opracowała: Agnieszka Łuczak OBEP IPN Poznań
WIELKOPOLSCY ZIEMIANIE W POWSTANIU WARSZAWSKIM
Pod koniec 1939 r. niemal całe wielkopolskie ziemiaństwo zostało wypędzone ze swoich majątków, często bez możliwości zapewnienia podstawowych środków do życia, a następnie wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. Wielu ziemian włączyło się wówczas zarówno w nurt prowadzonej legalnie pracy społecznej (Rada Główna Opiekuńcza, Polski Czerwony Krzyż), jak i w struktury konspiracji (przede wszystkim Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych). Naturalną kontynuacją działalności w konspiracji warszawskiej był udział ziemiaństwa wielkopolskiego w powstaniu warszawskim. Lista ofiar śmiertelnych ziemiaństwa, poniesionych podczas walk, jest długa. Wymienić należy: Zdzisława i Wandę Czarlińskich, Józefa Ruszczyńskiego, Bolesława Kozłowskiego, Jadwigę i Marię Czarneckie, Tomasza Brzeskiego, Henryka Chłapowskiego, Zygmunta Szułdrzyńskiego, Irena i Roman Wańkowiczowie, Józefa Zabłockiego, Aleksandra Lossowa-Niemojowskiego, Annę Potworowską, Bogdana i Bolesława Habdank-Paliszewskiego (zamordowanych w obozie w Litomierzycach), Tadeusza Brzeskiego, Antoniego Czarneckiego, Andrzeja i Huberta Taczanowskich, Krystynę Draheim, Halinę Krajewską, Leona i Edwarda Grabskich oraz ich siostrę, Teresę Grabską, która zmarła po powstaniu w obozie w Furtwangen.
Poniżej prezentujemy wybrane sylwetki ziemian uczestniczących w Powstaniu.
Maria Chmielowa z d. Psarska „Mariola”
Członkini Harcerstwa Polskiego i Narodowej Organizacji Wojskowej w Warszawie. Uczestniczyła w Powstaniu Warszawskim w kompani harcerskiej batalionu Gustaw AK jako sanitariuszka - początkowo na Starym Mieście, a po ewakuacji stamtąd kanałami - na Powiślu i w Śródmieściu. Pracowała w szpitalu polowym przy ul. Miodowej 15. Pracę sanitariuszki wspominała: „Jako piętnastoletnia sanitariuszka batalionu Gustaw na Starówce, śpiewając Jeszcze Polska nie zginęła lub Boże coś Polskę, miałam świadomość kontynuacji linii wiodącej od mego pradziada Wiktora Psarskiego – powstańca styczniowego. Nasi chłopcy z Gustawa, sanitariuszki i łączniczki, dowódcy: kapitan Gustaw i szef sanitarny Dr Morwa, kapelan – ojciec Tomasz Roztworowski, byli w moich oczach bohaterami bez skazy. Odważni, pełni poświęcenia, ideałów i kultury wypełniali do końca swój żołnierski obowiązek”.
Magdalena Morawska „Magda”
Pochodziła z Jurkowa w powiecie kościańskim. Maturę zdała na tajnych kompletach w Warszawie. Sierżant ZWZ-AK, żołnierz Kedywu KG AK, łączniczka dowódcy zgrupowania „Radosław”. Raniona w pierwszych dniach powstania warszawskiego, zmarła 6 VIII 1944 r. w szpitalu św. Jana Bożego. Wiersz napisany przez Magdę Morawską w czerwcu 1944 r.:
Złóż noc wśród pamiątek. Dzień już świtem woła
i czas na niebie znaczy codziennie jednaki.
Obudziły się dzwony bliskiego kościoła,
głosy wstają z dna miasta. A może to ptaki?
Czerwiec cichy i ciepły jak przystań, jak miłość,
sny pachnące kwiatami, kolorowe łąki.
Żegnaj...
Odchodzę – głos mnie woła tajemny jak czary,
które w noc świętojańską rusałki wyśniły.
Ja ten sam zawsze pielgrzym, pielgrzym nie poznany,
prawnuk polskiej legendy na szlaku zawiłym.
Taka jest moja młodość. Daleka legenda
i męka rozpostarta na wietrze jak sztandar.
