczas pierwszej wizyty Dmowskiego u Chestertona, czy kolejnej. Dmowski w każdym bądź razie datuje ją na 1916 r. Być może owym profesorem był Saroléa, lub – jak przypuszcza Tomasz Wituch i zakładając, że odbyła ona się innym razem – George Gooch, profesor historii na uniwersytecie w Londynie (G.K. Chesterton, Autobiography, Londyn 1966, s. 317; R. Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa, t. 1, Warszawa 1988, s. 315).

[6] S. Kozicki, Pamiętnik 1876–1939, Słupsk 2009, s. 328, 346–347. Wrażenie, jakie na Kozickim wywarł Chesterton, musiało być duże, skoro u schyłku życia w 1957 r. napisał on artykuł Chesterton a Polska. Niestety, redakcja „Tygodnika Powszechnego” nie zdecydowała się go opublikować z powodu – jak to określił Kozicki – „narodowo-demokratycznego zapachu” i „endekowstrętu panów z »TP«” (M. Mroczko, S. Kozicki (1876–1958). Biografia polityczna, Gdańsk 1999, s. 309).

[7] S. Kozicki, G.K. Chesterton, „Warszawski Dziennik Narodowy”, 16 VI 1936.

[8] Ch. Saroléa, Letters on Polish affairs (introduction by G.K. Chesterton), Edinburgh 1922, s. 6–7. Chesterton miał nawet powiedzieć, że poznaje „porządnego człowieka” po jego stosunku do Polski (P. Mroczkowski, Don Kiszot zdrowego rozsądku...).

[9] „There never was any other authority, except one which happened to be in close alliance with it – the German Jew, who was in this matter working with the German. The Jew had indeed his own national quarrel with the Polish peasant, and even with the Polish squire. Since the Jew has become a Bolshevist, he may possibly state that quarrel in a manlier fashion as befits a nation. In this sense it is all to the good when the Jew becomes a Bolshevist, as when becomes a Zionist. He is attacking Europe frankly and courageously along a line of his own. But until the birth of Bolshevism, though the German Jew might be Jewish in his motive, he was German in his theory. It was Teutonism that he invoked from the firs against the Poles, as he invoked it at the last against the Belgians. It was this capacity of golden-haired Nordic giant, that herr Moses Mendoza trampled on the Catholic relics and the broken Polish sword” (Ch. Saroléa, Letters on Polish affairs..., s. 10–11).

[10] „The New Witness” był kontynuacją „The Eye-Witness”, założonego w 1911 r. przez Hilarego Belloca. Wydawcą i redaktorem naczelnym pisma był Cecil Chesterton (1879–1918), młodszy brat Gilberta. Po wyjeździe Cecila na front w 1916 r. (zmarł w szpitalu wojskowym we Francji w grudniu 1918 r.) tygodnik wydawany był przez Gilberta. W 1925 r. w miejsce „The New Witness” zaczął wychodzić „G.K.’s Weekly”. Pismo propagowało ideę dystrybucji własności i ukazywało się do śmierci pisarza w 1936 r. Chesterton nazwał ten tygodnik „być może jedynym serdecznie polskim periodykiem w Anglii” (G.K. Chesterton, Ogólnie biorąc, Poznań 1996, s. 6).

[11] Ta kampania prasowa (jednym z głównych jej inspiratorów był wysoki urzędnik brytyjskiego Foreign Office i doradca premiera Davida Lloyda George’a, z pochodzenia polski Żyd Lewis Namier (1888–1960) vel Ludwik Bernstein, vel Ludwik Namierowski) doprowadziła do wysłania do Polski w drugiej połowie 1919 r. dwóch misji (brytyjskiej, na czele której stał bankier sir Stuart Samuel (1856–1926), i amerykańskiej, kierowanej przez Henry’ego Morgenthau’a (1856–1946), bankiera, przyjaciela prezydenta Wilsona i byłego ambasadora USA w Turcji), mających za zadanie zbadanie owych zarzutów. Ciekawy przykład polskiej kontrakcji na oszczercze artykuły Namiera publikowane głównie w tygodniku „The New Europe” odnotował w pamiętniku Stanisław Kozicki. Po jednym z entuzjastycznych artykułów Namiera o Trockim Dmowski poprosił swego angielskiego przyjaciela Roberta Ushera, aby ten odpowiedział Namierowi i napisał artykuł o nim, wskazując, że „dwaj ludzie Bronstein (Trocki) i Bernstein (Namier) pracują zgodnie, każdy w swoim zakresie, na zgubę państw, które sobie przybrali za drugą ojczyznę. Poradził też Usherowi, by dał artykułowi tytuł Potash and Perlmutter (grano wtedy mizerną komedię pod tym właśnie tytułem [autorstwa Montague Glassa]). Usher artykuł napisał, G.K. Chesterton chętnie go zamieścił w swym tygodniku »New Witness«” (S. Kozicki, Pamiętnik s. 336). O misjach Samuela i Morgenthau’a szerzej zob. T. Komarnicki, Rebirth of the Polish Republic: A Study in the Diplomatic History of Europe, 1914–1920, London, 1957, s. 299–301; J. Pajewski, Budowa Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1926, Poznań 2007, s. 170–171; M. Urynowicz, Raport Henry’ego Morgenthau. Przemoc antyżydowska podczas wojny z Rosją bolszewicką, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 11, s. 70–79; R. Tyndorf, Raport Morgenthau – komentarz, ibidem, s. 80–82.

[12] W. Borowy, Gilbert Keith Chesterton, Kraków 1929, s. 204–205.

[13] M. Ward, Gilbert Keith Chesterton, Lanham – Maryland, 2006, s. 361. Chesterton napisał ten list kompletnie zdruzgotany informacją o śmierci brata we Francji. Pięć lat wcześniej Cecil Chesterton przegrał proces sądowy z bratem Isaacsa. W latach 1912–1913 Rufus Isaacs, wpływowy polityk rządzącej wówczas Partii Liberalnej (prokurator generalny – Attorney General), oraz jego brat Godfrey (dyrektor brytyjskiej gałęzi firmy Marconi) byli zamieszani w głośny skandal korupcyjny nazwany później aferą Marconiego. Sprawa trafiła pod obrady Izby Gmin, lecz została wyciszona przez Partię Liberalną. Cecil Chesterton opublikował na temat afery kilka demaskatorskich artykułów, krytykujących zwłaszcza Godfreya Isaacsa, za co został pozwany do sądu. Całą sprawę bardzo mocno przeżył Gilbert Chesterton (ibidem, s. 283–309).

[14] M. Ward, op. cit., s. 362–364. Dotyczące Polski artykuły Chestertona były przedrukowywane bądź streszczane w prasie polskiej: „Głos Narodu”, 8 III 1919; „Kurier Warszawski”, 13 II 1919; „Gazeta Warszawska”, 21 IX 1919; „Rzeczpospolita”, 12 VIII i 23 IX 1921 (W. Borowy, op. cit., s. 205).

[15] Artykuł Peace without honor został opublikowany 18 IV 1919 r. „And the fact is not that the Jews wish well to the new State, but that the Jews are at this moment using all their keen intellectual activity and their deep racial loyalty, working all over the world at high pressure, to prevent the new Polish State coming into existence at all [...]. We know that if the Poles have a port [Gdańsk] and a powerful line of communication with the West, they will be eager to help the West. We know that if they have no port they will have no reason to help the West and no power to help anybody. We know that if they lose their port it will not be any act of English public opinion or any public opinion, but by the most secret of all secret diplomacy; that it will not even be given up by the English to the Germans, but by German Jews to other German Jews. We know that such international adventures would still find themselves floating on the top of any tide that drowned the nations, and they do not care what nations they drown. We know that out of the whole world the Polish port is the one place that should have been hand, and the one place that is being surrendered”. Cyt. za: M. Ward, op. cit., s. 365 oraz www.papurec.org (strona Polish American Public Relations Committee).

[16] G.K. Chesterton, Polska a bolszewizm, Warszawa 1920, s. 6–9. Bolszewizm był dla Chestertona w dużej mierze ruchem żydowskim, wytworem specyficznej umysłowości mieszczańskiej. „Mówiąc krótko – pisał – bolszewik znaczy tyleż co mieszczuch. [...] Jak wiele religii mieszczańskich jest bolszewizm przede wszystkim religią księgi. I podobnie jak w wielu religiach mieszczańskich jest w nim coś ciasnego, drobiazgowego, coś z sekty, która powstaje wokół księgi, albo wokół wyjaśniania księgi. Księga Karola Marxa nie ma nawet tej szerokiej i giętkiej zastosowalności ludzkiej, jaką ma Koran [...]. Księgi takie miewają czasem wpływ; nigdy wszakże nie mają trwałości”. Typowo mieszczańskim rysem bolszewizmu było dlań również jego wyłączne skoncentrowanie się wokół zagadnień li tylko ekonomicznych (problemie wielkomiejskiego kapitalizmu przemysłowego) z pominięciem wszelkich kwestii etycznych (ibidem, s. 10–12).

[17] Posłowie G.K. Chestertona do książki Kazimierza Pruszyńskiego Poland, która ukazała się w Londynie w 1920 r. Cyt. za „Fronda” 2005, nr 35, s. 267, 269.

[18] P. Mroczkowski, G.K. Chesterton...; idem, G.K.C. [w:] Gilbert Keith Chesterton 1874–1936. Pisma wybrane, wybór i wstęp P. Mroczkowski, Kraków 1974 [dalej: G.K. Chesterton, Pisma wybrane...], s. 27; S. Kozicki, Pamiętnik..., s. 346.

[19] Cyt. za: J. Rydzewska, Chesterton. Dzieło i myśl, Komorów, b.r.w. [2003], s. 150–151.

[20] G.K. Chesterton, Pisma wybrane..., s. 213.

[21] Ibidem, s. 214. „Z dużą satysfakcją myślę – pisał – że zawsze uważałem za pierwsze zadanie prawdziwego angielskiego patrioty sympatię dla namiętnego patriotyzmu irlandzkiego [...]. Niemiecki patriota różni się od wszystkich innych tym, że nie jest w stanie zrozumieć patriotyzmu. Inne narody europejskie współczują Polakom lub Walijczykom, że granice ich zostały pogwałcone, ale Niemcy współczują tylko sobie”.

[22] Wstęp G.K. Chestertona do angielskiego wydania Nie-Boskiej komedii Zygmunta Krasińskiego, które ukazało się w Londynie w 1924. Cyt. za „Fronda” 2005, nr 35, s. 269–270.

[23] G.K. Chesterton, Pisma wybrane..., s. 216–217.

[24] Ibidem, s. 215–223; K. Krajewska, Powrót do Chestertona, „Arcana” 2002, nr 1 (43), s. 66–67; J. Rydzewska, op. cit., s. 161.

[25] G.K. Chesterton, Pisma wybrane..., s. 213–215.

[26] Jeszcze w końcu sierpniu 1925 r. ówczesny ambasador polski w Londynie, Konstanty hr. Skirmunt, zaproponował pisarzowi odwiedzenie naszego kraju, deklarując gotowość udzielenia wszelkiej pomocy w zrealizowaniu tej wizyty. Przygotowania trwały przeszło półtora roku. Formalne zaproszenie wystosował polski Pen Club. Do Polski pisarz wraz z żoną Frances oraz sekretarką Dorothy Collins (która prowadziła dziennik tej podróży) przyjechał 28 IV 1927 r. Na Dworcu Głównym w Warszawie oczekiwali na niego przedstawiciele Pen Clubu z jego przewodniczącym Ferdynandem Goetlem i prof. Wacławem Borowym (spiritus movens – obok prof. Romana Dyboskiego – tej wizyty) oraz grupa oficerów kawalerii z płk. Bolesławem Wieniawą-Długoszowskim na czele. Podczas trwającej prawie pięć tygodni wizyty poza Warszawą, gdzie m.in. na Zamku Królewskim został przyjęty przez prezydenta Ignacego Mościckiego, a 6 maja w Belwederze przez marszałka Józefa Piłsudskiego, odwiedził również Poznań, Kraków, Zakopane, Lwów, Wilno i Troki. Wszędzie był niezwykle ciepło i serdecznie witany i podejmowany (J. Pearce, Chesterton’s 1927 Visit to Poland, „The Chesterton Review” 2007, t. 33: „Special Polish issue”, nr 1–2, s. 267–274 (jest to fragment wydanej przez tego autora w 1996 r. biografii Chestertona: Wisdom and Innocence. A Life of G. K. Chesterton). Zob. również. J. Rydzewska, Chesterton. Obrońca wiary, Ząbki 2004, s. 116–123; G.K. Chesterton, Pisma wybrane..., s. 239–249.

[27] M. Kułakowski [J. Zieliński], Roman Dmowski w świetle listów i wspomnień, t. 2, Londyn 1972, s. 308; W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935, t. 4, Kraków – Łomianki 2007, s. 25.

[28] G.K. Chesterton, Autobiography..., s. 317.

[29] Cyt. za: J. Rydzewska, Chesterton. Obrońca wiary..., s. 121.

[30] O zadaniach propagandy polskiej w Anglii. Odczyt G.K. Chestertona, wygłoszony w Kole Polsko-Angielskim w Londynie, dnia 26 maja 1939 r., oprac. W. Chwalewik, „Myśl Narodowa” 1932, nr 1.

[31] Na początku czerwca 1927 r., wkrótce po powrocie z podróży do Polski, Chesterton na łamach „G.K.’s Weekly” opublikował artykuł The Enemy of Poland. Zastanawiając się nad przyczynami nienawiści do Polski na gruncie brytyjskim, pisarz stwierdzał: „The trouble is twofold; first that most Englishmen know nothing about Poland, and second that they never learn except from those who hate Poland – whom I strongly suspect of not being Englishmen at all. Anyhow, their feeling is nothing less than hatred [...]. If we listened to a lecture at the London School of Economics, and the voice that went on for an hour or two, a little droning, perhaps, but very clear, were suddenly cloven by an inhuman howl like that of a savage, we should have the same experience. It is hatred; and the same howl one went up out of the ghettoes of Warsaw: »Down with the White Goose!« The same hatred is naturally a part of Bolshevist’s hatred of Christianity and the Prussian’s hatred of chivalry”. Cyt. za: G. K. Chesterton, The Enemy of Poland, „The Chesterton Review” 2007, t. 33: „Special Polish issue”, nr 1–2, s. 5. 7 VII 1927 r. w Essex Hall w Londynie Chesterton wygłosił wykład Czym jest Polska? (What Poland is?), w którym odpowiadając na postawione w tytule pytanie, stwierdził, że Polska, wbrew temu, co zdają się sądzić Anglicy, nie jest bynajmniej jednym z „nowych państw” powersalskiej Europy (jak Czechosłowacja czy Jugosławia). „Polska – mówił pisarz – jest Polską, która była zawsze, i – da Bóg – będzie trwalszą niż niejedno, co nasze burzliwe czasy stworzyły”. Z 1927 r. pochodzi również cytowany na wstępnie, pełen alegorycznych odniesień, wiersz Poland. Efektem podróży do Polski były również szkice O Polsce i O nowych stolicach, które znalazły się w wydanym w 1928 r. zbiorze Ogólnie biorąc – Generally Speaking (R. Dyboski, op. cit., s. 98–99; W. Borowy, op. cit., s. 208–209; G.K. Chesterton, Ogólnie biorąc..., s. 10–13, 58–62).

[32] O zadaniach propagandy polskiej w Anglii...

[33] Requiem za G.K. Chestertona, „Prosto z Mostu” 1936, nr 43.

[34] Można się w przypadku konwersji Chestertona doszukać pewnych analogii z drogą do wiary Romana Dmowskiego.

[35] A. Doboszyński, G.K. Chesterton [w:] idem, Studia polityczne, b.m.w. [Monachium], 1947, s. 17. Tekst ten był pierwotnie drukowany wiosną 1941 r. w czwartym numerze „Rozkazu Wewnętrznego Biskupa Polowego WP”.

[36] j.p. [J. Pietrkiewicz], Blaski we mgle, „Jestem Polakiem” 1940, nr 1.

[37] K. Kawalec, Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922–1939, Warszawa 1989, s. 158; W. Turek, Arka przymierza. Wojciech Wasiutyński 1910–1994. Biografia polityczna, Kraków 2008, s. 113–116, 127, 155; A. Meller, Koncepcje gospodarczo-agrarne Ruchu NarodowoRadykalnego „Falanga”, „Glaukopis” 2009, nr 13–14, s. 75–76; idem, „Nowy ład gospodarczy” jako alternatywa dla liberalizmu i marksizmu. Kwestie gospodarcze i agrarne w myśli politycznej Obozu Narodowo-Radykalnego „ABC”, „Glaukopis” 2009, nr 15–16, s. 63; idem, Analiza porównawcza myśli ekonomicznej i agrarnej Obozu Narodowo-Radykalnego „ABC” i Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga”, „Glaukopis” 2010, nr 17–18, s. 78.

[38] Szerzej o ekonomicznych koncepcjach i działalności Ligi zob. J. Rydzewska, Chesterton. Dzieło i myśl..., s. 226–247.

[39] J. Mosdorf, Wczoraj i Jutro, Biała Podlaska 2005, s. 216–217.

[40] M. Urbanowski, O Stanisławie Piaseckim i jego krytyce literackiej [w:] S. Piasecki, Prosto z mostu. Wybór publicystyki literackiej, wybór i oprac. M. Urbanowski, Kraków 2003, s. 32.

[41] J. Giertych, O wyjście z kryzysu, Warszawa 1938, s. 339–349.

[42] Z. Stypułkowski, Proces Adama Doboszyńskiego, „Myśl Polska” 1949, nr 137.

[43] W 1922 r. nie było jeszcze w Beaconsfield kościoła. Miejscowa wspólnota katolicka gromadziła się w prowizorycznej kaplicy, przerobionej z pokoju hotelowego. Tę skromną kaplicę wybrał Chesterton na miejsce swojej konwersji. Kościół parafialny pw. św. Teresy z Lisieux został wybudowany w 1926 r. (J. Rydzewska, Chesterton. Obrońca wiary..., s. 110–111; www.littleflower.co.uk).

[44] A. Doboszyński, Umarł Chesterton, „Bunt Młodych” 1936, nr 11. Artykuł ten został również przedrukowany w „Prosto z Mostu” (Doboszyński o Chestertonie, „Prosto z Mostu” 1936, nr 27).

[45] W liście z 8 VI 1933 r. chwalił się matce, że napisał „dwieście kilkadziesiąt stron rzeczy o charakterze naukowym przez dwa i pół miesiąca”. Cyt za. B. Nitschke, Adam Doboszyński. Publicysta i polityk, Kraków 1993, s. 53.

[46] A. Doboszyński, G.K. Chesterton [w:] idem, Studia polityczne..., s. 12.

[47] Idem, Umarł Chesterton...

[48] Idem, Idee społeczne Chestertona, „Myśl Narodowa” 1935, nr 14.

[49] Pierwszą jego książką przeczytaną przez Wasiutyńskiego, jeszcze w piątej czy szóstej klasie, był Napoleon z Notting Hill. Również pod wpływem lektury Chestertona Wasiutyński, jako świeżo upieczony maturzysta, napisał w 1927 r. swój pierwszy (niewydrukowany wprawdzie) artykuł do „Awangardy”, organu Ruchu Młodych Obozu Wielkiej Polski (W. Wasiutyński, Ludzie z „Z”, „Prosto z Mostu” 1936, nr 26; idem, Prawą stroną labiryntu. Fragmenty wspomnień, Gdańsk 1996, s. 154).

[50] W. Wasiutyński, Ludzie z „Z”... O mediewalizmie w twórczości Chesterona zob. szerzej: P. Mroczkowski, The Medievalism of G.K. Chesterton. A Critical Enquiry, „Zeszyty Naukowe UJ” 1974, seria: „Prace Historycznoliterackie”, t. 1, z. 30, s. 1–137. Chesterton – obok rosyjskiego filozofa Mikołaja Bierdiajewa, autora Nowego średniowiecza (polskie wydanie tej książki w przekładzie działacza „Falangi” Mariana Reutta ukazało się w 1936 r.) – był więc tym, który wśród „młodych” obozu narodowego rozbudził tęsknotę za średniowieczem.

[51] Była to również ulubiona powieść irlandzkiego nacjonalisty Michaela Collinsa (1890–1922), bojownika o niepodległość Irlandii, jednego z przywódców Powstania Wielkanocnego i Irlandzkiej Armii Republikańskiej.

[52] A. Doboszyński, G.K. Chesterton..., s. 13; W. Wasiutyński, Ludzie z „Z”... Skoro już mowa o Napoleonie z Noting Hill, warto wspomnieć o tym, iż ta książka „zrozumieniem głębszych nurtów w życiu społecznym i politycznym” ujęła również Stanisława Kozickiego, który zaproponował jej przekład córce Jana Ludwika Popławskiego – Janinie. To pierwsze polskie wydanie Napoleona... ukazało się w 1924 r. (wcześniej powieść była drukowana w odcinkach w „Gazecie Warszawskiej”). Zapewne egzemplarz tego wydania czytał czternastoletni Wasiutyński. Dodajmy jeszcze, że jeden z publicystów „Myśli Narodowej” – Stefan Godlewski – dokonał ciekawej paraleli pomiędzy Adamem Waynem i jego obroną Notting Hill a Adamem Doboszyńskim i jego „wyprawą myślenicką” z czerwca 1936 r. (S. Kozicki, Pamiętnik..., s. 249; S. Godlewski, Życie imituje sztukę, „Myśl Narodowa” 1936, nr 29).

[53] W.J. Chwalewik, Motywy ideowe twórczości Chestertona, „Myśl Narodowa” 1927, nr 10; Z literatury zagranicznej, „Myśl Narodowa” 1927, nr 14; Magia, „Myśl Narodowa” 1930, nr 5; S. Kozicki, Ojciec Brown w Rzymie, „Myśl Narodowa” 1931, nr 8; A. Doboszyński, Idee społeczne Chestertona, „Myśl Narodowa” 1935, nr 14; Z. Raczkowski, Gilbert Keith Chesterton, „Myśl Narodowa” 1936, nr 26; W. Wasiutyński, Ludzie z „Z”...; S. Godlewski, Życie imituje sztukę...; Requiem za G.K. Chestertona, „Prosto z Mostu” 1936, nr 43; A. Mikułowski, Bezosobista autobiografia, „Prosto z Mostu” 1937, nr 11; F. Orzechowski, Chesterton o Polsce, „Myśl Narodowa” 1937, nr 12; W. Tarnawski, Autobiografia Chestertona, „Myśl Narodowa” 1937, nr 17.

[54] G.K. Chesterton, O nowym imperializmie, „Myśl Narodowa” 1927, nr 10; idem, Powrót Rzymian, „Myśl Narodowa” 1931, nr 39; idem, Powrót Rzymian (dokończenie), „Myśl Narodowa” 1931, nr 40; O zadaniach propagandy polskiej w Anglii. Odczyt G.K. Chestertona, wygłoszony w Kole Polsko-Angielskim w Londynie, dnia 26 maja 1939 r., oprac. W. Chwalewik, „Myśl Narodowa” 1932, nr 1; Chesterton o pacyfizmie, „Myśl Narodowa” 1934, nr 15; G.K. Chesterton, Rodzina i Państwo, „Myśl Narodowa” 1934, nr 50.

[55] Jeden z bohaterów powieści Gustawa Flauberta Pani Bovary, wyznawca kultu postępu i niedowiarek.

[56] Henryk Ułaszyn (1874–1956), językoznawca, profesor uniwersytetów we Lwowie, Poznaniu i Łodzi. Działacz ruchu laickiego, zdeklarowany wróg religii i Kościoła katolickiego. Autor antyklerykalnych broszur (m.in. Zasięgi klerykalizmu w Polsce), publicysta „Racjonalisty” – pisma tzw. Warszawskiego Koła Intelektualistów powołanego w 1930 r. przez Polski Związek Myśli Wolnej.

[57] Ksiądz-detektyw, bohater kilku zbiorów opowiadań Chestertona; Whitechapel – dzielnica Londynu, w końcu XIX w. ciesząca się złą sławą; grasował tutaj Kuba Rozpruwacz (Jack the Ripper).

[58] A. Nowaczyński, Plewy i perły, Warszawa 1934, s. 73.

[59] A. Doboszyński, G.K. Chesterton [w:] idem, Studia polityczne, b.m.w., 1947, s. 12, 16–17.

[60] j.p. [J. Pietrkiewicz], Blaski we mgle, „Jestem Polakiem” 1940, nr 1; Chesterton a Polska, „Jestem Polakiem” 1940, nr 6; J. Pietrkiewicz, Do Chestertona – z głębin wojny oda, „Jestem Polakiem” 1940, nr 8; W.Dz. [W. Dłużewski?], Chesterton – żołnierz idei, „Jestem Polakiem” 1940, nr 11. Szerzej o działalności ks. Bełcha i piśmie „Jestem Polakiem” zob. tekst Sprawa pisma „Jestem Polakiem”. Przyczynek do dziejów prasy polskiej na wychodźstwie w czasie II wojny światowej w niniejszym tomie.

[61] Chesterton a Polska, „Jestem Polakiem” 1940, nr 6.

[62] Klub Chestertona oprócz pełnienia roli forum wymiany poglądów polskich i angielskich miłośników pisarza miał być równocześnie płaszczyzną współpracy katolików różnych narodowości (zwłaszcza słowiańskich), którzy znaleźli się wówczas w Anglii. Działalność Klubu wysoko oceniał arcybiskup William Godfrey (1899–1963), ówczesny delegat apostolski w Wielkiej Brytanii (Ks. S. Bełch, Dzienniczek, mps udostępniony autorowi przez ks. Edwarda Rusina).

[63] Ukazała się ona w 1953 r. w Londynie nakładem Katolickiego Ośrodka Wydawniczego „Veritas”. Doboszyński przetłumaczył również książkę Christophera Hollisa (1902–1975) – katolickiego konwertyty pozostającego pod wpływem poglądów Belloca i Chestertona – Kryzys pieniądza (The Breakdown of Money).

[64] A. Doboszyński, Economics of Charity, Londyn 1945 r. Polskojęzyczną wersję tej książki opublikował Doboszyński w 1947 r. w Studiach politycznych. „Chesterton – pisał – rzucił wizję społeczności złożonej z niepodległych Notting Hillów, dumnych z własnych tkaczy i piwowarów, szewców i rusznikarzy. Członkom cechów średniowiecznych ułatwiały pracę narzędzia i urządzenia, stanowiące własność zbiorową całego cechu. Nietrudno wyobrazić sobie podobne rozwiązanie i dziś. Chesterton pragnął zastrzec własność maszyn dla społeczeństwa, a ich użytek dla małych wytwórców. W swej poetyckiej wyobraźni widział on Wielką Maszynę królującą w szopie w pół drogi między Karczmą a Kościołem – pospólne narzędzie do użytku wolnych ludzi” (idem, Studia polityczne..., s. 282).

[65] A. Doboszyński, G.K. Chesterton..., s. 17.

[66] j.p. [J. Pietrkiewicz], Blaski we mgle, „Jestem Polakiem” 1940, nr 1; J. Pietrkiewicz, Do Chestertona – z głębin wojny oda, „Jestem Polakiem” 1940, nr 8.

Jak zginął sekretarz Romana Dmowskiego (o zamachu w Brzozowie i procesie w Sanoku w 1933 r.)

[1] Wśród opracowań poświęconych zwalczaniu opozycji antysanacyjnej warto wymienić stosunkowo mało znane tzw. raporty Siekanowicza. Na podstawie dekretu Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza z 30 V 1940 r. została powołana „Komisja w związku z wynikiem kampanii wojennej 1939 r.” Komisja, której przewodniczył Stanisław Mikołajczyk, rozpoczęła działalność w styczniu 1941 r., a zakończyła w czerwcu 1945 r. Członkiem Biura Komisji, którym kierował prof. Bohdan Winiarski, został m.in. przedwojenny wiceprezes Sądu Okręgowego w Tarnopolu dr Piotr Siekanowicz. Był on odpowiedzialny za sprawy polityczno-administracyjne i sądownicze. Na podstawie zgromadzonych dokumentów, relacji i wspomnień Siekanowicz sporządził trzy raporty obrazujące sposoby walki władz sanacyjnych z opozycją. Po blisko półwieczu, dzięki staraniom Instytutu im. Romana Dmowskiego w Chicago oraz Instytutu Historycznego im. Romana Dmowskiego w Warszawie, zostały one w niewielkim nakładzie opublikowane. Najobszerniejszy z raportów Siekanowicza dotyczy tzw. sprawy brzeskiej z 1930 r. i obejmuje całokształt wydarzeń związanych z aresztowaniem i procesem posłów opozycji antysanacyjnej (Tajemnica twierdzy Brześć, Chicago 1989). Raport drugi poświęcony jest obozowi w Berezie Kartuskiej (Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Warszawa 1991). I wreszcie ostatni z raportów porusza mniej chyba znane zdarzenie z lutego 1938 r. – napad oficerów WP na redakcję „Dziennika Wileńskiego” (Praktyki dyktatury. Sprawa napadu na redakcję „Dziennika Wileńskiego” w 1938 r., Warszawa 1993). Zob. również: Sprawcy klęski wrześniowej przed sądem historii. Dokumenty komisji badawczych władz polskich na emigracji, wybór i oprac. M. Adamczyk, J. Gmitruk, Warszawa 2005.

[2] M. Dąbrowska, Dzienniki 1933–1945, t. 2, Warszawa 1988, s. 20. Wspominając o procesie zabójców Chudzika w Sanoku oraz o toczącym się równocześnie w Samborze procesie o zabójstwo Tadeusza Hołówki, zastrzelonego w Truskawcu przez ukraińskich terrorystów z OUN, Dąbrowska – opierając się na dokładnie analizowanych doniesieniach prasowych – konstatuje, że „do obu tych morderstw doprowadziła przeżarta prowokatorskimi elementami policja. Złowroga potęga”. Klaudiusz Hrabyk, pisząc o obu tych procesach, stwierdzał: „Dopóki będą mogli ginąć na tych ziemiach mniejsi lub więksi Chudzikowie, dopóki zbrodnią tak potworną jak brzozowska, będzie się »unieszkodliwiało« polskich pracowników narodowych na Kresach, dopóty będą ginęli również Hołówkowie. Strzałom z Brzozowa odpowiadać będą zawsze strzały z Truskawca. Pierwsze będą przyczyną drugich. Nie trzeba szukać głębokich tajemnic częstej, coraz częstszej sytuacji we Wschodniej Małopolsce [tj. aktów terroru ze strony OUN – K.K.]. Procesy w Sanoku i Samborze wyjaśniają nam ją dokładnie”. Zob. również: K. Hrabyk, Dwa procesy, „Myśl Narodowa”, 24 X 1933.

[3] J. Pietrus, Stosunki społeczno-gospodarcze w Brzozowie międzywojennym [w:] Brzozów. Zarys monograficzny, red. J.F. Adamski, Brzozów 1990, s. 118.

[4] T. Biedroń, Władysław Owoc, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 1993, nr 3, s. 179–182; W. Owoc, Krakowska Narodowa Organizacja Wojskowa. Wojna i konspiracja (wspomnienia), Paryż 1977, s. 9. W czasie okupacji mjr Owoc był głównym organizatorem i pierwszym komendantem Podokręgu Krośnieńskiego Narodowej Organizacji Wojskowej, a od lipca 1940 r. komendantem Okręgu Krakowskiego NOW. Po podpisaniu umowy scaleniowej NOW z AK wszedł do komendy Okręgu Krakowskiego AK jako oficer ds. scalania i awansowany został do stopnia podpułkownika. W latach 1945–1946 był dwukrotnie aresztowany przez WUBP w Krakowie. W maju 1946 r. przez „zieloną granicę” wyjechał do Niemiec Zachodnich, a stamtąd do Francji. Zamieszkał w Paryżu, do końca życia (zmarł 8 IV 1980 r.) aktywnie działając w emigracyjnym Stronnictwie Narodowym (był m.in. członkiem Komitetu Politycznego i Wydziału Wykonawczego SN oraz reprezentantem Stronnictwa we francuskim przedstawicielstwie Rady Politycznej). O jego powojennych losach zob. również: J. Żaryn, Stronnictwo Narodowe na emigracji (1945–1955) [w:] Warszawa nad Tamizą. Z dziejów polskiej emigracji politycznej po drugiej wojnie światowej, red. A. Friszke, Warszawa 1994, s. 65–70, 83.

[5] T. Bielecki, Śp. Jan Chudzik, „Myśl Narodowa” 1933, nr 24; K. Mirecki, Narodowa Organizacja Wojskowa w Centralnym Okręgu Przemysłowym, b.m.w., 1988, s. 68.

[6] Straż Narodowa została powołana 17 XII 1923 r., jednak po kilku miesiącach aktywności działalność organizacji wygasła. Ponowna rejestracja Straży nastąpiła 5 II 1925 r. Tym razem działalność organizacji trwała nieco ponad dwa lata – do chwili delegalizacji na mocy decyzji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 21 V 1927 r. (S. Rudnicki, Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność, Warszawa 1985, s. 21–22; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy 1919–1928. Studium z dziejów myśli politycznej, Lublin 2000, s. 53–54; R. Dobrowolski, W obronie porządku i ładu. Czym była Straż Narodowa?, „Glaukopis” 2007–2008, nr 9–10, s. 177–192).

[7] T. Bielecki, Śp. Jan Chudzik...

[8] Członkiem Sodalicji Mariańskiej Chudzik został jeszcze w okresie nauki w leżajskim gimnazjum – 12 XI 1923 r. Po rozpoczęciu studiów na UJ – od końca września 1925 r. – należał do Akademickiej Sodalicji Mariańskiej w Krakowie (dyplom przyjęcia Jana Chudzika do Sodalicji Mariańskiej, w zbiorach autora – przekazany przez Marię Mirecką-Loryś).

[9] L. Mirecki, Wspomnienie o Tadeuszu Bieleckim, „Słowo Narodowe” 1991, nr 4 (24).

[10] I. z Lutosławskich Wolikowska, Roman Dmowski – człowiek, Polak, przyjaciel, Chicago 1961, s. 170.

[11] T. Bielecki, W szkole Dmowskiego. Szkice i wspomnienia, Londyn 1968, s. 258–259.

[12] List Jana Chudzika do Leona Mireckiego z 25 II 1929 r., w zbiorach autora (przekazany przez Marię Mirecką-Loryś).

[13] L. Mirecki, op. cit.

[14] List Jana Chudzika do Leona Mireckiego z 22 V 1930 r., w zbiorach autora (przekazany przez Marię Mirecką-Loryś).

[15] A. Tyszkiewicz, Obóz Wielkiej Polski w Małopolsce 1926–1933, Kraków 2004, s. 207–208. Po rozwiązaniu w październiku 1927 r. przez władze państwowe OWP w województwach południowo-wschodnich (lwowskim, stanisławowskim i tarnopolskim) działalność Dzielnicy Lwowskiej OWP – do czasu delegalizacji organizacji w całym kraju w marcu 1933 r. – była kontynuowana pod szyldem Dzielnicowego Komitetu Ruchu Młodych.

[16] „Ziemia Rzeszowska” 1933, nr 20.

[17] „Ziemia Rzeszowska” 1930, nr 32.

[18] „Ziemia Rzeszowska” 1930, nr 43.

[19] Po skończeniu aplikacji Chudzik planował przenieść się wiosną 1933 r. do Zagłębia Dąbrowskiego (List Jana Chudzika do Leona Mireckiego z 10 I 1933 r., w zbiorach autora – przekazany przez Marię Mirecką-Loryś).

[20] Listy Jana Chudzika do Leona Mireckiego z 8 i 26 IX 1932 r., w zbiorach autora (przekazane przez Marię Mirecką-Loryś).

[21] O mord w Brzozowie. Sprawozdanie z procesu przed sądem przysięgłych w Sanoku [dalej: O mord w Brzozowie...], Lwów 1933, s. 14, 21, 28.

[22] Ibidem, s. 8, 13; „Ziemia Rzeszowska” 1933, nr 38.

[23] O mord w Brzozowie..., s. 7.

[24] Mjr Owoc dosłownie o włos uniknął śmierci. Do chwili procesu nie udało się lekarzom usunąć wszystkich śrutów z jego ciała. Jak wynikało ze zdjęć rentgenowskich, jedno ziarenko znajdowało się w lewym płucu w odległości 1 mm powyżej serca (ibidem, s. 27–28).

[25] Ibidem, s. 5–6, 27.

[26] Drewiński początkowo proponował, aby Jajkę umieścić w więzieniu grodzkim w Brzozowie, ale sędzia Kruszelnicki kategorycznie się temu sprzeciwił i kazał go odwieźć do Sanoka (ibidem, s. 8, 47).

[27] Ibidem, s. 4.

[28] Ibidem, s. 56–57.

[29] Ibidem, s. 60.

[30] Ibidem, s. 60, 62.

[31] Ibidem, s. 63.

[32] „Ziemia Rzeszowska” 1934, nr 3, 12.

[33] L. Mirecki, op. cit.

[34] S. Kilian, Myśl społeczno-polityczna Tadeusza Bieleckiego, Kraków 1999, s. 33.

[35] M.in. „Kurier Lwowski”, „Nowiny Codzienne”, „Ziemia Rzeszowska”.

[36] „Ziemia Przemyska” 1933, nr 20.

[37] Np. 20 maja w kościele oo. Jezuitów we Lwowie. Uczestniczyli w niej m.in. prof. Stanisław Głąbiński – prezes Zarządu Dzielnicy Lwowskiej SN, dr Jan F. Pieracki – prezes koła SN we Lwowie, prof. Władysław Tarnawski – wiceprezes lwowskiego koła SN, Maria Demelowa – przewodnicząca Narodowej Organizacji Kobiet, dr Władysław Świrski – redaktor naczelny „Kuriera Lwowskiego”, Jan Matłachowski – prezes lwowskiego koła Młodzieży Wszechpolskiej, oraz Roman Blum – prezes Czytelni Akademickiej („Kurier Lwowski” 1934, nr 141). Redakcja „Kuriera Lwowskiego” zorganizowała wśród swoich czytelników zbiórkę pieniędzy dla rodziny Chudzika. W akcję pomocową zaangażował się również mjr Owoc. W powiecie brzozowskim – mimo utrudnień ze strony policji – zbierał fundusze na pomnik na grobie Chudzika, który został odsłonięty w rocznicę jego śmierci (Listy Janiny Chudzikowej do Leona Mireckiego z 18 I i 13 VIII 1934 r., w zbiorach autora – przekazane przez Marię Mirecką-Loryś).

[38] O mord w Brzozowie..., s. 48, 53. Miesiąc po pogrzebie pisała do Leona Mireckiego: „Jestem tak silna fizycznie i duchowo jak może nigdy w życiu, widocznie Jasiek wyprosił mi u Boga tę moc ducha. Wszyscy podziwiają u mnie równowagę duchową. Spodziewali się widzieć mnie zrozpaczoną, mdlejąca, tymczasem w obecności ludzi obcych ani jednej łzie nie pozwoliłam spaść z oka”. Po ogłoszeniu wyroku w procesie sanockim wyraziła zadowolenie, że ofiara jej męża nie poszła na marne, że „stanie się ona na długo przestrogą dla wielu gorliwców i oszczędzi na pewno niejedno życie, bo gdyby uszło to bezkarnie, byłoby to bodźcem dla podobnych czynów”. Świadoma sprawy, za jaką zginął jej mąż, w innym liście do Leona Mireckiego pisała: „Przysięgłam Mu w duszy swej, że dzieci nasze wychowam według zasad katolickich i narodowych. Ty, jako moralny opiekun naszego syna, musisz mi w tym dopomóc. Z pewnością wiesz, jak on chciał mieć syna, który byłby szermierzem idei i po jego śmierci kontynuowałby dalej sprawę, której on poświęcił całe swe życie”. Prosiła też Mireckiego o przysłanie jej książek Dmowskiego, aby sama mogła bliżej poznać ideologię, którą wyznawał jej mąż (Listy Janiny Chudzikowej do Leona Mireckiego z 6 i 14 VI oraz 8 X i 16 XI 1933 r., w zbiorach autora – przekazane przez Marię Mirecką-Loryś).

[39] Listy Janiny Chudzikowej do Leona Mireckiego z 8 X 1933 r. oraz 18 I i 25 II 1934 r., w zbiorach autora (przekazane przez Marię Mirecką-Loryś).

[40] „Słowo Narodowe” 1938, nr 175.

[41] J. Szuber, Epilog tzw. Sprawy brzozowskiej, „Tygodnik Sanocki” 1997, nr 40. Informację o śmierci dr. Mariana Głuszkiewicza zamieściła „Ziemia Przemyska” 1935, nr 30. Podczas rosyjskiej okupacji Przemyśla (22 III – 3 VI 1915) był on komisarycznym prezydentem tego miasta.

[42] K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie 1939–1944, Rzeszów 2003, s. 44–45; S. Dydek, Stara Wieś. Z dziejów wsi i sanktuarium, Brzozów 1996, s. 157.

[43] Ulotka SN w zbiorach Muzeum Historycznego w Sanoku.

[44] Szerzej zob.: K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie..., s. 134–158, 187–195; idem, Sanocki Okręg Młodzieży Wielkiej Polski w latach 1944–1946, „Studia Rzeszowskie” 1999, t. 6.

Próby „legalizacji” Obozu Narodowo-Radykalnego (Grupy „Szańca”) i wejścia jego przedstawicieli w struktury władz RP na wychodźstwie 1939–1941

[1] ONR zdelegalizowano w lipcu 1934 r., a większość jego czołowych działaczy została aresztowana i trafiła do obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej. W 1935 r. w łonie nielegalnego już ONR doszło do rozłamu na dwie grupy. Pierwszą, skupioną wokół Henryka Rossmana (zm. w 1937 r.), nazywano ONR „ABC” (od tytułu głównego organu prasowego – dziennika „ABC”). Druga, której przewodził Bolesław Piasecki, nosiła oficjalnie nazwę Ruch Narodowo-Radykalny. Od tytułu głównego organu RNR, tygodnika „Falanga”, była określana mianem ONR „Falanga”. Tajne kierownictwo ONR, a później ONR „ABC” stanowiła hierarchiczna Organizacja Polska. Składała się ona z czterech poziomów. Najniższym był poziom „S” – Sekcja, następnie „C” – Stefan Czarniecki, „Z” – Zakon Narodowy, na którego czele stał wybierany Komitet Wykonawczy, i wreszcie jako najwyższy poziom „A” – Komitet Polityczny. Od początku okupacji środowisko ONR „ABC”, nazywane powszechnie Grupą „Szańca” (od tytułu głównego organu prasowego – tygodnika – a od 1941 r. dwutygodnika – „Szaniec”), podjęło działalność konspiracyjną, tworząc własną organizację wojskową – Związek Jaszczurczy oraz budując zręby podziemnej administracji w postaci Komisariatu Cywilnego.

[2] Tadeusz Gluziński, ur. 30 VI 1888 r. we Lwowie – doktor filozofii, absolwent Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, uzyskał doktorat z prawa na Uniwersytecie Jagiellońskim. Działacz Związku Ludowo-Narodowego i SN. Jeden z sygnatariuszy Deklaracji ONR z 14 IV 1934 r. Członek Komitetu Politycznego OP. W czerwcu 1934 r. aresztowany przez policję. Zwolniony po kilku tygodniach, uniknął pobytu w obozie w Berezie Kartuskiej. Autor książek Zmierzch Izraela (1932) i Odrodzenie idealizmu politycznego (1935). W końcu grudnia 1939 r. wyruszył do Francji jako oficjalny reprezentant ONR. W czasie przeprawy przez Tatry odmroził nogę. Zmarł w szpitalu w Budapeszcie 7 II 1940 r.

[3] Stanisław Jóźwiak, ur. 16 IX 1892 r. w Poznaniu – w czasie I wojny światowej służył w armii niemieckiej. Od lipca 1918 r. członek Polskiej Organizacji Wojskowej. Uczestnik powstania wielkopolskiego, kpt. rez. WP. Od 1922 r. właściciel firmy „Tekstyl” w Poznaniu. Członek Stowarzyszenia Kupców Chrześcijan, Związku Obrony Przemysłu Polskiego, Związku Popierania Polskiego Stanu Posiadania oraz Związku Oficerów Rezerwy. Być może należał do ONR. W latach 1938–1939 poseł na sejm wybrany z listy Obozu Zjednoczenia Narodowego (od lutego 1939 r. członek Koła Posłów Niezależnych). Uczestniczył w kampanii wrześniowej 1939 r., następnie przez Węgry przedostał się do Francji, a w czerwcu 1940 r. do Wielkiej Brytanii. W latach 1939–1945 członek I oraz II Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej. Od 1947 r. działacz emigracyjnego Stronnictwa Pracy. Członek Rady Instytutu Polskiego Akcji Katolickiej i redakcji miesięcznika „Horyzonty”. Zmarł w Londynie 24 X 1964 r.

[4] Według autorów monografii poświęconej Radzie Narodowej Stanisław Jóźwiak przed wojną był nie tylko związany z obozem narodowym, ale również należał do ONR. W Radzie Narodowej był oddanym zwolennikiem gen. Władysława Sikorskiego, a jego poglądy polityczne określono jako bliskie Stronnictwu Pracy. Zdaniem Stanisława Cata-Mackiewicza Jóźwiak był jednym z najuczciwszych i najprzyzwoitszych ludzi na emigracji (E. Duraczyński, R. Turkowski, O Polsce na uchodźstwie. Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej 1939–1945, Warszawa 1997, s. 23, 24, 85; S. Mackiewicz, Zielone oczy, Warszawa 1987, s. 32, 118). Por. przypis 26.

[5] Jerzy Kurcyusz, ur. 12 X 1907 r. w Łomży – absolwent Wydziału Prawnego Uniwersytetu Warszawskiego, adwokat. Członek Obozu Wielkiej Polski, Młodzieży Wszechpolskiej (w latach 1932–1934 prezes), SN. Od 1934 r. jeden z czołowych działaczy ONR. Pod koniec 1936 lub na początku 1937 r. wszedł w skład Komitetu Politycznego OP. W grudniu 1938 r. zdobył mandat w wyborach do Rady Miejskiej w Warszawie z listy Narodowego Komitetu Radykalnego. Na początku 1940 r. przedostał się do Francji. W latach 1940–1944 kierownik placówki łączności rządu RP w Stambule. W 1947 r. wrócił do Polski. Pracował jako radca prawny. Był inwigilowany przez UB i SB. W latach osiemdziesiątych obrońca w procesach politycznych. Zmarł 25 XI 1988 r. w Katowicach.

[6] Na krótko przed wybuchem wojny Jerzy Kurcyusz został zmuszony do opuszczenia kierownictwa OP, a być może w ogóle wykluczono go z ONR. Powodem był jego romans z Marią Rutkowską, żoną Tadeusza Rutkowskiego, również członka ONR (który zginął w KL Gross-Rosen w lipcu 1944 r.). Przed wyjazdem z Polski Kurcyusz odwiedził inż. Witolda Kozłowskiego, jednego z czołowych działaczy ONR (prawdopodobnie członka Komitetu Politycznego OP; zm. w KL Auschwitz 17 IX 1942 r.), i być może otrzymał od niego jakieś instrukcje (Z.S. Siemaszko, Narodowe Siły Zbrojne, Londyn 1982, s. 33; J. Kurcyusz, Na przedpolu Jałty. Wspomnienia z tajnej służby w dyplomacji, Katowice 1995, s. 17; R. Terlecki, „Za sprawę Ojczyzny...” Jerzy Kurcyusz 1907–1988 [w:] J. Kurcyusz, op. cit., s. 14–15; idem, Jerzy Kurcyusz (1907–1988), „Studia Rzeszowskie” 1998, t. 5, s. 200–201; M. Rutkowska-Kurcyuszowa, Kamyki Dawida. Wspomnienia, Katowice 2005, s. 129, 132; W. Marcinkowski „Jaxa”, Wspomnienia 1934–1945, Warszawa 1998, s. 51).

[7] Ppor. Wiesław Szpakowicz (1906–1942) – przebywający wówczas w stacji zbornej w Bressuire – adwokat, członek ONR i przyjaciel Kurcyusza, otrzymał informację o jego przyjeździe do Paryża 18 lutego. Podczas spotkania 8 marca Kurcyusz opowiedział mu m.in. o przejściu przez Tatry i śmierci Gluzińskiego: „Szli przez góry, mając nogi owinięte szmatami – notował w swoim dzienniku Szpakowicz. W czasie drogi Gluziński wpadł do potoku i przemoczył jedną nogę. Odbili skorupę lodu, która utworzyła się na nodze, i szli dalej. Po stronie słowackiej we wsi nie można było ściągnąć buta z nogi Gluzińskiego. Musieli rozcinać. Noga spuchła okropnie. Nacieranie miejsca niewiele pomogło. Wreszcie nazajutrz jakiś lekarz znalazł odmrożenie trzeciego stopnia z obumarciem tkanek. Dał jakieś smarowanie. Po kilku dniach ruszyli dalej, częściowo jechali pociągiem, rozmawiając po niemiecku. Potem szli i raczej brnęli. 7 km od granicy [słowacko-węgierskiej] szli około 10 godzin. Drogi w śniegach, mróz. Jerzy, wracając, co kilka kroków prowadzi Gluzińskiego. Na stronie węgierskiej spotkali ich chłopi b. serdecznie. Kiedy pojechali do Budapesztu okazało się, że stan Gluzińskiego jest zły. Lekarze stwierdzili, że niezbędna amputacja części stopy. Po paru dniach wobec wzrastającej gorączki (+40°) wykonano amputację. Po operacji jakby poprawa, potem pogorszenie. Transfuzja krwi i śmierć. Umierając, Gluziński był nieprzytomny” (AIPN, Dziennik por. Wiesława Szpakowicza, rkps ze zbiorów Jana Szpakowicza, s. 83–84).

[8] J. Kurcyusz, op. cit., s. 27–28. „Pierwsze moje zetknięcie z profesorem Kotem – pisał we wspomnieniach Kurcyusz – pełne było wzajemnej ostrożności. Słyszałem o profesorze jako o jednym z najwybitniejszych historyków polskich, pozbawionym katedry przez sanację, ale jednocześnie jako o lewicowym działaczu ludowym, masonie, protektorze żydowskich pisarzy i działaczy, słowem uosobieniu wszystkiego, co było niemiłe środowisku, w którym się obracałem [tj. ONR – K.K.]. On, profesor, patrzył na mnie z podejrzliwością, zapewne zastanawiając się nad tym, ile tkwi we mnie obskurantyzmu, ile – jak to zwykł nazywać – endeka nabijanego ćwiekami. Jednak już wtedy chyba, przy tej pierwszej rozmowie, wkradł się do naszego stosunku cień wzajemnej osobistej sympatii”. Kurcyusz powtarza w tym miejscu powszechne wśród narodowców opinie o masońskich powiązaniach Kota, czym tłumaczono jego niechęć do obozu narodowego. Warto dodać, że o przynależność do masonerii, a ściślej – do loży zależnej od Wielkiego Wschodu Francji, podejrzewał Kota Tadeusz Katelbach. Nie wykluczają jej również Leon Chajn i Tadeusz P. Rutkowski. Zaprzecza natomiast tym informacjom Ludwik Hass (T. Katelbach, Loże, „Zeszyty Historyczne” 1963, nr 3, s. 205; L. Chajn, Polskie wolnomularstwo 1920–1938, Warszawa 1984, s. 135, 180–181; T.P. Rutkowski, Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, Warszawa 2000, s. 112–113; L. Hass, Zasady w godzinie próby. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1929–1941, Warszawa 1987, s. 194, 253).

[9] Pod datą 24 II 1940 r. ppor. Wiesław Szpakowicz zanotował w swoim dzienniku: „Otrzymałem list od Jerzego Kurcyusza. Jest w Paryżu. Pisze, że natrafia na duże trudności. Ze Str[onnictwem] Narod[owym] zdaje się, że obgadał i osiągnął »nowe porozumienie«. Przynajmniej ma sam »takie wrażenie«. Wobec śmierci śp. Tadeusza Gluzińskiego Jerzy staje u steru pracy. Domaga się dla nas miejsca w Radzie Narodowej” (AIPN, Dziennik por. Wiesława Szpakowicza..., s. 79).

[10] Jan Pożaryski, ur. 13 XI 1899 r. w Petersburgu – absolwent Wydziału Prawnego Uniwersytetu Warszawskiego, adwokat. Członek Korporacji „Patria”, przedstawiciel Polski w Międzynarodowej Konfederacji Studentów (CIE) i pierwszy prezes tej organizacji. Prezes Naczelnego Komitetu Akademickiego. Działacz Młodzieży Wszechpolskiej, Ruchu Młodych Obozu Wielkiej Polski i od 1934 r. ONR (członek Zakonu Narodowego OP). Jeden ze współorganizatorów słynnego komersu Korporacji „Arkonia” 18 V 1937 r. Od października 1939 r. zaangażowany w działalność Związku Jaszczurczego. Aresztowany przez gestapo, został 5 IV 1941 r. przewieziony do KL Auschwitz, gdzie zmarł 13 VIII 1941 r.

[11] Mieczysław Harusewicz, ur. 28 IX 1899 r. w Ostrowi Mazowieckiej – uczestnik obrony Lwowa i wojny polsko-bolszewickiej. Absolwent Politechniki Warszawskiej, inżynier hydrotechnik. Działacz Ruchu Młodych OWP, SN i ONR (ze względu na zajmowane stanowisko inspektora sanitarnego miasta Warszawy nie mógł podpisać Deklaracji ONR z 14 IV 1934 r.; być może przed wybuchem wojny był członkiem Komitetu Politycznego OP). Wydawca dziennika „ABC”. W grudniu 1938 r. zdobył mandat w wyborach do Rady Miasta Warszawy. We wrześniu 1939 r. dowodził kompanią saperów w Samodzielnej Grupie Operacyjnej „Polesie”. Od października 1939 r. zaangażowany w działalność konspiracyjną w Związku Jaszczurczym. Współzałożyciel pisma „Szaniec”. W marcu 1940 r. wyjechał do Francji jako oficjalny przedstawiciel ONR „ABC”, ale nie został przyjęty do Rady Narodowej. W sierpniu 1940 r. w Londynie założył Komitet ONR na Emigracji. We wrześniu tego roku powołany do służby wojskowej. W lutym 1942 r. z ramienia ONR „ABC” wszedł w skład Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego. Po wojnie pozostał w Wielkiej Brytanii. Prowadził działalność gospodarczą i udzielał się społecznie w organizacjach polonijnych. Zmarł 18 II 1991 r. w Warszawie.

[12] Z.S. Siemaszko, loc. cit.; W. Marcinkowski, Powstanie „Związku Jaszczurczego”, „Zeszyty do Historii Narodowych Sił Zbrojnych” 1969, z. 4, s. 13; M. Harusewicz, Za carskich czasów i po wyzwoleniu. Jan Harusewicz. Wspomnienia – dokumenty, Londyn 1975, s. 417.

[13] Kazimierz Gluziński, młodszy brat Tadeusza, jako szef Komisariatu Cywilnego spotkał się w marcu 1940 r. z Tadeuszem Sławińskim, członkiem Biura Politycznego Centralnego Komitetu Organizacji Niepodległościowych. Biuro Polityczne, kierowane przez Ryszarda Świętochowskiego, było w tym czasie (do połowy 1940 r.) subsydiowane przez rząd gen. Sikorskiego i uchodziło za centrum dyspozycji, któremu premier i Naczelny Wódz mógł – jak się wtedy wydawało – przekazać swoje pełnomocnictwa (odbierano stamtąd raporty, przesyłano polecenia, emisariusze jadący do kraju spotykali się z członkami Biura Politycznego). Gluziński złożył Sławińskiemu na piśmie oświadczenie Grupy „Szańca”: „Podpisane środowisko polityczne, dysponujące podporządkowanymi mu organizacjami walki z okupantem, uznaje rząd polski gen. Sikorskiego za jedyny właściwy rząd polski, zapewniający państwu polskiemu ciągłość prawną. W związku z tym podpisane środowisko polityczne deklaruje pełne poparcie działalności rządu aż do chwili, w której w niepodległej Polsce zapanuje ład i porządek prawny”. Sławiński zobowiązał się przekazać to oświadczenie gen. Sikorskiemu. Być może jego efektem była decyzja Świętochowskiego o subwencjonowaniu ONR „ABC” (Grupy „Szańca”) przez Biuro Polityczne. Informację o tym znajdujemy w sprawozdaniu tymczasowego delegata rządu Jana Skorobohatego-Jakubowskiego dla ministra Stanisława Kota sporządzonym w połowie stycznia 1941 r. Wynika z niego, że jeszcze w czerwcu 1940 r. Grupa „Szańca” otrzymywała jakieś subwencje z Biura Politycznego. Na przełomie 1940 i 1941 r. Gluziński spotkał się z delegatem rządu na kraj Cyrylem Ratajskim. Poinformował go o wspomnianym oświadczeniu przesłanym premierowi oraz zaproponował oddanie do dyspozycji Delegatury „zarówno składu osobowego Komisariatu Cywilnego, jak i jego dotychczasowego dorobku programowego”. Wyraził również gotowość „omówienia techniki scalenia wysiłków” Komisariatu Cywilnego i Delegatury Rządu. Propozycje te z zainteresowaniem zostały przyjęte przez Ratajskiego, ale – jak po latach z rozgoryczeniem wspominał Gluziński – „nikt nigdy nie skorzystał z naszej oferty”. Ciekawą informację o tym spotkaniu, a jednocześnie charakterystykę konspiracyjnego środowiska ONR „ABC” w kraju znajdujemy w sprawozdaniu wysłanym w lutym 1941 r. do Rządu RP w Londynie przez placówkę łączności w Budapeszcie. Jego autorem był kurier budapeszteńskiej placówki Jan Piekarski, student Politechniki Lwowskiej i członek ONR: „Ruda Żelazna [Obóz Narodowo-Radykalny] należy do organizacji politycznych mających duży dorobek organizacyjny. Nie należy mieszać Rudy Żelaznej [ONR] z dawną Sikorką [„Falangą”] i Bolciem [Bolesławem Piaseckim]. Ruda Żelazna jest w tej chwili najlepiej zorganizowana i zakonspirowana, a że z nią się liczą, dowodzi fakt oficjalnego zaproszenia i przyjęcia przedstawicieli Rudy Żelaznej przez delegata. W rozmowie z delegatem Ruda Żelazna obiecała całkowite poparcie i współpracę. Ruda Żelazna jest organizacją najbardziej ruchliwą i żywotną, dającą co pewien czas znać o sobie, a mimo to do tej pory nie nakryto nawet najmniejszej komórki organizacyjnej. Wydają często broszurki, jak np. Ogródek warzywny [okładka ochronna broszury Czesława Buniewskiego (właśc. Czesław Gajewski) Przyczyny naszej klęski i przyszłość Państwa Polskiego], Rosja bolszewicka [powinno być: Rosja Sowiecka w dobie obecnej wojny], Kodeks Polaka itp. Z podziemnych pism Ruda Żelazna wydaje »Szaniec«, »Placówkę« oraz »Pochodnię« w Warkocinie [Łodzi]. Jakkolwiek najsilniejsi są w Czarze [Warszawie], zasięgiem organizacyjnym obejmują całe Jerzykowo [kraj]. Na terenie silosów cementowych [ziem wcielonych do Rzeszy] współpracują ściśle z Strzechą [Stronnictwem Ludowym], Izbą Środkową [Stronnictwem Pracy] oraz grupą Janosa [prof. Karola Stojanowskiego]. Posiadają silne wpływy w Izbie Panów [Stronnictwie Narodowym], które zwłaszcza u dołu jest silnie przeżarte przez Rudę Żelazną” (K. Gluziński, „Nielegalnym”, „Zeszyty do Historii Narodowych Sił Zbrojnych” 1969, z. 4, s. 43–44; Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 1, Londyn 1970, s. 406; W kraju i na emigracji. Materiały z londyńskiego archiwum prof. Stanisława Kota (1939–1945), wybór i oprac. J. Gmitruk, Z. Hammerling, J. Sałkowski, Warszawa 1989, s. 225).

[14] W 1940 r. Wielkanoc wypadała 24 marca. Przez przypadek część podróży Harusewicz odbył razem z ks. Zygmuntem Kaczyńskim, który wyjechał z Polski 6 marca.

[15] J. Kurcyusz, op. cit., s. 30; W. Marcinkowski, Wspomnienia..., loc. cit. Kurcyusz przyjął propozycję gen. Sikorskiego i udał się do Rzymu, gdzie 1 V 1940 r. w randze wicekonsula został kierownikiem placówki łączności Rządu RP z krajem.

[16] Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. W. Sikorskiego [dalej: AIPMS], Prezydium Rady Ministrów [dalej: PRM], 37 B, Różne sprawy polityczne, List Mieczysława Harusewicza do gen. Władysława Sikorskiego, Madryt, 8 VII 1940 r., k. 56.

[17] Harusewicz dotarł do Madrytu w ostatniej dekadzie czerwca 1940 r. Z powodu niepowołania go w skład Rady Narodowej był nieco zdezorientowany co do swojej dalszej przyszłości. Rozmawiał w tej sprawie z Marianem Szumlakowskim, posłem polskim w Madrycie, prosząc o poinformowanie rządu o swoim pobycie w Hiszpanii i o ewentualne wskazówki, co ma dalej robić. Wobec braku odpowiedzi zdecydował się wysłać wspomniany list do gen. Sikorskiego. Pisał w nim m.in.: „Jestem porucznikiem rezerwy kategorii D, nadaję się więc do służby pozaliniowej. Gdyby się okazało, że brak odpowiednich stanowisk w Anglii, to może przydałbym się w Kanadzie przy werbowaniu i organizacji nowych oddziałów polskich. Jeśli się okaże, że w wojsku nie mogę być przydatnym, to prosiłbym o ułatwienie udania się do któregoś z dominiów angielskich, najchętniej do Kanady, gdzie mógłbym znaleźć zatrudnienie w swoim zawodzie jako inżynier hydrotechnik” (ibidem, loc. cit.).

[18] M. Harusewicz, Adam Doboszyński, Londyn, b.r.w., s. 16.

[19] AIPMS, PRM, 37 B, List Mieczysława Harusewicza i Zygmunta Reutta do gen. Władysława Sikorskiego i załącznik do tego listu, Londyn, 14 VIII 1940 r., k. 57.

[20] Kazimierz Mieszkis (1911–2000) – inżynier chemik, absolwent Politechniki Warszawskiej. Członek korporacji akademickiej „Sarmatia”, działacz ONR. Od 1940 r. w Wielkiej Brytanii, żołnierz artylerii w PSZ. Po wojnie pozostał w Wielkiej Brytanii. Opatentował kilka wynalazków z chemii.

[21] Edward Muszalski, ur. 13 I 1899 r. w Skierniewicach – uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, por. rez. w korpusie oficerów audytorów (1939), adwokat. Absolwent Gimnazjum im. Mikołaja Reja w Warszawie (1916) i Wydziału Prawnego UW, dr prawa (1926). Sekretarz Generalny Narodowego Zjednoczenia Młodzieży Akademickiej (1921–1922), działacz harcerski, p.o. komendant Chorągwi Warszawskiej ZHP. W 1925 r. przez kilka miesięcy prezes Rady Naczelnej Młodzieży Wszechpolskiej. Od 1934 r. działacz ONR i OP. Po klęsce Polski we wrześniu 1939 r. przedostał się do Francji, a następnie do Wielkiej Brytanii. Obrońca wojskowy w PSZ. W 1948 r. wrócił do Polski. Pracował m.in. jako radca prawny, a w latach sześćdziesiątych również jako wykładowca prawa cywilnego na Wydziale Prawa Akademii Teologii Katolickiej. Członek redakcji Słownika biograficznego adwokatów polskich; współpracownik redakcji Polskiego Słownika Biograficznego. Zmarł 4 VI 1988 r. w Warszawie.

[22] Zygmunt Reutt (1911–1991) – inżynier chemik, członek ONR, ppor. rez. piech. WP (1938). Od 1940 r. w Wielkiej Brytanii. Długoletni kierownik laboratorium chemicznego (chief chemist) w wytwórni silników Armstrong Siddeley Motors Ltd w Coventry.

[23] Chodzi o dyskusję, do jakiej doszło w Izbie Gmin 21 VIII 1940 r. przy okazji debaty nad ustawą o armiach sojuszniczych znajdujących się na terytorium Wielkiej Brytanii. Dwaj posłowie – Sydney (Samuel) Silverman z Partii Pracy oraz William (Willie) Gallacher z Komunistycznej Partii Wielkiej Brytanii oskarżyli o antysemityzm tygodnik „Jestem Polakiem” i ministra Mariana Seydę, który w pierwszym numerze tego pisma zamieścił krótki artykuł. Inspiratorem nagonki na „Jestem Polakiem” był Jerzy Szapiro, socjalistyczny dziennikarz, współpracownik „Dziennika Polskiego” (AIPMS, PRM, 37 C, Przesilenie lipcowe 1940 r., niedatowana i niepodpisana notatka o dyskusji w Izbie Gmin, k. 146–151).

[24] AIPMS, PRM, 37 B, Odpis listu gen. Władysława Sikorskiego do inż. Mieczysława Harusewicza, Londyn, 23 VIII 1940 r., k. 120–121. Premier, pisząc o „innych odłamach” ONR, „które w kraju usiłują głosić ideologię prohitlerowską i dążą do współpracy politycznej z Niemcami”, miał zapewne na myśli Narodową Organizację Radykalną. Została ona utworzona przez Andrzeja Świetlickiego, jednego z czołowych działaczy Ruchu Narodowo-Radykalnego („Falangi”), wkrótce po zajęciu Warszawy przez oddziały Wehrmachtu. Świetlicki działał w porozumieniu i za zgodą niemieckich władz wojskowych, od których otrzymał do dyspozycji dawny lokal Związku Młodej Polski w Alejach Ujazdowskich oraz mieszkanie Juliana Tuwima. Trudno jednoznacznie orzec, czy w przedsięwzięciu tym uczestniczył Bolesław Piasecki. Opinie jego bliskich współpracowników na ten temat są rozbieżne. Zdaniem Włodzimierza Sznarbachowskiego Świetlicki działał z inspiracji Piaseckiego. Zygmunt Przetakiewicz natomiast całkowicie neguje jakikolwiek udział przywódcy „Falangi” w tej próbie kolaboracji z Wehrmachtem. Informacje o współpracy niektórych falangistów z Niemcami dotarły do władz polskich w Paryżu na początku 1940 r. Gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz w meldunku z 9 I 1940 r. informował o tym gen. Kazimierza Sosnkowskiego: „w ONR zaznaczyły się silne rozdźwięki na tle stosunku do hitlerowców i do okupacji niemieckiej. Pewne jednostki dały się pociągnąć ku myśli o współdziałaniu z Niemcami, co jednak wywołało bardzo ostrą reakcję w tym środowisku, ale nie zahamowało tej zdradzieckiej roboty” (kurierzy z tym meldunkiem dotarli do Paryża 23 I oraz 1 II 1940 r.). Natomiast w meldunku z 22 II 1940 r., płk Stefan Rowecki donosił: „ONR-Falanga. Rozbita w wyniku podjęcia przez część kierownictwa i członków działalności prohitlerowskiej” (kurier dostarczył ten meldunek do Paryża 14 III 1940 r.). Kolaboracyjna działalność grupy Świetlickiego trwała do wiosny 1940 r., kiedy sprawą NOR zajęło się gestapo. 8 maja Świetlicki został aresztowany i osadzony w więzieniu na Pawiaku, a 20 VI 1940 r. rozstrzelany w zbiorowej egzekucji w Palmirach. Z inicjatywą Świetlickiego nie miało nic wspólnego środowisko dawnego ONR „ABC”, z którego wywodził się Harusewicz. Naczelny Wódz musiał o tym dobrze wiedzieć, i to nie tylko z budapeszteńskiego raportu Gluzińskiego, ale również ze źródeł ZWZ. W cytowanym meldunku z 22 II 1940 r. czytamy bowiem: „ONR – grupa ABC stoi twardo na gruncie pracy niepodległościowej i walki z okupantami. Wydaje kilka tajnych nieperiodycznych pisemek o nar[odowo]-radykalnej barwie. Nadal dominują autorytety: Kur[cyusz], Jod[zewicz], Kob[ylański]” (Armia Krajowa w dokumentach..., t. 1, s. 62, 114; A. Dudek, G. Pytel, Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej, Londyn 1990, s. 107–109; W. Sznarbachowski, Bolesław Piasecki: od skrajnej antyniemieckości do projektów współpracy, „Zeszyty Historyczne” 1990, z. 94, s. 78–93; Z. Przetakiewicz, Od ONR-u do PAX-u (Wspomnienia), Warszawa 1994, s. 37).

[25] O obliczu ideowym, redakcji i perypetiach wydawniczych pisma „Jestem Polakiem” szerzej zob. tekst Sprawa pisma „Jestem Polakiem” (1940–1941). Przyczynek do dziejów prasy polskiej na wychodźstwie w czasie II wojny światowej w niniejszym tomie.

[26] Stanisław Jóźwiak przyznał to w przemówieniu na posiedzeniu Rady Narodowej 8 III 1940 r., oświadczając, że nie reprezentuje programu jakiegokolwiek stronnictwa. Przemówienie to zostało przedrukowane w polskiej prasie we Francji, m.in. w wydawanym przez Michała Kwiatkowskiego w Lens dzienniku „Narodowiec” (1940, nr 63). Jednak pięć miesięcy później w liście do Stanisława Mikołajczyka, wiceprzewodniczącego Rady Narodowej, Jóźwiak odcinał się od „bezpartyjności”, pisząc: „w kraju wyznawałem ideologię Obozu Narodowo-Radykalnego – będąc jego uczestnikiem – którą zamierzam nadal na terenie Rady Narodowej reprezentować” (Studium Polski Podziemnej, Kol. nr 16 Antoniego Ostrowskiego, t. 6, List Stanisława Jóźwiaka do Stanisława Mikołajczyka, Londyn, 4 VIII 1940 r., b.p.).

[27] „Jestem Polakiem” 1940, nr 5. Publikacja tego oświadczenia w „Jestem Polakiem” napotkała sprzeciw w polskim Ministerstwie Informacji i Dokumentacji. Minister Stanisław Stroński stwierdził, że ponieważ w oświadczeniu ujawniono korespondencję premiera, nie może się ono ukazać. Ks. Stanisław Bełch, który pod nieobecność Jerzego Pańciewicza pełnił wówczas obowiązki redaktora naczelnego tygodnika, zdecydował się jednak opublikować enuncjację ONR, biorąc za to pełną odpowiedzialność (AIPMS, PRM, 37 B, List Stanisława Strońskiego do gen. Władysława Sikorskiego z 4 IX 1940 r. wraz z załączoną notatką Marcelego Karczewskiego, pracownika Ministerstwa Informacji i Dokumentacji, w sprawie oświadczenia ONR w „Jestem Polakiem” z 3 IX 1940 r., k. 293–295). Oświadczenie to zostało także załączone do listu Komitetu ONR na Emigracji do premiera Sikorskiego z 29 VIII 1940 r., podpisanego przez Harusewicza i inż. Jerzego Płoszajskiego. List ten wpłynął do kancelarii prezesa Rady Ministrów 5 września i stanowił uzupełnienie oświadczenia. Jego autorzy jednoznacznie odcinali się od „grupy politycznej Bolesława Piaseckiego”, wyrażając przypuszczenie, że „z tej grupy rekrutują się jednostki, do których może się stosować zarzut paktowania z Niemcami”. Dodawali również, iż „cała narodowo myśląca część społeczeństwa, zarówno w kraju, jak i na emigracji, nie będzie mogła przejść do porządku dziennego nad faktem, że pozbawiono reprezentacji ruch młodego narodowego radykalizmu [...], podczas gdy zasiada w Radzie Narodowej nawet przedstawiciel społeczeństwa żydowskiego, najczęściej wrogiego, a zawsze obcego istotnym interesom Polski”. Z listu wynika ponadto, iż premier podczas spotkania z delegacją Komitetu 18 sierpnia, zaproponował jej przedstawienie wykazu oenerowców służących w armii, a mających kwalifikacje do pracy w aparacie państwowym. Harusewicz nie skorzystał jednak z tej propozycji, nie mając pewności, „czy ich [oenerowców] praca w administracji będzie mogła być owocniejsza aniżeli ich praca i obecność w szeregach armii”. Do listu oprócz oświadczenia załączony został także zarys historii ONR autorstwa Harusewicza (AIPMS, PRM, 37 B, List Komitetu Obozu Narodowo-Radykalnego na Emigracji do prezesa Rady Ministrów, wraz z załącznikami, Londyn, 29 VIII 1940 r., k. 125–133).

[28] AIPMS, PRM, 37 B, Niepodpisana charakterystyka pisma „Jestem Polakiem”, k. 297–298.

[29] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 2: Czerwiec 1940 – czerwiec 1941, Kraków 1995, s. 120.

[30] Również gen. Józefowi Hallerowi, który od lipca 1940 r. kierował – z tytułem ministra – Urzędem Oświaty i Spraw Szkolnych, zarzucano, iż w jego biurze „rozpanoszyli się” byli członkowie ONR. Chodziło przede wszystkim o inż. Wojciecha Dłużewskiego, przed wojną harcmistrza związanego z Kręgiem Starszoharcerskim im. św. Jerzego, członka poziomu „C” OP i kierownika tzw. terenu harcerskiego w ONR, a w Londynie bliskiego współpracownika ks. Bełcha. Dłużewski, „mając powierzoną sobie organizację kursów maturalnych w obozach wojskowych, miał stworzone po prostu cieplarniane warunki dla kolportażu »Jestem Polakiem« oraz inkasa abonamentu, co też robił”. Ministerstwo Spraw Wojskowych naciskało więc na gen. Hallera, aby zgodził się na przeniesienie por. rez. Dłużewskiego ze swojego biura do armii. Haller wyraził zgodę, chociaż próbował odwlec termin przeniesienia, argumentując, że musi zatrzymać Dłużewskiego jeszcze przez maj i czerwiec 1941 r., „aby nie ucierpiały kursy maturalne dla żołnierzy odkomenderowanych w tym celu do gimnazjum i liceum męskiego w Dunalastair House” w hrabstwie Perth w Szkocji (AIPMS, PRM, 37 C, Niepodpisana notatka [przypuszczalnie powstała w Dziale Politycznym Ministerstwa Spraw Wojskowych], 16 VI 1941 r., k. 126; List mjr. Władysława Dowbora do płk. Wacława Tokarza, 26 IV 1941 r., k. 131). Warto odnotować znamienny fragment wspomnień Dłużewskiego: „Gdy byłem karnie usunięty z Londynu, zostało mi powiedziane, że powodem jest zbyt ścisły mój związek z księdzem Bełchem. Odpowiedziałem generałowi Hallerowi: »Tak, codziennie służę mu do mszy i pomagam jak mogę«. Biedny generał rozłożył ręce i powiedział: »Panie, niech mi Pan tego nie mówi, ja przecież wiem jak jest, tylko inni...«. Na pożegnanie dał mi list, który mógłby być już moim nekrologiem” (cyt. za: ks. E. Rusin, Poglądy i działalność społeczna księdza Stanisława Bełcha na emigracji, Rzeszów 2002, s. 111).

[31] O kryzysie rządowym i rozmowach z SN latem 1941 r. zob. M. Dymarski, Stosunki wewnętrzne wśród polskiego wychodźstwa politycznego i wojskowego we Francji i Wielkiej Brytanii 1939–1945, Wrocław 1999, s. 152–167; A. Friszke, Z dziejów Stronnictwa Narodowego na emigracji w latach 1939–1942, „Zeszyty Historyczne” 1990, z. 92, s. 24–36; S. Kilian, Myśl społeczno-polityczna Tadeusza Bieleckiego, Kraków 2000, s. 56–68.

[32] J. Kurcyusz, op. cit., s. 112. Po klęsce Francji Adam Doboszyński przedostał się drogą morską do Hiszpanii, stamtąd przez Portugalię i znowu morzem do Gibraltaru, skąd wreszcie dopłynął do Liverpoolu 26 X 1940 r. Po weryfikacji skierowano go do I Korpusu Polskiego w Szkocji. Bardzo szybko nawiązał współpracę z pismem „Jestem Polakiem” i Harusewiczem, z którym przez jakiś czas wspólnie służył w kadrowej brygadzie oficerskiej w Kirkcaldy (B. Nitschke, Adam Doboszyński. Publicysta i polityk, Kraków 1993, s. 127–128; M. Harusewicz, Adam Doboszyński..., s. 14).

[33] Ibidem, s. 113.

[34] E. Duraczyński, R. Turkowski, op. cit., s. 84.

[35] W II Radzie Narodowej znalazł się ponownie Stanisław Jóźwiak, tym razem jako reprezentant Wielkopolski.

Aneks

[a] Poniżej dopisek: Wpłynęło dnia 5 września, nr 2273/XIX.

[1] Jerzy Płoszajski (23 X 1910 – 7 XII 2007) – inżynier i konstruktor lotniczy, absolwent Wydziału Mechanicznego Politechniki Warszawskiej (1939), członek ONR. Od 1940 r. w Wielkiej Brytanii. Pracował kolejno w Polskiej Grupie Technicznej projektującej szybowce inwazyjne, w wytwórni śmigieł Rotol w Staverton, jako konstruktor fabryce samolotów Follan Aircfaft w Gamble k. Southampton (od stycznia 1942 r.) oraz w Dziale Lotniczym Ministerstwa Przemysłu, Handlu i Żeglugi Rządu RP (od lipca 1944 r.). Po wojnie pozostał w Wielkiej Brytanii, pracował – do przejścia na emeryturę w 1987 r. – w przemyśle lotniczym. Był członkiem m.in. Stowarzyszenia Techników Polskich w Wielkiej Brytanii (od założenia w 1940 r.), Royal Aeronautical Society (Królewskiego Towarzystwa Aeronautycznego) oraz członkiem wieczystym Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego.

[b] Obok podpisy odręczne sygnatariuszy.

[2] Władysław Brodowski „Leda” (1883–?) – lekarz, działacz ONR i OP, od 1936 r. członek Zakonu Narodowego oraz prawdopodobnie również Komitetu Politycznego OP. Podczas wojny przewodniczący Komitetu Politycznego OP, był także związany ze Służbą Cywilną Narodu, pracował w Wydziale Medycyny, po śmierci dr. Janusza Miłaszewskiego pełnił funkcję naczelnika wydziału, m.in. opracował projekt powojennej organizacji służby zdrowia. Po wojnie był doradcą ministra zdrowia w tzw. rządzie lubelskim i równolegle kontynuował niepodległościową działalność w OP jako komisarz polityczny Okręgu Krakowskiego. Mieszkał w Krakowie i tam ujawnił się w marcu 1947 r.

[3] Jerzy Czerwiński (1904–1944) – adwokat. Absolwent Wydziału Prawnego UW. Członek korporacji „Sarmatia”, prezes Związku Polskich Korporacji Akademickich (1929–1930). W 1931 r. wpisany na listę adwokatów. Ppor. rezerwy WP (1932), od 19 III 1939 por. Członek założyciel ONR, należał do Zakonu Narodowego OP. Podczas wojny za sprzeciw wobec niemieckiego żądania skreślenia z listy adwokackiej osób pochodzenia żydowskiego stracił uprawnienia obrońcy sądowego. Działał w Delegaturze Rządu RP na Kraj. W lipcu 1943 r. aresztowany przez gestapo, wywieziony do KL Auschwitz i rozstrzelany 9 VIII 1944 r.

[4] Antoni Goerne (1890 – ok. 1959) – ekonomista. Od 1915 członek Ligi Narodowej, naczelnik wydziału w Ministerstwie Skarbu, usunięty ze stanowiska po przewrocie majowym. W latach trzydziestych administrator gazety „ABC – Nowiny Codzienne”. Prawdopodobnie jeszcze przed wybuchem wojny został członkiem Komitetu Politycznego OP i był nim w czasie okupacji. Kierownik grupy gospodarczej Zakonu Narodowego i wydziału gospodarczego SCN. Od sierpnia do października 1944 r. w Brygadzie Świętokrzyskiej NSZ, pierwszy redaktor brygadowego pisma „W marszu i boju”. Pozostał w kraju. Aresztowany w październiku 1945 r. Po rocznym śledztwie 10 XII 1946 skazany na osiem lat więzienia, na mocy amnestii wyrok obniżono o połowę.

[5] Aleksander Heinrich (1901–1942) – absolwent Wydziału Prawnego UW (1925), członek K! „Aquilonia”; dwukrotny prezes Naczelnego Komitetu Związku Polskiej Młodzieży Akademickiej oraz Związku Akademickich Kół Naukowych; działacz MW, OWP, ONR. Dziennikarz, współpracownik „Kuriera Warszawskiego”, redaktor dziennika „ABC”, członek Zarządu Związku Dziennikarzy RP, sekretarz generalny Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Prudential”. Aresztowany przez gestapo w lutym 1941 r., przetransportowany do KL Auschwitz, gdzie zmarł z wycieńczenia 22 V 1942 r.

[6] Jan Jodzewicz (1898–1985) – absolwent Wydziału Prawnego UW (1926), adwokat, prezes warszawskiego koła MW, działacz OWP. Sygnatariusz Deklaracji ONR, więzień Berezy Kartuskiej. We wrześniu 1939 r. dostał się w niewoli niemieckiej, w której przebywał do zakończenia wojny. W 1945 r. osiedlił się w Wielkiej Brytanii. Długoletni redaktor techniczny „Dziennika Polskiego”.

[7] Władysław Marcinkowski „Jaxa” (1906–1996), por. rez. WP, płk NSZ – inżynier, absolwent Wydziału Mechanicznego Politechniki Warszawskiej (1931). Współwłaściciel firmy zajmującej się projektowaniem i instalacją centralnego ogrzewania i sieci wodociągowokanalizacyjnej. Działacz RM OWP i ONR. Współorganizator i Komendant Główny Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy (1939–1942). Członek Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej z ramienia Grupy „Szańca” oraz jeden z sygnatariuszy umowy scaleniowej NSZ z AK 7 III 1944 r. Od lata 1944 r. zastępca dowódcy Brygady Świętokrzyskiej NSZ. Po wojnie oficer łącznikowy Brygady przy II Korpusie Polskim. W 1947 r. wyjechał do Francji. Od 1951 r. mieszkał w Kanadzie. Redaktor „Zeszytów do historii Narodowych Sił Zbrojnych”, autor wspomnień.

[8] Jan Mosdorf (1904–1943) – filozof, pisarz polityczny i publicysta, absolwent Wydziału Filozoficznego UW (1928 ), doktor nauk filozoficznych (1934). Prezes Rady Naczelnej MW (1928–1932), działacz RM OWP i SN (szef Sekcji Młodych SN – 1933–1934), redaktor „Akademika Polskiego” i „Sztafety”. W 1934 r. współtwórca i przywódca ONR. Po delegalizacji ONR ukrywał się. Od 1935 r. współpracownik „Prosto z Mostu”, autor Wczoraj i jutro (1938). Od jesieni 1939 r. członek Centralnego Wydziału Propagandy ZG SN. Aresztowany przez gestapo w czerwcu 1940 r. i osadzony w więzieniu na Pawiaku. W styczniu 1941 r. przetransportowany do KL Auschwitz. Zaangażowany w obozową konspirację, niósł m.in. pomoc współwięźniom Żydom. Na skutek donosu rozstrzelany 11 X 1943 r.

[9] Henryk Rossman (1896–1937) – uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, absolwent Wydziału Prawnego UW (1924), adwokat, działacz OWP, Sygnatariusz Deklaracji ONR, więzień Berezy Kartuskiej w 1934 r., przywódca grupy ONR-ABC. Zmarł na uremię, do której najprawdopodobniej przyczynił się pobyt w obozie w Berezie Kartuskiej.

[10] Tadeusz Todteben „Tadeusz Boski” (1907–1994) – inżynier, działacz Ruchu Młodych OWP, sygnatariusz Deklaracji ONR, członek Komitetu Wykonawczego OP oraz Komitetu Politycznego OP. Z ramienia OP organizował „teren” inżynierski (był członkiem Stowarzyszenia Elektryków Polskich) oraz robotniczy (Zjednoczenie Zawodowe „Praca Polska”). W czasie okupacji nie angażował się w działalność w organizacjach zewnętrznych. Przed wybuchem Powstania Warszawskiego opuścił stolicę. Do stycznia 1945 r. przebywał w Krakowie, z którego – wraz z kilkoma członkami kierownictwa OP – wyjechał przed wkroczeniem wojsk sowieckich. Po wojnie osiedlił się w Paryżu.

[11] Marian Zyndram-Kościałkowski (1892–1946) – legionista, piłsudczyk, ppłk WP (1932). Od 1922 r. członek kolejno: PSL „Wyzwolenie”, Partii Pracy, Zjednoczenia Pracy Wsi i Miast oraz BBWR. W latach 1922–1939 poseł na Sejm RP kolejnych kadencji, wojewoda białostocki (1930–1934), komisaryczny prezydent Warszawy (od marca do lipca 1934), minister spraw wewnętrznych (1934–1935), prezes Rady Ministrów – od października 1935 do maja 1936 r., a następnie do wybuchu wojny minister pracy i opieki społecznej. We wrześniu znalazł się w Rumunii, później przebywał we Francji, a po jej klęsce w Wielkiej Brytanii, gdzie zmarł.

[12] Witold Kozłowski (1901–1942) – inżynier, działacz ONR, prawdopodobnie członek Komitetu Politycznego OP. W kwietniu 1939 r. reprezentował ONR w posiedzeniu na Zamku Królewskim w sprawie pożyczki lotniczej. We wrześniu 1939 r. odznaczony Krzyżem Walecznych za udział w obronie Warszawy. Aresztowany przez gestapo w 1941 r. Wywieziony do KL Auschwitz, gdzie zmarł 17 IX 1942 r.

[13] Mieczysław Jerzy Pączkowski „Turski” (1904–1977) – ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej, adwokat, absolwent Wydziału Prawnego UW (1929). Członek K! „Aquilonia”, prezes Warszawskiego Koła Międzykorporacyjnego (1928), dwukrotny prezes ZPK!A (1928–1930), wiceprezes Ogólnopolskiego Związku „Bratnich Pomocy” (1928/29). Pracownik Zarządu Miejskiego w Warszawie (1929–1934), później prowadził praktykę adwokacką. W grudniu 1938 r. zdobył mandat w wyborach do Rady Miejskiej w Warszawie z listy Narodowego Komitetu Radykalnego. Działacz OWP, Sekcji Młodych SN i ONR. Przed wojną był członkiem Zakonu Narodowego OP, a następnie Komitetu Wykonawczego OP (1943–1944). W okresie okupacji w SCN, należał do „Związku Odbudowy Prawa”. Walczył w Powstaniu Warszawskim w stopniu kpt. Więzień KL Bergen-Belsen. Po wojnie na emigracji we Francji. Po 1956 r. powrócił do kraju. Pracował w Zespole Adwokackim w Wołominie, działacz społeczny, członek ZG Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami.

[14] Bronisław Pieracki (1895–1934) – legionista, piłsudczyk, oficer zawodowy WP, płk (1924), pośmiertnie awansowany do stopnia gen. bryg. (1934). Poseł na Sejm RP z listy BBWR (1928), wkrótce po wyborze zrzekł się jednak mandatu). W latach 1930–1931 minister bez teki w randze wicepremiera, w latach 1931–1934 minister spraw wewnętrznych. Zginął w zamachu zorganizowanym przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów 15 VI 1934 r. Jego śmierć stała się pretekstem do utworzenia obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej, którego pierwszymi więźniami byli członkowie zdelegalizowanego ONR.

[15] Edward Kemnitz „Marcin”, „Szczeciński” (1907–2002) – absolwent Wydziału Prawnego UW (1932) i dwuletnich studiów w London School of Economics (1934). Działacz MW, OWP, członek K! „Aquilonia”. Kierownik organizacyjny Wydziału Stołecznego ONR, więzień Berezy Kartuskiej w 1934 r. Członek Komitetu Politycznego OP. Członek cywilnych struktur Związku Jaszczurczego, AK i NSZ, komendant Okręgu Pomorskiego NSZ w pierwszej połowie 1945 r. W lipcu 1945 r. aresztowany przez UB i skazany na 10 lat więzienia. Zwolniony na mocy amnestii w 1947 r., ponownie aresztowany w marcu 1949 r. i po dwuletnim śledztwie skazany na 10 lat więzienia. Zwolniony w 1956 r., wyjechał do Kanady w 1964 r. Za pomoc Żydom w czasie okupacji niemieckiej odznaczony medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (1983).

[16] Włodzimierz Sylwestrowicz (1904–1940) – absolwent Wydziału Medycznego UW (1932), lekarz chirurg, członek K! „Sparta”, działacz MW, OWP i ONR-ABC, członek Komitetu Politycznego OP, wydawca „Akademika Polskiego”. W grudniu 1938 r. zdobył mandat w wyborach do Rady Miejskiej w Warszawie z listy Narodowego Komitetu Radykalnego. Wiceprezes oddziału warszawskiego Związku Lekarzy Państwa Polskiego. Od jesieni 1939 r. członek Związku Jaszczurczego. Aresztowany 30 III 1940 r., osadzony w więzieniu na Pawiaku. 2 V 1940 r. wywieziony do KL Sachsenhausen, gdzie został zamordowany, gdy stanął w obronie współwięźnia.

[17] Eugeniusz Dmowski (1897–?) – absolwent Gimnazjum Jana Zamoyskiego w Warszawie (1916), student Wydziału Prawnego UW. W 1918–1920 walczył jako ochotnik w WP. Po demobilizacji ukończył studia w Poznaniu i pracował jako sędzia, następnie adwokat. Członek OWP, od 1934 r. działacz ONR, członek Zakonu Narodowego OP. W procesach politycznych bronił członków ONR. Wszedł do zarządu Narodowego Zrzeszenia Adwokatów. W grudniu 1938 r. zdobył mandat w wyborach do Rady Miejskiej w Warszawie z listy Narodowego Komitetu Radykalnego. Aresztowany przez Niemców 30 III 1940 r., więziony na Pawiaku, wywieziony z grupą adwokatów warszawskich do KL Sachsenhausen (2 V 1940). Miejsce, data i okoliczności śmierci nieznane.

[18] Czesław Polkowski (1906–1940) – inżynier, absolwent Wydziału Inżynierii Lądowej Politechniki Warszawskiej (1935), harcerz, działacz MW, OWP i ONR-ABC. Prezes Stowarzyszenia Młodzieży Akademickiej „Iuventus Christiana”, członek prezydium Centralnego Komitetu Akademickiej Pielgrzymki Jasnogórskiej w maju 1936 r. Współzałożyciel Związku Inżynierów Katolików oraz bezprocentowych kas pożyczkowych. Wiosną 1940 r. aresztowany przez gestapo. Więziony na Pawiaku. 2 V 1940 r. przewieziony do KL Sachsenhausen (nr obozowy 23921), gdzie został zamordowany w masowej egzekucji 9 XI 1940 r.

[c] Poniżej podpis odręczny.

Sprawa pisma „Jestem Polakiem” (1940–1941). Przyczynek do dziejów prasy polskiej na wychodźstwie w czasie II wojny światowej

[1] S. Mackiewicz (Cat), Lata nadziei (17 września 1939 – 5 lipca 1945), Londyn 1946, s. 89.

[2] Np. Stanisława Lewandowska w monografii o emigracyjnej prasie polskiej w okresie II wojny światowej poświęca niewiele miejsca „Jestem Polakiem”, pisząc, iż było to pismo „skrajnych nacjonalistów”, wyróżniające się „zacietrzewieniem”. Błędnie przy tym podaje, że zostało „uruchomione” przy współudziale Adama Doboszyńskiego, którego czyni zresztą jednym z kolejnych redaktorów tego pisma, pierwszego zaś redaktora – Jerzego Pańciewicza – nie wiedząc czemu nazywa „młodym zakonnikiem” (!). Rafał Habielski natomiast w pracy poświęconej „Wiadomościom Polskim”, poza – nie do końca prawdziwym – stwierdzeniem, że „Jestem Polakiem” było „redagowane przez środowisko b. ONR”, praktycznie w ogóle nie zauważa tego pisma. A przecież „Jestem Polakiem” w jakiejś mierze stanowić miało przeciwwagę dla liberalnych „Wiadomości”. Na jego łamach z tygodnikiem Mieczysława Grydzewskiego niejednokrotnie polemizowano i go krytykowano. Bardziej wyważoną ocenę „Jestem Polakiem” sformułował Andrzej Friszke, pisząc m.in.: „Nacjonalizm, skłonności totalistyczne »Jestem Polakiem« były dużo łagodniejsze, w porównaniu ze stylem przedwojennych pism obozu narodowego, a także z tym, co równolegle ukazywało się w oenerowskiej i endeckiej prasie konspiracyjnej w kraju. Były to jednak poglądy szokujące w Anglii”. Do podobnych wniosków doszła Bernadetta Nitschke, stwierdzając, iż „Jestem Polakiem” „przyjęło radykalną orientację, stając się trybuną kół młodoendeckich. Swe ataki kierowało głównie przeciw polityce generała Sikorskiego. Antysemityzm znalazł się jakby na drugim planie, choć podtrzymywano hasło masowej emigracji Żydów z Polski po zakończeniu wojny”. Autorka ta zauważa również, iż z biegiem czasu uległ zmianie charakter pisma na „w większym stopniu na katolicko-społeczny niż narodowy”. Ostrożny w przypisywaniu „Jestem Polakiem” antysemickiego nastawienia jest również Tomasz Gąsowski (S. Lewandowska, Prasa polskiej emigracji wojennej 1939–1945, Warszawa 1993, s. 50, 72; R. Habielski, Niezłomni, nieprzejednani. Emigracyjne „Wiadomości” i ich krąg, Warszawa 1991, s. 23; A. Friszke, Z dziejów Stronnictwa Narodowego na emigracji w latach 1939–1942, „Zeszyty Historyczne” 1990, nr 92, s. 21; B. Nitschke, Adam Doboszyński. Publicysta i polityk, Kraków 1993, s. 130; T. Gąsowski, Pod sztandarem Orła Białego. Kwestia żydowska w Polskich Siłach Zbrojnych w czasie II wojny światowej, Kraków 2002, s. 43–44).