Edward Prus-Głowacki
Po brutalnym wyrzuceniu przez Niemców z rodzinnych Manieczek przeniósł się wraz z matką do Warszawy. W 1942 r. wstąpił do konspiracyjnego oddziału AK. Zajmował się ewidencją żołnierzy, zabezpieczaniem pozyskiwanej broni, brał udział w konspiracyjnych ćwiczeniach i szkoleniach oraz akcjach przechwytywania broni od Niemców. Od 10 VIII do 6 X 1944 r. uczestniczył w stopniu porucznika w powstaniu w obwodzie I Śródmieście Południe, dowodzonym przez ppłk. Edwarda Pfeiffera „Radwana” . Walczył na obszarze ul. Marszałkowskiej, Alei Jerozolimskich, Nowego Świata, Krakowskiego Przedmieścia. Zadania bojowe oddziału polegały na niszczeniu niemieckich czołgów, pojazdów pancernych, samochodów, dział, odbijaniu budynków, organizowaniu schronów, ewakuacji ludności cywilnej itp. W ostatnich dniach powstania Edward Głowacki dostał się do niewoli niemieckiej podczas ucieczki podziemnymi kanałami, a następnie został wywieziony z innymi powstańcami do obozu jenieckiego w Sandbostel, koło miasta Brema, gdzie pracował w fabryce amunicji.
Po wyzwoleniu obozu 16 IV 1945 r. przez wojska brytyjskie oraz Korpus Polski gen. Maczka Głowacki przystąpił do Wojska Polskiego wchodzącego w skład alianckich oddziałów okupujących Niemcy. Ich zadaniem było pilnowanie ładu i porządku w Niemczech do czasu wolnych wyborów, a także organizowanie tzw. stref okupacyjnych. Poprzez Czerwony Krzyż Szukał kontaktu z rodziną w Polsce, ale długo nie miał żadnej wiadomości. Wobec zmian politycznych, jakie zaszły w kraju, początkowo postanowił zostać w Anglii, a później jechać do Kanady. Jednak po otrzymaniu wiadomości o sytuacji matki i reszty rodziny (trzech braci zginęło w walce z Niemcami i sowieckiej niewoli) zdecydował się wracać. W lipcu 1947 r. przyjechał do Warszawy.
Maciej Rembowski „Madej”
Pochodził z Wyszakowa k. Środy Wielkopolskiej. Brał udział w kampanii wrześniowej 1939 r. jako dowódca 3 plutonu w I szwadronie, uczestniczył w walkach nad Bzurą i w Puszczy Kampinoskiej, za co otrzymał Krzyż Walecznych. Następnie zamieszkał w Warszawie, gdzie wstąpił do AK. Więziony na Pawiaku. Podczas powstania pełnił funkcję dowódcy plutonu kompanii K-2 batalionu „Karpaty” w pułku „Baszta”. Brał udział w walkach w obronie szkoły przy ul. Woronicza na Mokotowie, gdzie został ranny. Odznaczony Krzyżem Virtuti Militari. Po upadku Powstania przebywał w obozach jenieckich Altengrabow, Sandbostel, Luebeck.
Helena Szołdrska „Halszka”, „Wanda”
We wrześniu 1939 r. jako żołnierz Wydziału Lotniczego Komendy Głównej Armii Poznań brała czynny udział w obronie Warszawy, gdzie została ciężko ranna. Od 1942 roku rozpoczęła pracę łączniczki i sekretarki w Dowództwie Wydziału Lotniczego KG AK w Warszawie. Brała udział w Powstaniu Warszawskim, podczas którego roznosiła raporty i pocztę dowództwa. Pracę łączniczki w powstaniu tak wspominała: „Nawiązanie kontaktu z Komendą Główną [AK] nie było proste. Długa, mozolna, okrężna droga wiodła przez piwnice i wertepy oraz ulice pod ostrzałem, które trzeba było przebywać susami, przy czym najtrudniejszy moment stanowiły Aleje Jerozolimskie. Niemcy trzymali w swym ręku wyloty przy rogach Marszałkowskiej i Nowego Światu. Domy płonęły z obu stron. Punkt przelotu zależał od palących się domów. W tym okresie jedyna droga wiodła w pobliżu ul. Brackiej pod silnym i celnym ostrzałem z gmachu BKG (róg Alei Jerozolimskich i Nowego Światu). W drugiej połowie Powstania przejście nieco ubezpieczono, ale na razie trzeba było przebiegać pędem w dymie i pod kulami, żeby trafić w dodatku do wyznaczonego po drugiej stronie Alei punktu (bramy), który nie zawsze znajdował się dokładnie naprzeciwko wylotu. Szybkie, sprawne nogi znaczyły tu więcej niż przysłowiowy łut szczęścia”.