[3] Ks. Stanisław Bełch, ur. 13 I 1904 r. w Różance w pow. strzyżowskim, był jednym z ośmiorga dzieci Izydora i Teresy z d. Strzępek. Gdy miał 6 lat, rodzina przeniosła się do Sobniowa w pow. jasielskim. W 1916 r. rozpoczął naukę w gimnazjum w Jaśle. W 1920 r. jako ochotnik wziął udział w wojnie z bolszewikami. Razem ze swoimi rówieśnikami został przydzielony do służby wartowniczej przy magazynach wojskowych w Krakowie. Po zdaniu matury w 1924 r. wstąpił do Seminarium Duchownego w Przemyślu. 29 VI 1928 r. przyjął święcenia kapłańskie z rąk ordynariusza przemyskiego bp. Anatola Nowaka (warto dodać, iż kapłanami zostali również trzej jego bracia, a jedna z sióstr – zakonnicą). Początkowo pełnił posługę duszpasterską jako wikary w Jasienicy Rosielnej k. Brzozowa (1928–1930) i Przemyślu (w parafii katedralnej, 1930–1932) oraz jako katecheta i wikary w Dobromilu (1932–1934) i Sokołowie Małopolskim k. Rzeszowa (1934–1935). W lipcu 1935 r. rozpoczął nowicjat w klasztorze oo. Jezuitów w Starej Wsi k. Brzozowa, który przerwał po ośmiu miesiącach. W marcu 1936 r. został wikarym w Krośnie, a w maju 1938 r. objął funkcję administratora parafii w pobliskiej Wrocance. 10 III 1939 r. ordynariusz przemyski bp Franciszek Barda mianował go Generalnym Sekretarzem Katolickiego Stowarzyszenia Mężów i asystentem Chrześcijańskich Związków Zawodowych w diecezji przemyskiej. Jako kapłan nigdy nie ukrywał sympatii do obozu narodowego i niechęci do władz sanacyjnych (np. w Krośnie założył oddział związanego ze Stronnictwem Narodowym Zjednoczenia Zawodowego „Praca Polska”). We wrześniu 1939 r. na polecenie bp. Wojciecha Tomaki, sufragana przemyskiego, opuścił Przemyśl i przez Kołomyję przedostał się do Rumunii, a stamtąd do Włoch. Objął funkcję zastępcy rektora, kaznodziei i spowiednika w Instytucie Polskim w Rzymie. Rozpoczął również studia na Papieskim Uniwersytecie Angelicum. W styczniu 1940 r. bp polowy WP Józef Gawlina mianował go kapelanem armii polskiej we Francji. Po klęsce Francji ks. Stanisław przedostał się do Wielkiej Brytanii. Od lipca 1940 r. mieszkał w Londynie, gdzie we współpracy z Frankiem Mildnerem prowadził ożywioną działalnością wydawniczą (w drukarni „F. Mildner & Sons” wydał 74 książki i broszury). Współredagował tygodnik „Jestem Polakiem” oraz założył Katolicki Fundusz Wydawniczy. W lutym 1943 r. został zmuszony do opuszczenia Londynu. Zamieszkał w podlondyńskim Enfield, pełniąc obowiązki kapelana sióstr nazaretanek. W czerwcu 1945 r. został duszpasterzem polskiej młodzieży akademickiej. W roku następnym utworzył dla polskich studentów w Londynie bursę – Hospicjum św. Stanisława Biskupa. W 1947 r. był inicjatorem powstania i współorganizatorem Fundacji Veritas i Katolickiego Ośrodka Wydawniczego Veritas. W tym samym roku dzięki pomocy sióstr nazaretanek założył średnią szkołę dla dziewcząt polskich w Pitsford Hall. W 1948 r. wyjechał do USA. Studiował historię na jezuickim Fordham University w Nowym Jorku (gdzie obronił pracę magisterską o Janie Długoszu), a następnie – od 1950 r. – filozofię polityczną, socjologię i prawo na University of Notre Dame w stanie Indiana, gdzie jednocześnie jako teaching fellow wykładał etykę wg św. Tomasza z Akwinu. Przygotowywał rozprawę doktorską poświęconą doktrynie prawa międzynarodowego i polityce w ujęciu Pawła Włodkowica (obronioną ostatecznie na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie w Londynie w 1965 r.). W 1957 r. wrócił do Wielkiej Brytanii. Mieszkał w Londynie, a od 1968 r. u księży marianów w Fawley Court. Był inicjatorem przekładu na język polski i wydania Summy Teologicznej św. Tomasza z Akwinu. W latach 1962–1987 ukazały się kolejno 34 tomy Summy (ks. Stanisław przetłumaczył trzy z nich: 17 – Roztropność, 21 – Męstwo i 22 – Umiarkowanie). W 1977 r. opublikował również monumentalną prace: Święty Stanisław Biskup Męczennik, Patron Polaków. W lipcu 1987 r. na zaproszenie ks. bp. przemyskiego Ignacego Tokarczuka wrócił do diecezji przemyskiej. Zamieszkał w Domu Księży Emerytów „Emaus” w Korczynie k. Krosna, gdzie zmarł 3 VI 1989 r. 7 II 1996 r. ciało ks. Bełcha przeniesiono i pochowano na cmentarzu parafialnym w Sobniowie. Szerzej zob.: ks. E. Rusin, Poglądy i działalność społeczna księdza Stanisława Bełcha na emigracji, Rzeszów 2002; B. Walicki, Duszpasterze sokołowscy: katecheta ks. Stanisław Bełch i administrator ks. Józef Bełch, „Rocznik Sokołowski” 2003, t. 5, s. 237–255; ks. J. Bełch, Ks. Stanisław Franciszek Bełch, „Premislia Christiana” 1992, t. 4, s. 369–388 (jest to skrócono wersja biografii ks. Bełcha, której maszynopis znajduje się w Archiwum Archidiecezjalnym w Przemyślu); o. P. Bełch OP, Stanisław Franciszek Bełch (1904–1989) [w:] Słownik polskich teologów katolickich 1981–1993, t. 8, Warszawa 1995, s. 58–60; idem, Człowiek z wizją. Ks. Stanisław Bełch (1904–1989), „Gazeta Niedzielna” 2006, nr 9.

[4] Najprawdopodobniej redaktorem owego pisma miał być Józef Kisielewski, który – za pośrednictwem prof. Władysława Folkierskiego – otrzymał owe 30 tys. franków. „Pamiętam z Bressuire [stacji zbornej Armii Polskiej we Francji – K.K.] – zapisał w swoim dzienniku związany przed wojną z ONR ppor. Wiesław Szpakowicz – że Kisiel[ewski] przyjął 30.000 fr. dla zrobienia wydawnictwa. Pieniądze dał Folkierski. Było to gdzieś w maju, może w kwietniu [1940]. Do końca Francji Folkierski nic nie zrobił. Pisma nie wydał. Przygotowany materiał zawierał elaborat p. Folk[ierskiego] na temat teorii gospodarstwa [narodowego], po profesorsku, a więc w miarę nieaktualnie napisany. Potem przyszła klęska i lądowanie w Anglii. Tutaj ks. [Bełch] znowu wziął się do roboty, no i zmontowano wyd[awnictwo]”. Owe 30 tys. franków ks. Bełch zwrócił pożyczkodawcy po wojnie (AIPN, Dziennik por. Wiesława Szpakowicza, rkps ze zbiorów Jana Szpakowicza, s. 162–163; Archiwum Archidiecezjalne w Przemyślu, Akta personalne księży, Teczka personalna ks. Stanisława Bełcha, ks. J. Bełch, Wspomnienie o śp. ks. prałacie doktorze Stanisławie Bełchu, Korczyna 1990, mps, s. 54 [dalej: ks. J. Bełch, Wspomnienie o ks. Stanisławie Bełchu...]; List ks. S. Bełcha do brata o. Piusa z 5 I 1946 r., cyt. za: ks. E. Rusin, op. cit., s. 42). Chodzi oczywiście o kontynuację przedwojennych „Wiadomości Literackich” – „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie”, których pierwszy numer ukazał się w Paryżu 17 marca, a ostatni („paryski”) 23 VI 1940 r. Pierwszy numer „londyński” wyszedł 14 VII 1940 r.

[5] Ks. E. Rusin, op. cit., s. 44.

[6] „Po rozmowie z Ks. Biskupem Gawliną szybko porozumiał się z młodymi polskimi patriotami i wspólnie z nimi założył to pismo. Ks. Stanisław – pisał jego brat ks. Józef Bełch – w tym przedsięwzięciu, jak i w innych, trzymał się zasad Piusa XI o apostolstwie ludzi świeckich, ograniczając się do roli inicjatora i animatora, pozostając w cieniu, jakby w charakterze kapelana czy asystenta kościelnego, pozostawiając kierownictwo i reprezentacje działaczom świeckim”. Biskup Gawlina wspominał natomiast, że jeszcze w Paryżu przychodzili do niego przedstawiciele „katolickiej młodzieży narodowej” w celu „założenia pisma katolickiego i narodowego”. „Odradzałem – pisał biskup polowy WP – gdyż nie czas [był] jeszcze i stosunki zupełnie inne panowały na emigracji aniżeli w Polsce. W Londynie zaś doszedłem do przekonania, że powinienem się zgodzić na powstanie pisma narodowego o ideologii katolickiej. Uraziły mnie także głosy prasy żydowskiej przeciwko odrestaurowaniu granic z Polski z sierpnia 1939 r.” (ks. J. Bełch, Przedmowa do życiorysu ks. Stanisława Bełcha, s. 3 [jest to errata do: ks. J. Bełch, Stanisław Franciszek Bełch, „Premislia Christiana” 1992, t. 4, s. 369–388]; Abp J. Gawlina, Wspomnienia, Katowice 2004, s. 199).

[7] Z powodu dużego zainteresowania wydrukowano drugi nakład pierwszego numeru (Od Redakcji, „Jestem Polakiem” 1940, nr 2). Pismo docierało również do Polonii w USA, gdzie wyrobiło sobie opinię „budziciela polskiej myśli i polskiego sumienia” (Listy do Redakcji, „Jestem Polakiem” 1941, nr 27).

[8] Od Redakcji, „Jestem Polakiem” 1940, nr 1.

[9] Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. W. Sikorskiego [dalej: AIPMS], Prezydium Rady Ministrów [dalej: PRM], 58 B, List Tadeusza Lubicz-Brzezińskiego do ministra spraw wojskowych z 22 III 1941 r., k. 13. W liście tym Brzeziński informował, iż pismem z 13 marca Komitet Wydawniczy „Jestem Polakiem” powiadomił go o usunięciu dotychczasowego redaktora Kazimierza Lipnickiego oraz powierzył mu redakcję pisma i polecił „uregulowanie stosunków z władzami RP”. Brzeziński zapewniał więc, że „dołoży wszelkich starań, by stosunek do władz RP uregulować pozytywnie”, i wyrażał nadzieję, iż „przy obopólnej dobrej woli sprawa ta zostanie pomyślnie załatwiona”.

[10] Wynikało to zapewne stąd, iż w dwóch pierwszych numerach zamieszczone zostały wypowiedzi prof. Władysława Folkierskiego, prezesa Rady Naczelnej SN i członka Rady Narodowej RP, oraz ministra Mariana Seydy, zaś do połowy października 1940 r. redaktorem pisma był Jerzy Pańciewicz, znany działacz SN ze Lwowa.

[11] Do żołnierzy, „Jestem Polakiem” 1940, nr 1.

[12] Na zasadniczym stanowisku, „Jestem Polakiem” 1940, nr 5.

[13] Konie trojańskie, „Jestem Polakiem” 1940, nr 7.

[14] List otwarty do p. Antoniego Słonimskiego, „Jestem Polakiem” 1941, nr 25; Z. Nar, „Walka z mgłą” czy o mgłę, „Jestem Polakiem” 1941, nr 26. List Doboszyńskiego (podpisany: D.) był odpowiedzią na artykuł Słonimskiego Walka z mgłą, zamieszczony na łamach „Wiadomości Polskich”, w którym poeta wieścił po zakończeniu wojny wygaśnięcie konfliktów, zmierzch nacjonalizmów i zjednoczenie europejskie. Po opublikowaniu tego listu autor Gospodarki narodowej na mocy rozkazu gen. Sikorskiego z 1 IV 1941 r. został karnie przeniesiony do obozu odosobnienia w Rothesay na wyspie Bute. Formalnym pretekstem było złamanie przez por. Doboszyńskiego zakazu publikowania bez zgody wojskowych przełożonych, tj. dowódcy I Korpusu. Treść listu otwartego, zwłaszcza zawarte w nim opinie o Wielkiej Brytanii i Winstonie Churchillu, wzburzyły gen. Sikorskiego, który pisał w tej sprawie do gen. Mariana Kukiela, dowódcy I Korpusu: „Doszło do mojej wiadomości i to za pośrednictwem Anglików, że autorem w »Jestem Polakiem«, podpisanym: D., jest por. Doboszyński. Artykuł ten ma wszelkie znamiona szkodliwego warcholstwa”. Wzburzenie Naczelnego Wodza było chyba przesadne, bo przecież w stwierdzeniu Doboszyńskiego, iż demokracja angielska „czyni to samo [co starożytni Rzymianie w okresie republiki – K.K.] i gdy przyjdzie potrzeba – emergency – stawia na czele narodu człowieka o tak dyktatorskim zacięciu jak Churchill”, trudno doszukać się krytyki czy obrazy brytyjskiego premiera. Gen. Sikorski polecił jednak gen. Kukielowi przesłuchać Doboszyńskiego „celem stwierdzenia, czy faktycznie jest on autorem tego artykułu. W razie stwierdzenia tego faktu polecam ukarać aresztem por. Doboszyńskiego oraz odesłać go na wyspę Bute”. „Podpadł” on zresztą gen. Sikorskiemu już kilka tygodni wcześniej, w styczniu 1941 r. W opublikowanej wówczas broszurze Wielki Naród Doboszyński wskazał Czechów jako wzór narodu małego ducha, pozbawionego cech rycerskich. Uważał bowiem, że „zdolność skutecznej walki o niepodległość” jest nieodzownym warunkiem, aby „naród był narodem”. Tej woli walki autor Wielkiego Narodu nie dostrzegał u Czechów od czasu klęski pod Białą Górą w 1620 r. Wyrażał jednak nadzieję, że „obecne tragiczne przejścia dopomogą narodowi czeskiemu do odrodzenia się”. Opinie te zostały uznane za szkodliwe dla idei federacji polsko-czechosłowackiej. Za opublikowanie tej broszury Doboszyński został ukarany pisemną naganą (AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Akta w sprawie karnej przeciwko Adamowi Doboszyńskiemu i Zygmuntowi Przetakiewiczowi, Wyciąg z księgi kar, k. 77; Archiwum Ministry of Defence, APC Disclosures 5 (Polish), Karta ewidencyjna Adama Doboszyńskiego; S. Stroński Polityka rządu polskiego na uchodźstwie w latach 1939–1942, Nowy Sącz 2007, t. 1, s. 463–464; Rozmowa z Doboszyńskim, „Jestem Polakiem” 1941, nr 25; Wielki Naród, „Jestem Polakiem” 1941, nr 24; S. Mękarski, Zapiski z Rothesay 1940–1942, Londyn – Piotrków Trybunalski 2002, s. 172).

[15] Od Wydawnictwa, „Jestem Polakiem” 1941, nr 24. Jednocześnie redakcja nie miała złudzeń, co do tego, iż nieporuszanie problematyki żydowskiej na łamach „Jestem Polakiem” mogłoby zmienić stosunek światowych środowisk żydowskich do Polski i sprawy polskiej, że np. zaprzestaną one – z reguły a priori – oskarżać Polaków o antysemityzm, doszukując się go niemal w każdym słowie krytyki wypowiedzianym czy napisanym pod adresem Żyda. „A nie wierzymy [w to] dlatego, że Żydzi mają bardzo wiele podobieństw w charakterze do Niemców, począwszy od nietolerancji, a skończywszy na szacunku tylko dla tych, których się obawiają”. Dość przypomnieć, że „The Jewish Chronicle” doszukiwało się antysemityzmu nie tylko w każdym prawie numerze „Jestem Polakiem”, ale znalazło go również na łamach rządowego „Dziennika Polskiego” (Naszym zdaniem, „Jestem Polakiem” 1941, nr 26; „Jestem Polakiem” ceases publication, „The Jewish Chronicle”, 14 II 1941).

[16] „Czyż najlepszą ilustracją kompletnego upadku systemu demokratycznego nie był fakt, że gdy Hitler sposobił Niemcy do wojny i zbroił po zęby, we Francji doszedł do władzy na starej, z lamusa wyciągniętej, niszczącej jedność narodu fikcji walki klas – Leon Blum i głosząc hasła walki z »faszyzmem«, wprowadził reformy, które rozbroiły Francję jeszcze dokładniej, aniżeli cała poprzednia pacyfistyczna działalność Brianda” (Potrzeba przemian istotnych, „Jestem Polakiem” 1940, nr 1).

[17] Stawiamy sprawę jasno!, „Jestem Polakiem” 1940, nr 4.

[18] Potrzeba przemian istotnych, „Jestem Polakiem” 1940, nr 1.

[19] Zmotoryzowana emigracja, „Jestem Polakiem” 1940, nr 2.

[20] Już w numerze 1 z ostrą krytyką spotkał się – jak to określono „skandaliczny” – felieton Marii Kuncewiczowej Mity, w którym imputowała ona młodym narodowcom, że najpierw „jeździli na Jasną Górę ślubować, a potem bić kastetami Żydówki”. Jeszcze większe wzburzenie wywołał artykuł Antoniego Słonimskiego W co wierzyć. Poeta wbrew faktom zarzucał w nim Katolickiej Agencji Prasowej, jakoby ocenzurowała ona papieża Piusa XI, pisząc, że „ze słynnej encykliki papieskiej przeciwko bolszewizmowi i hitleryzmowi Katolicka Agencja Prasowa wykreśliła wszystko, co godziło w hitleryzm”. Te nieprawdziwe zarzuty miały być – zdaniem Słonimskiego – dowodem, iż „nie tylko w polityce zagranicznej, ale i w wewnętrznej szliśmy ostrym marszem w kierunku spodlenia”. Przeciwko oszczerstwom Słonimskiego zaprotestował na łamach „Jestem Polakiem” ks. bp Józef Gawlina, przypominając poecie, że Pius XI wydał dwie encykliki: jedną potępiająca bezbożny komunizm, drugą piętnująca pogański charakter niemieckiego narodowego socjalizmu, obie „dosłownie przez Katolicką Agencję Prasową przetłumaczone, w komunikatach KAP, a następnie także w osobnych broszurach rozpowszechnione” (M. Kuncewiczowa, Mity, „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie” 1940, nr 16–18; A. Słonimski, W co wierzyć, „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie” 1940, nr 21; Mitomanka bez mitu, „Jestem Polakiem” 1940, nr 1; W co wierzą „Wiadomości Polskie”, „Jestem Polakiem” 1940, nr 2; W sprawie KAP – oświadczenie ks. bp. Józefa Gawliny, „Jestem Polakiem” 1940, nr 3).

[21] Chłopskie na odlew!, „Jestem Polakiem” 1940, nr 4.

[22] Emigracja szuka ideologii, „Jestem Polakiem” 1940, nr 18; Emigracja szuka dróg i Emigracja w oczach żołnierza i cywila, „Jestem Polakiem” 1940, nr 19.

[23] Zob. m.in.: Brytyjska wola zwycięstwa. Winston Churchill, cz. 1, „Jestem Polakiem” 1940, nr 1; Brytyjska wola zwycięstwa. Winston Churchill, cz. 2, „Jestem Polakiem” 1940, nr 2; Ostatnie chwile Tomasza Morusa, „Jestem Polakiem” 1940, nr 6; E. Muszalski, Tradycje Anglii i Polski a przyszłe prawo polskie, „Jestem Polakiem” 1940, nr 10; Chesterton żołnierz idei, „Jestem Polakiem” 1940, nr 11; T. Łukiański, Bank of England, „Jestem Polakiem” 1940, nr 12; Stosunki polsko-angielskie na przestrzeni wieków, „Jestem Polakiem” 1940, nr 13–14; Katoliccy poeci Anglii. Francis Thompson, „Jestem Polakiem” 1940, nr 16; O Anglii i Anglikach, „Jestem Polakiem” 1940, nr 20–21.

[24] W numerze 1 „Jestem Polakiem” ukazała się krótka notatka Mariana Seydy wyrażająca wiarę, że „stan rzeczy narzucony Europie przez przemoc Niemiec i sekundujące jej Sowiety ostać się nie może” i podobnie jak po I wojnie światowej i klęsce Niemiec „odzyskamy znów Ojczyznę wyzwoloną i wielką”. Aby tak się jednak stało, potrzebna jest „bezgraniczna miłość Ojczyzny” i „gotowość do ofiary dla Niej największej, ofiary krwi i życia”. Natomiast w numerze 2 artykuły o bitwie warszawskiej zamieścili: gen. Józef Haller, minister bez teki (od lipca 1940 r. kierownik Urzędu Oświaty i Spraw Szkolnych) – Bitwa warszawska zwana „Cudem nad Wisłą” i jej znaczenie oraz gen. Izydor Modelski (od 1928 r. w stanie spoczynku), II wiceminister spraw wojskowych – 1920–1940. W numerze 4 przedrukowano również tekst kazania wygłoszonego przez biskupa Józefa Gawlinę w Londynie 15 VIII 1940 r. z okazji Święta Żołnierza – Czy śluby narodu zostały wypełnione?.

[25] Od Wydawnictwa, „Jestem Polakiem” 1940, nr 15.

[26] Od Wydawnictwa, „Jestem Polakiem” 1941, nr 24.

[27] Ku czemu dążymy?, „Jestem Polakiem” 1941, nr 27.

[28] Sprawa, która kuleje na obie nogi, „Jestem Polakiem” 1940, nr 18. „Dobra propaganda – czytamy w tym artykule – jest to środek straszny, który w reku umiejętnego kierownictwa daje niezwykłe wyniki”.

[29] K. Lipnicki, Na marginesie sesji budżetowej, „Jestem Polakiem” 1941, nr 25.

[30] Łączność polsko-czeska, „Jestem Polakiem” 1940, nr 17. Problematyka słowiańska, w tym idea unii zachodniosłowiańskiej po zakończeniu wojny, często gościła na łamach analizowanego pisma – zob. m.in.: U źródeł Słowiańszczyzny, „Jestem Polakiem” 1940, nr 5; S. Wizbek, W sprawie słowiańskiej i W. Jedlina-Jacobson, U[nia] S[łowian] Z[achodnich], „Jestem Polakiem” 1940, nr 7; W. Jedlina-Jacobson, Kontrofensywa słowiańska, „Jestem Polakiem” 1940, nr 8; M. Jesko, Ejectis Slavis, „Jestem Polakiem” 1940, nr 11; Unia Słowian Zachodnich – Nie powtarzajmy błędów!, „Jestem Polakiem” 1940, nr 16; Biuletyn Zachodnio-Słowiański, „Jestem Polakiem” 1940, nr 22.

[31] Oświadczenie Komitetu Obozu Narodowo-Radykalnego na Emigracji, „Jestem Polakiem” 1940, nr 5. Szerzej o okolicznościach powstania i reperkusjach tego dokumentu zob. tekst Próby „legalizacji” Obozu Narodowo-Radykalnego (Grupy „Szańca”) i wejścia jego przedstawicieli w struktury władz Rzeczypospolitej Polskiej na wychodźstwie w latach 1939–1941 w niniejszym tomie.

[32] M. Stepka, Chrześcijanizm czy katolicyzm, „Jestem Polakiem” 1940, nr 8.

[33] Ks. Prymas August Hlond, Pochodzenie państwa i władzy państwowej, cz. 1, „Jestem Polakiem” 1940, nr 16 (cz. 2, nr 17; cz. 3, nr 18; cz. 4, nr 19); Papież a obecna wojna, „Jestem Polakiem” 1940, nr 7; W.J. Randall, Katechizm punktów pokojowych papieża, „Jestem Polakiem” 1941, nr 22.

[34] Ks. S. Bełch zamieścił w „Jestem Polakiem” 3 artykuły podpisane swoim nazwiskiem oraz co najmniej 5 innych, których autorstwo można mu przypisać (ks. S. Bełch, Z rozważań wychowawczych (nr 6); idem, O właściwy typ Polaka (nr 10); idem, Czy czerwony katolicyzm jest możliwy? (nr 24). Zob. też ks. J. Bełch, Przedmowa do życiorysu ks. Stanisława Bełcha..., s. 3.

[35] T. Brzeziński, Synteza, „Jestem Polakiem” 1941, nr 26.

[36] M. Stepka, O rząd czystych sumień w Polsce, „Jestem Polakiem” 1940, nr 10.

[37] W niedatowanej (powstałej najprawdopodobniej w pierwszej połowie września 1940 r.) charakterystyce „Jestem Polakiem” sporządzonej w Prezydium Rady Ministrów, pisano m.in. „Pismo wnosi ton daleko posuniętej napastliwości przy omawianiu poszczególnych posunięć rządu w sprawach kulturalnych, wywołując niepotrzebne całkiem w dzisiejszych warunkach zadrażnienia i zgrzyty”. Symptomatyczne, że „napastliwości” dopatrywano się np. w krytyce subwencjonowanych przez rząd „Wiadomości Polskich”, ale nie dostrzegano jej już tekstach zamieszczanych na łamach „Wiadomości” (AIPMS, PRM, 37 B, Niepodpisana charakterystyka pisma „Jestem Polakiem” z 1940 r., k. 297–299). Por. M. Dymarski, Stosunki wewnętrzne wśród polskiego wychodźstwa politycznego i wojskowego we Francji i w Wielkiej Brytanii 1939–1945, Wrocław 1999, s. 122–123.

[38] Wspomniana notatka ukazała się w numerze 3. Podano ją jako swoiste kuriozum w rubryce „Czy uwierzycie, że”. Brzmiała ona: „Centrala Informacji i Dokumentacji wysłała na objazd obozów wojskowych w dniu 15 sierpnia pp. [Jerzego] Szapiry, [Stefana] Litauera i [Feliksa] Topolskiego”, i wyrażała zdziwienie redakcji, że w Święto Żołnierza akurat wymienione osoby zostały wysłane na objazd polskich obozów wojskowych w Szkocji („Jestem Polakiem” 1940, nr 3).

[39] S. Mackiewicz (Cat), op. cit., 89. Nagonkę na „Jestem Polakiem” odnotował również we wspomnieniach bp Józef Gawlina, pisząc, iż od pierwszego numeru pismo to „ściągnęło na siebie gniew Żydów”, było przez nich atakowane i „zaskarżone do gen. Sikorskiego” (J. Gawlina, op. cit, s. 199).

[40] Polish endeks in England. Importing “nazi” Jew-hatred, “The Jewish Chronicle”, 16 VIII 1940. Jak emocjonalny był to atak, niech świadczy fakt, iż cytując odwołanie się redakcji „Jestem Polakiem” do tradycji przedwojennego „Prosto z Mostu”, nazwano redagowany przez Stanisława Piaseckiego tygodnik „odpowiedzialnym za kilka pogromów”. Odnośnie zaś do „żydo-komuny” we Francji „The Jewish Chronicle” wyrwała ten fragment z szerszego kontekstu, dotyczącego upadku moralnego Francji. Z uwagi na to, iż chodzi o przedrukowane (za pozwoleniem władzy duchownej) kazanie wygłoszone przez (najprawdopodobniej) ks. Stanisława Bełcha w kościele polskim w Londynie 20 VII 1040 r., warto ten fragment zacytować w całości: „Wiemy jednak, niestety, co spotkało Francję, separowaną urzędowo od Kościoła, Francję kompletnie zeświecczonej szkoły i skomunizowanego w 90 proc. nauczycielstwa, Francję rozbitego życia rodzinnego, błazeńskich małżeństw na próbę, Francję, w której liczba zgonów przewyższała rocznie liczbę urodzin, Francję, trzęsawisko nieprawdopodobnej rozpusty, gdzie dziewki uliczne nie mogły się doczekać przygód z pruskim żołdactwem, Francję, którą przez szereg lat [od 1936 r.] przed obecną katastrofą rządziła żydo-komuna, osławiony »front ludowy« z Żydem Blumem i innymi cuchnącymi kwiatuszkami na czele, kraj, w którym 2/5 mieszkańców jest nieochrzczonych, w którym przez dziesiątki lat inteligencja pracowała nad spoganieniem ludu, a przerażona potem skutkami swej niecnej roboty, zaczęła szczególnie po wojnie światowej wracać do Boga, lecz nie zdołała pociągnąć za sobą uwiedzionego przedtem ludu” (Znaki czasu, „Jestem Polakiem” 1940, nr 1).

[41] S. Stroński, op. cit., t. 1, s. 355–356. Minister informacji i dokumentacji pisał o tym ataku „The Jewish Chronicle” na „Jestem Polakiem”: „A więc uderzono w wielki dzwon. Z jakiego powodu? Pomijamy już to, że w tygodniku polskim, przeciw któremu wystąpił tygodnik żydowski, nie było niczego, co można nazwać napaścią na Żydów, i tygodnik żydowski musiał się zadowolić przytoczeniem niechętnej wzmianki o żydowskich komunistach we Francji [cytowanej wyżej – K.K], która nie jest chyba czymś o pomstę do nieba wołającym. Pomijamy i to, że również o rzekomych rozruchach przeciwżydowskich w obozach uchodźców mówi się tylko w nagłówkach bardzo krwawo (Kill the Jews!... Zabijać Żydów!), a z treści okazuje się, że żądano zdejmowania kapeluszy przy jedzeniu przy wspólnym stole w jednym z obozów. Są to tylko wskazówki, że konieczność rozgłośnego wystąpienia żydowskiego na obu półkulach przeciw antysemityzmowi polskiemu wcale się nie narzucała w jakichś objawach rzeczywistych. Ważniejsze jest coś innego. Stanowisko obecne wszystkich władz polskich rządowych i wojskowych wobec Żydów jest nie tylko poprawne, ale więcej niż poprawne. Żydzi korzystają z opieki, jaką daje im obywatelstwo polskie, a często tylko paszport polski, jako jedyny ślad obywatelstwa, oraz cenią sobie bardzo tę opiekę. W urzędach polskich nie tylko nie stosuje się w doborze pracowników wyłączeń rasowo-wyznaniowych w ogóle, ale także liczebnie nie jest wcale niepokaźne. Często trudno jest odeprzeć narzekania odwrotne. Tygodnik żydowski bardzo natarczywie docieka, za jakie pieniądze wydawany jest zaczepiony przezeń tygodnik polski. Źle się wybrał. Jego bowiem twierdzenie, iż tygodnik polski korzysta z zasiłku państwowego, jest całkowicie nieprawdziwe, a natomiast o tygodniku, z którym współpracują wydatnie żydowscy pisarze polscy [tj. „Wiadomościach Polskich” – K.K.], nie można by tego powiedzieć. Jednym słowem, władze polskie mogą dzisiaj o swym poprawnym stosunku wobec Żydów i o powściąganiu wszelkich dążności drażniących mówić na podstawie dowodów, których obfitość niejednokrotnie zadziwiałaby cudzoziemców. A tymczasem puszcza się znowu w świat z największym rozgłosem, wieści o antysemityzmie polskim i to nie tylko wobec takiego stanowiska Rządu Polskiego, ale także wbrew temu stanowi rzeczy, że w Kraju, wobec ucisku powszechnego, nastało uspokojenie w stosunkach polsko-żydowskich. Poważni kierownicy światowej polityki żydowskiej powinni z najstaranniejszym namysłem rozważyć, czy te wypady pewnych korespondentów »Jewish Chronicle«, a także urzędowych agencji żydowskich, obliczone na szkodzenie Polsce w świecie, są na czasie. Przywódcy zaś Żydów polskich wiedzą dobrze, iż każde słuszne zażalenie i żądanie dotrze dziś do uszu władz polskich, ale uszy polskie mają tę właściwość, że światowy akompaniament oskarżeń nie wzmacnia tych uprawnionych zażaleń, lecz je zagłusza. Trzeba zachować i słuszną ocenę, i słuszną miarę”.

[42] Przed wojną Szapiro – działacz PPS – był korespondentem prasy polskiej w Londynie. We wrześniu 1939 r. na łamach „Daily Herald” wtórował atakom Davida Lloyda George’a na „imperialistyczną Polskę”, przypisując klęskę wrześniową „grzechom” przywódców narodu polskiego. Został za ten artykuł upomniany przez ambasadora polskiego w Londynie Edwarda Raczyńskiego. Rok później w tym samym dzienniku brytyjskich labourzystów Szapiro napisał, że w bombardowanej we wrześniu 1939 r. Warszawie „nie było tak źle” jak w Londynie we wrześniu 1940 r. Tym razem ostro skrytykował go tygodnik „Jestem Polakiem” (E. Raczyński, W sojuszniczym Londynie, Londyn 1997, s. 50; W Warszawie nie było tak źle, „Jestem Polakiem” 1940, nr 10). O wymowie owego artykułu Szapiry zob. też tekst Szapiro kontra Wizbek. Przyczynek do polityki personalnej rządu gen. Władysława Sikorskiego (1939–1943) w niniejszym tomie.

[43] AIPMS, PRM, 37 B, Wycinki notatek z „Evening Standard” z 20 VIII 1940 r. i ich tłumaczenia, k. 278–279.

[44] AIPMS, PRM, 37 B, Niepodpisana charakterystyka pisma „Jestem Polakiem” z 1940 r., k. 297–299.

[45] Trudno orzec, czy – chociażby ze względów natury językowej – było to szczere wzburzenie, czy też było ono sztucznie kreowane przez redakcję „Cavalcade”. Być może czytelnikom tego angielskiego magazynu wpadł akurat do rąk 27 – polsko-angielski – numer „Jestem Polakiem” datowany 15 V – 1 VI 1941 r., zawierający wybrane artykuły z poprzednich numerów. Tłumaczenie jednego z takich listów – autorstwa niejakiego Austina Wellsa z hrabstwa Surrey – trafiło na biurko gen. Sikorskiego. Ów czytelnik „Cavalcade” pisał m.in. „Czytałem jeden egzemplarz [...]. Sądzę, że stronnictwo endeków (działalność ich w Polsce przedwojennej była wielokrotnie omawiana w »Cavalcade«) stoi za tą publikacją. Powinniśmy jasno postawić sprawę przed Polakami w Wielkiej Brytanii, że nie zapomnieliśmy metod, jakie stosowali wobec mniejszości rasowych w swoim kraju. To, czego w każdym razie mamy prawo oczekiwać od nich tu na naszej ziemi wolności, to [to] by dali dowód zmiany swego nastawienia i by nie próbowali wszczepić w nasz naród ziarna nienawiści rasowej, która w końcu prowadzi do tych pogromów, które zniesławiły nazistowskie Niemcy – i Polskę”. Naczelny Wódz, dekretując ten list na ministra Kota, opatrzył go znamienną adnotacją: „Kiedyż wreszcie »JP« przestanie szkodzić Polsce?” (AIPMS, Kol. 576 mjr. Władysława Pałuckiego, „Jestem Polakiem” – tłumaczenie listu czytelnika „Cavalcade”, materiał nieuporządkowany, b.p.).

[46] Poland and antisemitism, „The Catholic Herald”, 23 VIII 1940.

[47] S. Mackiewicz (Cat), op. cit., s. 89.

[48] Stawiamy sprawę jasno!, „Jestem Polakiem” 1940, nr 4 oraz list Jerzego Pańciewicza do redaktora „Evening Standard” z 20 VIII 1940 r. Redaktorem „Evening Standard” był wówczas Frank Owen (w latach 1929–1931 członek Izby Gmin z Partii Liberalnej).

[49] W wywiadzie adresowanym do czytelnika angielskiego Pańciewicz używa pewnego skrótu myślowego, utożsamiając rządu sanacyjne z niepopularnym w Anglii ministrem spraw zagranicznych Józefem Beckiem.

[50] Potrzeba przemian istotnych oraz Znaki czasu, „Jestem Polakiem” 1940, nr 1.

[51] AIPMS, PRM, 37 B, Przekład niewydrukowanego wywiadu dziennikarza „Daily Herald” z Jerzym Pańciewiczem, k. 275.

[52] Przypuszczalnie do niezamieszczania wywiadu z Pańciewiczem nakłonił redakcję „Daily Herald” Szapiro. Jako współpracownik tej gazety zapoznał się on z jego treścią, przetłumaczył na język polski, a następnie przesłał tłumaczenie ministrom Strońskiemu i – najprawdopodobniej – Kotowi (AIPMS, Kol. 576 mjr. Władysława Pałuckiego, List Jerzego Szapiry z 23 VIII 1940 r. z załączonym tłumaczeniem wywiadu Jerzego Pańciewicza z dziennikarzem „Daily Herald”, materiał nieuporządkowany, b.p.).

[53] Wiedzą, że dzwonią, ale w którym kościele?, „Jestem Polakiem” 1940, nr 17. Tylko na łamach „The Jewish Chronicle” – poczynając od wspomnianego artykułu z 16 VIII 1940 r. – o „Jestem Polakiem” pisano aż siedemnaście razy. Niejednokrotnie były to bardzo tendencyjne – by nie rzec absurdalne – ataki sugerujące, że skoro hitlerowska propaganda (radio bądź prasa) wspominała o polskim tygodniku, to widocznie łączyły go jakieś związki z Niemcami! (Nazis use „Jestem Polakiem”, „The Jewish Chronicle”, 17 I 1941; Nazis praise „Jestem Polakiem”, „The Jewish Chronicle”, 2 V 1941).

[54] Pro domo sua, „Jestem Polakiem” 1940, nr 10.

[55] “Jestem Polakiem” ceases publication. Polish minister explains, „The Jewish Chronicle”, 14 II 1941. Swoją drogą trochę dziwnie brzmiało to uzasadnienie zastosowania cenzury prewencyjnej wobec „Jestem Polakiem” w ustach b. dziennikarza i b. członka Stronnictwa Narodowego.

[56] Od Wydawnictwa, „Jestem Polakiem” 1941, nr 24.

[57] „Jestem Polakiem” 1941, nr 27.

[58] AIPMS, PRM, 37 C, Przesilenie lipcowe 1940 r., Niedatowana i niepodpisana notatka o dyskusji w Izbie Gmin, k. 146–151. W dyskusji wzięli również udział, wyrażając zaniepokojenie ewentualnym dyskryminowaniem żołnierzy pochodzenia żydowskiego: niezależna posłanka Eleanor Rathbone, poseł Richard Douglas Denman z partii National Labour i Geoffrey Le Mesurier Mander z Liberal Party. Odpowiedział im Edward Gigg, podsekretarz stanu w Ministerstwie Wojny, przypominając rozkaz wojskowy gen. Sikorskiego z 5 VIII 1940 r. W rozkazie tym Naczelny Wódz stwierdzał: „Stoję na stanowisku, że żołnierz, który podjął broń w sprawie ojczystej, składa tym samym dowód, że jest Polakiem, bez względu na pochodzenie i wyznanie. Zakazuję stanowczo okazywania żołnierzom wyznania mojżeszowego niechęci w formie krzywdzących przezwisk lub uchybiania godności ludzkiej. Za przestępstwa w tym względzie będę surowo karał. Rozkaz odczytać przed frontem oddziałów”. Cyt za: S. Stroński, t. 1, op. cit., s. 324.

[59] W Parlamencie, „Jestem Polakiem” 1941, nr 27. W numerze tym za „Dziennikiem Polskim” przytoczono dokładny przekład tej dyskusji wg stenogramu parlamentarnego.

[60] An appeal for fair play, „Jestem Polakiem” 1941, nr 27.

[61] Cyt. za: Przynaglenie, „Walka” 1941, nr 2. Memoriał ten został złożony na ręce gen. Sikorskiego w Buckingham Hotel w Nowym Jorku 17 IV 1941 r. Poza Wisem w skład delegacji AJC wchodzili: Nahum Goldmann, Samuel Margoshes, Maurice L. Perlzweig i Maldwin M. Fertig. W czasie spotkania premier polskiego rządu, odcinając się od „Jestem Polakiem” i przypominając zakaz kolportażu tego pisma w wojsku, miał określić jego redaktorów i współpracowników jako osoby „ciężko naruszające polską dyscyplinę narodową” (AIPMS, Kol. 576 mjr. Władysława Pałuckiego, Kopia notatki American Jewish Congress z 19 IV 1941 r., materiał nieuporządkowany, b.p.).

[62] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, red. M. Zgórniak, oprac. W. Rojek [dalej: Protokoły posiedzeń RM...], t. 3: Czerwiec 1941 – grudzień 1941, Kraków 1995, s. 61–62.

[63] AIPMS, PRM, 37B, Różne sprawy polityczne, List gen. Władysława Sikorskiego do Stanisława Mikołajczyka, Londyn, 21 VIII 1940 r., k. 276.

[64] AIPMS, PRM, 37 B, Niepodpisana charakterystyka pisma „Jestem Polakiem” z 1940 r., k. 297–299.

[65] J. Gawlina, op. cit., s. 193, 199.

[66] Zob. przypis 24.

[67] 25 VIII 1940 r. ukazał się pierwszy numer „Robotnika Polskiego w Wielkiej Brytanii”, z podtytułem: „Pismo socjalistów polskich, członków PPS”, będącego kontynuacją „Robotnika Polskiego we Francji”.

[68] Protokoły posiedzeń RM..., t. 2: Czerwiec 1940 – czerwiec 1941, s. 109–110.

[69] Zob. przypis 42.

[70] Formalnie dopiero na tym posiedzeniu Rada Ministrów uchwaliła projekt dekretu prezydenta RP o utworzeniu Ministerstwa Informacji i Dokumentacji (MID). Dekret ten został ogłoszony przez prezydenta 11 IX 1940 r. i opublikowany w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej 28 września tego roku. Do zadań nowego ministerstwa należało m.in. „informowanie o sprawach polskich oraz zbieranie i opracowywanie materiałów w tej dziedzinie” oraz sprawowanie kontroli nad prasą i jej cenzura. Wcześniej zajmowała się tym Centrala Informacji i Dokumentacji. Szefem Centrali, a od września 1940 r. ministrem informacji i dokumentacji był Stanisław Stroński. W Polskich Siłach Zbrojnych funkcje MID pełniło Wojskowe Biuro Propagandy i Oświaty, któremu podlegała prasa wojskowa – o działalności informacyjno-propagandowej Rządu RP na wychodźstwie zob. szerzej: S. Lewandowska, op. cit., s. 180–312.

[71] Protokoły posiedzeń RM..., t. 2, s. 111.

[72] Prof. Stanisław Kot od grudnia 1939 r. jako minister bez teki zajmował stanowisko podsekretarza stanu w Prezydium Rady Ministrów. Zakres jego kompetencji odpowiadał de facto funkcji wicepremiera (T.P. Rutkowski, Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, Warszawa 2000, s. 130).

[73] Ibidem, s. 112–113.

[74] Ibidem, s. 113.

[75] AIPMS, PRM, 37B, Pismo Stanisława Mikołajczyka do gen. Władysława Sikorskiego z 31 VIII 1940 r. wraz z dwoma zapytaniami działaczy PPS i SL z 30 VIII 1940 r., k. 285–291.

[76] AIPMS, PRM, 37 B, Pismo Pen Clubu Polskiego w Londynie do gen. Władysława Sikorskiego z 28 VIII 1940 r., k. 296

[77] AIPMS, PRM, 37B, List Antoniego Słonimskiego do gen. Władysława Sikorskiego, Londyn 23 VIII 1940 r., k. 259–260. Por. przypis 20.

[78] S. Stroński, op. cit., t. 1, s. 354.

[79] Protokoły posiedzeń RM..., t. 2, s. 116.

[80] Ibidem, s. 116–117.

[81] Ibidem, s. 117. Popierający Grydzewskiego i Nowakowskiego minister Kot, „niechętny wpływom obozu narodowego w piśmie”, był zdecydowanie przeciwny wprowadzeniu do redakcji „Wiadomości Polskich” Folkierskiego i Leitgebera (S. Stroński, op. cit., t. 1, s. 352).

[82] Protokoły posiedzeń RM..., t. 2, s. 117–118.

[83] Ibidem, s. 118–119. W liście do gen. Sikorskiego z 23 VIII 1940 r. minister Strasburger szedł znacznie dalej, sugerując „wstrzymanie wszelkich subsydiów i zażądanie od wydawców wstrzymania publikacji poszczególnych pism, z wyjątkiem tygodnika »Polska Walcząca« niezbędnego dla naszych żołnierzy”. Głównym argumentem za takim rozwiązaniem był – zdaniem Strasburgera – fakt, iż „pieniądze na wydawnictwo tych pism polskich pochodzą pośrednio czy bezpośrednio z kredytów angielskich udzielonych Polsce. Łatwo zjawić się może zarzut, że Polacy korzystają z tych kredytów dla wzajemnego zwalczania się i prowadzenia polemiki miedzy sobą”. Zaoszczędzone w ten sposób pieniądze minister proponował wykorzystać na wydawanie większej ilości polskich książek, zarówno dla wojska, jak i całej emigracji. Argument Strasburgera w żadnym wypadku nie mógł jednak dotyczyć tygodnika „Jestem Polakiem”, który bynajmniej nie był subwencjonowany przez rząd, tylko ukazywał się dzięki ofiarności czytelników (AIPMS, PRM, 37B, List min. Henryka Strasburgera do gen. Władysława Sikorskiego, Londyn, 23 VIII 1940 r., k. 282).

[84] Protokoły posiedzeń RM..., t. 2, s. 120. W najbliższym środowisku premiera opublikowanie oenerowskiego oświadczenia uznano za „niepotrzebne ze względów taktycznych ujawnienie wobec Anglików spraw wewnętrzno-polskich” (AIPMS, PRM, 37 B, Niepodpisana charakterystyka pisma „Jestem Polakiem” z 1940 r., k. 297–298).

[85] Protokoły posiedzeń RM..., t. 2, s. 133–134.

[86] Minister Stroński uważał, że należy „uszanować stanowisko obozu narodowego, który chciał nie tylko być dopuszczony na łamy pisma [tj. »Wiadomości Polskich«], lecz mieć głos w kierownictwie, więc tu już prof. Kot nie mógł sprzeciwić się memu w tym względzie żądaniu pewnej równomierności, tak iż na posiedzeniu Rady Ministrów 8 X 1940 r. w imieniu nas obu zgłosiłem wniosek i uzyskałem uchwałę, że »Wiadomości Polskie« pozostawia się tak jak są, a uznaje się potrzebę i możność stworzenia drugiego pisma literackiego, również z zasileniem skarbowym w wysokości zależnej od jego właściwości i jego rozmiarów, co stało się podstawą powołania do życia dwutygodnika »Myśli Polskiej« od 20 III 1941 r.” (S. Stroński, op. cit., t. 1, s. 353). Konsekwencją (a raczej warunkiem) tej decyzji Rady Ministrów było oficjalne wycofanie (odcięcie) się Stronnictwa Narodowego od „Jestem Polakiem” i rezygnacja Jerzego Pańciewicza z funkcji redaktora tego pisma kilka dni później.

[87] W sferach rządowych bp Gawlina od początku uchodził za protektora „Jestem Polakiem”. W poufnej notatce z połowy czerwca 1941 r., sporządzonej najprawdopodobniej w Dziale Politycznym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, wskazywano m.in. na poparcie, jakiego „Jestem Polakiem” udzielała polowa kuria biskupia. Przejawiać się ono miało w „mało energicznym zakazie działalności kolporterskiej księżom kapelanom oraz braku jakiejkolwiek kontrpropagandy ideologicznej”. Autor notatki „celem definitywnego zlikwidowania sprawy »Jestem Polakiem« proponował m.in. zażądać od ks. bp. Gawliny „odgrodzenia się od akcji »Jestem Polakiem« i przydzielenia ks. Bełcha na stanowisko zupełnie izolowane, np. na stanowisko kapelana obozu oficerskiego [w Rothesay na wyspie Bute]” (AIPMS, PRM, 37C, Niepodpisana notatka z 16 VI 1941 r., k. 126).

[88] Protokoły posiedzeń RM..., t. 2, s. 140–141. Cytowany już ppor. Wiesław Szpakowicz, pozostający wówczas w kontakcie z ks. Bełchem, w pisanym na bieżąco dzienniku krytycznie ocenił „nieładną rolę”, jaką w sprawie „Jestem Polakiem” odegrało – jego zdaniem – Stronnictwo Narodowe. Dotyczyć to miało zwłaszcza Władysława Folkierskiego i Jerzego Pańciewicza. „Wszystkie artykuły, które wywoływały tyle zadrażnień – pisał Szpakowicz – wyszły spod pióra Folkierkiego lub Pańciewicza. Oni domagali się zaostrzenia kursu i oni ustawiali taktykę pisma. Kiedy zaś przyszło za to płacić rachunki, pierwszy Seyda umył ręce i ogłosił, że nie ma nic wspólnego z pismem. Po nim czym prędzej wycofał się Folkierski, a w końcu, intrygując przeciwko ks. [Bełchowi], wyszedł Pańciewicz. Ściślej biorąc – to go zmuszono do wyjścia” (AIPN, Dziennik por. Wiesława Szpakowicza..., s. 163).

[89] J. Gawlina, op. cit., s. 199.

[90] Protokół rozmowy między p. ministrem prof. Kotem i ks. Bełchem w dniu 14 X 1940 r. godzina 17.45–18 w obecności p. Ullmanna [w:] Z.S. Siemaszko, Ci, którzy odeszli (1953–2002), Londyn 2002, s. 202–205. Kierowany przez Tadeusza Ullmanna Wydział Polityczny MSW prowadził w ramach tego resortu wywiad i kontrwywiad polityczny (T.P. Rutkowski, op. cit., s. 156–157). Ppor. Wiesław Szpakowicz zanotował: „Śmieszne aż w swej agresywności były ataki Kota. Jak się zaczęło, wezwał ks. [Bełcha]. Był u niego. Rozmowa jakby u sędziego śledczego. Kot żądał zamknięcia pisma. Ks. odmówił. Kot żądał podpisania protokołu, któremu starał się nadać swoją redakcję. Ks. odmówił. Protokół sporządzono jednostronnie. Dużo w nim kłamstwa. Zachowanie się Kota miało wszelkie cechy terroryzowania ks[iędza] [...]. Ks. się zawziął i pismo będzie wychodziło nadal. Szuka teraz oparcia. Zaczął rozmowy z »Rubensem« [tj. Sztabem Naczelnego Wodza, którego siedziba mieściła się w londyńskim hotelu o tej nazwie – K.K.], ma nadzieję, że uzyska cofnięcie zakazu kolportażu [w wojsku]. Sam wycofał się oficjalnie. To pozwala biskupowi [Gawlinie] uchylać się od nacisków. Bo i przez kogo, niby, skoro ks. jakby nie było. Biskup zdaje sobie dobrze sprawę z podłoża i pobudek nagonki. Teraz ks. klei spółdzielnię wydawnicza. Będzie [Stanisław] Jóźwiak i Wojtek [Dłużewski]. Na pierwszy ogień pójdzie Ziemia gromadzi prochy [Józefa Kisielewskiego]. Udział ks. b. czynny. Współdziała przy wydawaniu Pisma Św[iętego] i kalendarza [Polskiego] Czerwonego Krzyża” (AIPN, Dziennik por. Wiesława Szpakowicza..., s. 163–164).

[91] AIPMS, PRM, 58B, Różne sprawy polityczne, List ks. bp. Józefa Gawliny do ministra Stanisława Kota z 21 X 1940 r., k. 40. „Na pismo ministerialne – wspominał bp Gawlina – odpowiedziałem po naradzie ze starszyzną kapłańską, że ks. Bełch miał prawo żądać czasu do namysłu i że rząd powinien podać uzasadnienie swej decyzji i wskazać inkryminowane artykuły. Ks. Bełch zgodził się na ustąpienie z wydawnictwa, a »Jestem Polakiem« wychodziło dalej pod redakcją p. Lipińskiego [powinno być: Kazimierza Lipnickiego]” (J. Gawlina, op. cit., s. 200).

[92] Ibidem, s. 199–200. Według Zbigniewa S. Siemaszki ks. Bełch był „jakby opiekunem duchowym Polskiego Czerwonego Krzyża, gdzie Jego obowiązkiem było wydawanie kalendarzyka PCK”. Wiceprezesem PCK była wówczas Helena Sikorska. Ks. Bełch znał ją, gdyż na początku 1940 r. pomógł jej w przejeździe z Rzymu przez Szwajcarię do Francji. Miał okazję poznać również córkę premiera – Zofię Leśniewską (ks. J. Bełch, Wspomnienie o ks. Stanisławie Bełchu, mps, s. 50; Z.S. Siemaszko, op. cit., s. 191).

[93] Protokoły posiedzeń RM..., t. 2, s. 149.

[94] Ibidem, s. 164.

[95] Redakcja opatrzyła to oświadczenie następującym komentarzem: „Jak wiadomo, początkowo w piśmie »Jestem Polakiem« współpracowali członkowie Stronnictwa Narodowego, ale jesteśmy upoważnieni do stwierdzenia, że w zgodzie ze stanowiskiem Rządu i zespołu stronnictw jedności narodowej Stronnictwo Narodowe nie jest niczym z tym pismem związane” (O jedność i karność, „Dziennik Polski” 1940, nr 115). Por. przypisy: 10, 86 i 88.

[96] Wiedzą, że dzwonią, ale w którym kościele?, „Jestem Polakiem” 1940, nr 17.

[97] S. Mackiewicz (Cat), op. cit., s. 94–95.

[98] Protokoły posiedzeń RM..., t. 2, s. 203.

[99] Ibidem, s. 320–321.

[100] Ibidem, s. 330–331.

[101] W marcu 1941 r. oprócz „Myśli Polskiej”, będącej organem SN, ukazał się pierwszy numer „Zwrotu” wydawanego przez Stronnictwo Pracy. Poza nimi wydawane były jeszcze: socjalistyczny „Robotnik Polski” i żydowska „Przyszłość”, przeznaczona dla wojska „Polska Walcząca” oraz „Wiadomości Polskie” i „Dziennik Polski”. Wszystkie wymienione tytuły były subwencjonowane przez rząd.

[102] Protokoły posiedzeń RM..., t. 2, s. 331–332. Stańczyk miał za złe Strońskiemu, że w informacji w „Dzienniku Polskim” zamiast całej uchwały z 9 IV 1941 r., powtórzono w pełnym brzmieniu „łagodniejsze” oświadczenie rządu z 22 XI 1940 r., stwarzając jakoby pozory, iż potępienie „Jestem Polakiem” spowodowane zostało nie tyle treścią tego pisma, a formalnym „złamaniem dyscypliny narodowej”.

[103] 6 XII 1940 r. ks. Zygmunt Kaczyński poinformował bp. Gawlinę, że ks. Bełcha „rząd chciał umieścić przez Anglików w obozie koncentracyjnym [na wyspie Bute – K.K.]. Przeniosłem go więc do wojska w Szkocji – wspominał biskup polowy WP. Na żądanie Żydów zwolnił go gen. Sikorski bez mej zgody z wojska, a więc ks. Bełch wrócił do Londynu. Rewizje nasłanych przez rząd nasz agentów Scotland Yardu nie wykryły u niego nic zdrożnego. Mimo to wymusił rząd polski na Anglikach wysiedlenie ks. Bełcha z Londynu. Zamieszkał on więc pod Londynem [w Enfield, w lutym 1943 r. – K.K.] i pracował energicznie, skupiając młodzież akademicką”. Być może, gdyby w czasie owej wigilijnej rewizji agenci Scotland Yardu znaleźli u ks. Bełcha jakieś „nieprawomyślne” materiały, trafiłby on na Wyspę Węży – niekoniecznie jako kapelan przebywających tam oficerów (Z.S. Siemaszko, op. cit., s. 192; J. Gawlina, op. cit., s. 200–201). Por. przypis 87.

[104] Cyt. za: ks. E. Rusin, op. cit., s. 110–111.

[105] AIPMS, PRM, 37C, Niepodpisana notatka z 16 VI 1941 r. [sporządzona najprawdopodobniej w Dziale Politycznym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych], k. 126; List mjr. Władysława Dowbora do płk. Wacława Tokarza z 26 IV1941 r., k. 131.

[106] Ks. E. Rusin, op. cit., s. 111.

[107] Fundusz Kultury, czy fundusz policyjny?, „Jestem Polakiem” 1940, nr 15. Fundusz Kultury Narodowej został z inicjatywy ministra Kota utworzony przy Prezydium Rady Ministrów w styczniu 1940 r. Jego zadaniem miało być wspieranie polskiej oświaty i kultury oraz pomoc uczonym i twórcom zarówno w kraju, jak i na emigracji. Poprzez FKN Kot subwencjonował m.in. „Wiadomości Polskie”. Jego interwencji zawdzięczał również Mieczysław Grydzewski zwolnienie od służby wojskowej (T.P. Rutkowski, op. cit., s. 159).

[108] Stanisławowi Jóźwiakowi „nagle zabrano legitymację poselską, którą jednak później mu zwrócono. Ponieważ od »młodych« niezupełnie się usunął, zagroził mu później [już po podpisaniu układu Sikorski-Majski – K.K.] p. Kot, że deportowana do Rosji jego rodzina nie zostanie stamtąd uwolniona. Można sobie wyobrazić, jak ta groźba na niego podziałała. Prof. Skwarczyńskiemu p. Kot z tychże samych powodów skreślił stypendium” (J. Gawlina, op. cit., s. 201).

[109] Od Administracji, „Jestem Polakiem” 1941, nr 27.

[110] J. Gawlina, op. cit., s. 200. Biskup Gawlina odnotował we wspomnieniach jeszcze jeden znamienny fakt świadczący o zdecydowanej niechęci gen. Sikorskiego do pisma „Jestem Polakiem” i o jego determinacji, by je za wszelką cenę zlikwidować. 14 III 1941 r. biskup polowy WP spotkał się z premierem, prosząc go o przywrócenie na sztandarach polskich jednostek wojskowych słowa „Bóg” obok słów „Honor i Ojczyzna”. Gen. Sikorski odpowiedział: „Nie, Księże Biskupie, to nie czas na to. Mamy ważniejsze sprawy. Niech Ksiądz Biskup przyczyni się do tego, aby już nie wychodziło »Jestem Polakiem«”. Dopiero po śmierci gen. Sikorskiego dewiza „Bóg, Honor, Ojczyzna” została wprowadzona na sztandary Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie rozkazem Naczelnego Wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego z 15 X 1943 r. (ibidem, s. 210–211).

[111] Ciekawy przykład takiej ofiarności, świadczący jednocześnie o dużej popularności „Jestem Polakiem” wśród młodych oficerów, podał bp Gawlina. Otóż gdy pewnego razu ks. Bełch „uczestniczył w jakimś zebraniu oficerów, zastał kieszenie płaszcza swego wypchane funtami” (ibidem, s. 199).

[112] Od Redakcji, „Jestem Polakiem” 1941, nr 22.

[113] Ibidem.

[114] Cyt. za: ks. E. Rusin, op. cit., s. 44.

[115] Ibidem, s. 110.

[116] AIPMS, PRM, 58B, List Adama Doboszyńskiego do ks. Stanisława Bełcha z 2 III 1941 r., k. 128–129.

[117] List Adama Doboszyńskiego do ks. Stanisława Bełcha z 27 IV 1941 r., cyt. za: B. Nitschke, op. cit., s. 131.

[118] AIPMS, PRM, 58B, List ks. bp. Józefa Gawliny do Stanisława Kota z 3 III 1941 r., k. 38. Z notatki spisanej 29 maja 1941 r. przez Adama Romera, dyrektora Biura Prezydialnego Rady Ministrów, relacjonującej przebieg jego rozmowy z bp. Gawliną, wynika, że biskup polowy WP zakazał formalnie ks. Bełchowi „wszelkiej współpracy” z „Jestem Polakiem” i obiecał „przemówić [mu] do sumienia, by wpływami swoimi dla dobra sprawy wpłynął na wydawców »Jestem Polakiem« w kierunku zaprzestania dalszego wydawania pisma”. Biskup miał również „zabronić stanowczo kapelanom wojskowym kolportowania czy popierania »Jestem Polakiem«„ (AIPMS, PRM, 61/41, Notatka Adama Romera dla gen. Władysława Sikorskiego z 29 V 1941 r., k. 45–46).

[119] W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu, Gdańsk 1996, s. 305.

[120] Zob. szerzej: S. Lewandowska, op. cit., s. 267–287.

[121] W. Turek, „Myśl Polska” na emigracji [w:] „Myśl Polska” na emigracji 1941–1976. Antologia tekstów, wybór i oprac. W. Turek, M. Urbanowski, Kraków 2005, s. 11. Od 20 III 1941 do 25 VII 1945 r. ukazało się 95 numerów „Myśli Polskiej”. W marcu 1946 r. – po siedmiomiesięcznej przerwie – wydawanie pisma zostało wznowione.

[122] Ks. E. Rusin, op. cit., s. 114. Na odmowę przydziału papieru przez władze brytyjskie jako główną przyczynę zaprzestania wydawania „Jestem Polakiem” wskazują m.in. Bernadetta Nitschke i ks. Józef Bełch (B. Nitschke, op. cit., s. 130; ks. J. Bełch, op. cit., s. 2).

[123] Jestem Polakiem, „Walka” 1942, nr 7.

Aneks

[1] Ppor. rez. Marian Emil Rojek był we wrześniu 1939 r. oficerem w dyspozycji dowódcy 40. pułku piechoty „Dzieci Lwowskich” ppłk. Józefa Kalandyka. Szerzej o walkach tego pułku w obronie Warszawy, zob.: J.S. Wojciechowski, 40 pułk piechoty „Dzieci Lwowskich”, Pruszków 2007.

[2] Roman Umiastowski (1893–1982) – historyk wojskowości, płk dypl. WP. We wrześniu 1939 r. był szefem propagandy w Sztabie Naczelnego Wodza. W przemówieniu radiowym wygłoszonym w nocy z 6 na 7 września nakazał, aby wszyscy dotąd niezmobilizowani, zdrowi i silni mężczyźni opuścili Warszawę i skierowali się na wschód w bliżej nieokreślone miejsce tworzenia się armii rezerwowej. Zaapelował jednocześnie do owych zdolnych do walki mężczyzn o aktywny udział w kopaniu rowów przeciwczołgowych i przeciwlotniczych oraz wznoszeniu barykad na przedmieściach Warszawy. Oba nakazy w ewidentny sposób kolidowały ze sobą. W efekcie apel płk. Umiastowskiego wywołał chaos, panikę oraz zupełną dezorientację wśród mieszkańców stolicy.

[3] Mowa o Komitecie Obywatelskim ds. Opieki nad Polskimi Uchodźcami w Budapeszcie, powstałym w listopadzie 1939 r. Jego prezesem był Henryk Sławik, powstaniec śląski, członek Rady Naczelnej PPS, długoletni poseł do Sejmu Śląskiego.

[4] Mowa o felietonie Marii Kuncewiczowej Mity, który ukazał w pierwszym „londyńskim” numerze „Wiadomości Polskich, Politycznych i Literackich” (1940, nr 16–18). Fragment, który wywołał oburzenie Mariana Rojka, brzmiał: „Nad Polską stały Matka Boska Częstochowska, Ostrobramska, Swarzewska... Byli tacy, co je ubierali chabrami i tacy, co jeździli na Jasną Górę ślubować, a potem bić kastetami Żydówki”. Por. przypis 20.

[5] Fragment cytowanego felietonu Marii Kuncewiczowej.

[6] Jednostki niemieckie wchodzące w skład dowodzonej przez gen. mjr. Georga Reinhardta 4. Dywizji Pancernej, która we wrześniu 1939 r. oblegała Warszawę.

[7] Mowa o uczestnikach ogólnopolskiej pielgrzymki młodzieży akademickiej do Częstochowy 24 V 1936 r. W pielgrzymce tej udział wzięło ponad 20 tys. studentów z całej Polski. Jej punktem kulminacyjnym było Ślubowanie Jasnogórskie młodzieży akademickiej. Uroczystą mszę św. celebrował prymas Polski kard. August Hlond, w obecności przybyłych księży biskupów, generała ojców paulinów, przeora klasztoru oraz duszpasterzy akademickich. Rotę Ślubowania odczytał bp Antoni Szlagowski, sufragan warszawski. Zebrani studenci obrali Matkę Boską za swoją Patronkę, oddali pod Jej opiekę siebie, polskie uczelnie i całą Polskę, zobowiązali się dochować wierności Kościołowi i Stolicy Apostolskiej oraz obiecywali kierować się w życiu osobistym, rodzinnym, społecznym, narodowym i państwowym zasadami wiary katolickiej. Przyrzekli wreszcie, że co roku w uroczystej pielgrzymce będą przychodzić na Jasną Górę. W latach 1937–1939 odbyły się trzy kolejne takie pielgrzymki. Również podczas okupacji niemieckiej przedstawiciele poszczególnych środowisk akademickich, w niewielkich grupkach, z zachowaniem pełnej konspiracji, przybywali na Jasną Górę i ponawiali ślubowanie.

[8] Zdzisław Wardejn (1913–1939) – student Wyższej Szkoły Handlowej w Poznaniu i Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1933–1936), prezes poznańskiego koła MW, wiceprezes Bratniej Pomocy Studentów WSH, członek K! „Gedania Posnanensis”; w lutym 1935 r. skazany przez sąd w Wilnie na 2 lata więzienia (zwolniony za kaucją); w drugiej połowie lat trzydziestych członek Zarządu Okręgowego SN w Poznaniu. Zginął we wrześniu 1939 r.

[9] Przemysław Warmiński (1908–1939) – absolwent Wydziału Prawno-Ekonomicznego Uniwersytetu Poznańskiego (1931), członek K! „Baltia”, działacz MW, OWP i ONR. Wybitny sportowiec: tenisista – mistrz Polski w deblu (1930) i mikście (1932) – oraz hokeista (mistrzostwo Polski w barwach AZS Poznań w 1934). Dziennikarz (publikował m.in. w dzienniku „ABC – Nowiny Codzienne”, „Nowym Ładzie”, katowickiej „Polonii), w latach 1938–1939 korespondent „Kuriera Warszawskiego” w Berlinie. We wrześniu 1939 r. walczył w obronie Warszawy (21. pp). Śmiertelnie ranny, zmarł 26 IX 1939 r.

[10] Zbigniew Pękalski – instruktor harcerski, od 1930 r. podharcmistrz (stopień ten cofnięto mu w 1935 r.), w latach 1930–1933 członek Zarządu Okręgu Lwowskiego ZHP. Od 1933 r. wiceprezes lwowskiego koła MW. Zginął we wrześniu 1939 r.

[11] Najprawdopodobniej chodzi o Ryszarda Szczęsnego (1913–1940) – dziennikarza, studenta prawa UW i Uniwersytetu Poznańskiego, działacza MW i SN, od 1937 r. kierownika propagandy w Zarządzie Okręgu Stołecznego SN, wielokrotnie aresztowanego przez władze sanacyjne (w więzieniach Częstochowy, Łodzi, Sieradza i Warszawy spędził blisko dwa lata). We wrześniu 1939 r. w czasie obrony Warszawy został ciężko ranny. Od początku okupacji działał w konspiracji – najpierw w NLOW, później w NOW. Był członkiem redakcji „Walki”, organu ZG SN. Zginął w Warszawie w obronie drukarni „Walki” 3 XII 1940 r.

[12] Marian Emil Rojek (1905–1968) – absolwent Wydziału Prawa UJK (1937), dziennikarz i publicysta, działacz MW i SN, prezes Bratniej Pomocy Studentów UJK, współwydawca i redaktor lwowskiego „Słowa Narodowego”. Członek Zarządu Okręgu Lwowskiego SN i komitetu Głównego SN. We wrześniu 1939 r. walczył w obronie Warszawy (40. pp). W listopadzie 1939 r. przedostał się na Węgry, stamtąd do Francji, a po jej klęsce do Wielkiej Brytanii. Współpracował z pismem „Jestem Polakiem”. W latach 1941–1945 redaktor naczelny „Myśli Polskiej”. W 1951 r. wyjechał do USA. Był m.in. pracownikiem Komitetu Wolnej Europy i wykładowcą historii kultury amerykańskiej na uniwersytecie w Nepalu (1954–1956). Zmarł nagle w czasie pobytu w Polsce, gdzie przebywał, reprezentując polonijne organizacje charytatywne.

[13] W artykule, w którym Słonimski przedstawił swoją wizję powojennej, „wyzwolonej z mgły” nacjonalizmów i totalizmów, zjednoczonej Europy, Doboszyński nazwany został „niedoszłym polskim Duce”.

[14] Czarna wiosna – poemat Antoniego Słonimskiego opublikowany nakładem własnym autora w Warszawie w 1919 r. O jego rewolucyjnej wymowie zob. szerzej: P. Pietrych, „Czarna wiosna” Antoniego Słonimskiego jako „poemat rewolucyjny”, „Prace Polonistyczne” 1992, seria 47, s. 207–231.

[15] Winston Churchill (1874–1965) – polityk brytyjski, działacz Partii Konserwatywnej oraz Partii Liberalnej (1904–1923), dwukrotny premier Zjednoczonego Królestwa w latach 1940–1945 oraz 1951–1955; laureat pokojowej Nagrody Nobla (1953).

[16] Anthony Eden (1897–1977) – polityk brytyjski, działacz Partii Konserwatywnej, premier Zjednoczonego Królestwa w latach 1955–1957 i jego trzykrotny minister spraw zagranicznych (w latach 1936–1938, 1940–1945 i 1951–1955).

[17] Ernest Bevin (1881–1951) – polityk brytyjski, działacz związkowy, członek Partii Pracy, minister pracy i służby narodowej w rządzie Winstona Churchilla (1940–1945), a następnie minister spraw zagranicznych w rządzie Clementa Attlee (1945–1951).

[18] Ramsay MacDonald (1866–1937) – polityk brytyjski, działacz Partii Pracy i Narodowej Partii Pracy (od 1931), dwukrotny premier Zjednoczonego Królestwa w latach 1924 i 1929–1935. Jego syn Malcolm (1901–1981) był m.in. ministrem w rządach Stanleya Baldwina, Neville’a Chamberlaina i Winstona Churchilla (1935–1941) oraz Wysokim Komisarzem w Kanadzie (1941–1946).

[19] Adam Smith (1723–1790) – szkocki myśliciel i ekonomista, autor Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (1776), zwolennik liberalizmu ekonomicznego i wolnej konkurencji.

[20] Karol Marks (1818–1883) – niemiecki filozof i działacz rewolucyjny, twórca materializmu historycznego, współzałożyciel I Międzynarodówki (1864).

[21] Franklin Delano Roosevelt (1882–1945) – polityk amerykański, członek Partii Demokratycznej, prezydent USA, czterokrotnie wybierany na ten urząd (1932, 1936, 1940 i 1944), twórca programu Nowego Ładu (New Deal), uczestnik konferencji Wielkiej Trójki w Teheranie (1943) i Jałcie (1945).

[22] Edouard Daladier (1884–1972) – polityk francuski, działacz Partii Radykalnej, trzykrotny premier Francji w latach 1933, 1934 i 1938–1940; podpisał traktat w Monachium (1938).

[23] Herbert Hoover (1874–1964) – polityk amerykański, działacz Partii Republikańskiej, przewodniczący American Relief Administration, rządowej organizacji pomocy po I wojnie światowej, prezydent USA w latach 1929–1933.

[24] Neville Chamberlain (1869–1940) – polityk brytyjski, członek Partii Konserwatywnej, premier Zjednoczonego Królestwa w latach 1937–1940; prowadził politykę ustępstw (appeasement) wobec III Rzeszy, podpisał traktat w Monachium (1938).

[25] Edouard Drumont (1844–1917) – francuski publicysta i pisarz, w latach 1898–1902 deputowany z Algierii. Założyciel Ligue antisémitique de France (1889) i pisma „La Libre Parole” (1892), które m.in. nagłośniło największą aferę gospodarczą III Republiki (tzw. aferę Kanału Panamskiego) oraz było główną trybuną przeciwników Alfreda Dreyfusa, francuskiego kapitana żydowskiego pochodzenia, oskarżonego o zdradę, skazanego, a następnie uniewinnionego (tzw. afera Dreyfusa).

W opozycji do rządu gen. Władysława Sikorskiego. Historia pisma „Walka” (1941–1943)

[1] W jedynej monografii prasy polskiej wydawanej na wychodźstwie w latach II wojny światowej poświęcono „Walce” zaledwie kilka zadań. Więcej o historii tego pisma napisała w zasadzie tylko autorka biografii Adama Doboszyńskiego, zaś autor niniejszego artykułu zajął się szerzej najgłośniejszym wydarzeniem politycznym związanym z „Walką”, jakim było opublikowanie na jej łamach listu otwartego Adama Doboszyńskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego. Zob. S. Lewandowska, Prasa polskiej emigracji wojennej 1939–1945, Warszawa 1993, s. 72, 216; B. Nitschke, Adam Doboszyński. Publicysta i polityk, Kraków 1993, s. 133–135, 137–138; Sprawa listu otwartego Adama Doboszyńskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego (luty – maj 1943 r.) w niniejszym tomie.

[2] O piśmie „Jestem Polakiem” szerzej zob. tekst Sprawa pisma „Jestem Polakiem”. Przyczynek do dziejów prasy polskiej na wychodźstwie w czasie II wojny światowej w niniejszym tomie.

[3] „Walka” w Tel Avivie i Teheranie, „Walka” 1943, nr 4.

[4] W 1942 r. numer nadzwyczajny, który ukazał się w styczniu i poświęcony był w całości wizycie gen. Sikorskiego w ZSRS, został najprawdopodobniej potraktowany, jako numer pierwszy. W wydaniu kwietniowym pomylono zaś numerację – był to numer czwarty, a nie trzeci.

[5] Zygmunt Przetakiewicz (1917–2005) – dziennikarz, ukończył dwa lata studiów w Państwowej Wyższej Szkole Inżynierskiej im. H. Wawelberga i S. Rotwanda w Warszawie. Od 1934 r. członek ONR, od 1935 – Ruchu Narodowo Radykalnego „Falanga”, szef Wydziału Bojowego RNR. Na przełomie lat 1939 i 1940 przedostał się do Francji, a po jej klęsce do Wielkiej Brytanii. Do 1945 r. żołnierz PSZ. W latach 1941–1943 redaktor „Walki”. Członek Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego. Wiosną 1945 r. wrócił do Polski. Bliski współpracownik Bolesława Piaseckiego, działacz grupy „Dziś i Jutro”, a od 1947 r. Stowarzyszenia „PAX” (członek kierownictwa), długoletni redaktor naczelny „Słowa Powszechnego” (od 1947 r.). Autor wspomnień Od ONR-u do PAX-u (I wyd. 1994).

[6] Adam Doboszyński (1904–1949) – ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej, inżynier, absolwent Politechniki Gdańskiej (1925), prezes korporacji Związek Akademików Gdańskich „Wisła”; w latach 1925–1927 studiował również w Szkole Nauk Politycznych w Paryżu. Podporucznik rezerwy saperów WP (1931). W latach 1931–1933 członek RM OWP, od 1934 r. prezes Zarządu Powiatowego SN w Krakowie. Za zorganizowanie tzw. wyprawy myślenickiej (22–23 VI 1936) skazany na 3,5 roku więzienia. We wrześniu 1939 r. jako ochotnik dowodził oddziałem saperów. Przedostał się do Francji, a po jej klęsce do Wielkiej Brytanii. Do kwietnia 1943 r. w stopniu porucznika służył w PSZ. Współpracował z pismami „Jestem Polakiem” oraz „Walką”, był członkiem Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego (1942–1943), a później m.in. Pokolenia Polski Niepodległej. W grudniu 1946 r. nielegalnie wrócił do Polski. Aresztowany 3 VII 1947 r. Po dwuletnim śledztwie 11 VII 1949 r. wyrokiem WSR w Warszawie skazany na karę śmierci. Zamordowany w więzieniu mokotowskim 29 VIII 1949 r. Autor m.in. Gospodarki narodowej (I wyd. 1934) i Studiów politycznych (1947).

[7] W Wielkiej Brytanii nie istniała cenzura prewencyjna. Na czas wojny wprowadzono wprawdzie cenzurę wojskową, ale zajmowała się sprawami stricte wojennymi (związanymi np. z obronnością kraju czy przebiegiem operacji wojskowych) objętymi tajemnicą wojskową. Funkcjonowała a przy brytyjskim Ministerstwie Informacji (Ministry of Information) jako samodzielna sekcja. Ścisłej reglamentacji poddano natomiast papier. O jego przydziale decydowało Ministerstwo Dostaw (Ministry of Supply). Wydawnictwa polskie na terenie Wielkiej Brytanii podlegały – notabene bardziej uciążliwym – ograniczeniem cenzury prewencyjnej rodzimego Ministerstwa Informacji i Dokumentacji. Od tytułów subwencjonowanych z rządowego Funduszu Kultury Narodowej wymagano w zamian podporządkowania aktualnej linii politycznej rządu. W stosunku do prasy opozycyjnej stosowano różnego rodzaju restrykcje – od zakazu kolportażu w wojsku, poprzez odebranie subwencji rządowej i szykany wobec autorów, na ograniczeniu czy całkowitym cofnięciu przydziału papieru skończywszy (S. Lewandowska, op. cit., s. 267–287).

[8] To our British hosts, „Walka” 1941, nr 1; Mistery of „Walka’s” publication, „Walka” 1943, nr 4; Proces Adama Doboszyńskiego. Stenogram z rozprawy sądowej [dalej: Proces Adama Doboszyńskiego...], Warszawa 1949, s. 193.

[9] Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie [dalej: AIPMS], Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Akta w sprawie karnej przeciwko Adamowi Doboszyńskiemu i Zygmuntowi Przetakiewiczowi, Pismo mjr. Stanisława Kuniczaka, szefa Oddziału II Dowództwa I Korpusu do szefa Wydziału Wywiadu Obronnego MON z 14 I 1943 r., k. 4–5; Pismo szefa Oddziału II Dowództwa I Korpusu do szefa Wydziału Wywiadu Obronnego MON z 14 II 1943 r., k. 10; Odpis notatki informacyjnej dotyczącej Zygmunta Przetakiewicza z 25 VI 1942 r., k. 14.

[10] Ta konkurencyjna wobec Oddziału II Sztabu Naczelnego Wodza służba informacyjna, kierowana przez inż. Tadeusza Ullmanna (bliskiego współpracownika Stanisława Kota), zajmowała się kontrwywiadem i wywiadem politycznym (czyli śledzeniem i zwalczaniem wszelkich przejawów antyrządowej działalności w środowisku emigracji polskiej). W 1942 r. Departament Polityczny MSW informował m.in. o ożywionej działalności SN w wojsku. Pod stałą obserwacją znajdowało się w tym czasie mieszkanie Tadeusza Bieleckiego w Edgware na przedmieściach Londynu. Śledzono praktycznie każdy jego krok. Informatorzy „zabezpieczali” nawet kościoły, w których odprawiano nabożeństwa w intencji zmarłych działaczy narodowych. Inwigilowany był również ks. Stanisław Bełch. St. Margaret’s Hotel (przy Bedford Place 24), w którym wówczas mieszkał, był jednocześnie obserwowany przez agentów brytyjskich, którzy skrzętnie odnotowywali nazwiska odwiedzających go gości. Wkrótce po oblikowaniu dwóch nadzwyczajnych wydań „Walki” w lutym 1943 r. zjawił się u niego w pokoju funkcjonariusz Scotland Yardu, który podejrzewał go, iż jest odpowiedzialnym redaktorem tego pisma. „Odpowiedziałem mu – zanotował w swoim dzienniku ks. Bełch – że jako ksiądz przyjmuję w moim pokoju każdego, kto przyjdzie do mnie, i rozmawiam z każdym, ale nie mogę podać nazwisk osób, co do których mógłbym przypuszczać, że to oni »Walkę« wydają”. Być może tym funkcjonariuszem Scotland Yardu był sierż. Gibson. Władze polskie zamierzały karnie zesłać ks. Bełcha na wyspę Man, ale obawiały się „oburzenia społeczeństwa angielskiego [tj. katolików angielskich], wśród którego cieszył się dużą popularnością. Wywarły więc nacisk na bp. polowego Józefa Gawlinę, który polecił ks. Bełchowi opuścić Londyn. Ks. Stanisław wykonał polecenie i w końcu lutego 1943 r. przeniósł się do podlondyńskiego Enfield. Zamieszkał tam u protestanckiej rodziny i pełnił obowiązki kapelana miejscowych ss. nazaretanek. W jednym z listów do brata pisał: „Mam tu dobre powietrze, wikt, towarzystwo, bliskość Londynu i doskonałe warunki pracy. Jestem urlopowanym kapelanem [wojskowym] z poborami, mam więc z czego żyć”. W połowie marca siostra przełożona pokazała mu anonim w języku angielskim, którego autor pisał, iż ks. Bełch jest „pod nadzorem Scotland Yardu” i stosunki z nim mogą zaszkodzić zarówno jej, jak i całemu zgromadzeniu. Za pośrednictwem Franka Mildnera ks. Bełch postanowił wyjaśnić tę sprawę w Scotland Yardzie. „Po zbadaniu powiedziano mu, że wiedzą, kto to napisał, w jakim polskim urzędzie i na jakiej maszynie do pisania. Powiedziano mu, że teczka z donosami na mnie puchnie, ale żebym się nie niepokoił, bo to pomaga im do rozeznania Polaków zorientowanych prosowiecko”. W czerwcu tego roku ks. Bełch otrzymał od Lucjana Rybińskiego – członka Klubu Narodowego w II Radzie Narodowej RP – pochodzącą ze źródeł angielskich poufną informację, jakoby Brytyjczycy zamierzali „użyć drastycznych środków przeciw »Walce«, jeśli nie przestanie prowadzić akcji przeciwrosyjskiej”. Jeżeli faktycznie brytyjski aparat bezpieczeństwa planował jakieś inne – poza inwigilacją – działania przeciwko osobom wydającym „Walkę”, to do nich nie doszło. Nie był to jednak koniec problemów ks. Bełcha. W końcu 1943 r. bp Gawlina pod naciskiem „czynników oficjalnych wojskowych i politycznych” zamierzał przenieść go na którąś z polskich placówek misyjnych w Afryce. Zmienił jednak zdanie po rozmowie z Adamem Doboszyńskim i Wojciechem Dłużewskim, którzy wystąpili w obronie ks. Bełcha (AIPMS, PRM 91, Różne sprawy polityczne, Notatka z działalności SN z 1942 r., k. 319–320; Niepodpisana notatka z obserwacji Tadeusza Bieleckiego i ks. Stanisława Bełcha z kwietnia 1942 r., k. 321; Archiwum Archidiecezjalne w Przemyślu, Akta personalne ks. Stanisława Bełcha, ks. J. Bełch, Wspomnienie o śp. ks. prałacie doktorze Stanisławie Bełchu, Korczyna 1990, mps, s. 57 [dalej: ks. J. Bełch, Wspomnienie o ks. Stanisławie Bełchu...]; ks. S. Bełch, Dzienniczek, mps (udostępniony autorowi przez ks. Edwarda Rusina), s. 63, 65, 82–83; Kopia listu Wojciecha Dłużewskiego do ks. Stanisława Bełcha z 21 IV 1987 r. (udostępniona autorowi przez ks. Edwarda Rusina); A. Pepłoński, Wywiad Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie 1939–1945, Warszawa 1995, s. 88, 90; T.P. Rutkowski, Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, Warszawa, 2000, s. 156–157).

[11] Z ramienia Special Branch – specjalnej jednostki Scotland Yardu współpracującej z brytyjskim kontrwywiadem (MI 5), rozpracowywaniem środowiska „Walki” zajmował się sierż. Gibson. Do grudnia 1942 r. Scotland Yardowi udało się ustalić rodzaj i źródło pochodzenia papieru, na którym drukowano „Walkę”, model i numer maszyny do pisania używanej do redagowania pisma oraz nazwiska kilku osób zaangażowanych w kolportaż „Walki” i podejrzewanych o jej wydawanie (m.in. Adama Doboszyńskiego, Jerzego Gigiela, Zygmunta Przetakiewicza, Mieczysława Harusewicza, Alfreda Jana Baranowskiego). Informacjami tymi Scotland Yard podzielił się z polskim kontrwywiadem wojskowym (AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Notatka służbowa kpt. Tadeusza Szymańskiego, kierownika Referatu Kontrwywiadu Wydziału Bezpieczeństwa MON, z 11 XII 1942 r., k. 8).

[12] AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, „Walka” – kolportaż, k. 57. Od pierwszego numeru „Walki” jako miejsce jej wydawania konsekwentnie widniał Londyn. Również Harusewicz w swoim wspomnieniu o Doboszyńskim podał, że „Walka” była wydawana w Londynie (idem, Adam Doboszyński, Londyn, b.r.w., s. 13).

[13] Doboszyński przyznał, że „Walkę” zaczęto wydawać „przy pomocy ks. Bełcha. Tylko role się odwróciły. Przedtem [tj. w czasie, gdy ks. Bełch wydawał „Jestem Polakiem”] ja go popierałem, zbierając składki i grupując ludzi, potem [tj. w okresie ukazywania się „Walki”] tę rolę objął on”. Z Doboszyńskim czynnie współpracował również starszy brat ks. Bełcha – Jan. Jego żona Edna, z pochodzenia Angielka, kolportowała „Walkę”, rozwożąc to pismo w wózku ze swoimi niemowlętami-bliźniakami i wrzucając je do skrzynek na listy pod wskazanymi adresami (Proces Adama Doboszyńskiego..., s. 72; ks. J. Bełch, Wspomnienie o ks. Stanisławie Bełchu...).

[14] Marian Seyda od października 1939 r. wchodził w skład rządu Sikorskiego, najpierw jako minister bez teki, a od lipca 1940 r. jako minister sprawiedliwości, natomiast Władysław Folkierski (prezes Rady Naczelnej SN) był od grudnia 1939 r. członkiem I Rady Narodowej RP. Por. przypis 17.

[15] A. Doboszyński, Studia polityczne, b.m.w. [Monachium], 1947, s. 375–377. Nie przesądzając, czy słuszne były zarzuty Doboszyńskiego wysuwane wobec niektórych osób kierujących SN wywodzących się ze środowiska tzw. starych (m.in. Władysława Folkierskiego i Adama Żółtowskiego) o ich masońskie koneksje, jego opinia, iż Stronnictwo Narodowe od powstania w 1928 r. „miało być »przechowalnią« niedobitków dawnej »endecji«, ze szczególnym uwzględnieniem jej elementów masońskich”, wydaje się jednak mocno przesadzona. Zob. również: W. Wasiutyński, Czwarte pokolenie [w:] idem, Dzieła wybrane, t. 1, Gdańsk 1999, s. 431–432, 451–452.

[16] List Adama Doboszyńskiego do prof. Władysława Folkierskiego z 5 XI 1940 r. udostępniony autorowi przez Pawła Tomasika. Mieczysław Harusewicz we wspomnieniu o Doboszyńskim błędnie datuje ten list na 5 XI 1941 r. (idem, op. cit., s. 15). Zob. też: Proces Adama Doboszyńskiego, s. 68–69, 72; B. Nitschke, op. cit., s. 129–130.

[17] Marian Seyda zasiadał w rządzie gen. Sikorskiego jako reprezentant SN na podstawie osobistego zaproszenia premiera. Nie posiadał natomiast oficjalnej rekomendacji statutowych władz swojego stronnictwa.

[18] Szerzej zob.: S. Kilian, Myśl społeczno-polityczna Tadeusza Bieleckiego, Kraków 2000, s. 56–69; M. Dymarski, Stosunki wewnętrzne wśród wychodźstwa politycznego i wojskowego we Francji i w Wielkiej Brytanii 1939–1945, Wrocław 1999, s. 153–167, 177–181; A. Friszke, Z dziejów Stronnictwa Narodowego na emigracji w latach 1939–1942, „Zeszyty Historyczne” 1990, nr 92, s. 27–42.

[19] W kręgach rządowych prof. Folkierski był postrzegany – podobnie jak Seyda – jako przedstawiciel wewnątrzpartyjnej opozycji w SN i „człowiek dobrej woli”. Mogło zatem zastanawiać poparcie udzielone przez niego Bieleckiemu. Niektórzy narodowcy tłumaczyli to w dość oryginalny sposób, używając klucza masońskiego. Ks. Stanisław Bełch zanotował w swoim dzienniku: „Prof. Folkierski został przy Bieleckim, ale – jak się tu mówi po cichu – zrobił to dlatego, że został wydelegowany przez masonerię jako towarzysz właśnie dla Bieleckiego” (Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, red. nauk. M. Zgórniak, oprac. W. Rojek [dalej: Protokoły posiedzeń Rady Ministrów...], t. 3: Czerwiec 1941 – grudzień 1941, s. 128; Ks. S. Bełch, op. cit., s. 1).

[20] Organem prasowym Klubu Narodowego był „Biuletyn Narodowy”. Od numeru 2 jego tytuł zmieniono na „Biuletyn Klubu Narodowego”.

[21] „Myśl Polska” 1941, nr 19. Stanisław Celichowski, który do Londynu przybył dopiero w połowie 1942 r. i objął przewodnictwo Klubu Narodowego w Radzie Narodowej RP, został wyrzucony w lipcu. Oburzony, odpowiedział Bieleckiemu listem z 6 sierpnia, opublikowanym w nr 3 „Biuletynu Klubu Narodowego”.

[22] Klucz partyjny, „Walka” 1941, nr 3.

[23] Następcy Sadzewicza, „Walka” 1942, nr 2/3. „Systemem wypróbowanym ongiś przez sanację na ludowcach i socjalistach udało się rządowi wyłuskać ze Stronnictwa Narodowego grupę kilku starszych panów, których charakter nie wytrzymał pokusy portfelów i foteli. »Profesory z wozu, koniom lżej« – myśli o tym ogół narodowców. W przedpokoju gen. Sikorskiego ustawiono nową kanapę, na której po czujnym okiem [Józefa] Retingera zawiązano paroosobową klikę, nadając jej miano »obozu narodowego«”.

[24] Ks. Stanisław Bełch na bieżąco notował w swoim dzienniku: „27 I 1942 r. [...] Doboszyński godzi się z Bieleckim, następstwo scementowania młodych [...] 4 II [...]. Jest w przygotowaniu konferencja grup narodowych celem ścisłego porozumienia się [...] 9 II Młodzi Str[onnictwa] Nar[odowego] i innych grup narodowych łączą się [...] Widziałem się z p. A[damem] Doboszyńskim, [Mieczysławem] Harusewiczem, [Władysławem] Pałuckim, [Janem] Polińskim (idem, op. cit., s. 1, 4–5).

[25] Zespolenie sił narodowych, „Walka” 1942 (numer nadzwyczajny, marzec). Ten sam komunikat opublikowany został na łamach „Myśli Polskiej” (1943, nr 20).

[26] Proces Adama Doboszyńskiego..., s. 187 (w tym propagandowym wydawnictwie nazwisko Milewski było prawdopodobnie przekręconym nazwiskiem Muszalskiego bądź innego oenerowca – członka Komitetu ONR na Emigracji Kazimierza Mieszkisa, podobnie jak przekręcone zostało nazwisko Pałuckiego na Bałucki).

[27] M. Harusewicz, op. cit., s. 17; Z. Przetakiewicz, Od ONR-u do PAX-u (Wspomnienia), Warszawa 1994, s. 51. Harusewicz, opierając się na kilkunastoosobowej grupce członków ONR-ABC, którzy znaleźli się w Wielkiej Brytanii, utworzył latem 1940 r. Komitet Obozu Narodowo-Radykalnego na Emigracji i bezskutecznie próbował włączyć swoje środowisko polityczne do sytemu partyjnego, z którego wywodziły się władze RP na wychodźstwie. Szerzej zob. tekst Próby „legalizacji” Obozu Narodowo-Radykalnego (Grupy „Szańca”) i wejścia jego przedstawicieli w struktury władz RP na wychodźstwie 1939–1941 w niniejszym tomie.

[28] Członkami KZON mieli być ponadto: Zygmunt Stermiński (z „Falangi”), ks. Stanisław Bełch, Jerzy Gigiel, Tadeusz Mincer (kierownik oddziału ekonomicznego rządowego Biura Prac Politycznych, Ekonomicznych i Prawnych) oraz prawdopodobnie Ręczlewski (A. Friszke, op. cit., s. 45; M. Motas, Działalność Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego (1942–1943), jako próba integracji środowisk narodowych na emigracji w czasie drugiej wojny światowej, „Niepodległość i Pamięć” 2010, nr 31, s. 163–184. Autor ten opublikował trzy odnalezione protokoły posiedzeń KZON: 19 IV 1942 r., 29 IX 1942 r. i 8–9 XII 1942 r.

[29] Rolę tą pełnił wydawany od końca 1942 r. „Biuletyn” KZON.

[30] W zamieszczonym w pierwszym numerze „Walki” nekrologu kilkunastu „poległych w walce przywódców młodego pokolenia” obok członków SN oraz ONR-ABC i RNR „Falanga zostali wymienieni również „narodowi piłsudczycy”. Być może dlatego w kręgach rządowych pismo to uchodziło początkowo za organ owych „narodowych piłsudczyków”, którzy – jak to na posiedzeniu Rady Ministrów 21 XI 1941 r. określił wicepremier Stanisław Mikołajczyk – mieli być „kombinacją sanacji i ONR” (Protokoły posiedzeń Rady Ministrów..., t. 3, s. 320).

[31] Jeszcze w lutym 1941 r., a więc kilka miesięcy przed ukazaniem się pierwszego numeru „Walki”, jej przyszły wydawca Zygmunt Przetakiewicz opublikował kilkunastostronicową broszurę O konsolidację Polaków Walki. Wzywał w niej do utworzenia na emigracji całkowicie polskiego, niezależnego, ponadpartyjnego ruchu politycznego. Miał on objąć „wszystkich Polaków Walki, niezależnie [od tego], do jakich partii politycznych przed wojną należeli, których celem opuszczenia kraju była i jest Walka o Nową Rzeczpospolitą”. Ta Nowa Rzeczpospolita miała być „Matką wszystkich ludów jagiellońskich, której wielkość dojrzewać będzie w realizowaniu Misji, danej Jej od Boga”. Polakami walki, którzy powinni ten obóz stworzyć, byli – zdaniem Przetakiewicza – ci wszyscy, którzy w czasie trwającej wojny „nie poszli na kompromis z żadnym wrogiem Rzeczypospolitej, nie poszli na ugodę z Niemcami, Rosją i masonerią”. Myślał przede wszystkim o młodych – nie tylko narodowcach różnych odcieni, ale również „narodowych piłsudczykach” – tych „podoficerach i młodszych oficerach służby stałej, którzy czują i myślą narodowo, przechowując zarazem kult dla osoby Piłsudskiego, jako symbolu walki zbrojnej o Niepodległość”, a nawet o młodych socjalistach, którzy „krwią swoją zrosili skwery i ulice Warszawy czy Modlina, dając dowód, że celem ich walki jest nie »walka klas« i »łączność proletariatu wszystkich krajów«, ale Niepodległość (cel ściśle narodowy) i wizja Wielkiej, Sprawiedliwej Rzeczypospolitej”. Jak przyznał autor treść tej broszury była mieszaniną ideologii RNR „Falanga” i myśli Adama Doboszyńskiego (cyt za. Z. Przetakiewicz, op. cit., s. 48–59). Za opublikowanie tej broszury Przetakiewicz ukarany został przez płk. Witolda Gierulewicza, dowódcę 14. Pułku Kawalerii Pancernej, karą dyscyplinarną w postaci pisemnej nagany. Decyzją gen. Stanisława Maczka, dowódcy 10. Brygady Kawalerii Pancernej, kara ta została podwyższona do 14 dni „aresztu lekkiego” (AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Wyciąg z zeszytu ewidencyjnego, k. 65).

[32] Stosunek do zagranicy, „Walka” 1941, nr 3.

[33] Pokolenie Polski Niepodległej, „Walka” 1941, nr 1. Innym razem zaś pisano: „Nie chcemy przeciwstawiać Piłsudskiego Dmowskiemu, ale chcemy ich obu złączyć w oczach obecnego pokolenia” (Apel do biernych, „Walka” 1942, nr 6).

[34] Rozwód między piłsudczykami a sanacją, „Walka” 1941, nr 3.

[35] Proces Becka, „Walka” 1942, nr 5; Znachorzy, „Walka” 1942, nr 7; Marszałkowa Piłsudska, „Walka” 1942, nr 3 [powinno być: 4]. „Marszałek Piłsudski rządził Polską długie lata i majątku nie zrobił, stwarzając tym piękny precedens, który oby wszedł u nas w trwały zwyczaj. Naród winien jest opiekę jego rodzinie”.

[36] Wódz i Armia, „Walka” 1943, nr 3. Pisano tam: „Na czele Armii stanął nowy Wódz. Przeszłość jego łączy się z górnymi początkami Odrodzonej Armii. Nie odpowiada za jej późniejsze zepsucie. W maju 1926 r. odmówił przyłożenia szabli do rozdarcia Narodu, toteż odsunięty był od pomajowych rządów. Trzeba było dopiero walenia się gmachu Rz[eczy]p[ospo]litej, by wrócił do dowodzenia i pięknym czynem wojennym odświeżył swe szlify generalskie. Gen. Sosnkowski nie jest zbiegiem z zaleszczyckiego szlaku, toteż zaleszczycka emigracja od samego początku nie darzyła go swym zaufaniem. I dziś, gdy został Naczelnym Wodzem, kłębowisko emigracyjnych żmij syczy i zionie jadem [...]. Praca czeka go nad wyraz trudna: chcąc uzdrowić Armię, musi przeczyścić górę i wychować dół. Cisną się wszyscy »byli ludzie«, powołując się na swe dawno przebrzmiałe czyny i swe dawno nagrodzone zasługi. Liczą, że Generał odda im w ręce Armię; Pokolenie Polski Niepodległej liczy, że Generał ich wymiecie”.

[37] Pokolenie Polski Niepodległej, „Walka” 1941, nr 1.

[38] Idea Wielkiego Narodu była oryginalną koncepcją rozwiniętą przez Adama Doboszyńskiego. Szerzej zob. idem, Wielki Naród, Kirkcaldy 1941; idem, Wielki Naród, cz. 2, Kirkcaldy 1943. Warto zaznaczyć, że broszurę Wielki Naród Doboszyński dedykował „bojowcom ukraińskim – kolegom z celi i spaceru”.

[39] Czy nowa unia lubelska?, „Walka” 1942, nr 6; Odbudowa Rzeczypospolitej, „Walka” 1942, nr 8. Z tego m.in. względu redakcja „Walki” gorąco popierała ideę utworzenia federacji polsko-czechosłowackiej, dostrzegając z biegiem czasu – i krytykując – sabotowanie tej koncepcji przez prezydenta Edwarda Benesza. Por. Wyrównanie frontu, „Walka” 1941, nr 2; Trudności polsko-czeskie, „Walka” 1942, nr 7; Benesz rewolucjonista, „Walka” 1943, nr 1; Baissa Benesza, „Walka” 1943, nr 3.

[40] Nienawiść, „Walka” 1942, nr 8.

[41] Pokolenie Polski Niepodległej, „Walka” 1941, nr 1. Obrazu Pokolenia Polski Niepodległej na łamach „Walki” bynajmniej nie idealizowano. Miano świadomość jego słabości i wad. Zwłaszcza tej jego części, która przebywała na terytorium Wielkiej Brytanii. Atmosfera polskich stosunków politycznych na wychodźstwie, „niedołęstwo i charakter polityki polskiej zaczęły wpływać na charaktery Pokolenia Polski Niepodległej, zwłaszcza że większość wojska polskiego udziału w walce nie bierze. Któż zaś może twierdzić, że przebywanie w stosunkach koszarowych przez prawie dwa lata wpływa dodatnio na charakter”. Dostrzegano ogólny pesymizm i „powiew bezideowości”, którą młodych zarażało „pokolenie niewoli” (Charakter Pokolenia Polski Niepodległej, „Walka” 1942, nr 2/3; por. także Podchorążowie, „Walka” 1942, nr 3 [powinno być: 4]).

[42] Bijemy się o wielkość, „Walka” 1943, nr 1.

[43] Wspólne cele młodych, „Walka” 1941, nr 2; Klucz partyjny, „Walka” 1941, nr 3; Zmierzch partyj, „Walka” 1942, nr 7; Instytucje czy przeżytki, „Walka” 1943, nr 4.

[44] Ustrój narodowy, „Walka” 1943, nr 1.

[45] Wychowanie demokracji, „Walka” 1941, nr 2. Kwestie ustroju politycznego – w tym swoją ulubioną ideę Organizacji Politycznej Narodu – szerzej poruszył Doboszyński w opracowaniu Ustrój narodowy, którego kolejne fragmenty były publikowane na łamach „Walki” w 1943 r. Por. również idem, Regimen commixtum [w:] idem, Studia polityczne..., s. 331–454.

[46] Wspólne cele młodych, „Walka” 1941, nr 2.

[47] Ibidem.

[48] Ibidem; Wspólnoty przemysłowe, „Walka” 1942, nr 2/3; Pierwsza wspólnota oraz Wizja wsi elektrycznej, „Walka” 1942, nr 6; Pierwsze kroki, „Walka” 1942, nr 7; Kmieć na zagrodzie, „Walka” 1942, nr 8 (artykuły te, wraz z kilkoma tekstami z początku 1943 r., zostały pod redakcją Doboszyńskiego wydane w formie broszury zatytułowanej Zagrody i Wspólnoty, którą dołączono do drugiego numeru „Walki” z 1943 r.); Wspólnota w przemyśle naftowym oraz Organiczny podział planowania, „Walka” 1943, nr 3.

[49] Apel do biernych, „Walka” 1942, nr 6.

[50] Watykan a Polska, „Walka” 1942, nr 3 [powinno być: 4]; Przemilczanie papieża, „Walka” 1941, nr 2; Ordo catholica, „Walka” 1942, nr 7; Camera obscura, „Walka” 1942, nr 8.

[51] Z prasy żydowskiej, „Walka” 1942, nr 5; Żydzi o „Walce”, „Walka” 1943, nr 4; T. Gąsowski, Pod sztandarem Orła Białego. Kwestia żydowska w Polskich Siłach Zbrojnych w czasie II wojny światowej, Kraków 2002, s. 47.

[52] Przynaglenie, „Walka” 1941, nr 2; Żydzi próbują, „Walka” 1943, nr 1.

[53] Brawo Panie Antoni, „Walka” 1941, nr 1.

[54] „Patrioci”, „Walka” 1943, nr 3; Słopiewnie, „Walka” 1943, nr 4.

[55] Grycendler versus Słonimski, „Walka” 1943, nr 4. „Walka” regularnie krytykowała i polemizowała z „Wiadomościami Polskimi”. M.in. stanowczo reagowała na podejmowane w piśmie Grydzewskiego próby rehabilitacji Tadeusza Boya-Żeleńskiego. Pismo nie tylko przypomniało kolaborację Boya z sowieckimi władzami okupacyjnymi we Lwowie, ale również jego przedwojenną propagandę tzw. świadomego macierzyństwa, antykoncepcji i żądania legalizacji aborcji, pisząc, iż „uśmiercił więcej Polaków niż Hitler w kampanii wrześniowej”. „Smętnym akordem zakończył Boy smętne życie. Zmarł wielki szkodnik. Nie urządzajmy akademii z udziałem ministrów, lecz pozwólmy zapaść się w niepamięć” – konkludowano (Obrońca Boya, „Walka” 1941, nr 3; Ciszej nad tą trumną, „Walka” 1943, nr 1; Ciszej nad tą trumną (dokończenie), „Walka” 1943, nr 2).

[56] Szapiro contra Wizbek, „Walka” 1943, nr 1.

[57] Wielbiciel linii Curzona, „Walka” 1942, nr 2/3; Sabotażyści, „Walka” 1943, nr 2. O sowieckich koneksjach Litauera zob. W. Materski, Stefan Litauer – dyplomata, dziennikarz i... [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX wieku. Profesorowi Andrzejowi Paczkowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, komitet redakcyjny: K. Persak, A. Dudek, A. Friszke, Ł. Kamiński, P. Machcewicz, P. Osęka, P. Sowiński, D. Stola, M. Zaremba, Warszawa 2008, s. 85–93.

[58] Głos w sprawie żydowskiej, „Walka” 1942, nr 6; Repatriacja czy ewakuacja, „Walka” 1943, nr 4; Ilu Żydów polskich ocalało?, „Walka” 1942, nr 4. Przedstawicielami Żydów polskich w II Radzie Narodowej RP byli Ignacy Schwarzbart – syjonista, oraz Szmul Zygelbojm – działacz socjalistycznego Bundu. Gdy 20 V 1942 r. na posiedzeniu RN Zofia Zaleska z Klubu Narodowego zgłosiła wniosek stwierdzający, iż „na kongresie pokojowym powinna być rozwiązana kwestia żydowska, jako narodu bez ziemi, który powinien otrzymać warunki normalnego rozwoju w ramach własnego państwa i z własnym narodowym rządem”, obaj przedstawiciele Żydów polskich głosowali przeciw temu wnioskowi. Redakcję „Walki” nie zdziwiło stanowisko bundowca Zygelbojma, ale zdecydowanie skrytykowała zachowanie syjonisty Schwarzbarta (Odprawa ataków. Z przemówienia Zofii Zaleskiej na plenum Rady Narodowej dnia 20 maja, „Biuletyn Klubu Narodowego” 1942, [nr 2], s. 33–39; PPS w rozterce, „Walka” 1942, nr 7).

[59] Żałosna sprawa, „Walka” 1941, nr 1. Retinger był zresztą celem częstych ataków „Walki” i swoistym symbolem tego, co w działalności rządu gen. Sikorskiego redakcja tego pisma uważała za najgorsze.

[60] W styczniu 1943 r. „Walka” opublikowała – uchwaloną jeszcze w połowie września 1942 r. – deklarację KZON w sprawie granicy zachodniej. Całkowitą klęskę Niemiec uważano za conditio sine qua non trwałego pokoju na świecie i odbudowy „w pełni niepodległego państwa polskiego”. Postulowano, aby w przyszłym traktacie pokojowym z Niemcami „w miejsce zasady językowej i zasady plebiscytów, jakie obowiązywały w czasie zawierania traktatu wersalskiego”, przyjąć „zasadę wysiedlenia oraz względy gospodarcze i bezpieczeństwa przed agresją”. „Metoda wysiedlenia, zastosowana przez Niemcy w okresie obecnej wojny, przez Niemcy powinna się zwrócić przeciw nim jako akt sprawiedliwości dziejowej”. Trwałe obezwładnienie Niemiec możliwe będzie wówczas, gdy terytorium państwa niemieckiego na zachodzie zostanie obcięte do linii Renu, na wschodzie zaś do Odry oraz złamana jego potęga militarna na Bałtyku. KZON domagał się więc przesunięcia polskiej granicy zachodniej do linii Odry i Nysy Łużyckiej oraz włączenia do państwa polskiego Rugii, Gdańska i Prus Wschodnich. Pod okupacją wojskową miało się ponadto znaleźć wybrzeże Bałtyku od Szczecina do – co najmniej – Roztoku oraz pas ziemi na zachód od Nysy Łużyckiej, wzdłuż wschodniej części Gór Kruszcowych (Rudaw). Z ziem włączonych do Polski na zachodzie i północy miano wysiedlić Niemców, natomiast ludność autochtoniczna, „powierzchownie zgermanizowana”, miała zostać „odzyskana dla Narodu, przez racjonalną, świadomą i stanowczą politykę repolonizacyjną” (Stanowisko KZON w sprawie granic zachodnich Polski, „Walka” 1943, nr 1).

[61] Karta Atlantycka, „Walka” 1941, nr 2.

[62] Rachunek sumienia, „Walka” 1941, nr 3.

[63] Według ówczesnych szacunkowych danych Rządu RP na terytorium ZSRS przetrzymywanych było od 900 tys. do 1,5 mln obywateli polskich. Strona sowiecka twierdziła, że do 1 X 1941 r. spośród ok. 390 tys. „byłych obywateli polskich, pozbawionych wolności w ZSRR”, uwolnionych zostało ok. 345 tys. (A.L. Sowa, Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej (1945–2001) [w:] Wielka Historia Polski, t. 5, Kraków – Warszawa 2003, s. 320).

[64] „Walka” 1942 (wydanie nadzwyczajne, styczeń).

[65] Druga klasa, „Walka” 1942, nr 2/3.

[66] Stalin batiuszka, „Walka” 1941, nr 3; Cztery tysiące dwieście oraz Wpadunek, „Walka” 1942, nr 2/3; Sprawa rosyjska, „Walka” 1942, nr 5; Kryzys, „Walka” 1942, nr 7.

[67] Pakt anglo-sowiecki, „Walka” 1942, nr 6.

[68] Sprawa rosyjska, „Walka” 1942, nr 3 [powinno być: 4]; S. Mackiewicz (Cat), Lata nadziei, Londyn 1946, s. 122–123.

[69] Milion poświęconych, „Walka” 1942, nr 6; Sprawa rosyjska, „Walka” 1942, nr 8. Ks. Kaczyńskiemu „Walka” wypominała, że w wywiadzie dla jednego z nowojorskich dzienników de facto zanegował prześladowanie Kościoła w Związku Sowieckim, mówiąc o „swobodnym wykonywaniu praktyk religijnych w Rosji”. „Walka” nazwała kapłana „jednym z czołowych reprezentantów orientacji obcej” i zapowiadała jego postawienie wraz z ministrem Strońskim przed Trybunałem Stanu w niepodległej Polsce! Redakcja zarzuciła przy okazji ks. Kaczyńskiemu, iż bezprawnie używa tytułu prałata, gdyż „tytuł wygasł z chwilą śmierci Papieża Piusa XI, a Jego Następca [Pius XII] nie uznał za stosowne nadać ten tytuł ponownie”. Urażony kapłan napisał utrzymany w bardzo emocjonalnym tonie list do ks. Stanisława Bełcha, posądzając go o podanie tej informacji i żądając przeprosin. Ks. Bełch poczuł się dotknięty zawartymi w liście oszczerstwami i wniósł na ks. Kaczyńskiego skargę do kurii biskupiej (Osądzimy w Polsce, Walka” 1942, nr 6; Perfidne sprostowanie, „Walka” 1942, nr 7; AIPMS, PRM, 91, List ks. Zygmunta Kaczyńskiego do ks. Stanisława Bełcha z 15 IX 1942 r., k. 76, ks. S. Bełch, Dzienniczek, s. 48, 50, 63–64).

[70] Jedność narodowa, „Walka” 1942, nr 7.

[71] Pałace, „Walka” 1942, nr 7; Bogomołow u Rotszyldów, „Walka” 1942, nr 8; Echa przyjęcia u Rotszyldów, „Walka” 1943, nr 1. W numerze tym podano informację, że 9 X 1942 r. Stanisław Jóźwiak złożył na posiedzeniu Rady Narodowej zapytanie w tej sprawie.

[72] Bal w ambasadzie, „Walka” 1942, nr 2.

[73] Skandal mirandyjski, „Walka” 1941, nr 1; Miranda, „Walka” 1943, nr 1; Mirandyjczycy, „Walka” 1943, nr 3.

[74] Emigracyjna gangrena, „Walka” 1942, nr 2/3; Emerytury, Pałace, Stufuntowcy, Szał awansów, „Walka” 1942, nr 7. Pismo informowało o otrzymaniu wykazu 44 osób pobierających ze Skarbu Państwa pensje w wysokości ponad 100 funtów miesięcznie. Oprócz ministrów byli na niej również m.in. Józef Retinger i Stefan Litauer. Dla porównania podano, iż „pobory walczącego ppor. lotnictwa wynoszą 16 funtów miesięcznie”.

[75] Na mocy dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRS z 29 XI 1939 r. mieszkańcom Kresów Wschodnich narzucone zostało obywatelstwo sowieckie. 1 XII 1941 r. – w czasie wizyty gen. Władysława Sikorskiego w Związku Sowieckim – Narkomindieł w nocie skierowanej do ambasady polskiej w drodze wyjątku zgodził się traktować Polaków mieszkających na Kresach jako obywateli polskich. Osoby narodowości białoruskiej, ukraińskiej i żydowskiej były natomiast nadal uznawane za obywateli sowieckich. Nota z 16 I 1943 r. oznaczała koniec tego „wyjątkowego” traktowania Polaków.

[76] Czwarty rozbiór Polski, „Walka” 1943 (wydanie nadzwyczajne, luty).

[77] List otwarty do Pana Prezydenta Rzeczypospolitej i do Gen. Kazimierza Sosnkowskiego, „Walka” 1943 (wydanie nadzwyczajne, luty).

[78] Zwolnienie Doboszyńskiego, „Walka” 1943, nr 2.

[79] Szerzej zob. tekst Sprawa listu otwartego Adama Doboszyńskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego (luty – maj 1943 r.) w niniejszym tomie.

[80] Na list otwarty Doboszyńskiego gen. Sosnkowski nie odpowiedział wprost jego autorowi. Opublikował natomiast list otwarty do prezesa SN Tadeusza Bieleckiego, jako przewodniczącego KZON, którego członkiem był Doboszyński. List ten, datowany w Londynie 23 lutego, ukazał się 1 marca na łamach „Myśli Polskiej”.

[81] Kuszenie niemieckie a pakt polsko-sowiecki, „Dziennik Polski”, 17 II 1943 r. W artykule tym układ z 30 VII 1941 r., który miał „ułatwić zawarcie Wielkiej Koalicji”, nazwano „jednym z największych wkładów politycznych Polski” do toczącej się wojny. Przeciwnikom Sikorskiego, „żerujących na znanych trudnościach polsko-sowieckich, suflujących rządowi polskiemu lekkomyślne i nieodpowiedzialne decyzje” zarzucano działanie na korzyść Niemiec i próbę rozbicie antyniemieckiej koalicji.

[82] E. Duraczyński, R. Turkowski, O Polsce na uchodźstwie 1939–1945. Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1997, s. 125.

[83] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów..., t. 5: Wrzesień 1942 – lipiec 1943, s. 289–290. Doboszyński uważał, że była to „pierwsza od półtora roku [tj. od podpisania układu z 30 VII 1941 r. – K.K.] deklaracja rządu polskiego, zdecydowanie broniąca integralności terytorialnej Rzeczypospolitej i odpierająca zakusy sowieckie” (idem, Generał Sikorski – żywot ułatwiony, „Glaukopis” 2010, nr 17–18, s. 235.

[84] „Grupa członków SN, uznających kierownictwo polityczne dr. Bieleckiego, współpracuje z organami rządowymi w Kraju [...], natomiast koła SN, których wykładnikiem był między innymi b. prezes Zarządu Głównego SN śp. Kazimierz Kowalski, skonsolidowały się z elementami narodowo-radykalnymi, tworząc niezależny i wysoce dynamiczny obóz polityczny oraz Narodowe Siły Zbrojne. [...] Jak się okazuje, rozwój stosunków wśród narodowców w Kraju poszedł po linii innej, niż przewidywali na emigracji dwa lata temu organizatorzy Komitetu Zagr[anicznego] Obozu Narodowego. W konsekwencji Komitet ten uległ rozwiązaniu” (Konsekwencja rzeczywistości krajowej, „Walka” 1943, nr 4).

[85] Proces Adama Doboszyńskiego..., s. 188. Jeszcze w końcu 1942 r. Doboszyński w rozmowie z płk. Franciszkiem Demelem zaznaczał swoją „zupełną niezależność od Str[onnictwa] Nar[odowego], w szczególności od Bieleckiego, podkreślając, że wiele spraw dzieli go ze Str[onnictwem] Nar[odowym], zwłaszcza różnice te dotyczą tzw. piłsudczyzny” (Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu [dalej: ZNiO], Papiery Kazimierza Sosnkowskiego, 16579/II, List płk. Franciszka Demela do gen. Kazimierza Sosnkowskiego z 2 I 1943 r., k. 111–117).

[86] Doboszyński i redakcja „Walki” różnili się z Bieleckim m.in. w ocenie wydanej na początku 1943 r. broszury Towards a New Poland – a programme of Polish underground movement, do której wstęp napisał Jan Kwapiński, minister skarbu, przemysłu i handlu z ramienia PPS. Ten tzw. program Polski Ludowej – jak określono tę broszurę – zawierał bardzo radykalne projekty reform społeczno-gospodarczych i wywołał duże poruszenie w „polskim Londynie”. 3 lutego ministrowie Seyda i Komarnicki napisali w tej sprawie list do premiera, a 11 lutego sprawa broszury była dyskutowana na posiedzeniu Rady Ministrów. Została ona zdecydowanie skrytykowana na łamach „Biuletynu Klubu Narodowego”. Bielecki próbował wykorzystać tę publikację przeciwko rządowi, sugerując, że zawarte w niej postulaty ustrojowe, pod którymi podpisał się minister Kwapiński, wyrażają oficjalne stanowisko gabinetu gen. Sikorskiego. Doboszyński tymczasem, który już we wcześniejszych enuncjacjach programowych PPS publikowanych na łamach „Robotnika Polskiego w Wielkiej Brytanii” dostrzegał zmianę stanowiska tej partii w sprawie ustroju gospodarczego, uznał „program Polski Ludowej” za przełomowy, gdyż „po raz pierwszy od swego powstania polski socjalizm porzucił fundamentalną zasadę marksizmu, wyrażoną w haśle »uspołecznienia« wszystkich środków produkcji i przeszedł na zasadę uwłaszczenia mas, zasadę katolicką, przyjętą od szeregu lat przez polski ruch narodowy, a w stosunku do ziemi i przez ruch ludowy” (A. Doboszyński, Jakie założenia planowania gospodarczego są już dziś wspólne ogółowi Polaków? [w:] idem, Studia polityczne..., s. 41; Socjalistyczny Ozon?, „Walka” 1942, nr 7; Ustrój przejściowy, „Walka” 1943, nr 1; O pewnej broszurze i o rządzie jedności narodowej, „Biuletyn Klubu Narodowego” 1943, nr 4, s. 30; Bigos „narodowy”, „Biuletyn Narodowy” 1943, [nr 6], s. 35–36; Protokoły posiedzeń Rady Ministrów..., t. 5, s. 270; S. Kilian, op. cit., s. 67).

[87] Żałosny dokument, „Walka” 1943, nr 4. Redakcja „Walki” zarzucała autorom Deklaracji m.in. całkowite pominięcie roli religii i brak jakiegokolwiek odniesienia do chrześcijaństwa, zamiar wprowadzenia „dyktatury czterech stronnictw, z czego trzech rzeczywistych, acz rozszczepionych i jednego [SP] fikcyjnego”, mającej zastąpić konstytucję, oraz „komunizujące” postulaty reform społeczno-gospodarczych. W konkluzji stwierdzano, że Deklaracja „rozbraja psychicznie Polaków na przyjęcie nowego [sowieckiego] okupanta”.

[88] Instytucje czy przeżytki?, Walka” 1943, nr 4. „Chcąc przejść z masowej partii politycznej w organizację elitarną obejmująca wszystko, co etycznie i intelektualnie najlepsze w Narodzie, trzeba tę partię tak dalece poszerzyć i pogłębić, »odortodoksić« i udostępnić, że z partii nie zostanie prawie nic. Partia chcąca urodzić Organizację Polityczną Narodu musi w odpowiedniej chwili zdobyć się na rozpłynięcie w Narodzie, co nie jest rzeczą łatwą, szczególnie jeśli partia jako taka ma jeszcze do spełnienia pewne zadania w masach. Tak też Stronnictwo Narodowe nie tylko nie potrafiło poprowadzić pracy w kierunku tworzenia Organizacji Politycznej Narodu, lecz od kilku lat weszło wyraźnie na drogę odwrotną, stając pryncypialnie na płaszczyźnie wielopartyjnej, zwierając szeregi swych członków i zacieśniając ich perspektywy polityczne. Wytworzył się stan wysoce paradoksalny, w którym dalsze istnienie obecnych form Obozu Narodowego w pewnej mierze hamuje szerzenie się idei narodowej, jak i narastanie Organizacji Politycznej Narodu” (podkreślenia redakcji „Walki”).

[89] Z giełdy partyjnej, „Walka” 1943, nr 3. W ocenie redakcji „Walki” rząd Stanisława Mikołajczyka był „spółką ludowców i socjalistów z upozorowanym prawym skrzydłem” (tj. grupą Seydy i Komarnickiego). Wchodzące w jego skład osoby „stanowiły dobrze zgraną i scementowaną grupę”, którą tylko przez „należne dla rządu uszanowanie” nie nazwano kliką. „Najgorzej na obecnym kryzysie wyszło Stronnictwo Narodowe, któremu w sposób wiążący nie zaproponowano nic poza dwoma krzesłami w Radzie Narodowej dla pp. Bieleckiego i Folkierskiego, które to krzesła proponuje się im już od półtora roku. Tak więc sprawdził się ponownie w sposób klasyczny jeden z głównych pewników ideologii narodowej, że do »dobrodziejstw« systemu wielopartyjnego nie zostanie dopuszczone stronnictwo niekierowane przez masonerię”.

[90] Zapewne wpływ na to miały również wzajemne animozje między nimi. Wojciech Wasiutyński odnotował następującą opinię Doboszyńskiego o Bieleckim: „Nie możemy się porozumieć z Tadeuszem, bo on jest nierób, a ja jestem rób” (W. Wasiutyński, op. cit., s. 451–452). Por. T. Katelbach, Rok złych wróżb (1943), Dziekanów Leśny 2005, s. 52.

[91] Z giełdy partyjnej, „Walka” 1943, nr 3.

[92] Proces Adama Doboszyńskiego..., s. 76. Doboszyński, uważał, że po wymuszonym przez publikacje „Walki” przejściu rządu na pozycje „zdecydowanej obrony interesów polskich wobec Rosji” Sikorski zaczął być postrzegany przez Sowietów jako polityk „nieprzyjazny Rosji” i zginął „rozmyślnie zgładzony”. Odnośnie do ewentualnych sprawców tego zamachu Doboszyński – w napisanym wiosną 1947 r. artykule – za najbardziej prawdopodobne uznał hipotezy wskazujące na Sowietów lub „potężną międzynarodową mafię lewicową”, odrzucając te, które zakładały udział Brytyjczyków bądź nieprzychylnych Sikorskiemu „czynników polskich” (idem, Generał Sikorski – żywot ułatwiony, „Glaukopis” 2008, nr 17–18, s. 235–236).

[93] Z brutalną szczerością, „Walka” 1943, nr 1. „Niemcy stracili w roku 1942 nadzieję wygrania wojny. [...] Rosja – według wszelkiego prawdopodobieństwa – wyjdzie niezłamana militarnie i ze znacznie wzmożoną pozycją na Zachodzie. Trzeba wielkiego wysiłku wyobraźni (Anglicy zowią to wishful thinking), by nie widzieć armii sowieckiej maszerującej na okupację Niemiec – przez Polskę. Na wypadek ten Sowiety mają w zanadrzu [...] kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy obywateli polskich, wydzielonych w osobne oddziały, których będzie można oddać do dyspozycji »polskiego« rządu komunistycznego. Nie zapominajmy, że wojska sowieckie w rejonie Wielkich Łuków stoją niewiele ponad sto kilometrów od granicy polskiej” (podkreślenie redakcji „Walki”).

[94] Proces Adama Doboszyńskiego..., s. 76–77.

[95] Ekonomia krwi, „Walka” 1943, nr 4. Aby nie dopuścić do wybuchu powstania, Doboszyński zdecydowany był przedostać się do kraju. W marcu 1944 r. o pomoc w przerzucie do Polski prosił gen. Sosnkowskiego, pisząc: „Położenie jest tragiczne i mam niezbitą pewność, że miejsce moje jest obecnie w Kraju. Moja tam obecność nie tylko dopomogłaby moim przyjaciołom politycznym do utrzymania właściwej linii postępowania, lecz dałaby mi również możność wspierania wysiłków Pana Generała” (ZNiO, Dział rękopisów, Papiery Kazimierza Sosnkowskiego, 16579/II, List Adama Doboszyńskiego do gen. Kazimierza Sosnkowskiego z 11 III 1944 r., k. 137–140).

Aneks

[1] Cytat z Pana Tadeusza Adama Mickiewicza: „Urodzony w niewoli, okuty w powiciu/ Ja tylko jedną taką wiosnę miałem w życiu” (Księga XI, wiersz 78).

[2] Chodzi o I wojnę światową z lat 1914–1918.

[3] Mowa o konstytucji marcowej z 1921 i przewrocie majowym z 1926 r.

[*] Uważamy za nie tych wszystkich, którzy się wychowali i wyrośli po Wielkiej Wojnie (przypis redakcji „Walki”).

[4] Wszystkie podkreślenia pochodzą od redakcji „Walki”.

[5] Vidkun Quisling (1887–1945) – norweski wojskowy i działacz polityczny. Przywódca powstałej w 1933 r. i wzorowanej na NSDAP partii Nasjonal Samling (Jedność Narodowa). W czasie niemieckiej okupacji premier marionetkowego rządu kolaboracyjnego. Po wojnie aresztowany, skazany na śmierć i rozstrzelany. Jego nazwisko stało się symbolem przywódcy podbitego państwa kolaborującego z nazistowskimi Niemcami.

[6] Zygmunt Berling (1896–1980) – żołnierz Legionów Polskich, uczestnik wojny polskobolszewickiej; do 1939 r. oficer zawodowy WP (w 1930 r. awansowany do stopnia podpułkownika). Jesienią 1939 r. aresztowany przez NKWD. W obozie jenieckim w Starobielsku zwerbowany do współpracy z NKWD. Po układzie Sikorski-Majski w armii gen. Władysława Andersa, z której zdezerterował podczas ewakuacji do Iranu w 1942 r. (został za to w 1943 r. zdegradowany, a następnie zaocznie skazany na karę śmierci). Od 1943 r. członek Prezydium ZG ZPP, mianowany przez Stalina pułkownikiem, a następnie generałem oraz dowódcą polskich jednostek wojskowych przy Armii Czerwonej (kolejno: 1. DP im. Tadeusza Kościuszki, 1. Korpusu i 1. Armii). Od jesieni 1944 r. po utracie zaufania Stalina przebywał w ZSRS, uczęszczając na studia w Akademii Wojennej w Moskwie. Po powrocie do Polski w 1947 r. był m.in. organizatorem i komendantem Akademii Sztabu Generalnego (1948–1953), a w latach następnych (do 1970 r.) podsekretarzem stanu i wiceministrem w różnych resortach. Od 1963 r. był oficjalnie członkiem PZPR.

[7] Bolesław Drobner (1883–1968) – chemik, działacz socjalistyczny i komunistyczny. Od 1943 r. członek Prezydium Związku Patriotów Polskich; w 1944 r. kierownik Resortu Pracy, Opieki Społecznej i Zdrowia PKWN; w 1945 r. prezydent Wrocławia; poseł do KRN, na Sejm Ustawodawczy oraz Sejm PRL I–IV kadencji.

[8] Mowa o Wandzie Wasilewskiej (1905–1964), pisarce, prekursorce tzw. realizmu socjalistycznego w literaturze polskiej, działaczce komunistycznej, która jesienią 1939 r. przyjęła obywatelstwo sowieckie (była m.in. deputowaną do Rady Najwyższej ZSRS – od 1940 r., przewodniczącą Prezydium Zarządu Głównego Związku Patriotów Polskich 1943–1944, członkinią Centralnego Biura Komunistów Polskich i wiceprzewodniczącą PKWN w 1944 r.). Aleksandr Korniejczuk (1905–1972), ukraińsko-sowiecki działacz komunistyczny i literat, był jej trzecim mężem.

[9] Tj. od odkrycia w Katyniu grobów oficerów polskich zamordowanych przez NKWD oraz zerwania przez rząd sowiecki stosunków dyplomatycznych z rządem polskim.

Sprawa listu otwartego Adama Doboszyńskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego (luty – maj 1943 r.)

[1] Na mocy dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRS z 29 XI 1939 r. mieszkańcom Kresów Wschodnich narzucone zostało obywatelstwo sowieckie. 1 XII 1941 r. – w czasie wizyty gen. Władysława Sikorskiego w Związku Sowieckim – Narkomindieł w nocie skierowanej do ambasady polskiej w drodze wyjątku zgodził się traktować Polaków mieszkających na Kresach jako obywateli polskich. Osoby narodowości białoruskiej, ukraińskiej i żydowskiej były natomiast nadal uznawane za obywateli sowieckich. Pod nieobecność ambasadora Tadeusza Romera, przebywającego wówczas w Londynie, notę sowiecką 16 I 1943 r. odebrał charge d’affaires ambasady polskiej Zygmunt Zawadowski. Treść noty została 18 stycznia przesłana przez ambasadę depeszą szyfrową do MSZ, a sekretariat ministra przekazał ją jako ściśle tajną prezydentowi, premierowi i ambasadzie RP w Londynie. Drogą szyfrową przesłano ją również do ambasady RP w Waszyngtonie. Tekst tej noty zob.: Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, red. nauk. S. Stanisławska, Warszawa 1965, s. 31; Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie [dalej: AIPMS], Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Akta w sprawie karnej przeciwko Adamowi Doboszyńskiemu i Zygmuntowi Przetakiewiczowi, Ściśle tajne pismo MSZ do 8. Sądu Polowego przy 1. Dywizji Pancernej z 24 III 1943 r., k. 122; W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski 1864–1945, t. 3, Londyn 1983, s. 255.

[2] A. Pragier, Czas przeszły dokonany, Londyn 1966, s. 690.

[3] Redakcja „Walki” zarzuciła Sikorskiemu, iż zwołując „wielki wiec wojskowy”, wzorował się na „prekursorze bolszewizmu” Aleksandrze Kiereńskim. Wojciech Wasiutyński, który był uczestnikiem tego wiecu, wspominał, iż Sikorski w przemówieniu „zaklinał się, że nie pozwoli zakwestionować ani piędzi polskiej ziemi i że ma w sprawie granic pełne poparcie prezydenta Roosevelta. Niestety, nie była to prawda”. Pod Gullan na – jak to określił – „masówce żołnierskiej” był również Tadeusz Katelbach, wówczas referent sekcji niemieckiej w Ministerstwie Informacji i Dokumentacji, objeżdżający z serią wykładów na temat Niemiec polskie obozy wojskowe w Szkocji. Gdy gen. Sikorski zaczął przemawiać, Katelbach „wycofał się szybko z tłumu i ruszył w drogę powrotną do Edynburga”. Kilka dni później zapisał w swoim dzienniku, że Sikorski w swoim wystąpieniu „używał zgoła wiecowych zwrotów. Między innymi wykrzykiwał, że nie odda Wilna [ani] Lwowa. Śmiano się w szeregach, gdy charakteryzując swe wysiłki w Stanach Zjednoczonych, wołał: »40 dni i nocy pracowałem bez przerwy« lub »wysiłki mej podróży przeszły wszelkie oczekiwania!«. Dobrze, że nie słuchałem tych bombastycznych frazesów”. Doboszyński w marcu 1947 r., trzy miesiące po konspiracyjnym przyjeździe do Polski, w krytycznym artykule o gen. Sikorskim (opublikowanym dopiero przez Pawła Tomasika w 2010 r.) pisał o wystąpieniu premiera i Naczelnego Wodza pod Edynburgiem następująco: „Nie wiem, jak określiłby psychiatra ówczesny stan umysłu tego człowieka; Anglosasi mówią o takich, że żyją w »fool’s paradise«, »raju wariata«. Dobrotliwie można by to określić jako życie »z głową w chmurach«, boć trudno tu posądzać Sikorskiego o świadome wyrachowanie, gdyż pewnego typu kłamstwa mają aż tak krótkie nogi, że żaden człowiek o zdrowych zmysłach się nimi nie posługuje” (Czwarty rozbiór Polski, „Walka” 1943 (wydanie nadzwyczajne, luty); Kiereńszczyzna, „Walka” nr 2, 1943 r.; T. Katelbach, Rok złych wróżb (1943), Dziekanów Leśny 2005, s. 22–23; W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu, Gdańsk 1996, s. 310; A. Doboszyński, Generał Sikorski – żywot ułatwiony, „Glaukopis” 2008, nr 17–18, s. 234). Minister spraw zagranicznych Edward Raczyński zanotował w swoim dzienniku, iż premier przywiózł z USA „wzmocnienie sytuacji rządu polskiego, ustną obietnicą poparcia naszych żądań o Prusy Wschodnie i wreszcie, co jest arcysekretem, który się zresztą nieco rozchodzi – list Roosevelta adresowany do niego z poparciem idei federacyjnej oraz Polski”. Według przewodniczącego Rady Narodowej Stanisława Grabskiego tym poufnym dokumentem przywiezionym przez Sikorskiego miał być „parafowany przez Roosevelta protokół” z odbytych z nim spotkań. Sprawozdanie ze swej amerykańskiej podróży premier przedstawił na posiedzeniu Rady Ministrów 21 I 1943 r., w którym uczestniczyli również prezydent RP oraz przewodniczący Rady Narodowej. Sikorski, podkreślając „korzystny wynik” swej wizyty w USA, odczytał m.in. dokument „najściślej poufny i całkowicie wyjątkowy w praktyce politycznej prezydenta [Roosevelta]”. Był to prawdopodobnie list prezydenta USA datowany 5 stycznia i opatrzony klauzulą „tajne”. Roosevelt, odwołując się do postanowień Karty Atlantyckiej i Deklaracji Narodów Zjednoczonych, w ciepłych słowach zapewniał w nim polskiego premiera „o determinacji Stanów Zjednoczonych, by Polska była przywrócona”. Według Grabskiego na posiedzeniu Rady Ministrów premier tylko wspomniał o tym poufnym dokumencie, ale go nie odczytał (ten poufny protokół rozmów Sikorskiego z Rooseveltem miał się znajdować w kasecie z innymi ważnymi dokumentami, której nie odnaleziono po katastrofie gibraltarskiej). Natomiast w rozmowie prywatnej nie ukrywał, że „z rozmów z Rooseveltem odniósł wrażenie, że nie możemy liczyć na pełne poparcie przez Stany Zjednoczone naszej dotychczasowej obrony nienaruszalności naszego przedwojennego terytorium i że szczególnie słabo się przedstawia sprawa utrzymania przy Polsce Wileńszczyzny”. A zatem gen. Sikorski miał świadomość, że – wbrew temu, co mówił do żołnierzy 16 stycznia – podczas jego amerykańskiej wizyty nie wszystkie kwestie dotyczące Polski „zostały pomyślnie rozwiązane” (E. Raczyński, W sojuszniczym Londynie, Londyn 1997, s. 161; S. Grabski, Pamiętniki, t. 2, Warszawa 1989, s. 444, 452; Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, red. nauk. M. Zgórniak, oprac. W. Rojek, t. 5: Wrzesień 1942 – lipiec 1943, Kraków 2001, s. 157–175, 211–212).

[4] „Całą sprawę postanowił rząd zataić przed opinią polską – wspominał Adam Pragier. Tajemnica była tak szczelna, że Komitet Zagraniczny PPS o istnieniu tej noty nie dowiedział się od swoich przedstawicieli w rządzie [tj. ministrów Jana Stańczyka i Jana Kwapińskiego]” (A. Pragier, op. cit., s. 691).

[5] Tadeusz Katelbach np. dowiedział się o nocie sowieckiej od jednego ze swoich przyjaciół 26 stycznia, zaś o deklaracji Nowikowa – 5 lutego (T. Katelbach, op. cit., s. 26, 31).

[6] Podczas procesu przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie w czerwcu 1949 r. Doboszyński zeznał, że po otrzymaniu noty od Grocholskiego zwołał posiedzenie członków Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego. Zaproponował wtedy „energiczną akcję w związku z tą notą”. Nie zgodziło się na nią jednak Stronnictwo Narodowe. Doboszyński zdecydował się więc na własną rękę opublikować notę w „Walce” (Proces Adama Doboszyńskiego. Stenogram z rozprawy sądowej, Warszawa 1949, s. 74, 191–192). Por. przypis 16.

[7] Według obliczeń wydziału opieki ambasady w Kujbyszewie w końcu 1942 r. na terytorium Związku Sowieckiego w zasięgu oddziaływania polskich placówek opiekuńczych (blisko 400 mężów zaufania) znajdowało się jeszcze ponad 260 tys. obywateli polskich, w tym przeszło 77 tys. dzieci. Liczba ta nie uwzględniała tych obywateli polskich, którzy nadal byli przetrzymywani w więzieniach, łagrach lub w odległych rejonach ZSRS, izolowani od świata zewnętrznego (J. Wróbel, Uchodźcy polscy ze Związku Sowieckiego 1942–1950, Łódź 2003, s. 43–45; B. Szubtarska, Ambasada polska w ZSRR w latach 1941–1943, Warszawa 2005, s. 113–114).

[8] „Walka” stanowiła kontynuację narodowego pisma „Jestem Polakiem” wydawanego w Londynie przez ks. Stanisława Bełcha od sierpnia 1940 do czerwca 1941 r. Jej pierwszy numer ukazał się w październiku 1941 r., ostatni – w listopadzie 1943 r. Wydawana była konspiracyjnie w nieregularnych odstępach czasu i w różnej objętości, w nakładzie dochodzącym do kilku tysięcy egzemplarzy i szeroko kolportowana wśród żołnierzy I Korpusu w Szkocji. Do końca 1941 r. ukazały się trzy numery „Walki”, w 1942 r. – osiem i jeden nadzwyczajny, a w 1943 r. – cztery oraz dwa nadzwyczajne, w sumie osiemnaście numerów. Redaktorem „Walki” był przedwojenny działacz Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga” i bliski współpracownik Bolesława Piaseckiego Zygmunt Przetakiewicz, zaś autorem sporej części zamieszczanych w niej artykułów i spiritus movens całego przedsięwzięcia – Adam Doboszyński. Szerzej zob. tekst W opozycji do rządu gen. Władysława Sikorskiego. Historia pisma „Walka” (1941–1942) w niniejszym tomie.

[9] Czwarty rozbiór Polski, „Walka” 1943 (wydanie nadzwyczajne, luty). Ten numer „Walki” został wydany najpóźniej 13 lutego. Tego dnia bowiem premier Sikorski poinformował o jego ukazaniu się prezydenta Raczkiewicza. Pod tą datą fakt ten odnotował również w swoim dzienniku Tadeusz Katelbach (Dziennik czynności Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 1939–1947, oprac. J. Piotrowski, Wrocław 2004 [dalej: Dziennik czynności Prezydenta RP...], t. 2, s. 30; T. Katelbach, op. cit., s. 37).

[10] List otwarty Adama Doboszyńskiego jest datowany 15 lutego. W kolejnym numerze „Walki” podano informację, że numer nadzwyczajny z tym listem „ogłoszono” 20 lutego. Doboszyński, publikując ponownie list w wydanych w Niemczech Zachodnich w 1947 r. Studiach politycznych, opatrzył go odautorskim przypisem informującym, że nadzwyczajny numer „Walki” z tym listem ukazał się 20 II 1943 r. W napisanym w marcu 1947 r. wspomnianym artykule o Sikorskim podał zaś, iż list opublikował w „Walce” 19 lutego. Wydaje się jednak, że przynajmniej część nakładu została rozkolportowana już kilka dni wcześniej. Biograf gen. Sikorskiego podaje, że 18 II 1943 r. „rozszedł się w Londynie” nadzwyczajny numer „Walki” zawierający notę sowiecką z 16 stycznia oraz list otwarty Doboszyńskiego. Jest to oczywista pomyłka, gdyż w ciągu kilku dni ukazały się dwa nadzwyczajne numery „Walki”. Być może datę tę należy odnieść do numeru drugiego – zawierającego list Doboszyńskiego. Pod tą datą ukazanie się tego numeru „Walki” zanotował Tadeusz Katelbach. W Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP ukazanie się drugiego numeru nadzwyczajnego „Walki” zostało odnotowane 19 lutego. Stanisław Cat-Mackiewicz, sugerując się chyba datą listu, podał, iż ukazał się on w Londynie już 15 lutego (Sprawa rosyjska, „Walka” 1943, nr 2; A. Doboszyński, Studia polityczne, b.m.w., 1947, s. 474; idem, Generał Sikorski – żywot ułatwiony, „Glaukopis” 2008, nr 17–18, s. 234; Dziennik czynności Prezydenta RP..., t. 2, s. 34; W. Pobóg-Malinowski, op. cit., s. 257; T. Katelbach, op. cit., s. 41; S. Mackiewicz (Cat), Lata nadziei (17 września 1939 – 5 lipca 1945), Londyn 1946, s. 138).

[11] List otwarty do Pana Prezydenta Rzeczypospolitej i do Gen. Kazimierza Sosnkowskiego, „Walka” 1943 (wydanie nadzwyczajne, luty). Nie było to pierwsze tego rodzaju publiczne wystąpienie autora Gospodarki narodowej. Dwa lata wcześniej, w marcu 1941 r., na łamach „Jestem Polakiem” opublikował on list otwarty do Antoniego Słonimskiego. Powodem tego wystąpienia Doboszyńskiego był artykuł Słonimskiego Walka z mgłą, zamieszczony w „Wiadomości Polskich”, w którym poeta wieścił po zakończeniu wojny wygaśnięcie konfliktów, zmierzch nacjonalizmów i zjednoczenie europejskie. Polemizując z tym stanowiskiem i zapowiadając zbudowanie w powojennej Polsce ustroju narodowego, Doboszyński opowiadał się jednocześnie za masową, zorganizowaną przy pomocy państw zachodnich, emigracją Żydów z ziem polskich. Po opublikowaniu tego listu Doboszyński na mocy rozkazu gen. Sikorskiego został karnie przeniesiony do obozu odosobnienia na wyspie Bute, w którym przebywał do końca grudnia 1941 r. (A. Doboszyński, List otwarty do p. Antoniego Słonimskiego, „Jestem Polakiem” 1941, nr 25). Zob. także tekst Sprawa pisma „Jestem Polakiem” (1940–1941). Przyczynek do dziejów prasy polskiej na wychodźstwie w czasie II wojny światowej w niniejszym tomie.

[12] Już pierwsza publikacja „Walki”, ujawniająca treść obu tajnych dokumentów, wywołała olbrzymie poruszenie wśród żołnierzy polskich w Szkocji, wprowadzając ich wręcz w „stan wrzenia” (ZNiO, Dział rękopisów, Papiery Kazimierza Sosnkowskiego, 16579/II, k.121–124, List płk. Franciszka Demela do gen. Kazimierza Sosnkowskiego z 18 II 1943 r.).

[13] O nowy rząd i prawdziwe zjednoczenie narodowe, „Listy z Londynu” 1943, nr 24. Pismo to „odbijane na prawach rękopisu” ukazywało się nieregularnie od marca 1942 r. Było przepisywane na maszynie do pisania w możliwie dużej ilości egzemplarzy, a następnie rozsyłane pod zgromadzone prywatne adresy. Autorem większości niepodpisanych artykułów dotyczących Związku Sowieckiego był kpt. Jerzy Niezbrzycki, piszący pod pseudonimem Ryszard Wraga. Być może to on był autorem omawianego artykułu z numeru 24. Jego opublikowanie wzbudziło zainteresowanie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 27 lutego Tadeusz Ullmann, kierownik Działu Politycznego tego ministerstwa, zwrócił się do Ministerstwa Sprawiedliwości o zbadanie, „czy treść cytowanego artykułu zawiera znamiona przestępstwa z punktu widzenia polskiego ustawodawstwa karnego”. Odpowiedź nadeszła po miesiącu. Wprawdzie w inkryminowanym artykule Ministerstwo Sprawiedliwości nie doszukało się „znamion przestępstwa w rozumieniu polskiego kodeksu karnego”, ale nie wykluczało, iż gdyby zawarte w nim informacje okazały się nieprawdziwe, można by je zakwalifikować, jako „publiczne rozpowszechnianie fałszywych wiadomości mogących wywołać niepokój publiczny”. Zdając sobie chyba sprawę z tego, że w artykule przedstawiony został faktyczny stan stosunków polsko-sowieckich, minister Wacław Komarnicki sugerował, iż w stosunku do autora artykułu i wydawców „Listów z Londynu” mogą być również wyciągnięte „konsekwencje służbowe, o ile byliby nimi wojskowi lub urzędnicy państwowi” (AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, 20.4/10, Pismo Tadeusza Ullmanna, kierownika Działu Politycznego MSW, do Ministerstwa Sprawiedliwości z 27 II 1943 r., b.p.; Pismo ministra sprawiedliwości Wacława Komarnickiego do ministra spraw wewnętrznych z 25 III 1943 r., b.p.; A. Adamczyk, Piłsudczycy w izolacji (1939–1954). Studium z dziejów struktur i myśli politycznej, Bełchatów – Warszawa 2008, s. 52, 117).

[14] W trakcie drugiej rozmowy Doboszyński zaproponował spotkanie z gen. Sosnkowskim w Londynie 19 I 1943 r. Mieliby w nim również wziąć udział płk. Demel oraz Mieczysław Harusewicz, współzałożyciel Komitetu ONR na Emigracji i reprezentant tego środowisko w Komitecie Zagranicznym Obozu Narodowego. Niestety, nie wiadomo, czy do sugerowanego przez Doboszyńskiego spotkania doszło (ZNiO, Papiery Kazimierza Sosnkowskiego, 16579/II, k. 111–117, List płk. Franciszka Demela do gen. Kazimierza Sosnkowskiego z 2 I 1943 r.).

[15] Dobrze zorientowany w formalnych i nieformalnych poczynaniach przeciwników gen. Sikorskiego Tadeusz Katelbach zapisał w swoim dzienniku: „List Doboszyńskiego był wołaniem o Sosnkowskiego [...]. Wystąpienie Doboszyńskiego było dla niego zupełną niespodzianką [...]. Faktem jest, że myśl o apelu Doboszyńskiego (którego Sosnkowski może ze dwa razy widział w czasach emigracyjnych) do generała zrodziła się poza nim i bez jego wiedzy. Rzekomo w Szkocji, w czasie intymnych rozmów kilku oenerowców czy falangistów z piłsudczykami” (idem, op. cit., s. 52–53).

[16] ZNiO, Papiery Kazimierza Sosnkowskiego, 16579/II, k. 121–124, List płk. Franciszka Demela do gen. Kazimierza Sosnkowskiego z 18 II 1943 r. Płk Demel, relacjonując gen. Sosnkowskiemu swoją rozmowę z Doboszyńskim, pisał, że zdecydował się on na opublikowanie listu otwartego „wyłącznie na własną rękę”, bez porozumienia z prezesem SN Tadeuszem Bieleckim, odczuwając „konieczność wyjścia z anonimowego działania” i będąc świadomym „spodziewanych konsekwencji” tej decyzji. Doboszyński liczył przy tym na „wszelkie możliwe poparcie” piłsudczyków, o którym zapewnił go Demel. Pułkownik wyliczał następnie generałowi, że dotychczas, w ciągu zaledwie dwóch dni, udało mu się: „a) uruchomić specjalne wydawnictwo »Strażnica«, które podparło tezy, wysunięte przez »Walkę«; b) uruchomić kolportaż obu wydawnictw w oddziałach i rozszerzyć krąg zainteresowania wiadomościami podanymi w nich; c) poruszyć środowiska cywilne w Edynb[urgu] i Glasgow”. Charakteryzując nastroje w wojsku, Demel podawał, iż 75 proc. żołnierzy to „zdecydowani przeciwnicy obecnego reżimu”, 20 proc. – „wahających się” i zaledwie jednostki opowiadające się za Sikorskim. Jednak przypuszczenie Ireneusza Wojewódzkiego, iż płk Demel lub jakiś inny bliski gen. Sosnkowskiemu piłsudczyk mógł wprost inspirować opublikowanie listu otwartego Doboszyńskiego, wydaje się za daleko idące (I. Wojewódzki, Kazimierz Sosnkowski podczas II wojny światowej. Książę niezłomny czy Hamlet w mundurze?, Warszawa 2009, s. 295).

[17] Dziennik czynności Prezydenta RP..., t. 2, s. 30. W styczniu 1942 r. w Stronnictwie Narodowym doszło do rozłamu na tle stosunku do rządu gen. Sikorskiego. Skupiona wokół Mariana Seydy grupa działaczy opowiadająca się za wejściem przedstawicieli SN do rządu oraz Rady Narodowej została wykluczona ze stronnictwa przez Tadeusza Bieleckiego. Oprócz Seydy (który w styczniu 1942 r. wszedł ponownie do rządu jako kierownik Biura Prac Politycznych, Ekonomicznych i Prawnych, a w lipcu tego roku objął nowo utworzone Ministerstwo Prac Kongresowych) znaleźli się w niej m.in. prof. Wacław Komarnicki (od stycznia 1942 r. minister sprawiedliwości), prof. Bohdan Winiarski i Stanisław Celichowski. Również do powołanej w lutym 1942 r. II Rady Narodowej weszli narodowcy (m.in. Celichowski) niemający oficjalnego mandatu władz SN. Utworzyli oni w RN Klub Narodowy. Bielecki, rzecz jasna, nie uznawał grupy Seydy za reprezentację SN w strukturach władz RP na wychodźstwie. Włączył się natomiast w działania zmierzające do konsolidacji różnych nurtów obozu narodowego. Efektem owego „zespolenia sił narodowych” było utworzenie w lutym 1942 r. Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego, grupującego SN, ONR, „Falangę” i „niezrzeszonych narodowców” (m.in. Adama Doboszyńskiego). Pozostając w opozycji wobec rządu Sikorskiego i współtworząc KZON, prezes SN szukał jednocześnie porozumienia z tzw. ideowymi piłsudczykami. Szerzej zob.: S. Kilian, Myśl społeczno-polityczna Tadeusza Bieleckiego, Kraków 2000, s. 56–69; M. Dymarski, Stosunki wewnętrzne wśród polskiego wychodźstwa politycznego i wojskowego we Francji i w Wielkiej Brytanii 1939–1945, Wrocław 1999, s. 177–181, 197, 232–235.

[18] Dziennik czynności Prezydenta RP..., t. 2, s. 31.

[19] Ibidem, s. 33–34.

[20] Ibidem, s. 34–35; W. Babiński, Przyczynki historyczne do okresu 1939–1945, Londyn 1967, s. 185.

[21] Pięć dni wcześniej prezydent poruszył ten problem w rozmowie z ministrem spraw wewnętrznych Stanisławem Mikołajczykiem, zwracając uwagę na nieprawdziwość rządowych zarzutów pod adresem SN, jakoby partię tę cechować miały „dążności faszystowskie”, oraz wskazując „na niebezpieczeństwa mogące wyniknąć z tendencji identyfikowania opozycji w stosunku do rządu z faszystami” (Dziennik czynności Prezydenta RP..., t. 2, s. 32, 36).

[22] Stroński został zdymisjonowany 15 marca. Nowym ministrem informacji i dokumentacji został Stanisław Kot.

[23] „Grać nastrojami trzeba tak, by panować nad nimi – pisał w liście do płk. Demela z 20 II 1943 r. – inaczej nie my będziemy kierować wypadkami, a wypadki nami. Jeśli wszyscy będą wydawać komendy na własną rękę, wynik jedynie wzmocni przeciwnika. Tak zasadniczego posunięcia nie trzeba było robić bez porozumienia ze mną i z B[ieleckim]. Mówi się dużo o moim kierownictwie, a wychodzi na to, że mną się kieruje via fakty dokonane. Ja nosiłem się z myślą rozpoczęcia rozgrywki na akademii 19 marca [ku czci Piłsudskiego] – oczywiście w sposób spokojny, mniej zaskakujący. Nie wiem, co teraz zrobię, mając wiatr wyjęty spod żagli” (cyt. za: I. Wojewódzki, op. cit., s. 296–297).

[24] Bielecki był zdecydowanym przeciwnikiem układu Sikorski-Majski i w lipcu 1941 r. wymusił na Marianie Seydzie jego dymisję z funkcji ministra sprawiedliwości. Opozycyjna wobec rządu postawa prezesa SN była powodem m.in. jego inwigilacji, prowadzonej za wiedzą i zgodą premiera (por. przypis 42).

[25] List generała Kazimierza Sosnkowskiego, „Myśl Polska” 1943, nr 42; List generała Sosnkowskiego, „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie” 1943, nr 10. W zakończeniu listu Sosnkowski pisał: „Istniejące u nas skupienie władzy wojskowej i politycznej w jednym ręku powoduje wiele nieporozumień, a więc w danym wypadku musi być chyba wzięte w rachubę jako okoliczność łagodząca. Krytyka Rządu i Jego Szefa, w ustach obywatela przyodzianego w mundur wojskowy, nawet jeśli przekracza dopuszczalne granice, powinna być kwalifikowana w sposób odmienny, uwzględniający nasze osobliwe i zawiłe stosunki. Godność Naczelnego Wodza nie jest chyba nieprzemakalnym płaszczem, zarzuconym na ramiona premiera, chroniącym szczelnie jego działalność polityczną przed osądem obywateli”. U Zygmunta Nowakowskiego, redaktora naczelnego „Wiadomości Polskich”, interweniować miał prywatnie Józef Retinger, próbując go przekonać, „aby nie robił przykrości Naczelnemu Wodzowi” i nie publikował listu gen. Sosnkowskiego (AIPMS, Kol. 195/4 Franciszka Demela, Dziennik, rkps, k. 40; dziennik ten jest niepodpisany, jego autorem był któryś z politycznych przyjaciół płk. Demela).

[26] W. Babiński, op. cit., s. 184. Charakterystyczne przykłady przełamywania tych kompleksów i wzajemnych uprzedzeń między narodowcami i piłsudczykami odnotował w swym dzienniku Tadeusz Katelbach. Otóż 19 III 1943 r. na mszy św. w intencji marszałka Piłsudskiego w londyńskim Brompton Oratory prawdziwą „sensację wzbudziła obecność kilku endeków i wcale licznej grupy oenerowców” (wśród tych ostatnich Katelbach zauważył adwokata dr. Edwarda Muszalskiego, członka Komitetu ONR na Emigracji). Podobnie było dzień później na akademii z okazji imienin marszałka, w której uczestniczyła „liczna grupa endeków z [Aleksandrem Demidowicz-]Demideckim na czele” Inny piłsudczyk pod datą 19 marca zapisał w swoim dzienniku: „Na nabożeństwie było dziś plus minus 700 ludzi, w tym sporo endeków (młodych)” (T. Katelbach, op. cit., s. 63–64; AIPMS, Kol. 195/4 Franciszka Demela, Dziennik, rkps, k. 44).

[27] W kolejnym numerze „wołanie o nowy rząd, o gruntowne zmiany w polityce polskiej” ponowił Tadeusz Bielecki (O zmianę rządu, „Myśl Polska” 1943, nr 42; T. Bielecki, O Polskę, „Myśl Polska” 1943, nr 43).

[28] Dziennik czynności Prezydenta RP..., t. 2, s. 41.

[29] Osoba adresata nie została wybrana przypadkowo. Wśród krytyków polityki gen. Sikorskiego list gen. Sosnkowskiego do Bieleckiego został dobrze przyjęty. „List jest krótki, stanowczy, mocny – zanotował w swym dzienniku Tadeusz Katelbach. I dobrze, że zaadresował go do Bieleckiego. Bielecki i Doboszyński – to ideologicznie jedno i to samo. Szkoda, że się wzajemnie nie lubią. Może Sosnkowski pogodzi ich kiedyś”. Katelbach opisał również swoją rozmową ze Stanisławem Mackiewiczem, który miał aż „sapać z zachwytu” z powodu tego listu. Zdaniem Cata oznaczał on „zasypanie przepaści, dzielącej w przeszłości piłsudczyków i narodowców. Powtarzał mi w kółko, że jest to »oś«, wokół której należy odtworzyć teraz prawdziwą jedność narodową” (T. Katelbach, op. cit., s. 53).

[30] M. Dymarski, op. cit., s. 265.

[31] Dziennik czynności Prezydenta RP..., t. 2, s. 38–39.

[32] Ibidem, s. 39–40. W rozmowie z Banaczykiem prezydent raz jeszcze odniósł się krytycznie do działań kierowanego przez Strońskiego ministerstwa: „Zaciemnianie prawdy ze strony naszej propagandy sprawiło, że obecna sytuacja stała się dla większości naszego uchodźstwa gromem z jasnego nieba i żądania sowieckie w stosunku do połowy państwa polskiego musiały wywołać reakcję oszukiwanej opinii publicznej”.

[33] Ibidem, s. 42.

[34] St[anisław] St[roński], Oto ich polityka, „Dziennik Polski” 1943, nr 815. Stroński kończył artykuł następującą konkluzja: „Jeden kradnie szyfry, drugi je ogłasza i po swojemu kłamliwie objaśnia, trzeci żąda na tej podstawie zmiany rządu i wskazuje kierownika, a czwarty, niestety, podejmuje to i zgłasza gotowość. Oto ogniwa misternego łańcuszka ich polityki w takiej chwili dziejowej. Szkoda, niemała szkoda, że p. gen. Sosnkowski tak lekko dorzucił w to swe nazwisko”. Spośród innych ataków prasowych na gen. Sosnkowskiego można wskazać m.in. artykuł członka II Rady Narodowej z ramienia PPS Jana Szczyrka Wojna nerwów, opublikowany na łamach socjalistycznego „Robotnika Polskiego w Wielkiej Brytanii” (1943, nr 6), oraz wyjątkowo napastliwy, niepodpisany tekst Akty rozpaczy w wyścigu o posady zamieszczony w eselowskim „Zielonym Sztandarze” (15 III 1943). Jego autorem był Witold Kulerski, członek II Rady Narodowej RP (AIPMS, Kol. 195/4 Franciszka Demela, Dziennik, rkps, k. 45).

[35] Dziennik czynności Prezydenta RP..., t. 2, s. 40.

[36] Ks. Bełch, który bynajmniej nie należał do zwolenników gen. Sosnkowskiego, określił jego list otwarty mianem „dość naiwnego”. Jednak zdecydowanie bardziej krytycznie ocenił wystąpienia publiczne adwersarzy Sosnkowskiego. Odpowiedź Strońskiego uznał za „niepoczytalną”, a list otwarty Grabskiego – za „bardzo niepoważny” (ks. S. Bełch, Dzienniczek, mps (udostępniony autorowi przez ks. Edwarda Rusina), s. 6).

[37] List otwarty do P. Generała Sosnkowskiego, „Dziennik Polski” 1943, nr 816. List ten jest datowany w Londynie 7 III 1943 r. Został on również przedrukowany w wydawanym przez Grabskiego tygodniku „Jutro Polski” (1943, nr 19). Grabski uważał gen. Sosnkowskiego „za główne ognisko opozycji przeciw rządowi”. W pamiętniku zanotował, że list Sosnkowskiego do Bieleckiego do głębi go oburzył. Pisząc o „skombinowanej akcji” kilku różnych ideowo grup wymierzonej w rząd gen. Sikorskiego, przewodniczący Rady Narodowej miał na myśli piłsudczyków, narodowców z Komitetu Zagranicznego Obozu Narodowego oraz masonerię, czyli – jak to wielokrotnie określał – „konspirację piłsudczykowsko-dmowszczykowsko-masońską”, z którą współpracowała kancelaria cywilna („sanacyjno-masońskie otoczenie”) prezydenta RP. Grabski przecenia chyba jednak wpływ swego listu („naprawdę mocnej kontrofensywy publicystycznej”) na uspokojenie nastrojów krytycznych wobec premiera i Naczelnego Wodza (S. Grabski, Pamiętniki, t. 2, s. 489, 444–445; Dziennik czynności Prezydenta RP..., t. 2, s. 36). Zob. również W. Wojdyło, Stanisław Grabski (1871–1949), Toruń 2004, s. 336–337).

[38] W odpowiedzi na list otwarty Prezesa Rady Narodowej, profesora Stanisława Grabskiego, „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie” 1943, nr 13 (159); Odpowiedź gen. K. Sosnkowskiego na list otwarty Prezesa Rady Narodowej prof. St. Grabskiego, „Myśl Polska” 1943, nr 43. List generała jest datowany w Londynie 12 marca.

[39] W. Babiński, op. cit., s. 185–186, 617–619. 15 maja pismo Sikorskiego przesłał Sosnkowski do wiadomości Raczkiewicza. Poinformował go jednocześnie o represjach (przeniesieniu w stan nieczynny) wobec szeregu oficerów (w tym byłych jego podkomendnych) za to, że wystosowali do prezydenta „listy o treści politycznej”, w których krytykowali politykę rządu wobec ZSRS, wyrażając zaniepokojenie stanem stosunków polsko-sowieckich i brakiem gwarancji dla nienaruszalności wschodniej granicy Rzeczypospolitej. Generał pytał prezydenta, czy motywem zastosowania przez Naczelnego Wodza różnej miary wobec niego (tj. tylko upomnienia na piśmie) i innych oficerów nie było piastowanie przez niego godności następcy prezydenta. Zdaniem Sosnkowskiego motyw ten nie powinien być brany pod uwagę. Prosił więc prezydenta, aby powiadomił o tym Naczelnego Wodza.

[40] Komendant Centrum Wyszkolenia Saperów ppłk Ludwik Turulski następująco charakteryzował Doboszyńskiego: „Wysoce ideowy i patriotyczny. Zbyt radykalne, bezkompromisowe przekonania polityczne. Pełen inicjatywy w pracy i bardzo obowiązkowy. Bardzo duży zasób wiadomości ogólnych oraz – jak na oficera rezerwy – fachowych. Zdyscyplinowany. Koleżeński, towarzysko wyrobiony”. Por. Walerian Miner w zastępstwie dowódcy 3. szwadronu pisał o Przetakiewiczu: „Inteligencja – bardzo duża, dyscyplina – duża, jakość służbowa – duża, wyszkolenie – dobre, ogólnie: dobry żołnierz [...]. Przekonań swoich nie zmienił i nie zmienia, wierzy w słuszność swojej sprawy. W życiu codziennym spokojny i konsekwentny – chętnie dyskutuje, ale spokojnie, mając zawsze duży zapas przekonujących argumentów” (AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Krótka opinia o por. Adamie Doboszyńskim, 4 III 1943, k. 77; Opinia o ułanie Zygmuncie Przetakiewiczu, k. 65).

[41] AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Pismo mjr. Stanisława Kuniczaka, szefa Oddziału II Dowództwa I Korpusu, do szefa Wydziału Wywiadu Obronnego MON z 14 I 1943 r., k. 4–5; Pismo szefa Oddziału II Dowództwa I Korpusu do szefa Wydziału Wywiadu Obronnego MON z 14 II 1943 r., k. 10; Odpis notatki informacyjnej dotyczącej Zygmunta Przetakiewicza z 25 VI 1942 r., k. 14.

[42] AIPMS, PRM, 91, Różne sprawy polityczne, Notatka z działalności SN z 1942 r., k. 319–320; Niepodpisana notatka z obserwacji Tadeusza Bieleckiego i ks. Stanisława Bełcha z kwietnia 1942 r., k. 321; ks. S. Bełch, op. cit., s. 61, 63; A. Pepłoński, Wywiad Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie 1939–1945, Warszawa 1995, s. 88, 90; T.P. Rutkowski, Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, Warszawa 2000, s. 156–157; M. Hułas, Goście czy intruzi. Rząd polski na uchodźstwie wrzesień 1939 – lipiec 1943, Warszawa 1996,

[43] AIPMS, PRM, 91, Różne sprawy polityczne, Notatka służbowa kpt. Tadeusza Szymańskiego, kierownika Referatu Kontrwywiadu Wydziału Bezpieczeństwa MON z 11 XII 1942 r., s. 156–157. Zob. też przypis 10 do tekstu W opozycji do rządu gen. Władysława Sikorskiego. Historia pisma „Walka” (1941–1943) w niniejszym tomie.

[44] Było to o tyle istotne, że Doboszyński, mający przydział do Centrum Wyszkolenia Saperów, nie był żołnierzem 1. Dywizji Pancernej i podlegał właściwości Sądu Polowego nr 2 w Crawford, podporządkowanemu dowódcy Jednostek Terytorialnych w Wielkiej Brytanii (R. Ostafiński-Bodler, Sądy wojskowe w Polskich Siłach Zbrojnych i ich kompetencje w sprawach karnych 1914–2002, Toruń 2002, s. 201–208).

[45] AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Zarządzenie Naczelnego Wodza z 19 II 1943 r., k. 1.

[46] AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Arkusz referatowy, b.p.k. 8. Zob. też przypis 11 do tekstu W opozycji do rządu gen. Władysława Sikorskiego. Historia pisma „Walka” (1941–1943) w niniejszym tomie.

[47] Zapewne te cztery dni spędzone w Londynie Przetakiewicz wykorzystał, aby przygotować wydanie i kolportaż kilku tysięcy numeru „Walki” z listem otwartym Doboszyńskiego. „Byliśmy pewni, że zostaniemy aresztowani – wspominał po latach tamte wydarzenia. Osobiście postanowiłem czekać na to w swojej jednostce, tj. w 14. pułku ułanów. Płk [Stefan] Starnawski powitał mnie z zafrasowaną miną: »Tak, macie rację, ja też tak myślę, ale to jest ferment w armii«. Zwróciłem się do niego z prośbą: »Niech Pan Pułkownik mnie aresztuje«. Starnawski obruszył się: »Ja Pana nie aresztuję«. Aresztowania odmówił również rtm. [Bronisław] Skubicz. Wobec tego udałem się do aresztu, zdjąłem pas, odpiąłem menażki i postanowiłem nie opuszczać tego pomieszczenia aż do przybycia żandarmerii. Nie czekałem długo. Przyjechali jeepem. Bez żadnego raportu udałem się z nimi do pojazdu i usiadłem obok dwóch rosłych żandarmów. [...] Żandarmi przywieźli mnie do aresztu w szkockim mieście Galashiles. Jego komendantem był sikorszczyk, więc nie mogłem liczyć na żadną taryfę ulgową. Nie pragnąłem zresztą tego. Osadzony zostałem w pomieszczeniu przeznaczonym na magazynowanie kartofli. Otuchy dodawały mi strzępy informacji docierające do mnie o reakcjach na fakt mego aresztowania. Ponoć adiutant płk. Starnawskiego rtm. Wyszyński miał powiedzieć do niechętnych mi podoficerów: »Jeszcze sztandary będziecie przed nim chylili«. Atmosfera ta sprawiła, że komendant aresztu zwrócił się do mnie z następującą propozycją: »Dostanie Pan pokój obok mnie, nie będzie on zamykany. Jeśli da Pan słowo, że nie ucieknie Pan i nie będzie z nikim rozmawiał, zezwolę Panu na swobodne poruszanie się po Galashiels«. Często rozpoznawano mnie na ulicy, pozdrawiano, ściskano rękę i gratulowano. Przyjmowałem to w milczeniu i – zgodnie ze słowem danym komendantowi – z nikim nie rozmawiałem” (AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Arkusze referatowe, b.p.; Zażalenie na tymczasowe aresztowanie Zygmunta Przetakiewicza z 13 III 1945 r., k. 92–95; Z. Przetakiewicz, Od ONR-u do PAX-u (Wspomnienia), Warszawa 1994, s. 54–55).

[48] W Falkirk mieściło się Centrum Wyszkolenia Saperów, do którego od 1 VIII 1942 r. był przydzielony. 20 lutego kpt. Cybulski wraz z kpt. żandarmerii Stanisławem Głowackim wyjechał do tej miejscowości, aby go aresztować i przeprowadzić rewizję. Nie zastali jednak Doboszyńskiego w domu, gdyż wyjechał na przepustkę do Edynburga. Według uzyskanych informacji miał wrócić do Falkirk w nocy z 21 na 22 lutego. Kpt. Cybulski postanowił więc aresztować go rano 22 lutego. Tymczasem wieczorem 21 lutego Cybulski otrzymał telefoniczną wiadomość od kpt. Głowackiego, iż ten zatrzymał Doboszyńskiego w Galashiles. Cybulski udał się tam bezzwłocznie, aby przeprowadzić rewizję osobistą zatrzymanego, a 22 lutego razem z Doboszyńskim pojechał do Falkirk w celu przeprowadzenia rewizji w jego mieszkaniu. Należy zatem zweryfikować informację podaną w kolejnym numerze „Walki”, jakoby Przetakiewicz i Doboszyński zostali aresztowani 18 i 19 lutego (AIPMS, A.20. 4/30, Arkusz zarządzeń, b.p.; Aresztowanie Adama Doboszyńskiego i redaktora „Walki” Zygmunta Przetakiewicza, „Walka” 1943, nr 2).

[49] AIPMS, A.20. 4/30, Protokół przesłuchania Adama Doboszyńskiego z 22 II 1943 r., k. 35–37; Protokół przesłuchania Zygmunta Przetakiewicza z 22–23 II 1943 r., k. 38–39; Protokół przesłuchania Adama Doboszyńskiego z 1 III 1943 r., k. 45–47).

[50] AIPMS, A.20. 4/30, Protokół przesłuchania Wojciecha Wasiutyńskiego z 3 III 1943 r., k. 58–60; W. Turek, Arka przymierza. Wojciech Wasiutyński 1910–1994. Biografia polityczna, Kraków 2008, s. 251.

[51] Ponadto znaleźli się na niej: bp polowy WP ks. Józef Gawlina, Tadeusz Bielecki, August Zaleski, prof. Władysław Folkierski – przewodniczący Rady Naczelnej SN i członek I Rady Narodowej RP, Aleksander Demidowicz-Demidecki – członek Komitetu Głównego SN, Kajetan Dzierżykraj-Morawski – sekretarz generalny MSZ, Jan Ciechanowski – ambasador RP w USA, sir Cecil Dormer – były ambasador Wielkiej Brytanii przy rządzie RP, gen. Władysław Anders, gen. Marian Kukiel, gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz, prof. Władysław Wielhorski – były dyrektor Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej, Stanisław Paprocki – były sekretarz generalny Instytutu Badań Spraw Międzynarodowych, członkowie II Rady Narodowej RP – Stanisław Jóźwiak i Tadeusz Kiersnowski, oraz dziennikarze i publicyści – Stanisław Cat-Mackiewicz, Zygmunt Nowakowski, Ksawery Pruszyński, Jan Rembieliński, Marian Rojek i kpt. Jerzy Niezbrzycki (AIPMS, A.20. 4/30, Spis świadków i dowodów, 3 III 1943 r., k. 62–63).

[52] Wyrokiem Sądu Okręgowego w Krakowie z 26 VI 1937 r., na podstawie jednogłośnego orzeczenia ławy przysięgłych, Doboszyński został uniewinniony. Sąd Najwyższy uchylił ten wyrok, przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia przez Sąd Okręgowy we Lwowie. 15 II 1938 r. sąd ten skazał Doboszyńskiego na 2 lata więzienia (ława przysięgłych uniewinniła Doboszyńskiego z dziewięciu na dziesięć zarzutów; uznała, że jest tylko winny wtargnięcia na posterunek policji i zabrania broni). Na skutek kasacji złożonej przez prokuratora Sąd Najwyższy przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez Sąd Okręgowy we Lwowie, który utrzymał poprzedni wyrok. Ostatecznie Sąd Apelacyjny we Lwowie 26 XI 1938 r. uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej wysokości kary i skazał Doboszyńskiego na 3 lata i 6 miesięcy więzienia, zaliczając na poczet orzeczonej kary okres tymczasowego aresztowania. Bezpośrednim następstwem sprawy Doboszyńskiego była likwidacja sądów przysięgłych. Znosząca je ustawa (powszechnie określana mianem „Lex Doboszyński”) weszła w życie 9 IV 1938 r. Doboszyński opuścił więzienie w lutym 1939 r., gdyż minister sprawiedliwości udzielił mu urlopu zdrowotnego (P. Tomasik, Wyprawa myślenicka 23 czerwca 1936 roku, „Kwartalnik Historyczny” 1989, nr 3–4, s. 139–159; B. Nitschke, Adam Doboszyński. Publicysta i polityk, Kraków 1993, s. 98–106; Wyprawa myślenicka przed sądem, oprac. W. Dunin, Poznań 1938).

[53] W kampanii francuskiej Doboszyński był dowódcą 2. plutonu 1. kompanii 1. Batalionu Saperów Nadwiślańskich, który w składzie 1. Dywizji Grenadierów walczył w obronie Lotaryngii. O męstwie autora Gospodarki narodowej może świadczyć fakt, iż 17 czerwca, w czasie potyczki przy moście Amenoncourt, wyniósł na plecach ciało poległego kolegi. Po przybyciu do Wielkiej Brytanii w końcu października 1940 r. Doboszyński został zweryfikowany i – po miesięcznym pobycie w Obozie Oficerskim nr 1 – skierowany do 7. Brygady Kadrowej Strzelców w Dunfermline. Po powrocie z obozu w Rothesay na wyspie Bute, w którym przebywał od kwietnia do końca grudnia 1941 r., otrzymał przydział najpierw do 1., a następnie – w kwietniu 1942 r. – do 4. Dywizjonu Pociągów Pancernych. 8 lipca 1942 r. Doboszyński wniósł podanie o przyjęcie do tworzonej 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej. Później dwukrotnie prosił o długoterminowe urlopowanie z wojska. Wszystkie te prośby zostały odrzucone bez podania przyczyny. W lipcu 1942 r. został już wprawdzie przygotowany rozkaz personalny, na mocy którego Doboszyński miał zostać przeniesiony z 4. Dywizjonu Pociągów Pancernych do 1. Batalionu Oficerskiego Szkolnego „z jednoczesnym przydziałem do 1. Brygady Spadochronowej”, ale na podpisanie tego rozkazu nie zgodził się gen. Tadeusz Klimecki, szef Sztabu Naczelnego Wodza. Od 1 VIII 1942 por. Doboszyński miał przydział do Centrum Wyszkolenia Saperów w Falkirk (AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Karta ewidencyjna Adama Doboszyńskiego, k. 76; Oddział V Personalny Sztabu Naczelnego Wodza, A. XII. 27/7, Sprawa por. Adama Doboszyńskiego, Pismo Adama Doboszyńskiego do Oddziału V Sztabu Naczelnego Wodza z 8 VII 1942 r., b.p.; Rozkaz personalny z przekreślonym podpisem gen. Klimeckiego i odręczną adnotacją z datą 21 lipca, iż nie zgodził się on na przeniesienie Doboszyńskiego do 1. Brygady Spadochronowej, b.p.; Archiwum Ministry of Defence, APC Disclosures 5 (Polish), Zeszyt ewidencyjny Adama Doboszyńskiego; Karta ewidencyjna Adama Doboszyńskiego; Zwolnienie inż. Doboszyńskiego, „Walka” 1943, nr 2; Saperzy w służbie Polsce. Księga pamiątkowa, oprac. A.J. Szugajew, Londyn 1985, s. 321, 324).

[54] M. Harusewicz, Adam Doboszyński, Londyn, b.r.w, s. 9.

[55] AIPMS, A.20. 4/30, Pismo płk. Juliusza Bischofa do 8. Sądu Polowego 1. Dywizji Pancernej, 17 III 1943 r., k. 106; Unieważnienie weryfikacji i mianowania Adama Doboszyńskiego na stopień porucznika, 5 IV 1943 r., k. 141; Arkusz zarządzeń, b.p.; Arkusz referatowy, b.p.

[56] Proces Adama Doboszyńskiego..., s. 76.

[57] Zwolnienie Doboszyńskiego, „Walka” 1943, nr 2. Stanisław Cat-Mackiewicz trafnie zauważył, że takie załatwienie sprawy Doboszyńskiego było „pozbawione wszelkiego sensu”. Implikowało wszczęcie sprawy o bezprawne dopuszczenie Doboszyńskiego do używania stopnia oficerskiego i bezprawne awansowanie go przez Naczelnego Wodza na porucznika, gdyż gen. Sikorski, „jak wszyscy w Polsce, znał dobrze przebieg i wyrok sprawy myślenickiej”. Na łamach „Biuletynu Klubu Narodowego”, tj. organu rozłamowej grupy Mariana Seydy, nie ukrywano oburzenia z takiego sposobu załatwienia sprawy, pisząc wprost: „Pan Adam Doboszyński chodzi po cywilnemu, zamiast po wojskowemu siedzieć”, i konkludowano: „Wyszło tak, że p. Doboszyńskiemu zapewniono bezkarność i nawet większą swobodę ruchów, co najmniej nie narażono się jego protektorom [w domyśle: gen. Kazimierzowi Sosnkowskiemu – K.K.] i całe odium załatwienia zwalono na rząd, jego premiera i Wodza Naczelnego. To wygląda na prawdziwy majstersztyk polityczny tych czynników, które takie załatwienie sprawy sugerowały. Ale za taki majstersztyk ktoś powinien odpowiadać, jeżeli prawo ma być prawem, szczególnie w wojsku” (S. Mackiewicz (Cat), op. cit., s. 139; Na marginesie sposobu załatwienia sprawy Doboszyńskiego, „Biuletyn Klubu Narodowego” 1943, nr 5, s. 32–36).

[58] AIPMS, A.20. 4/30, Akt oskarżenia, 8 IV 1943 r., k. 139. Gdy gen. Sosnkowski był już Naczelnym Wodzem, zaproponował Doboszyńskiemu ponowne przyjęcie do wojska i „wysłanie drogą urzędową [tj. jako cichociemnego – K.K.] do kraju”. Ten jednak odmówił, mając świadomość, że taka decyzja „stanowiłaby bardzo silne obciążenie polityczne” dla generała. Doboszyński uważał bowiem, że gdyby informacje o jego przygotowaniach do wyjazdu do kraju doszły – przez Oddział VI (Specjalny) Sztabu Naczelnego Wodza – do „czynników rządowych”, to wymusiłyby one na Sosnkowskim wstrzymanie tego wyjazdu. Za jedyny „technicznie łatwo wykonalny”, a zarazem „politycznie nieszkodliwy” sposób przedostania się do kraju – z zachowaniem całej operacji w ścisłej tajemnicy – uważał on zrzucenie na spadochronie nad Szwajcarią z samolotu należącego do któregoś z polskich dywizjonów (305 lub 307), na podstawie bezpośredniego rozkazu Naczelnego Wodza do dowódcy jednego z tych dywizjonów. Prosił więc Sosnkowskiego o pomoc w tej sprawie. „Położenie jest tragiczne – kończył list – i mam niezbitą pewność, że miejsce moje jest obecnie w kraju. Moja tam obecność nie tylko dopomogłaby moim przyjaciołom politycznym do utrzymania właściwej linii postępowania [tj. przeciwnej wybuchowi powstania – K.K.], lecz dałaby mi również możność wspierania wysiłków Pana Generała” (ZNiO, Papiery Kazimierza Sosnkowskiego, 16579/II, List Adama Doboszyńskiego do gen. Kazimierz Sosnkowskiego z 11 III 1944 r., k. 137–140).

[59] AIPMS, A.20.4/30, Protokół z rozprawy głównej, 11 V 1943, k. 167–168. Jedynym świadkiem przesłuchanym w czasie procesu był ppor. Jan Boruch. Zeznał on, że lektura „Walki”, którą regularnie otrzymywał drogą pocztową od kilku miesięcy, bynajmniej „nie zniechęciła go do służby wojskowej”. Nie zauważył również pod jej wpływem wzrostu niezadowolenia wśród żołnierzy ani „zachwiania zaufania do Naczelnego Wodza”.

[60] AIPMS, A.20.4/30, Protokół rozprawy głównej, 11 V 1943 r., k. 168. Trudno orzec, dlaczego Przetakiewicz zdecydował się na zmianę obrońcy. Jeszcze 8 kwietnia dr Edward Muszalski zwrócił się do gen. Maczka jako zwierzchnika sądowo-karnego, aby zarządził jawność rozprawy w sprawie Przetakiewicza, i skarżył się, że nie zna jeszcze jej terminu, choć jego klient przebywa w areszcie od 20 lutego bez „widocznej konkretnej podstawy prawnej”. Trzy tygodnie później, 1 maja, dowódca 1. Dywizji Pancernej wyraził zgodę, aby obrońcą Przetakiewicza był ppor. Edward Sojka. Warto zaznaczyć, że zarówno Muszalski, jak i Sojka byli narodowcami (Muszalski, przedwojenny oenerowiec, był od sierpnia 1940 r. członkiem Komitetu ONR na Emigracji, Sojka zaś – od 1935 r. członek Komitetu Głównego SN – wchodził w skład KZON). Przetakiewicz we wspomnieniach pisał: „Przed procesem przysłano mi »na odsiecz« mec. Edwarda Sojkę z SN, który miał mnie bronić. Kiedy jednak przedstawił swój plan obrony, odmówiłem i postanowiłem bronić się sam. Sojka chciał bowiem przekonać sąd, że mój czyn wynika z niedoświadczenia i młodego wieku. Byłem oskarżony o »szerzenie niepokoju w wojsku oraz zdradę tajemnic państwowych«. Teoretycznie więc groził mi surowy wyrok”. Być może te uwagi należałoby odnieść do Muszalskiego, i stąd decyzja Przetakiewicza o zastąpieniu go Sojką (AIPMS, A.20.4/30, Pismo dr. Edwarda Muszalskiego do zwierzchnika sądowo-karnego, 8 IV 1943 r., k. 139; Arkusz zarządzeń, b.p.; Z. Przetakiewicz, op. cit., s. 56).

[61] AIPMS, A.20.4/30, Wyrok 8. Sądu Polowego 1. Dywizji Pancernej, 11 V 1943 r., k. 170–176; Nakaz wykonania kary, k. 187.

[62] AIPMS, A.20.4/30, Arkusz referatowy, b.p.

[63] O zawieszenie kary Przetakiewiczowi prosił gen. Sosnkowskiego Doboszyński w liście z 13 sierpnia (ZNiO, Papiery Kazimierza Sosnkowskiego, 16579/II, List Adama Doboszyńskiego do gen. Kazimierza Sosnkowskiego z 13 VIII 1943 r., k. 135–136).

[64] Wzrosło również napięcie w armii (zarówno w Szkocji, jak i na Środkowym Wschodzie). Gen. Anders w liście do prezydenta Raczkiewicza z 15 marca, przedstawiając nastroje w wojsku, pisał: „Stąd też ogólne mniemanie, że dla sprawy Polski rząd powinien z trzaskiem ustąpić i ułatwić to przez pracę nowym ludziom”. W jakiejś mierze działania przeciwników Sikorskiego starał się koordynować Tadeusz Katelbach. Już od początku 1943 r. prowadził on zakulisowe rozmowy z przedstawicielami opozycji i kancelarii prezydenta oraz utrzymywał kontakty z antyrządową konspiracją w wojsku. Szerzej zob.: M. Dymarski, op. cit., s. 260–264; M. Hułas, op. cit., s. 126–129; W. Anders, Bez ostatniego rozdziału. Wspomnienia z lat 1939–1946, Londyn 1989, s. 156–157; T. Katelbach, op. cit., s. 21, 37, 53, 65; S. Cenckiewicz, Tadeusz Katelbach. Biografia polityczna (1897–1977), Warszawa 2005, s. 416–420.

[65] Sprawa rosyjska, „Walka” 1943, nr 2. Redakcja wyrażała jednocześnie nadzieję, że „mrożące krew w żyłach odkrycie cmentarzyska koło Koziej Góry trafiło na chwilę, w której męka naszych rodaków nie pójdzie na marne, ale pozwoli przynajmniej otworzyć oczy świata na niebezpieczeństwo grożące mu ze strony moskiewskich barbarzyńców”.

[66] Kuszenie niemieckie a pakt polsko-sowiecki, „Dziennik Polski” 1943, nr 800. W artykule tym układ z 30 VII 1941 r., który miał „ułatwić zawarcie Wielkiej Koalicji”, nazwano „jednym z największych wkładów politycznych Polski” do toczącej się wojny. Przeciwnikom Sikorskiego, „żerujących na znanych trudnościach polsko-sowieckich, suflujących rządowi polskiemu lekkomyślne i nieodpowiedzialne decyzje”, zarzucano działanie na korzyść Niemiec i próbę rozbicie antyniemieckiej koalicji.

[67] E. Duraczyński, R. Turkowski, O Polsce na uchodźstwie 1939–1945. Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1997, s. 125

[68] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów..., t. 5, s. 289–290. Doboszyński uważał, że była to „pierwsza od półtora roku [tj. od podpisania układu z 30 VII 1941 r. – K.K.] deklaracja rządu polskiego, zdecydowanie broniąca integralności terytorialnej Rzeczypospolitej i odpierająca zakusy sowieckie” (idem, Generał Sikorski – żywot ułatwiony, „Glaukopis” 2010, nr 17–18, s. 235).

[69] Ekonomia krwi, „Walka” 1943, nr 4.

Aneks

[1] Mowa o ustnej deklaracji Mikołaja Nowikowa przedstawionej sekretarzowi ambasady RP Emanuelowi Freydowi 25 I 1943 r.

[2] Józef Hieronim Retinger w latach 1919–1936 aż jedenaście razy odwiedzał Meksyk. Był m.in. bliskim współpracownikiem Eliasa Plutarca Callesa, prezydenta tego kraju w latach 1924–1928, a następnie – do 1936 r. Najwyższego Przywódcy Rewolucji, czyli de facto dyktatora. Na okres rządów Callesa przypadło apogeum prześladowań Kościoła i walki z religią katolicką w Meksyku. Odpowiedzią meksykańskich katolików na te prześladowania było powstanie cristeros w latach 1926–1929.

[3] Wykorzystując swoje znajomości w brytyjskich sferach politycznych, Retinger wyjednał u ministra lotnictwa samolot, którym poleciał do Francji odszukać gen. Sikorskiego. 18 czerwca, wylądowawszy w Bordeaux, po kilku godzinach odnalazł Sikorskiego w podprefekturze w Libourne. O godz. 18 odlecieli razem z Bordeaux do Londynu. Nazajutrz Sikorski po raz pierwszy spotkał się z premierem Winstonem Churchillem.

[4] Mowa o projekcie memorandum przygotowanym przez Stefana Litauera (jako inspirator owego dokumentu wymieniany bywa również Retinger). Gen. Sikorski miał zamiar przedłożyć go Churchillowi podczas spotkania 19 czerwca. Powstrzymał go przed tym ambasador Edward Raczyński, który przeredagował istotnie pierwotny tekst (nie było już w nim wzmianki o przemarszu wojsk sowieckich przez terytorium Polski ani o możliwości korekty przedwojennej granicy polsko-sowieckiej, ale pozostała koncepcja utworzenia trzystutysięcznej armii polskiej w ZSRS) i przesłał go jeszcze tego dnia brytyjskiemu ministrowi spraw zagranicznych Edwardowi Halifaksowi. Po kilku dniach August Zaleski, minister spraw zagranicznych, wycofał całkowicie ten dokument (E. Raczyński, W sojuszniczym Londynie. Dziennik ambasadora Edwarda Raczyńskiego 1939–1945, Londyn 1997, s. 70–73).

[5] Mowa o układzie polsko-sowieckim z 30 VII 1941 r.

[6] Chodzi o radiowe przemówienie ministra Mariana Seydy z 25 I 1942 r. Nawiązując do swojej dymisji w lipcu 1941 r., Seyda powiedział wówczas: „Stanowisko moje w lipcu roku minionego w sprawie umowy polsko-sowieckiej dotyczyło tych jej sformułowań, które później, już po mojej dymisji, zostały naprawione”.

[7] Nie ustalono, o jaki list chodzi.

[8] Mowa o wywiadzie ks. Zygmunta Kaczyńskiego udzielonym w marcu 1942 r. w czasie wizyty w USA lewicowemu nowojorskiemu dziennikowi „PM”. Znalazły się w nim m.in. informacje o rzekomym „swobodnym wykonywaniu praktyk religijnych w Rosji”.

[9] Chodzi o wywiad udzielony 6 I 1942 r.

[10] Mowa o krótkim artykule w „Times” z 20 XII 1941 r. autorstwa Stefana Litauera – podpisanego jako a polish correspondent – w którym wymieniał Grodno jako „miasto polskie najbliższe frontu”, tzn. uważał, że Grodno jest (i powinno być) najdalej na wschód wysuniętym miastem polskim. A zatem już w końcu 1941 r. Litauer, będący wtedy urzędnikiem Ministerstwa Informacji i Propagandy oraz doradcą gen. Sikorskiego, określił się jako zwolennik tzw. linii Curzona.

[11] Nota Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRS z 1 XII 1941 r. (zob. tłumaczenie: Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, red. nauk. S. Stanisławska, Warszawa 1965, s. 31).

[12] Noty Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRS z 5, 9, 17 i 23 I 1942 r. (zob. tłumaczenia not: Stosunki polsko-sowieckie. Od września 1939 roku do kwietnia 1943 roku. Zbiór dokumentów, Londyn 1943, s. 98, 101–105). Pierwsza z tych not (w której strona sowiecka konsekwentnie odmawiała uznania Białorusinów, Ukraińców i Żydów zamieszkujących terytorium Polski anektowane w 1939 r. za obywateli polskich, oraz stwierdzała, że przyłączenie tych obszarów do ZSRS było wynikiem „wypowiedzenia swobodnej woli ludności”) wpłynęła do ambasady polskiej w Kujbyszewie – skąd natychmiast przesłano ją do Londynu – zanim jeszcze gen. Sikorski zdążył powrócić ze swojej wizyty w ZSRS.

[13] Nota Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRS z 16 IX 1942 r. i nota ambasadora ZSRS przy Rządzie RP Aleksandra Bogomołowa z 31 X 1942 r. (Stosunki polskosowieckie..., s. 217–218, 227–231).

[14] Mowa o nocie ambasadora Aleksandra Bogomołowa z 29 VII 1942 r. do ministra spraw zagranicznych RP Edwarda Raczyńskiego w odpowiedzi na polską notę z 11 VII 1942 r. w sprawie aresztowań delegatów Ambasady RP w ZSRS (Stosunki polsko-sowieckie..., s. 202–204).

[15] Nie ustalono, o jaki artykuł chodzi. „Picture Post” był tygodnikiem wydawanym w Londynie w latach 1938–1957.

[16] Chodzi o artykuł Ksawerego Pruszyńskiego Wobec Rosji zamieszczony w „Wiadomościach Polskich” (1940, nr 40). Publicysta opowiedział się w nim za „Polską Bolesława Krzywoustego”, która „na wschodzie sięga ledwo po Bug czy San, ale na zachodzie przesuwa się do Szczecina i obejmuje Wrocław”.

[17] Mowa o przemówieniu gen. Władysława Sikorskiego do żołnierzy I Korpus zebranych w Gullan k. Edynburga 16 I 1943 r.

[18] Mowa o tzw. umowie paryskiej (zobowiązaniu prezydenta RP Władysława Raczkiewicza do wykonywania swoich konstytucyjnych uprawnień „w ścisłym porozumieniu” z premierem gen. Władysławem Sikorskim). Prezydent poinformował o niej – nie wymieniając tej nazwy – w przemówieniu radiowym z 30 XI 1939 r.

Szapiro kontra Wizbek. Przyczynek do polityki personalnej rządu gen. Władysława Sikorskiego (1939–1943)

[1] E. Raczyński, W sojuszniczym Londynie. Dziennik ambasadora Edwarda Raczyńskiego 1939–1945, Londyn 1997, s. 49.

[2] A. Notkowski, Pod znakiem trzech strzał. Prasa Polskiej Partii Socjalistycznej w latach 1918–1939, Kraków 1997, s. 110–111, 161. Leon Chajn przypisuje Szapirze przynależność do wolnomularstwa, czego nie potwierdza jednak Ludwik Hass (L. Chajn, Polskie wolnomularstwo 1929–1938, Warszawa 1984, s. 59).

[3] E. Raczyński, op. cit., s. 50. Wydaje się jednak, że z „poprawą” i „dotrzymaniem słowa” nie do końca było tak, jakby sobie tego życzył ambasador Raczyński.

[4] Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 1: Październik 1939 – czerwiec 1940, oprac. W. Rojek, współpraca A. Suchcitz, Kraków 1994, s. 86 [dalej: Protokoły posiedzeń Rady Ministrów...].

[5] Ibidem, s. 207. Formalnie Ministerstwo Informacji i Dokumentacji zostało powołane dopiero we wrześniu 1940 r. Wcześniej jego funkcje pełniła Centrala Informacji i Dokumentacji.

[6] S. Lewandowska, Prasa polskiej emigracji wojennej 1939–1945, Warszawa 1993, s. 180. Pierwszy numer „Robotnika Polskiego we Francji” (początkowo wydawanego jako dwutygodnik) ukazał się 20 stycznia, a ostatni – trzynasty z datą 19 V 1940 r. Jego kontynuacją był dwutygodnik „Robotnik Polski w Wielkiej Brytanii” ukazujący się od 21 VIII 1940 r.

[7] Ibidem, s. 36. Sekcja Zagraniczna Związku Dziennikarzy RP została powołana 18 II 1940 r. na zebraniu dziennikarzy polskich przebywających wówczas we Francji, które odbyło się w siedzibie Biblioteki Polskiej w Paryżu.

[8] Ibidem, s. 64, 69.

[9] O historii „Jestem Polakiem” zob. szerzej tekst Sprawa pisma „Jestem Polakiem” (1940–1941). Przyczynek do dziejów prasy polskiej na wychodźstwie w czasie II wojny światowej w niniejszym tomie.

[10] Protokoły Posiedzeń Rady Ministrów..., t. 2, s. 111. 26 i 28 VIII 1940 r. podczas pierwszej dyskusji o „Jestem Polakiem” na posiedzeniu Rady Ministrów minister Seyda wyraźnie stwierdził, „cała ta sprawa została wyolbrzymiona w prasie angielskiej z łaski pewnych urzędników naszych, jak p. Szapiry”. Minister Stroński zaś odpowiadając Stańczykowi na zarzut rzekomego „ducha partyjnego” w Dzienniku Polskim, przypomniał, że tylko socjaliści mają tam swojego człowieka w osobie redaktora Szapiry.

[11] „Jestem Polakiem” 1940, nr 3.

[12] Szapirze w ostatecznej redakcji tego artykułu „pomógł” Victor Thompson wydawca „Daily Herald”, który przeredagował nadesłany przez niego tekst, opatrzył go tytułem Warsow was not so Bad oraz dodał śródtytuły: Better protected, Night raids worse, No screamers. W liście z wyrazami ubolewania i przeprosinami wysłanym do Szapiry miesiąc po opublikowaniu artykułu Thompson pisał: „The article was, as you know, rewritten in this office and was mostly my interpretation based on certain facto and statements in the material you supplied in your own article, and on own experience of the raids on London. The headline Warsaw was not so Bad also represented my view and not yours. Your name was used, in the usual journalistic manner, to lend authenticity to it. I feel, however, that since bombing of London has now continued day and night for longer than whole Polish war campaign, the headline and tone of the article were completely justified”. Jakkolwiek Thompson zgodził się, aby Szapiro – jeśli zajdzie taka potrzeba – używał tego listu do swej obrony, zastrzegł, iż „it is a personal letter not intended for publication” (Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. W. Sikorskiego [dalej: AIPMS], Kol. 576 mjr. Władysława Pałuckiego, List Victora Thompsona do Jerzego Szapiry z 14 X 1940 r., materiał nieuporządkowany, b.p.).

[13] W Warszawie nie było tak źle..., „Jestem Polakiem” 1940, nr 10.

[14] M. Hułas, Goście czy intruzi? Rząd polski na uchodźstwie wrzesień 1939 – lipiec 1943, Warszawa 1996, s. 171. Komisja ta została rozwiązana wiosną 1944 r.

[15] Z języka rosyjskiego: prawomyślne.

[16] To i owo, „Walka” 1942, nr 8. Rządowy „Dziennik Polski” bywał na łamach „Walki” nazywany złośliwie „szapirografem” lub „organem pana Szapiry” (Nastroje w Kraju, „Walka” 1942, nr 5; „Jestem Polakiem”, „Walka” 1942, nr 7. O „Walce” zob. teksty W opozycji do rządu gen. Władysława Sikorskiego. Historia pisma „Walka” (1941–1943) oraz Sprawa listu otwartego Adama Doboszyńskiego do prezydenta Władysława Raczkiewicza i gen. Kazimierza Sosnkowskiego (luty – maj 1943 r.) w niniejszym tomie.

[17] Szapiro contra Wizbek, „Walka” 1943, nr 1.

[18] GAL – Gdynia – Ameryka Linie Żeglugowe S.A., spółka akcyjna powołana 11 III 1930 r. w wyniku umowy pomiędzy Żeglugą Polską a duńska spółką The East Asiatic Company. Do 31 X 1934 r. działała pod nazwą Polskie Transatlantyckie Towarzystwo Okrętowe S.A. Linia Gdynia – Ameryka (PTTO). Początkowo kapitał zakładowy spółki (9 mln zł) należał w 52 proc. do rządu polskiego, a 48 proc. do Duńczyków. Do 1939 r. znalazł się prawie w całości w rękach rządu polskiego. Przedsiębiorstwo przewoziło pasażerów, głównie emigrantów, na linii Gdynia – Nowy Jork oraz do portów Ameryki Południowej i Środkowej, a także na linii Konstanca – Haifa. W sierpniu 1939 r. GAL dysponował 8 statkami, które po wybuchu wojny zostały przekazane do dyspozycji Międzyalianckiego Komitetu Żeglugowego. W czasie wojny działającemu w Wielkiej Brytanii GAL podporządkowano nowe przedsiębiorstwa: Gdynia – America Shipping Lines Limited utworzone w celu zakupu statków angielskich oraz Żeglugę Polskę S.A. i Polsko-Brytyjskie Towarzystwo Okrętowe „Polbryt”. Mimo strat wojennych w końcu 1945 r. GAL dysponował 24 statkami. W 1946 r. zarząd przedsiębiorstwa został przeniesiony do Polski. W 1950 r. zostało one rozwiązane przez komunistów (J. Kaliński, Gdynia – Ameryka Linie Żeglugowe S.A. [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 r., red. A. Mączak, Warszawa 1981, t. 1, s. 193).

[19] Archiwum Państwowe w Gdańsku, 10/1936/1033, Teczka akt osobowych Stanisława Wizbeka.

[20] Jego młodszy brat por. Henryk Wizbek (ur. 10 IV 1912 r.), dowodzący we wrześniu 1939 r. 61. kompanią mostów kolejowych, dostał się niewoli sowieckiej i został zamordowany w Katyniu (Katyń. Księga cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Warszawa 2000, s. 695).

[21] AIPMS, Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, A. 37/152, Wykaz pracowników GAL na 6 VIII 1942 r., b.p.

[22] Od końca lipca 1942 r. było to Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi.

[23] AIPMS, Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, A. 37/35, Odpis memorandum Mariusza Pliniusa w sprawie Stanisława Wizbeka z 26 IX 1942 r., b.p.

[24] AIPMS, PRM, 58 B, Notatka z 16 VI 1941 r. [przypuszczalnie powstała w Dziale Politycznym Ministerstwa Spraw Wojskowych], k. 126–127. Od czerwca 1941 r. „Jestem Polakiem” już się zresztą nie ukazywało. Ostatni – 27 – numer pisma wyszedł z datą 15 V – 1 VI 1941 r. W numerze przedostatnim Wizbek opublikował wspomnienie pośmiertne o Tadeuszu Garszyńskim, współpracowniku Romana Dmowskiego, członku Komitetu Narodowego Polskiego i prezesie Klubu Polskiego w Londynie (S. Wizbek, Śp. Tadeusz Garszyński, „Jestem Polakiem” 1941, nr 26).

[25] M. Rojek, Czy nowy ład socjalistyczny? Sprawa Stanisława Wizbeka, „Myśl Narodowa” 1942, nr 36.

[26] AIPMS, Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, 37/35, Odpis pisma Mariusza Pliniusa do Stanisława Wizbeka z 29 IX 1942 r., b.p.

[27] M. Rojek, op. cit.; Szapiro contra Wizbek, „Walka” 1943, nr 1. Wcześniej Bauer był pracownikiem Polish Steamship Agency Ltd. (PSAL). Zajmował się sprawami związanymi z zaprowiantowaniem statków. Miał problemy finansowe (był dłużny firmie prawie 70 funtów, tj. przeszło dwukrotność swoich miesięcznych poborów, które wynosiły 30 funtów). Wg opinii kolegów z pracy był człowiekiem o trudnym charakterze – „malkontentem, szczególnie jeśli chodziło o sprawy finansowe”. Jako zdeklarowany – a nawet komunizujący – socjalista, uważał wszystkich, którzy nie deklarowali, że są zwolennikami socjalizmu – za „faszystów”. Lubił przechwalać się i powoływać na swoje znajomości polityczne z przywódcami PPS (m.in. z Janem Kwapińskim i Adamem Ciołkoszem). W GAL Bauer został zatrudniony na zdecydowanie lepszych warunkach finansowych – zarabiał 42 funty miesięcznie (AIPMS, Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, A. 37/152, Notatka w sprawie pana [Adolfa] Bauera contra panna [Krystyna] Budukiewiczowa, 22 X 1942 r., b.p.

[28] AIPMS, Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, A. 37/35, Odpisy listów Stanisława Wizbeka do zarządu GAL z 15 i 20 X 1942 r., b.p.; M. Rojek, op. cit.

[29] AIPMS, Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, A. 37/35, Pismo Mariusza Pliniusa do Stanisława Wizbeka z 3 XI 1942 r., b.p.

[30] AIPMS, Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, A. 37/35, Odpis pisma Stanisława Wizbeka do Mariusza Pliniusa z 29 IX 1942 r., b.p.

[31] AIPMS, Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, A. 37/35, Odpis pisma Mariusza Pliniusa do Ministerstwa Przemysłu, Handlu i Żeglugi z 3 X 1942 r., b.p.

[32] Wiadomo, że interesował się nią płk Zygmunt Borkowski, szef Gabinetu Naczelnego Wodza i Ministra Spraw Wojskowych. 3 X 1942 r. minister Kwapiński przesłał mu dotychczasową korespondencję dotycząca sprawy Wizbeka (AIPMS, Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, Odpis listu min. Jana Kwapińskiego do płk. Zygmunta Borkowskiego z 3 X 1942 r., b.p.)

[33] AIPMS, Ministerstwo Sprawiedliwości, A.20. 4/30, Akta w sprawie karnej przeciwko Adamowi Doboszyńskiemu i Zygmuntowi Przetakiewiczowi, Notatka służbowa kpt. Tadeusza Szymańskiego, kierownika Referatu Kontrwywiadu Wydziału Bezpieczeństwa MON z 11 XII 1942r., k. 8; Szapiro contra Wizbek, „Walka” 1943, nr 1. Znający dobrze Stanisława Wizbeka ks. Stanisław Bełch zapisał w swoim dzienniku (pod datą 8 X 1942 r.), że został on zwolniony z pracy „na żądanie gen. Sikorskiego. Pismo on sam podpisał. Firma musiała »rozkaz« spełnić. Przyczyna: praca polityczna p. Wizbeka, udział w wydawaniu pisma »Walka«. Wiem, że p. Wizbek nic w tym nie robi”. Dwa miesiące później ks. Bełch zanotował jednak, że powodem „wydalenia” Wizbeka była jego wcześniejsza współpraca z „Jestem Polakiem”. Wizbek bardzo mocno przeżył zwolnienie z pracy. Jeszcze w końcu kwietnia 1943 r. ks. Bełch po spotkaniu z nim zanotował: „Wizbek mocno załamany, ale nie tak jak ludzie sądzą. Może się go da uratować” (Ks. S. Bełch, Dzienniczek, mps udostępniony autorowi przez ks. Edwarda Rusina, s. 49, 53, 68).

[34] „Dziennik Ustaw RP” 1935, nr 5, poz. 31, Obwieszczenie Ministra Opieki Społecznej z 11 IX 1934 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z 17 III 1932 r. o zaopatrzeniu inwalidzkim; Protokoły posiedzeń Rady Ministrów..., t. 1, s. 316–317.

[35] M. Rojek, op. cit..

[36] Ibidem.

[37] Szapiro contra Wizbek, „Walka” 1943, nr 1.

[38] J. Lerski, Emisariusz Jur, Warszawa 1989, s. 158–159.

[39] A. Pragier, Czas przeszły dokonany, Londyn 1966, s. 882; A. Bregman, Dzieje pustego fotela. Konferencja w San Francisco i sprawa polska (1945–1946), Warszawa 2009, s. 36.

[40] A. Siwik, PPS na emigracji w latach 1945–1956, Kraków 1998, s. 23–24.

Represje sowieckie wobec działaczy Okręgu Lwowskiego Stronnictwa Narodowego w latach 1939–1941

[1] W 1934 r. z listy Obozu Katolicko-Narodowego radnymi zostali: Marian Janelli, Henryk Błądziński, dr Jan F. Pieracki, inż. Konstanty Biernacki i Marian Wojnarowicz. Pięć lat później z listy Bloku Katolicko-Narodowego mandaty do Rady Miejskiej zdobyli: dr Tadeusz Janiszewski, ks. Bolesław Grudzieński, M. Wirga, Maria Demelówna, dr Zdzisław Steusing, Henryk Błądziński, dr Jerzy Kuryłowicz, inż. Konstanty Biernacki, dr Wojciech Rogala, dr Kazimierz Idaszewski, Adam Świeżawski, Bogusław Longchamps de Berier, J. Wikarski, dr J. Adamski, Karol Rybczyński, ks. Władysław Matus, Bronisław Szklarczyk, inż. K. Winiarz, dr inż. W. Borowicz, H. Petrycki i Adam Macieliński (G. Mazur, Życie polityczne polskiego Lwowa 1918–1939, Kraków 2007, s. 239, 269).

[2] M. Żegota-Januszajtis, Życie moje tak burzliwe. Wspomnienia i dokumenty, Warszawa 1993, s. 22–25; J.J. Terej, Rzeczywistość i polityka. Ze studiów nad dziejami najnowszymi Narodowej Demokracji, Warszawa 1979, s. 80; K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie 1939–1944, Rzeszów 2003, s. 49; A. Bonusiak, Lwów w latach 1918–1939, Rzeszów 2000, s. 90–91. Na Wołyniu SN cieszyło się zdecydowanie największymi wpływami wśród osadników w powiecie krzemienieckim, w którym mieszkał gen. Januszajtis i gdzie osiedliło się stosunkowo sporo hallerczyków i legionistów, służących wcześniej pod jego dowództwem. W 1935 r. Januszajtis dwukrotnie został wybrany na prezesa Związku Osadników w powiecie krzemienieckim, ale Zarząd Główny Związku Osadników nie zatwierdził tego wyboru z powodu zaangażowania generała w działalność w SN (J. StobniakSmogorzewska, Kresowe osadnictwo wojskowe 1920–1945, Warszawa 2003, s. 209–211).

[3] Szerzej na ten temat zob.: G. Mazur, Szkic z dziejów Stronnictwa Narodowego we Lwowie w latach 30. XX wieku [w:] Polska i jej wschodni sąsiedzi w XX wieku. Studia i materiały, red. H. Konopka, D. Boćkowski, Białystok 2004, s. 105–137. W czerwcu 1939 r. tylko na UJK MW liczyła ok. 850 członków (idem, Życie polityczne polskiego Lwowa 1918–1939, Kraków 2007, s. 274).

[4] A. Stamper, Z dziejów konspiracji wojennej 1939–1944 w Małopolsce Wschodniej, mps, s. 1–2; J. Barański, Lata młodości i walki, Londyn, b.r.w., s. 114–116; Pamięci Romana Dmowskiego, Warszawa 1939, s. 50; J.J. Terej, op. cit., s. 30–31, 91. Jan Matłachowski był w latach 1935–1939 członkiem Zarządu Głównego SN, w którym kierował wydziałem wychowania politycznego. Jednocześnie był on ogólnopolskim komisarzem tajnej organizacji akademickiej SN oraz wchodził w skład tajnego, powołanego przez Romana Dmowskiego, kierownictwa SN – tzw. „siódemki”, a następnie „dziewiątki”. Do wybuchu wojny w skład Komitetu Głównego SN wchodzili: Stanisław Głąbiński, ks. Bolesław Grudzieński, Marian Lachowski, Jan Matłachowski, ks. Władysław Matus i Marian Emil Rojek, Alojzy Stamper i gen. Marian Żegota-Januszajtis. Członkiem KG SN był także w latach 1935–1936 Jan Franciszek Pieracki.

[5] [1939], Moskwa. Omówienie partii politycznych oraz organizacji paramilitarnych i społecznych działających w Polsce w 1939 roku sporządzone przez 3 Oddział (KRO) GUGB NKWD ZSRR [w:] Polskie podziemie na terenach Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w latach 1939–1941, t. 1, Warszawa – Moskwa 2001, s. 37–107 (część dotycząca SN, s. 49–53).

[6] Nawet dostrzeżone w tej charakterystyce zdecydowanie antyniemieckie nastawienie SN mogło być w dobie sojuszu sowiecko-niemieckiego dodatkowym powodem do represji wobec narodowców ze strony NKWD.

[7] Należy w tym miejscu zweryfikować opinię Władysława Jaworskiego, od jesieni 1939 r. szefa wydziału organizacyjnego Organizacji Wojskowej SN (późniejszej NOW), jakoby „SN na terenie Lwowa przystąpiło od razu do pracy organizacyjnej i utworzyło własną organizację wojskową” (Archiwum Wojskowego Instytutu Historycznego, III/68/4, W. Jaworski, Stronnictwo Narodowe w czasie wojny 1939–1945, mps, s. 44–45). Poparcie i zaangażowanie się w latach 1939–1941 lwowskich narodowców w ponadpartyjne inicjatywy konspiracyjne było charakterystyczne w porównaniu z większością pozostałych ziem polskich (podobnie było jedynie na Wileńszczyźnie), gdzie SN samodzielnie działało w konspiracji i budowało własną organizację wojskową.

[8] Zygmunt Łuczkiewicz – ur. 23 II 1902 r. we Lwowie, syn Włodzimierza, urzędnika sądowego i Leokadii z d. Nikisch. W latach 1918–1919 walczył w obronie Lwowa, a następnie brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Inżynier geodeta, absolwent Wydziału Rolniczo-Lasowego Politechniki Lwowskiej (1928). W czasie studiów był członkiem Młodzieży Wszechpolskiej i korporacji akademickiej „Scythia”. Podporucznik rezerwy WP. Pracował najpierw w Sądowej Wiszni, a od połowy lat trzydziestych w Rzeszowie, gdzie prowadził biuro zaprzysięgłego mierniczego. Kierownik referatu propagandy w Zarządzie Powiatowym SN w Rzeszowie. W maju 1939 r. wybrany do Rady Miasta Rzeszowa z listy Katolicko-Narodowego Komitetu Wyborczego. We wrześniu 1939 r. walczył w obronie Warszawy. Dostał się do niewoli niemieckiej, z której zbiegł i wrócił do Lwowa. Z ramienia SN wszedł w skład cywilnego Komitetu Społeczno-Politycznego (Wydziału SpołecznoPolitycznego) przy Komendzie Obszaru Lwowskiego ZWZ-1. Aresztowany przez NKWD 2 IV 1940 r. i osadzony w więzieniu przy ul. Zamarstynowskiej. 19–20 XI 1940 r. w „procesie czternastu” działaczy ZWZ-1 odbywającym się przed Lwowskim Sądem Okręgowym został skazany na karę śmierci. Po zatwierdzeniu tego wyroku przez Sąd Najwyższy ZSSR 17 II 1941 r. został 24 lutego rozstrzelany w więzieniu przy ul. Łąckiego (Sprawa Komendy Obszaru nr 3 Związku Walki Zbrojnej (ZWZ-1) podporządkowanej Komendantowi Głównemu ZWZ w Paryżu – 13 wyroków śmierci [w:] Polskie podziemie 1939–1941, t. 1: Lwów – Kołomyja – Stryj – Złoczów, Warszawa – Kijów 1998, s. 677–757; E. Kotarska, Proces czternastu, Warszawa 1998, passim; J. Węgierski, Lwów pod okupacją sowiecką 1939–1941, Warszawa 1991, s. 371; K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie..., s. 49; W.J. Muszyński, J.T. Persa, II Rzeczpospolita korporancka, „Glaukopis” 2003, nr 1, s. 49).

[9] Antoni Konopacki – ur. 10 VI 1893 r., s. Stanisława, absolwent Wydziału Prawa UJK, dr praw, adwokat, członek K! Leopolia, działacz SN. Od początku okupacji sowieckiej w konspiracji we Lwowie – członek Rady Narodowej przy Komendzie ZWZ-2 oraz współorganizator Armii Wielkiej Polski. Aresztowany przez NKGB 5 VI 1941 r., skazany na śmierć 13 czerwca i zamordowany 23 czerwca w więzieniu Brygidki. Pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim.

[10] Trzeba, rzecz jasna, pamiętać o lwowskich narodowcach zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze wiosną 1940 r. oraz o deportowanych w głąb Związku Sowieckiego w latach 1940–1941. W obu tych przypadkach jakikolwiek, nawet przybliżony, bilans jest, niestety, niemożliwy. Wiadomo, że w Charkowie zginął Marian Lachowski, a w Twerze Józef Romański (http://www.karta.org.pl; T. Mikulski, Biogramy jeńców. Kozielsk – Starobielsk – Ostaszków – Ukraina – Zaginieni, Wrocław 1999, s. 377; Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Warszawa 2003, s. 287).

[11] S. Głąbiński (syn), W cieniu ojca, Warszawa 2001, s. 56–58, 67.

[12] Ibidem, s. 68.

[13] W wydanym po raz pierwszy przez Jędrzeja Giertycha w 1986 r. suplemencie Wspomnień politycznych Stanisława Głąbińskiego jako data ukończenia pracy widnieje 10 X 1939 r. (S. Głąbiński, Wspomnienia polityczne. Tom uzupełniający, Londyn 1986, s. 11).

[14] Stanisław Skrzypek – ur. 29 V 1911 r. w Świlczy w pow. rzeszowskim, s. Henryka i Zofii z d. Kubicz. W 1925 r. wraz z rodziną wyjechał do Brzeżan, w okolicach których jego ojciec kupił gospodarstwo rolne. Doktor praw, absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza, asystent w zakładzie ekonomii politycznej na Wydziale Prawa UJK. W latach 1932–1933 kierownik placówki Ruchu Młodych Obozu Wielkiej Polski we Lwowie, a następnie Sekcji Młodych SN w powiecie lwowskim. Członek Zarządu Okręgu SN we Lwowie. We wrześniu 1939 r. walczył w armii „Małopolska” dowodzonej przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego. Po powrocie do Lwowa działał w konspiracyjnych strukturach SN. 19 XI 1939 r. został aresztowany przez NKWD. Trzy miesiące przesiedział w więzieniu na Zamarstynowie, skąd w drugiej połowie lutego 1940 r. został przewieziony do Moskwy i osadzony na Łubiance. W grudniu tego roku przeniesiono go do więzienia na Butyrkach. 15 I 1941 r. wyrokiem Kolegium Wojennego Sądu Najwyższego ZSRS został skazany na 10 lat pobytu w łagrze. Z powodu choroby (zapalenie płuc) dopiero w połowie lipca 1941 r. ze szpitala więzienia butyrskiego został wywieziony do Wiatłagu w okolicach Kirowa (Wiatki), skąd po układzie Sikorski-Majski został zwolniony 3 IX 1941 r. W grudniu dotarł do Buzułuku, gdzie mieściło się dowództwo Armii Polskiej, i został skierowany do 7. pal w Tocku. Na początku stycznia 1942 r., na żądanie ambasadora Stanisława Kota, wyjechał do Kujbyszewa i rozpoczął pracę w referacie interwencji ambasady polskiej. W kwietniu 1942 r. otrzymał przydział do Sztabu Ośrodka Organizacyjnego Armii w Guzarze w Uzbekistanie. W sierpniu 1942 r. wraz z wojskiem ewakuował się do Iranu, skąd wkrótce wyjechał do Wielkiej Brytanii. Skierowany został do pracy w Polish Research Centre, placówce naukowo-badawczej Rządu RP w Londynie. W 1951 r. wyjechał wraz z żoną i dwojgiem dzieci do Stanów Zjednoczonych. Pracował jako ekonomista w sekcji polskiej Wydziału Prasy i Publikacji Komitetu Wolnej Europy (Press and Publications Department of the Free Europe Commitee) w Nowym Jorku. W połowie lat pięćdziesiątych przeniósł się do Arlington pod Waszyngtonem. Po krótkim okresie zatrudnienia w redakcji „Głosu Ameryki” w Waszyngtonie od 1957 r. pracował w Biurze Badań Politycznych przy Departamencie Stanu. Działacz emigracyjnego SN (m.in. w czerwcu 1952 r. na I Zjeździe Delegatów SN w Stanach Zjednoczonych wybrany został do trzydziestopięcioosobowej Rady SN w USA). Autor kilku opracowań poświęconych problematyce ukraińskiej. Mieszka w Portland w stanie Maine (S. Skrzypek, Rosja jaką widziałem. Wspomnienia z lat 1939–1942, Newtown 1949, passim; Rok Dmowskiego w Ameryce, Nowy Jork 1968, s. 81; S. Kilian, Myśl społeczno-polityczna Tadeusza Bieleckiego, Kraków 2000, s. 108–109, 196–197, 240–241, 244; List Jana Wawrzkowa z 13 IV 2004 r.).

[15] S. Skrzypek, op. cit., s. 24. Poglądy takie podzielał również inny członek Zarządu Okręgowego SN – Alojzy Stamper (idem, op. cit., s. 1).

[16] S. Głąbiński (syn), op. cit., s.70–71; S. Skrzypek, op. cit., s. 25.

[17] Wojciech Bem był bliskim przyjacielem Stanisława Skrzypka. Obaj byli starszymi asystentami w zakładzie ekonomii politycznej na Wydziale Prawa UJK. 22 I 1940 r. dr Bem został aresztowany podczas próby przekraczania granicy z Węgrami. 25 VI 1940 r. wyrokiem OSO NKWD skazano go na 8 lat obozów pracy przymusowej. Wywieziony do ASRS Komi, pracował przy budowie linii kolejowej Peczora-Workuta. Zimą 1940 na 1941 r. w stanie skrajnego wyczerpania został przewieziony do obozu-szpitala, tzw. sangorodka, położonego koło miejscowości Abieź, gdzie wkrótce zmarł (S. Kalbarczyk, Polscy pracownicy nauki ofiary zbrodni sowieckich w latach II wojny światowej, Warszawa 2001, s. 71–72).

[18] S. Głąbiński (syn), op. cit., s. 110–118; S. Skrzypek, op. cit., s. 29–30. Śniatyń jako miejsce pojmania Głąbińskiego podaje Skrzypek. W aktach śledczych Głąbińskiego jako miejsce jego aresztowania wpisano „Załuczi”, co najprawdopodobniej oznacza Załucz k. Śniatynia.

[19] S. Głąbiński (syn), op. cit., s.121–122.

[20] Ibidem, s. 124–133. O treści wyroku poinformowano Głąbińskiego dopiero 27 czerwca. Zob. również: S. Skrzypek, op. cit., s. 124–124. Błędnie datuje on śmierć Głąbińskiego na 12 VIII 1941 r.

[21] Przypuszczalnie ów konfident NKWD nazywał się Wojciechowski.

[22] S. Skrzypek, op. cit., s. 29–31, 33–80. Skrzypek został aresztowany przed swoim domem, gdy wracał ze ślubu dr. Bema (por. przypis 14).

[23] Akt oskarżenia zarzucał mu przestępstwa z art. 58, §2, 4, 10 i 11 kodeksu karnego RFSR: przygotowywanie zbrojnego powstania, związki z „międzynarodową burżuazją”, propaganda antysowiecka (ibidem, s. 82–83, 127–129). Ojciec Stanisława Skrzypka – Henryk, działacz PSL „Piast” i SL, poseł na Sejm Ustawodawczy, od 1925 r. mieszkający z rodziną w Brzeżanach – został aresztowany przez NKWD 10 II 1940 r. i wywieziony do łagru w okręgu autonomicznym Komi, gdzie zmarł pod koniec 1940 lub na początku 1941 r. Natomiast młodszy brat Józef we wrześniu 1939 r. dostał się do niewoli sowieckiej, trafił do obozu w Starobielsku i kwietniu 1940 r. został zamordowany w Charkowie (Charków. Księga Cmentarna..., s. 492).

[24] J. Węgierski, Lwowska konspiracja narodowa i katolicka 1939–1946, Kraków 1994, s. 20; Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, red. J.M. Majchrowski, Warszawa 1994, s. 394. M. Szpila, Pieracki Jan Franciszek (1872–1940) [w:] PSB, t. 26, s. 134–135. Trudno orzec, czy Jan F. Pieracki angażował się w działalność konspiracyjną. Według zeznań aresztowanego przez NKWD na przełomie lutego i marca 1940 r. kpt. Zygmunta Piestrzyńskiego, szefa sztabu Śląskiego Legionu Śmierci (wchodzącego w skład POWW), Pieracki (którego nazwisko w protokole przesłuchania błędnie zapisano jako Piratski), miał być zastępcą Stanisława Głąbińskiego w tajnej organizacji o nazwie Związek Narodowy. Piestrzyński otrzymał polecenie nawiązania z nimi kontaktu, jednak do chwili aresztowania nie zdążył tego uczynić. Najprawdopodobniej „Związek Narodowy” to przekręcona nazwa Stronnictwa Narodowego (względnie Związku Ludowo-Narodowego), którego Głąbiński i Pieracki byli we Lwowie czołowymi działaczami (12 marca 1940, Lwów. Protokół przesłuchania Zygmunta Piestrzyńskiego [w:] Polskie podziemie 1939–1941, t. 3: Od Wołynia do Pokucia, Warszawa – Kijów 2004, cz. 1, s. 487). Innym posłem SN z województwa lwowskiego represjonowanym przez Sowietów w latach 1939–1941 r. był Michał Stępak, długoletni wójt gminy Wiązownica w powiecie jarosławskim i członek Zarządu Powiatowego SN, deportowany w styczniu 1941 r. do Besarabii (K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie..., s. 302; Kto był kim..., s. 438).

[25] Adam Świeżawski – ur. 7 I 1891 r. w Czerniawce; zm. w 1940 r. Kapitan rezerwy piechoty WP (1930). Uczestnik walk z Ukraińcami (dowódca II odcinka obrony Lwowa) i wojny z Rosją Sowiecką. Wiceprezes Związku Obrońców Lwowa. Kierownik placówki Ruchu Młodych OWP we Lwowie i Komitetu Młodych Dzielnicy Wschodnio-Małopolskiej OWP (od 1930 r.). Sekretarz Zarządu Okręgowego SN we Lwowie oraz Rady Naczelnej SN (od 1935 r.). W wyborach samorządowych w maju 1939 r. wybrany do Rady Miejskiej Lwowa. Od początku okupacji sowieckiej w konspiracji – członek sztabu Polskiej Organizacji Walki o Wolność. Aresztowany przez NKWD 5 III 1940 r. i wkrótce potem zamordowany (A. Tyszkiewicz, Obóz Wielkiej Polski w Małopolsce 1926–1933, Kraków 2004, s. 224, 230, 234, 238).

[26] Protokół przesłuchania Januszajtisa Mariana s. Konstantego z 8–16 grudnia 1939 roku [w:] Polskie podziemie..., t. 2, s. 747–749. Wydaje się, iż należy zweryfikować opinię Jerzego Lerskiego, jakoby generał Januszajtis, „wykorzystując członków NOG, przystąpił do organizacji oporu w szkołach średnich, nakazując protestacyjne rysowanie krzyża na tablicach. Źle się ta zabawa skończyła, gdyż deportowano z miejsca w głąb Rosji całą klasę licealną dawnego VIII Gimnazjum Przyrodniczego przy ul. Dwernickiego” (J. Lerski, Emisariusz Jur, Warszawa 1989, s. 17). Aresztowania wśród uczniów lwowskich szkół średnich, do jakich doszło już w październiku 1939 r., spowodowane były spontanicznym oporem polskiej młodzieży przeciwko sowietyzacji szkolnictwa – zwłaszcza usunięciu ze szkół nauki religii (G. Hryciuk, Polacy we Lwowie 1939–1944, Warszawa 2000, s. 122–127; M. Żegota-Januszajtis, op. cit., s. 333–334).

[27] Ibidem, s. 751. Stanisław Celichowski na stanowisko to został wybrany przez Radę Miejską 8 III 1939 r. Jednak już 25 maja zrezygnował z urzędu, po tym jak Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zatwierdziło ten wybór tylko na okres próbny oraz odmówiło zatwierdzenia wyboru wiceprezydenta dr. Tomasza Nowickiego, również kandydata SN. 3 IX 1939 r. Celichowski objął obowiązki prezydenta Poznania i komendanta Straży Obywatelskiej. Wieczorem tego samego dnia opuścił Poznań i wyjechał do Lwowa. Aresztowany przez NKWD jesienią tego roku, został wywieziony do łagru w okolicach Workuty. Odzyskał wolność po podpisaniu układu Sikorski-Majski. Następnie przez Kujbyszew, Samarkandę, Baku, Teheran, Bagdad, Kair i Lagos dotarł w połowie 1942 r. do Londynu (Archiwum Państwowe w Poznaniu, Akta miasta Poznania, 227, Akta dotyczące wyboru prezydenta i wiceprezydenta miasta Poznania, b.p.). Por. również: A. Czubiński, Stosunki polityczne [w:] Dzieje Poznania 1918–1945, t. 2, red. J. Topolski i L. Trzeciakowski, Warszawa – Poznań 1998, s. 1135 (autor podaje błędną datę wyboru i rezygnacji Celichowskiego z urzędu prezydenta); relacja Bogdana Celichowskiego z 31 VIII 2004 r.).

[28] W tym celu generał wysłał Stanisława Wierzyńskiego, członka sztabu POWW, do Krzemieńca i Dubna, aby nawiązał kontakty z miejscowymi działaczami SN (w Krzemieńcu mieli to być Dziadko – właściciel drukarni, niejaki Glass, oraz aplikant adwokacki Florian Dobrowolski, w Dubnie – adwokat Graniewicz oraz siostry Januszajtisa – Józefa i Anna). W Równem planowano pozyskać ks. Stanisława Ziętarę, a w Łucku adwokata Starczewskiego. W Tarnopolu komórkę POWW miał założyć młody narodowiec, student prawa UJK Kazimierz Surówka, a w Przemyślu wysłany tam Adam Świeżawski, który otrzymał jakieś kontakty od gen. Mieczysława Boruty-Spiechowicza, byłego dowódcy stacjonującej w tym mieście 22. Dywizji Piechoty Górskiej (Protokół przesłuchania Januszajtisa..., s. 773–775).

[29] Ibidem, s. 777.

[30] Generał Januszajtis nie dowiedział się, że w listopadzie 1939 r. decyzją Rady Ministrów i Naczelnego Wodza jego organizacja została uznana jako ZWZ, a on w instrukcji gen. Kazimierza Sosnkowskiego datowanej 21 XI zatwierdzony został na stanowisku komendanta Obszaru nr 3 (Lwowskiego) ZWZ (Komendant Główny ZWZ: Instrukcja dla komendanta Bazy w Bukareszcie z 30 XI 1939 r. [w:] Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 6, Londyn 1939, s. 6–8; J. Węgierski, Lwów..., s. 50).

[31] 4 października 1939 r., Lwów. Szyfrogram nr 46 Wsiewołoda Mierkułowa do Ławrientija Berii o przeprowadzonych na zachodniej Ukrainie aresztowaniach członków partii i organizacji politycznych [w:] Polskie podziemie na terenie Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w latach 1939–1941, Warszawa – Moskwa 2001, t. 1, s. 177.

[32] M. Żegota-Januszajtis, op. cit., s. 26–31, 109–118.

[33] Aresztowani w rejonie Lwowa i Drohobycza. Indeks represjonowanych, t. 6, Warszawa 1998, s. 321. Adam Świeżawski został zamordowany wkrótce po decyzji BP WKP(b) z 5 III 1940 r. o likwidacji polskich jeńców i więźniów politycznych.

[34] Szerzej zob.: J. Węgierski, Lwów..., s. 45–85.

[35] Ibidem, s. 52–53.

[36] Meldunek organizacyjny nr 79 za czas 1 III do 1 IX 1941 z 1 X 1941 r. [w:] Armia Krajowa w dokumentach, t. 2, s. 114–116. Również dr Władysław Zych „Szary”, od września 1940 r. p.o. okręgowy delegat Rządu RP we Lwowie, podał w relacji, iż w skład Obwodu Lwów-Śródmieście ZWZ-1 „od wczesnej wiosny 1940 r. wchodziło 4–5 kompanii SN”. W rozmowach z dr. Antonim Konopackim ustalił on, iż „oddziały SN pozostaną w ZWZ-1 warunkowo, tzn. że w każdej chwili mogą być wycofane, o ile ZG SN uzna za konieczne zorganizowanie własnych sił zbrojnych”. Zdaniem „Szarego” Stronnictwo Narodowe w czasie okupacji sowieckiej stanowiło we Lwowie „bardzo poważną siłę, natomiast miało słabą łączność z kołami prowincjonalnymi” (Studium Polski Podziemnej w Londynie, B I. 15/50, Relacja Władysława Zycha, Zarys pracy konspiracyjnej na terenie Obszaru Lwowskiego w okresie od września 1939 do maja 1943 r., k. 25–26).

[37] Od pierwszych dni okupacji sowieckiej ks. Bogdanowicz starał się pomagać narodowcom, których zawierucha wojenna rzuciła do Lwowa, i którzy traktowali to miasto jako przystanek w drodze na Węgry lub do Rumunii. M.in. w pierwszej połowie października 1939 r. zatrzymał się u niego Wojciech Wasiutyński, znany dziennikarz oraz działacz ONR i RNR „Falanga”, który nosił się z zamiarem uruchomienia we Lwowie konspiracyjnego czasopisma. „Odnalazłem kilku ludzi z Falangi oraz ze Stronnictwa [Narodowego] – wspominał po latach Wasiutyński. Starania nie dały rezultatu. We wszystkich drukarniach były już komunistyczne komitety robotnicze. Papier wydawali tylko za zezwoleniem komendanta miasta. Jeden z moich ludzi miał dostęp do zapasów papieru Ossolineum, ale musiał uciekać ze Lwowa, żeby uniknąć aresztowania, podobnie jak wyznaczony na szefa kolportażu [Władysław] Noga. Miałem dostać na pismo pieniądze ze Stronnictwa, ale kontakt się urwał”. Wasiutyński, ostrzeżony, że jest poszukiwany przez NKWD, zdecydował się przedostać na Węgry (W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu. Fragmenty wspomnień, Gdańsk 1996, s. 214).

[38] Do współpracy z ZWZ nakłaniał Łuczkiewicza również Zdzisław Urzyński, przed wojną sekretarz Zarządu Okręgowego SN w Rzeszowie i jednocześnie prezes koła SN w tym mieście. Urzyński od początku okupacji do aresztowania przez gestapo w styczniu 1940 r. współpracował w Rzeszowie z organizującym struktury SZP-ZWZ mjr. Władysławem Bartosikiem (E. Kotarska, Proces czternastu, Warszawa 1998, s. 128; K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie..., s. 49, 91–93, 310–311).

[39] E. Kotarska, op. cit., s. 129. Do czerwca 1940 r. w ZWZ-1 jako oficer werbunkowy i do kontaktów specjalnych działał inż. Jerzy Ruebenbauer „Sas”, przyszły pierwszy komendant Okręgu Lwowskiego Narodowej Organizacji Wojskowej. W ramach ZWZ-1 miał on tworzyć organizację wojskową w środowisku młodzieży narodowej (G. Mazur, J. Węgierski, Konspiracja lwowska 1939–1944. Słownik biograficzny, Katowice 1997, s. 160).

[40] Kilka dni później został aresztowany Bronisław Szklarczyk (senior). Więziony najpierw we Lwowie, potem w Kijowie, latem 1941 r. zmarł na tyfus w trakcie ewakuacji w Taszkiencie (J. Węgierski, Lwowska konspiracja..., s. 26).

[41] Akt oskarżenia (zatwierdzony 9 października przez zastępcę naczelnika UNKWD obwodu lwowskiego kpt. Krimjana) zarzucał im przestępstwa z art. 54, §2 i 11 kodeksu karnego USRS – przygotowywanie zamachu i propagandę antysowiecką. O procesie tym szerzej zob.: Sprawa Komendy Obszaru nr 3 Związku Walki Zbrojnej (ZWZ-1) podporządkowanej Komendantowi Głównemu ZWZ w Paryżu – 13 wyroków śmierci [w:] Polskie podziemie 1939–1941, t. 1: Lwów – Kołomyja – Stryj – Złoczów, Warszawa – Kijów 1998, s. 677–757; E. Kotarska, op. cit., passim).

[42] Sekretarzem Rady Narodowej była Władysława Piechowska. Z polecenia ppłk. Sokołowskiego i mjr. Klotza, kontaktowała się ona wcześniej ze Stanisławem Celichowskim. Być może on właśnie wskazał Antoniego Konopackiego jako ewentualnego reprezentanta SN w Radzie Narodowej. Zadaniem Konopackiego jako członka RN miało być „badanie nastrojów i utrzymywanie kontaktów wśród ludności polskiej”. Na początku września 1940 r. z Piechowską skontaktował się przybyły wówczas z Rumunii do Lwowa kurier por. kaw. Jerzy Klimkowski. Przekazał jej m.in. 200 dolarów dla SN, które otrzymał od Władysława Kańskiego, członka Stronnictwa, byłego wicekonsula, a wówczas kierownika ekspozytury Rządu RP w Bukareszcie (Protokół przesłuchania Piechowskiej Władysławy c. Tadeusz, ona-że Walczak, ona-że Malewska z dnia 17 grudnia 1940 roku [w:] Polskie podziemie..., t. 2, s. 1103–119, 1121–1123; Protokół przesłuchania oskarżonego Klimkowskiego Jerzego s. Mścisława z dnia 23 kwietnia 1941 roku [w:] ibidem, t. 2, s. 1267–1275).

[43] 7 czerwca 1941 r., Moskwa. Wyciąg z meldunku operacyjnego nr 20 o aresztowaniu A. Konopackiego [w:] Polskie podziemie..., t. 1, s. 723. Według tego meldunku Antoni Konopacki „miał powiązania z grupą pułkownika »Mrówki« [Leopold Okulicki] i był jednym z inicjatorów utworzenia w 1940 r. organizacji Armia Wielkiej Polski”. Podczas przesłuchania Konopacki podał nazwiska szeregu członków kierowanej przez siebie organizacji, którzy będą zatrzymani w nocy z 6 na 7 VI [19]40 r. Kontynuujemy przesłuchiwanie Konopackiego”. Być może Armia Wielkiej Polski była inną nazwą organizacji „Wyzwolenie”. W każdym bądź razie więzi organizacyjne pomiędzy Armią Wielkiej Polski a „Wyzwoleniem” wydają się bardzo prawdopodobne (R. Wnuk, „Za pierwszego Sowieta”. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Warszawa 2007, s. 82).

[44] J. Węgierski, Lwowska konspiracja..., s. 22–24, 315; idem, Lwów pod okupacją sowiecką 1939–1941, Warszawa 1991, s. 26–27. Do stycznia 1941 r. ukazało się prawdopodobnie cztery numery lwowskiej „Walki”. Jej redaktorami byli Mieczysław i Jan Weissowie.

[45] Nie wiadomo dokładnie, jak NKWD wpadło na trop „Wyzwolenia”. Czy nastąpiło to wskutek załamania się w śledztwie aresztowanego jeszcze w listopadzie 1940 r. członka organizacji Tadeusza Szczurkowskiego, który znał braci Weissów, czy z powodu nieostrożności Mieczysława Weissa, zatrzymanego w końcu grudnia, wypuszczonego na drugi dzień, i jak można się domyślać, inwigilowanego przez sowieckich agentów. 25 I 1941 r. Mieczysława Weissa aresztowano ponownie, gdy wraz z kilkoma kolegami opuszczał konspiracyjne zebranie. Niepełna lista aresztowanych członków „Wyzwolenia” przedstawia się następująco: bracia Mieczysław, Jan i Tadeusz Weissowie, ich krewni (stryjostwo) Marian i Romana Weissowie wraz z córką Heleną, studentką Akademii Handlu Zagranicznego (w ich mieszkaniu przy ul. Kurkowej 33, NKWD znalazło cyklostyl, na którym powielano lwowską „Walkę”), Tomasz Fredro, Albert Kropiwnicki, Jan Łopuszański, Ryszard Moczulski, bracia Stanisław i Tadeusz Szczurkowscy, Artur Ciechanowski (student Wydziału Lekarskiego UJK), Jerzy Biedrzycki, Tadeusz Tyc, Henryk Romanowski, Bronisław Szklarczyk (junior). W związku ze sprawą „Wyzwolenia” aresztowano również Walentego Portasa i Mieczysława Gliniaka. Na polecenie Kazimierza Mireckiego, komendanta Okręgu Rzeszowskiego NOW i jednocześnie prezesa Zarządu Okręgowego SN, kilkakrotnie przedostawali się oni do Lwowa, przewożąc „Walkę”. Gliniakowi udało się zbiec z konwoju w drodze do więzienia, Portas natomiast został zamordowany przez Sowietów (J. Węgierski, Lwów..., s. 202–203, 257–258, 265–266; idem, Lwowska konspiracja..., s. 26–28; K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie..., s. 63).

[46] J. Węgierski, Lwów...., s. 266; idem, Lwowska konspiracja..., s. 28–30; S. Kalbarczyk, op. cit., s. 187–188. Członków „Wyzwolenia” oskarżono o przestępstwa z art. 54, §2 i 10 kodeksu karnego USRS – powstanie zbrojne lub napaść w celach kontrrewolucyjnych i antysowiecka propaganda. Nie znamy, niestety, ani akt śledczych, ani procesowych członków „Wyzwolenia”. Jak wynika z meldunków dr. Władysława Zycha „Szarego”, po tych aresztowaniach „Stronnictwo Narodowe wstrzymało częściowo szkodliwe ekscesy młodych [tj. działalność bez zachowania należytych zasad konspiracji – K.K.]” (Do Rakonia – meldunek mjr./ppłk. Emila Macielińskiego „Odrowąża” z 8 V 1941 r. [w:] Armia Krajowa w dokumentach..., t. 6, s. 184).

[47] Jan Łopuszański działał nadal w narodowej konspiracji, przeżył wojnę, był później profesorem fizyki statystycznej na Uniwersytecie Wrocławskim, natomiast Bronisław Szklarczyk zginął w Powstaniu Warszawskim.

[48] Wiadomo na pewno, że w tym dniu w więzieniu przy ul. Łąckiego zastrzelono Henryka Romanowskiego, a w więzieniu na Zamarstynowie – Artura Ciechanowskiego i Janusza Wyrzykowskiego (Aresztowani w rejonie Lwowa i Drohobycza... s. 63, 267, 352). Najprawdopodobniej w więzieniu przy ul. Zamarstynowskiej zabito również braci Mieczysława, Tadeusza i Jana Weissów oraz ich krewnych – Mariana, Romanę i Helenę Weissów (K. Popiński, A. Kokurin, A. Gurjanow, Drogi śmierci. Ewakuacja więzień sowieckich z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej w czerwcu i lipcu 1941, Warszawa 1995, s. 232). Na zamieszczonej w tej pracy liście rozstrzelanych w więzieniu na Zamarstynowie nazwisko Weiss pisane jest jako Wajs, ale nie ma wątpliwości, że chodzi o tę rodzinę. Po zajęciu Lwowa przez wojska niemieckie w więzieniach lwowskich wśród zwłok pomordowanych nie odnaleziono – z wyjątkiem zwłok Antoniego Konopackiego, zamordowanego w Brygidkach 23 czerwca – ciał skazanych w procesie 12–13 czerwca. Być może niektórzy skazani zostali przez NKWD wywiezieni ze Lwowa i zamordowani w drodze lub w którymś z prowincjonalnych więzień.

[49] Prof. Władysław Tarnawski do wybuchu wojny kierował katedrą filologii angielskiej na UJK. W czasie okupacji sowieckiej nie angażował się w działalność konspiracyjną, poświęcając się pracy nad przekładami literatury angielskiej – nie został jednak przyjęty na uniwersytet, gdyż władze sowieckie zarzucały mu „antysemityzm”; od deportacji uratowali go asystenci Żydzi, którzy poświadczyli, iż profesor nie żywił antyżydowskich uprzedzeń (T. Pudłocki, Tarnawski Władysław Hubert, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2004, nr 22, s. 212).

[50] Szerzej zob.: J. Węgierski, Lwowska konspiracja...

Saga rodu Mireckich

[1] List Jędrzeja Giertycha do Kazimierza Mireckiego z 11 V 1975 r. w archiwum Marii Mireckiej-Loryś.

[2] K. Mirecki, Narodowa Organizacja Wojskowa w Centralnym Okręgu Przemysłowym, b.m.w., 1988, s. 46.

[3] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie [dalej: AIPN Rz], 043/428, Akta operacyjne dotyczące Walerii Mireckiej, k. 1–165. W aktach tej sprawy zostały również zebrane materiały dotyczące rodziny Mireckich, jakimi bezpieka dysponowała, poczynając od połowy lat czterdziestych (m.in. protokoły przesłuchań działaczy podziemia narodowego i doniesienia agentury). Warto wspomnieć, iż informator „Robert”, którego SB wykorzystywała do inwigilacji Walerii Mireckiej, był w 1958 r. prowadzony przez por. Zenona Płatka, wówczas starszego oficera operacyjnego Wydziału III SB KW MO w Rzeszowie.

[4] AIPN Rz, 043/649, Kwestionariusz ewidencyjny dotyczący Walerii Mireckiej, k. 1–34.

[5] Biogram sporządzony na podstawie materiałów z archiwum Marii Mireckiej-Loryś.

[6] Zawsze służyliśmy Polsce – rozmowa z Marią Mirecką-Loryś, „Dziennik Związkowy” (Chicago), 2–4 V 2003.

[7] Ks. R. Dzwonkowski, Leksykon duchowieństwa polskiego represjonowanego w ZSRS 1939–1988, Lublin 2003, s. 424–426; ks. J. Wołczański, Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie 1918–1939, Kraków 2002, s. 427; Z. Szuba, Można już wspominać ks. Bronisława Mireckiego z Hałuszczyniec, „Słowo Powszechne” 1991, nr 10; H. Matkowska, Jubileusz kapłański na Kresach, „Myśl Polska” 1984, nr 5/6; materiały z archiwum Marii Mireckiej-Loryś.

[8] M. Mirecka-Loryś, Wspomnienia, mps.

[9] Do powiatowego kierownictwa Obozu Wielkiej Polski (Leon Mirecki) w Zawierciu, Kielce 28 X 1932 r., kserokopia pisma wojewody kieleckiego do Leona Mireckiego w zbiorach Marii Mireckiej-Loryś.

[10] Szerzej o okolicznościach tej zbrodni politycznej zob. tekst Jak zginął sekretarz Romana Dmowskiego (o zamachu w Brzozowie i procesie w Sanoku w 1933 r.) w niniejszym tomie.

[11] AIPN, 1022/24, Akta sprawy Leona Mireckiego; AIPN, 0192/139, t. 1–3, Akta operacyjne dotyczące Leona Mireckiego; T. Rudzikowski, Leon Mirecki (1905–2000) [w:] Konspiracja i opór społeczny 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, Kraków – Warszawa – Wrocław 2002, s. 287–289; L. Żebrowski, Mirecki Leon [w:] Encyklopedia „białych plam”, t. 12, Radom 2003, s. 135–137; Leon Mirecki – prawnik, działacz polityczny, „Słowo Narodowe” 1990, nr 12, L. Mirecki, Białe karty obozu narodowego, „Słowo Narodowe” 1990, nr 1; M. Giertych, Śp. mec. Leon Mirecki. Nestor ruchu narodowego, „Nasz Dziennik” 2000, nr 48; K. Kaczmarski, Mirecki Leon (1905–2000), „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2009, nr 31, s. 271–274; Materiały z archiwum Marii Mireckiej-Loryś.

[12] AIPN Rz, 108/3650, Akta nadzoru w sprawie przeciwko Janinie Wojnickiej; AIPN Rz, 108/3651, Akta w sprawie przeciwko Janinie Wojnickiej.

[13] W transporcie tym wyjechało z Polski trzynastu działaczy narodowych. Oprócz Mireckich byli to: August Michałowski (wówczas już mąż Heleny Mireckiej), Jan Matłachowski, Tadeusz Danilewicz, Jerzy Ruebenbauer, Maria Grotowska, Barbara Mierzwińska, Edward Zarzycki, Wincenty Chrypiński i Zenon Brzewski.

[14] AIPN, 1021/99 (Sr 722/47), Akta w sprawie przeciwka Adamowi Mireckiemu; AIPN, 944/139 (Sr 291/52), Akta w sprawie przeciwko Adamowi Mireckiemu, Władysławowi Lisieckiemu, Mieczysławowi Gągorowskiemu, Anieli Gliniak i Sylwestrowi Szokowi; AIPN, 01236/1337, Akta operacyjne dotyczące Adama Mireckiego i innych (mf 2093/3); AIPN, 0330/30, Akta operacyjne dotyczące Adama Mireckiego i innych, t. 1–3; AIPN Rz, 061/67, Akta operacyjne dotyczące Adama Mireckiego; J. Węgierski, Lwowska konspiracja narodowa i katolicka 1939–1946, Kraków 1994, passim; G. Mazur, J. Węgierski, Konspiracja lwowska 1939–1944. Słownik biograficzny, Kraków 1997, s. 128–129; K. Kaczmarski, Mirecki Adam (1909–1952), „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2007, nr 26–27, s. 461–466.

[15] Z. Nowosad, Wspomnienia, mps, Kudowa 1963 (obecnie w zbiorach AIPN Wr, 224/3).

[16] K. Kaczmarski, Kazimierz Mirecki (1910–1999) [w:] Konspiracja i opór społeczny 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 2, Kraków – Warszawa – Wrocław 2004, s. 348–350.

[17] Zawsze służyliśmy Polsce...; „W 7. Rocznicę Pierwszych Uroczystych Ślubowań Akademickich – dnia 23 maja 1943 r. – Ożywieni niespożytą wiarą w triumf Sprawiedliwości dziejowej – pełni nadziei w bliski już kres cierpień Naszego męczeńskiego Narodu – w obliczu Boga i Matki Jego, a Naszej Królowej, My, Polska Młodzież Akademicka – zgromadzeni u stóp Jasnej Góry – ponawiamy uroczyście Nasze Śluby”.

[18] Zob. biogram w: K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie..., s. 284; Materiały ze zbiorów Marii Mireckiej-Loryś.

[19] Właśc. Izaak Fleischfarb, ówczesny zastępca szefa WUBP w Warszawie.

[20] H. Matkowska, Organizacja podziemna w Polsce w okresie likwidacji 1945–46, mps odczytu wygłoszonego w Instytucie Romana Dmowskiego w Nowym Jorku 10 XII 1976 r. w archiwum Marii Mireckiej-Loryś.

[21] H. Matkowska, Własny udział w historii. Na krzyżujących się ścieżkach – Zbigniewa Stypułowskiego i mojej, mps w archiwum Marii Mireckiej-Loryś.

[22] Biogram sporządzony na podstawie materiałów z archiwum Marii Mireckiej-Loryś.

Przypadek majora „Lucjana”. Szkic biograficzny Józefa Barana vel Chrząszczyńskiego (1899–1969)

[1] Z tego związku urodziło się jeszcze troje dzieci: Julian, Maria (po mężu Lenczewska) i Stanisława (po mężu Haszto). Wszyscy – tak jak matka – byli nauczycielami (Z. Larendowicz, Józef Baran-Chrząszczyński komendant wojenny miasta Leżajska w 1944 roku, „Biuletyn Miejski” (Leżajsk) 1997, nr 2 (luty); Ł. Chrząszczyńska, Życiorys Józefa Barana-Chrząszczyńskiego (w formie wypełnionej ankiety przygotowanej przez Zakład Historii Literatury WSP w Rzeszowie), Koszalin, 8 I 1970 r., w zbiorach Stanisława Haszty).

[2] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie [dalej: AIPN Sz], 00123/1127/jacket, Teczka informatora ps. „Portret”, Własnoręczny życiorys Józefa Barana-Chrząszczyńskiego z 23 VII 1947 r., k. 11; Rocznik oficerski 1923, Warszawa 1923, s. 793, 833; R. Rybka, K. Stepan, Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939, Kraków 2003, s. 357.

[3] Ojciec żony Leon pochodził z Wrześni. W 1901 r. brał udział w strajku szkolnym. Jego rodzina, szykanowana przez władze pruskie, wyjechała wkrótce z Wielkopolski do Essen w Zagłębiu Ruhry. Zmobilizowany do armii niemieckiej, zginął w 1917 r. we Francji. Matka – Anna z d. Graca – pochodziła ze Świecia n. Wisłą. W kwietniu 1920 r. wraz z dziećmi wróciła do Polski (AIPN Sz, 00123/1127/jacket, Wywiad w sprawie ob[ywatelki] Chrząszczyńskiej Łucji, Koszalin, 27 III 1952 r., k. 80; Relacja Stanisława Haszty).

[4] AIPN Sz, 00123/1127/jacket, Życiorys, k. 11; L. Głowacki, Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939, Warszawa 1985, s. 358; P. Zarzycki, 8 Pułk Artylerii Ciężkiej, Pruszków 2000, s. 42–43, 46.

[5] AIPN Sz, 00123/1127/jacket, Przebieg pracy konspiracyjnej w czasie okupacji niemieckiej i po okresie okupacji, tj. mniej więcej do początku lipca 1945 r., Rzeszów, 27 VIII 1948 r. [dalej: Przebieg pracy konspiracyjnej...], k. 32; Szczegóły dotyczące batalionu leżajskiego, Rzeszów, 14 IX 1948 r., k. 29–30.

[6] AIPN Sz, 00123/1127/jacket, Przebieg pracy konspiracyjnej..., k. 32–33.

[7] Ibidem, k. 33.

[8] Narodowe Siły Zbrojne. Dokumenty, struktury, personalia, oprac. L. Żebrowski, t. 1, Warszawa 1994, s. 307.

[9] Zob. szerzej: K. Kaczmarski, Okręg Rzeszowski Narodowych Sił Zbrojnych w latach 1942–1944, „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia ad Educationem Defensoriam Partinentia” 2005, z. 1, s. 135–161; M. Surdej, Oddział partyzancki Wojciecha Lisa 1941–1948, Rzeszów – Mielec 2009.

[10] W imieniu aresztowanego 19 II 1943 r. delegata rządu Jana Piekałkiewicza oświadczenie to polecił zamieścić w prasie konspiracyjnej pełniący obowiązki delegata jego dotychczasowy zastępca Jan Stanisław Jankowski. Utworzenie, jak to nazwano „samozwańczej komendy” Narodowych Sił Zbrojnych, zostało w tym oświadczeniu uznane za działanie przeciwne „scalaniu wysiłków wojskowych w Kraju” oraz „sianie w tej dziedzinie zamętu”, a także „robotę szkodliwą i zasługująca na potępienie” (Oświadczenie Pełnomocnika Rządu RP na Kraj, „Rzeczpospolita Polska” 1943, nr 4–5; Warcholstwo, „Biuletyn Informacyjny” 1943, nr 11).

[11] „Szaniec” 1943, nr 6 (97). W Komunikacie Dowództwa Narodowych Sił Zbrojnych z 25 marca, opublikowanym m.in. na łamach miesięcznika „Naród i Wojsko”, pisano, iż oświadczenie delegata rządu jest „wykorzystywane dla ukrytych celów politycznych, przynosi szkodę pracom wojskowym w Kraju, szerzy nieporozumienia i rozbija jednocześnie wysiłki społeczeństwa”, zaś autorom artykułu w „Biuletynie Informacyjnym” zarzucono oszczerstwo i kierowanie się złą wolą (Narodowe Siły Zbrojne..., t. 1, s. 128–130).

[12] AIPN Sz, 00123/1127/jacket, Odpis oświadczenia Józefa Barana z 1947 r., k. 20; Przebieg pracy konspiracyjnej, k. 35–36.

[13] AIPN Sz, 00123/1127/jacket, Przebieg pracy konspiracyjnej, k. 37–38. Obecni w lokalu oficerowie NSZ oświadczyli im, że „zameldowanie się u płk. »Czesława« jest obecnie niemożliwe [...] Na przejście [obu komendantów wraz z podległymi im strukturami] do NOW nie chcieli się zgodzić, nie szli na żadne ustępstwa, powiedzieli, że prędzej nas zlikwidują, zanim my przejdziemy do NOW”. Na szczęście skończyło się tylko na pogróżkach. „Modliński” nie wiedział, że dowódca NSZ płk „Czesław” został 9 VI 1943 r. aresztowany przez gestapo. Aby ukryć ten fakt, do początku sierpnia tego roku rozkazy dowództwa NSZ podpisywane były pseudonimem „Czesław”. Formalnie zgodnie z rozkazem oficerskim płk. Oziewicza z 20 V 1943 r. wydanym w celu zapobieżenia „zdarzającym się wypadkom samodzielnego opuszczania organizacji i przenoszenia się do innych” oficerowie NSZ mogli „odmeldować się bez konsekwencji” tylko do 31 V 1943 r. Po tym terminie odejście z organizacji miało być traktowane jako „przestępstwo naruszenia dyscypliny w obliczu wroga” i zagrożone „oddaniem pod sąd wojenny”. Można zatem przypuszczać, iż gdyby nie aresztowanie dowódcy NSZ, „Modliński” i „Geograf” zostaliby pociągnięci do odpowiedzialności przed Sądem Wojskowym przy dowództwie NSZ (Narodowe Siły Zbrojne..., t. 1, s. 131–132, 236–237).

[14] AIPN Sz, 00123/1127/jacket, Przebieg pracy konspiracyjnej..., k. 38.

[15] Szerzej zob.: K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie, Rzeszów 2003.

[16] Nie znajduje potwierdzenia informacja, jakoby „Lucjan” został jednocześnie zastępcą inspektora Inspektoratu AK Przemyśl (zob. m.in. G. Ostasz, Podziemna Armia. Podokręg AK Rzeszów, Rzeszów 2010, s. 47, 333).

[17] AIPN Sz, 00123/1127/jacket, Przebieg pracy konspiracyjnej..., k. 40–41.

[18] Ibidem, k. 41. M.in. jesienią 1943 r. mjr Baran osobiście zaprzysięgał do AK żołnierzy NOW z pow. niżańskiego (S. Puchalski, Partyzanci „Ojca Jana”, Stalowa Wola 1996, s. 85).

[19] Z. Chrząszczyńska, op. cit.

[20] Ibidem, k. 42. O oddziale Franciszka Przysiężniaka zob. szerzej: S. Puchalski, op. cit.

[21] Jako ciekawostkę można odnotować fakt, iż 2 VIII 1944 r. kierownik urzędu pocztowego Władysław Karasiński na polecenie kpt. Barana przestemplował owalną pieczątką z orłem w koronie i napisem „Poczta Polska” pozostawiane przez Niemców znaczki pocztowe (z napisem: Deutsches Reich. Generalgouvernement i podobizną Hitlera) i wprowadził je do obiegu. Były to pierwsze znaczki Poczty Polskiej na Rzeszowszczyźnie. Sprzedawano je do końca sierpnia (Prowizoria leżajskie z sierpnia 1944 r., zbiory Stanisława Haszty; Znaczki pocztowe Polski Demokratycznej i okresu przejściowego, oprac. A. Łaszkiewicz, Warszawa 1947, s. 72).

[22] Z. Larendowicz, op. cit. Zob. również: D. Garbacz, „Wołyniak”, legenda prawdziwa, Stalowa Wola 2008.

[23] Archiwum Państwowe w Rzeszowie [dalej: APR], Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych [dalej: WUSW], 150, Rozkaz nr 1/44 z 2 VIII 1944 r., k. 258.

[24] J. Łopuski, Losy Armii Krajowej na Rzeszowszczyźnie (sierpień – grudzień 1944), Warszawa 1990, s. 104; G. Ostasz, A. Zagórski, Podokręg AK Rzeszów. Plan zbrojnego ujawnienia w świetle dokumentów (sierpień – wrzesień 1944 roku), Rzeszów 1999, s. 35; G. Ostasz, op. cit., s. 260–262.

[25] AIPN Sz, 00123/1127/jacket, Przebieg pracy konspiracyjnej..., k. 46.

[26] G. Ostasz, op. cit., s. 272–273.

[27] AIPN Rz, 04/34, Sprawozdania z pracy szefa Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Rzeszowie, Do kierownika Resortu Bezp[ieczeństwa] Publ[icznego] w Lublinie, Meldunek specjalny, Rzeszów, 13 XII 1944 r., k. 23; 043/249, Materiały operacyjne dotyczące Józefa Zadzierskiego, Protokół przesłuchania Józefa Zadzierskiego, Rzeszów 7 XI 1944 r., k. 7; D. Garbacz, op. cit., 42.

[28] APR, WUSW, 149, Rozkaz nr 1/45 z 26 II 1945 r., k. 180. Zob. również K. Kaczmarski, Okręg rzeszowski Stronnictwa Narodowego i Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (Narodowej Organizacji Wojskowej) w latach 1944–1947 (zarys problematyki), „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2004, nr 21, s. 75–94.

[29] Szerzej zob.: D. Garbacz, op. cit., s. 88–96.

[30] Łucja Baran została aresztowana w czasie pacyfikacji Leżajska 28 V 1943 r. Przewieziono ją do siedziby gestapo w Jarosławiu, gdzie bezskutecznie próbowano nakłonić ją do podpisania volkslisty. Na początku sierpnia została przetransportowana do więzienia w Tarnowie. Zwolniona po miesiącu, wróciła do Leżajska. Wiosną 1944 r. w obawie przed ponownym aresztowaniem wyjechała z synem na wieś koło Bobowej, a grudniu do Krakowa. Tutaj doczekała do końca okupacji niemieckiej. Kontakt z mężem nawiązała w połowie lutego 1945 r. (Relacja Stanisława Haszty; AIPN Sz, 00123/1127/jacket, Przebieg pracy konspiracyjnej..., k. 45; Wywiad w sprawie ob[ywatelki] Chrząszczyńskiej Łucji, Koszalin, 27 III 1952 r., k. 80).

[31] AIPN Sz, 00123/1127, Życiorys, k. 12; Odpis oświadczenia amnestyjnego Józefa Barana, k. 21; Przebieg pracy konspiracyjnej..., k. 50–51.

[32] Odpis decyzji wojewody szczecińskiego z 27 II 1948 r., w zbiorach Stanisława Haszty.

[33] AIPN Sz, 00123/1127/jacket, Raport o zatwierdzeniu kandydata na werbunek, k. 9; Do szefa Pow[iatowego] Urz[ędu] Bezp[ieczeństwa] Publ[icznego] w Koszalinie. Raport o przeprowadzonym werbunku, Koszalin, 22 VII 1947 r.; Zobowiązanie Józefa Chrząszczyńskiego do współpracy, Koszalin, 22 VII 1947 r., k. 13.

[34] AIPN Sz, 00123/1127, Do szefa Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Koszalinie, Koszalin, VI 1948 r., k. 17; Notatka służbowa, Koszalin 26 VI 1948 r., k. 19.

[35] AIPN Sz, 00123/1127, Charakterystyka inf[ormatora] ps. „Portret”, Koszalin, 31 V 1951 r., k. 76.

[36] AIPN Sz, 00123/1127, Protokół przesłuchania Józefa Chrząszczyńskiego przez ppor. Wacława Świderskiego, Rzeszów, 3 IX 1948 r.

[37] Były to: 1. Przebieg pracy konspiracyjnej w czasie okupacji niemieckiej i po okresie okupacji, tj. mniej więcej do początku lipca 1945 r. (Rzeszów, 27–28 VIII 1948 r., 20 stron); 2. Działalność poszczególnych osób i grup na terenie powiatów (7 stron); 3. Dodatkowe wyjaśnienia do opisu działalności (14 września, 2 strony); 4. Szczegóły dotyczące batalionu leżajskiego (14 września, 2 strony), k. 32–55, 63–70.

[38] AIPN Sz, 00123/1127, Postanowienie o umorzeniu dochodzenia, Rzeszów, 17 IX 1948 r., k. 62.

[39] AIPN Sz, 00123/1127, Charakterystyka inf[ormatora] ps. „Portret”, Koszalin, 31 V 1951 r., k. 77.

[40] AIPN Sz, 00123/1127, Charakterystyka informatora ps. „Portret”, Koszalin, 30 I 1949 r., k. 72.

[41] AIPN Sz, 00123/1127, Charakterystyka, bez daty (z treści można przypuszczać, że dokument ten pochodzi z przełomu lat 1948 i 1949), k. 71.

[42] AIPN Sz, 00123/1127, Charakterystyka inf[ormatora] ps. „Portret”, Koszalin, 31 V 1951 r., k. 76–77.

[43] Ibidem, k. 77–78.

[44] AIPN Sz, 00123/1127, Do naczelnika Wydziału III WUBP w Koszalinie. Raport o przekazaniu teczki personalnej i roboczej inf. „Portret” nr 1140/40 do Wydziału IV tutejszego urzędu, w celu kontynuowania z nim dalszej współpracy, Koszalin, 31 III 1952, k. 81; Do szefa WUBP w Koszalinie. Raport o wyłączeniu z sieci/przekazaniu informatora Chrząszczyński[ego] Józefa ps. „Portret”, Koszalin, 31 III 1952 r., k. 83. Na raporcie obie dyspozycje: „wyłączenie z sieci” i „przekazanie” zostały przekreślone. Zapewne sporządzający raport referent Wołosiuk, wnioskujący o przekazanie informatora „Portreta” do Wydziału IV, przekreślił „wyłączenie”. Natomiast naczelnik Burdziej, opatrzywszy raport cytowaną wyżej adnotacją z 2 IV 1952 r., przekreślił „przekazanie”, uznając, iż informator „Portret” powinien być wyłączony z sieci agenturalnej.

[45] AIPN Sz, 00123/1127, Do naczelnika Wydziału III WUBP w Koszalinie. Raport, Koszalin, 31 III 1952, k. 81. Naczelnik Burdziej naniósł na tym raporcie 2 czerwca następującą uwagę: „Należy ww. intensywnie rozpracowywać. Do dnia 10 IV 1952 r. przedstawić mi plan rozpracowania”.

[46] Z. Chrząszczyńska, op. cit.

[47] Ibidem; Z. Larendowicz, op. cit.

[48] http://monitorpolski.gov.pl/M2010010009401.pdf; http://www.prezydent.pl/aktywnosc/ordery-i-odznaczenia/art.739.odznaczenia-za-zaslugi-dla-rzeczypospolitej.html

[49] Ł. Chrząszczyńska, op. cit.

Okoliczności śmierci ppor. Józefa Czuchry „Orskiego” w budynku WUBP w Rzeszowie (24 marca 1945 r.)

[1] Zob. m.in. C. Nowak, Czuchra Józef, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 1997, nr 7, s. 227–229; idem, Czuchra Józef [w:] MSUDN, t. 1, Kraków 1997, s. 46–48; K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie 1939–1944, Rzeszów 2003, s. 190–193, 220–221, 259–260; idem, Ruch narodowy w powiecie krośnieńskim w latach 1928–1946 [w:] Dzieje Podkarpacia, t. 7, Krosno 2003, s. 183, 185–186.

[2] W końcu lat trzydziestych prezesem Zarządu Powiatowego SN w Krośnie był adwokat dr Tadeusz Ćwiok. Oprócz Krosna, gdzie Stronnictwo liczyło około 20 członków, koła SN istniały m.in. w Suchodole, Odrzykoniu i Korczynie. W Krośnie działało kilka oddziałów branżowych Zjednoczenia Zawodowego „Praca Polska”. Związek wydawał własne pisemko „Łącznik Robotników Polaków”. Szczególnie aktywny był oddział „Pracy Polskiej” w zakładach wyrobów lnianych „Lnianka”, gdzie pracował Czuchra. Gdy w styczniu 1937 r. z inicjatywy związanych z PPS klasowych związków zawodowych wybuchł strajk, robotnicy narodowcy wszczęli akcję przeciwstrajkową, a dr Ćwiok w ich imieniu negocjował z dyrekcją umowę zbiorową, określająca warunki pracy. Sekretarzem oddziału był Słowikowski. 14 V 1939 r. odbyła się w Krośnie uroczystość poświęcenia proporca SN, w której uczestniczyło ok. 200 osób (K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie..., s. 46–47, 50).

[3] „Orski” obwiniał „Świdę” o śmierć „Kubackiego”, zastrzelonego przez policję niemiecką 26 VI 1943 r. koło Przysietnicy pod Brzozowem. O zagmatwanych losach Zenona Soboty szerzej zob.: T. Balbus, „Człowiek, żołnierz, współpracownik MBP”. Sprawa Zenona Soboty „Świdy” – czyli o poplątanych życiorysach ludzi podziemia, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2004, nr 1 (5), s. 299–331.

[4] AIPN Rz, 043/113, Akta operacyjne dotyczące Józefa Czuchry, s. Andrzeja, Niedatowane pisma zastępcy naczelnika Zarządu Kontrwywiadu „Smiersz” I Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej płk. gwardii Gliny z listopada 1944 r., k. 3. Według relacji rodziny Józefa Czuchry w strzelaninie tej zginął oficer NKWD oraz szwagier żony „Orskiego” Bolesław Gorczyca, zaś jeden z sowieckich funkcjonariuszy został ciężko ranny. Błędnie jest ona jednak datowana na 4 listopada (C. Nowak, op. cit., s. 228. W. Owoc, Krakowska Narodowa Organizacja Wojskowa. Wojna i konspiracja (Wspomnienia), Warszawa 1988 (przedruk wydania paryskiego z 1977), s. 37). Płk Owoc, któremu przebieg wypadków z 6 listopada zrelacjonował Czuchra, wspominał, iż „Orski”, gdy tylko zorientował się, że jego dom położony nad samym brzegiem Wisłoka został otoczony, „strzelał przez okna we wszystkich kierunkach”, aby ubecy i enkawudziści „nabrali przekonania, że wewnątrz domu znajdują się większe siły i rozluźnili nieco blokadę”, po czym szczęśliwie wyskoczył przez okno i wpław dotarł na drugi brzeg rzeki.

[5] AIPN Rz, 055/58, t. 39, Oddział kontrwywiadu „Smiersz” I Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej, k. 58, Pismo płk. Bragina, zastępcy naczelnika Oddziału Kontrwywiadu „Smiersz” 38. Armii, do naczelnika grupy operacyjnej „Smiersza” 38. Armii w Brzozowie mjr. Olienina z 20 XI 1944 r. Można przypuszczać, że podobny rozkaz otrzymał płk Szagurow, naczelnik grupy operacyjnej „Smiersza” 38. Armii w Krośnie (płk Szagurow przed 8 listopada zastąpił na tym stanowisku kpt. Gumnienkowa; być może zmiana naczelnika grupy operacyjnej „Smiersza” w Krośnie spowodowana była niepowodzeniem akcji z 6 listopada). W tym czasie grupa operacyjna „Smiersza” 38. Armii istniała jeszcze w Przemyślu (kierował nią mjr Gendelman). Naczelnikiem Oddziału Kontrwywiadu „Smiersz” 38. Armii był płk Iwan Moskalenko, a jego zastępcą płk Bragin. Na szczeblu I Frontu Ukraińskiego strukturami „Smiersza” dowodził gen. Osietrow, zaś jego zastępcą był płk Ilia (Izrael) Glina.

[6] Biogram zob. T. Biedroń, Władysław Owoc, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 1993, nr 3, s. 179–182.

[7] Ppłk Owoc zapisał we wspomnieniach, że „Orski” w czasie tego spotkania poinformował go, iż „udało mu się zdobyć na Niemcach znaczną sumę pieniędzy, którą oddał swojej łącznice w celu dostarczenia ich do Krakowa. Nie mogąc się doczekać jej powrotu, postanowił wrócić do Krosna. Odradzałem mu stanowczo tę podróż i radziłem, aby nie nadużywał szczęścia, które mu dotąd sprzyjało. Obiecałem mu ponadto, iż wyrobię mu nowe papiery i przeniosę na inny teren” (idem, op. cit., s. 45–46).

[8] W tym samym dniu w Krakowie został aresztowany ppłk Owoc. Zbieżność obu tych wydarzeń wydaje się jednak przypadkowa (T. Biedroń, op. cit., s. 180).

[9] Jan Radożycki, ur. 12 XI 1911 r. w Bukowsku w pow. sanockim, s. Józefa i Marii Stawarczyk. Ukończył gimnazjum w Zakładzie Opiekuńczo-Wychowawczym Ojców Jezuitów w Bąkowicach k. Chyrowa (1931) i filologię klasyczną na Uniwersytecie Warszawskim (1935). Przed wybuchem wojny nauczyciel gimnazjalny w Łodzi. Członek Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych. We wrześniu 1939 r. w 76. pp. zastępca dowódcy plutonu ckm, w okolicach Leżajska dostał się do niewoli niemieckiej, zbiegł z transportu między Rzeszowem a Przeworskiem. Od początku okupacji zaangażowany w działalność konspiracyjną w pow. sanockim – najpierw w akcji organizowania przerzutów na Węgry, a od wiosny 1941 r. w ZWZ-AK. W latach 1941–1942 pracownik Rady Głównej Opiekuńczej. Od wiosny 1943 r. szef referatu kolportażu i propagandy (KiP) w komendzie Obwodu AK Sanok. Jednocześnie od lata 1943 r. prezes Zarządu Powiatowego SN w Sanoku. Przez całą okupację organizator i nauczyciel tajnego nauczania. Po zajęciu Podkarpacia przez wojska sowieckie wyjechał do Jarosławia, gdzie pod zmienionym nazwiskiem rozpoczął pracę jako nauczyciel łaciny w Prywatnym Gimnazjum Żeńskim i Liceum im. Juliusza Słowackiego. 24 III 1945 r. przypadkowo wraz z Józefem Czuchrą „Orskim” aresztowany przez UB w Rzeszowie. Po zwolnieniu z braku dowodów winy wyjechał do Warszawy i zaczął studiować filologię angielską na UW, angażując się w działalność w konspiracyjnym SN – pełnił funkcję kierownika dzielnicy lubelskiej SN (okręgi: Lublin, Siedlce, Radom) oraz zastępcy kierownika Wydziału Wychowania (nauczycielskiego) w Prezydium ZG SN. Aresztowany 16 VIII 1947 r. w Warszawie, osadzony w więzieniu na Mokotowie (w X pawilonie) i wyrokiem WSR 16 II 1948 r. skazany na 10 lat więzienia. Do 1956 r. więzień Wronek. Po wyjściu na wolność pracownik PAN, wybitny tłumacz dzieł z języków klasycznych, m.in. Dawnych dziejów Izraela i Wojny żydowskiej Józefa Flawiusza. Zmarł w Warszawie 19 VII 2003 r. (K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie..., s. 193–194, 297–298; idem, Jan Radożycki (1911–2003), ps. „Owczarek”, „Biuletyn Informacyjno-Historyczny Zarządu Okręgu ŚZŻAK w Krośnie” 2005, nr 1 (41), s. 21–23; J. Radożycki, Aby o nich nie zapomniano. Wspomnienia, Szczecin 2007).

[10] J. Radożycki, W pięćdziesiątą rocznicę śmierci bohaterskiego dowódcy partyzanckiego Józefa Czuchry („Orskiego”), „Rocznik Sanocki” 2001, t. 8, s. 210–211; Aby o nich nie zapomniano..., s. 287–288. „Owczarek” był pewien, że został aresztowany w sobotę przed Wielkanocą, która w 1945 r. wypadała 1 kwietnia. Podał więc Wielką Sobotę 31 marca, nie pamiętając, że ferie świąteczne najprawdopodobniej trwały już od poniedziałku, tj. 26 marca, a zatem w podróż do Bukowska wybrał się w sobotę 24 marca.

[11] Kazimierz Węgrzyn, ur. 4 X 1922 r. w Kobylanach, gm. Chorkówka w pow. krośnieńskim, w rodzinie chłopskiej, s. Jana i Zofii z d. Samborowska. Ukończył 7 klas szkoły powszechnej, z zawodu kierowca. Ojciec pracował na roli (posiadał trzyhektarowe gospodarstwo i dorabiał jako robotnik naftowy). Od stycznia 1945 r. członek PPR. Od 18 X 1944 r. funkcjonariusz PUBP w Krośnie, początkowo wartownik, a od czerwca 1945 r. referent. Sprawca zatrzymania i zabójca Józefa Czuchry 24 III 1945 r. Uczestniczył w kilku akcjach przeciwko podziemiu antykomunistycznemu. 27 VIII 1945 r. podczas nieudanej próby zatrzymania Józefa Cieśli „Topora” w Łączkach Jagiellońskich został ranny w rękę. Zwolniony z pracy 1 XII 1946 r. na podstawie orzeczenia komisji lekarskiej. Nie cieszył się dobrą opinią przełożonych: „Nie daje rezultatów w pracy, gdyż jest chory”. Do Wydziału Personalnego WUBP wpłynął również w tym czasie raport, iż „pijany wszczynał awanturę w swojej wiosce”. Był ponadto podejrzewany o kontakty z PSL. Mieszkał w Kobylanach (AIPN Rz, 0045/762, Akta osobowe Kazimierza Węgrzyna s. Jana; W. Syrek, Działania PUBP w Krośnie przeciw grupie konspiracyjnej Józefa Cieśli [w:] Dzieje Podkarpacia, t. 7, Krosno 2003, s. 154).

[12] Józef Janicki, ur. 8 III 1922 r. w Kożuchowie w pow. pińczowskim, s. Jana i Zofii z d. Kamińska. Ukończył 7 klas szkoły powszechnej. Z zawodu stolarz. Od 1942 r. członek PPR i GL, latem 1944 r. w 1. Brygadzie AL. Od września 1944 r. milicjant w II kompanii Batalionu Operacyjnego KW MO w Rzeszowie Od 13 XI 1944 r. wywiadowca Sekcji I Wydziału I WUBP. 24 III 1945 r. wspólnie z Kazimierzem Węgrzynem aresztował Józefa Czuchrę i Jana Radożyckiego. W lutym 1946 przeniesiony do PUBP w Przemyślu, gdzie 1 XI 1946 r. został zastępcą kierownika urzędu. Od 1 V 1949 r. zastępca szefa PUBP w Nisku, a od 15 VI 1950 p.o. szef PUBP Łańcucie. 31 III 1952 r. dyscyplinarnie zwolniony ze służby za stosowanie niedozwolonych metod podczas śledztwa (bił i torturował aresztowanych członków młodzieżowej organizacji „Orlęta”). Wyrokiem WSR w Rzeszowie z 27 V 1952 skazany na rok więzienia. Kolejne awanse: kapral – 1944 r., chorąży – 1945 r., ppor. – 1949 r. (AIPN Rz, 0045/386, Akta osobowe Józefa Janickiego; AIPN Rz, 00149/1, Zbiór rozkazów personalnych KW MO 1944 r., Wyciąg personalny z rozkazu dziennego nr 52 z 20 XI 1944 r., k. 52).

[13] Tadeusz Bonarski, ur. 24 X 1926 r. w Koperni w pow. pińczowskim, s. Andrzeja i Władysławy. Ukończył 2 klasy gimnazjum i 2 klasy szkoły rolniczej. Od czerwca 1944 r. członek PPR oraz 1. Brygady AL Ziemi Krakowskiej im. Bartosza Głowackiego. Od września tego roku milicjant w II kompanii Batalionu Operacyjnego KW MO w Rzeszowie. Od 13 XI 1944 r. funkcjonariusz Sekcji I Wydziału I WUBP. Postrzelony przez „Orskiego” 24 III 1945 r., zmarł w szpitalu dwa dni później (AIPN Rz, 0045/975, Akta osobowe Tadeusza Bonarskiego; AIPN Rz, 00149/1, Zbiór rozkazów personalnych KW MO 1944 r., Wyciąg personalny z rozkazu dziennego nr 52 z 20 XI 1944 r., k. 52).

[14] Edward Orszulak, ur. 30 V 1922 r. w Młodzawach Małych w pow. pińczowskim, s. Stanisława i Franciszki z d. Magdziarz. Ukończył 7 klas szkoły powszechnej. Od 1943 r. członek PPR i GL (ps. „Stach”), latem 1944 r. w 1. Brygadzie AL. Od września tego roku milicjant w III kompanii Batalionu Operacyjnego KW MO w Rzeszowie. Od 13 XI 1944 r. funkcjonariusz Sekcji I, a następnie Sekcji II Wydziału I WUBP. 24 III 1945 r. postrzelony w nogę przez „Orskiego”. Od 3 IX 1946 r. zastępca kierownika Sekcji II Wydziału I. Kolejne awanse: kapral – 1944 r., chorąży – 1946 r., ppor. – 1947 r. Ze względu na stan zdrowia (gruźlica) zwolniony ze służby 31 V 1948 r. Zmarł 1 IV 1951 r. (AIPN Rz, 0045/538, Akta osobowe Edwarda Orszulaka s. Stanisława; 00149/1, k. 52).

[15] AIPN Rz, 0174/32, Wspomnienia byłych funkcjonariuszy MO i SB, Ł. Kuźmicz, Pierwszy posterunek, 1959 r., k. 63. Kuźmicz błędnie podał, że „Orski” z Radożyckim zostali do siedziby WUBP przywiezieni samochodem, a rewizję i przesłuchanie umiejscawia – również mylnie – na pierwszym, zamiast na trzecim piętrze.

[16] Franciszek Chomicz, ur. 20 IX 1924 r. we wsi Kozyna na Żytomierszczyźnie (ZSRS), s. Kazimierza i Kamili. Ukończył 2 klasy szkoły powszechnej. Od 1943 r. w Armii Czerwonej. Od końca października 1944 r. goniec w Sekcji ds. Funkcjonariuszy WUBP w Rzeszowie. 24 III 1945 r. postrzelony w rękę przez „Orskiego”. 4 VI 1946 r. zwolniony ze służby na własną prośbę. Wyjechał do ZSRS (AIPN Rz, 0045/187, Akta osobowe Franciszka Chomicza s. Kazimierza).

[17] AIPN Rz, 043/113, Akta operacyjne dotyczące Józefa Czuchry s. Andrzeja, Notatka służbowa dotycząca Józefa Czuchry ps. „Orski” (bliższych danych personalnych brak), Rzeszów, 28 VII 1970 r., k. 4–5. 26 III 1945 r. jako datę śmierci Józefa Czuchry przyjmował dotychczas również autor niniejszego tekstu (K. Kaczmarski, Ruch narodowy..., s. 186).

[18] AIPN Rz, 04/349, Wykazy osób aresztowanych 1944–1945, k. 57, 88.

[19] AIPN Rz, 0045/538, k. 5.

[20] AIPN Rz, 0174/32, k. 64.

[21] W. Owoc, op. cit., s. 45–46. Czuchra musiałby mieć przy sobie jakąś teczkę czy walizkę, a niczego takiego nie zauważył „Owczarek”, który w swojej relacji dementuje tę informację (J. Radożycki, op. cit., s. 215).