Ukraińcy w Polsce w latach 1944­–1956

Katalog materiałów archiwalnych z zasobu Instytutu Pamięci Narodowej
(stan na dzień 15 kwietnia 2009 r.)

Prezentowany katalog to rezultat kwerendy przeprowadzonej przez archiwistów Instytutu Pamięci Narodowej na przełomie lat 2008–2009. Zawiera on informacje o dokumentach przechowywanych w archiwach IPN w Warszawie, Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Kielcach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Rzeszowie, Sczecinie, Wrocławiu i Katowicach. W pierwszej kolejności typowania materiałów pracownicy pionu archiwalnego sporządzili wykazy jednostek archiwalnych, których zawartość bezpośrednio dotyczy kwestii Ukraińców w Polsce w latach 1944–1956, chociaż znajdują się tutaj także materiały wcześniejsze – sięgające dwudziestolecia międzywojennego, a nawet okresu sprzed I wojny światowej. Mniejszość ukraińska w Polsce w latach powojennych objęta była stałym zainteresowaniem komunistycznych organów bezpieczeństwa. Akta zachowane w zasobie archiwalnym IPN można podzielić na kilka grup. Pierwszą tworzą dokumenty wytworzone przez instytucje podległe Ministerstwu Sprawiedliwości (akta sądowe, prokuratorskie); drugą – materiały powstałe w instytucjach podległych kolejno: Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego, Komitetowi do spraw Bezpieczeństwa Publicznego i Ministerstwu Spraw Wewnętrznych (rozpracowania operacyjne/agenturalne, sprawy obiektowe); trzecią – materiały wytworzone przez instytucje podporządkowane Ministerstwu Obrony Narodowej (wojskowy wymiar sprawiedliwości – Wojskowe Sądy Rejonowe, Prokuratury Wojskowe) i wojskowe organy kontrwywiadu (Główny Zarząd Informacji WP; odnośne służby informacyjne Wojsk Ochrony Pogranicza). Ponadto znajdują się tu dokumenty proweniencji niemieckiej (np. wytworzone przez policję bezpieczeństwa, NSDAP) i ukraińskiej. Materiały ukraińskie zostały przejęte przez funkcjonariuszy UB w toku działań operacyjnych. Dokumenty, które znalazły się w niniejszym katalogu zostały po 2000 r. przekazane do zbiorów IPN z archiwów Urzędu Ochrony Państwa (2001 r.), Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (2000 r.), sądów, zakładów karnych oraz Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce – Instytutu Pamięci Narodowej (GKBZH w Polsce-IPN). Część materiałów to depozyty Archiwum Państwowego m.st. Warszawy i Centralnego Archiwum Wojskowego. Katalog zawiera materiały nie tylko dotyczące mniejszości ukraińskiej w Polsce, ale także ukraińskiego ruchu niepodległościowego działającego poza granicami Polski. Obejmuje on także materiały dotyczące kwestii ukraińskiej i Ukraińców w granicach przedwojennej Polski. Niektóre jednostki archiwalne dotyczą nawet sytuacji na obszarze centralnej Ukrainy w czasie II wojny światowej.

Katalog materiałów archiwalnych Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku Archiwum Delegatury Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach Archiwum Delegatury Instytutu Pamięci Narodowej w Kielcach Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Wyszczególnione archiwalia zawierają protokoły przesłuchań prowadzonych przez funkcjonariuszy UB, protokoły z rewizji, postanowienia, protokoły przebiegu rozpraw sądowych, doniesienia agenturalne, notatki służbowe, meldunki operacyjne, raporty, plany pracy operacyjnej, zestawienia statystyczne, ale także bogaty materiał ikonograficzny. W katalogu znajdują się jednostki archiwalne dotyczące zagadnień związanych z Ukraińskim Centralnym Komitetem (UCK), Ukraińskimi Komitetami Pomocy (UDK), towarzystwem „Proswita”, osobami powiązanymi z tymi organizacjami lub oskarżanymi o takie powiązania. Ujęte w nim zostały materiały ukazujące działania prowadzone przez UB w stosunku do zwolenników hetmana Pawła Skoropadskiego (tzw. hetmańców), żołnierzy armii Semena Petlury, OUN (oba zwalczające się odłamy), żołnierzy 14. Dywizji Grenadierów Waffen SS „Galizien”, organizacji kulturalnych zrzeszających Ukraińców przed i w czasie wojny, ukraińskiej inteligencji, organizacji młodzieżowych. Znajdują się tu także informacje o dokumentach dotyczących Kościoła prawosławnego, Kościoła greckokatolickiego (duchowieństwa), ale również osób utrzymujących kontakty z Ukraińcami poza granicami kraju. Wiele jednostek archiwalnych bezpośrednio odnosi się do spraw podziemia zbrojnego (UPA) i siatki OUN-B. Zawierają one charakterystyki działaczy OUN, poszczególnych pododdziałów czy grup konspiracyjnych, rozpracowania okręgów OUN w tzw. Zakerzońskim Kraju, rozpracowania Okręgu VI UPA „Sian”, schematy ze strukturą organizacyjną OUN i UPA, spisy członków UPA, wykazy osób deportowanych z ZSRR do Polski (w tym członków UPA), ale także materiały dotyczące współpracy władz polskich z władzami CSR w zakresie zwalczania UPA – przekazywanie zatrzymanych członków UPA, nielegalne przekraczanie granicy. Wiele dokumentów prokuratorskich i sądowych dotyczy nielegalnego posiadania broni, pomocy dla UPA, wreszcie domniemanej przynależności do Ukraińskiej Powstańczej Armii. Katalog obejmuje ponadto materiały związane z akcją „Wisła” – jej aspektem wojskowym i prowadzonymi wysiedleniami, a także działaniami służb specjalnych. Są tu sprawozdania z operacji WP przeciwko UPA, rozkazy specjalne, ale także ukraińskie ulotki i odezwy. Znaczna część archiwaliów ukazuje sytuację po przesiedleniu ludności zamieszkującej południowo-wschodnią Polskę. Trzeba podkreślić, że osoby przesiedlone w czasie akcji „Wisła” zostały poddane wnikliwej i długotrwałej inwigilacji.   Prezentowany wykaz jest wynikiem zaawansowanej, ale nieukończonej pracy, która będzie kontynuowana w najbliższych miesiącach.   Opracowanie:   Tomasz Balcerzak, Dorota Bodek, Janusz Borowiec, Anna Chmielewska-Metka, Anna Dziedzic, Lech Graduszewski, Ewa Jankowska, Małgorzata Juraszek, Andrzej Karasiewicz, Anna Kopiec, Hubert Krężołek, Justyna Laska, Anna Madziarska, Łukasz Rakoczy, Jacek Romanek, Bartosz Rybak, Marcin Ryl, Magdalena Semczyszyn, Agnieszka Witosław.   Wstęp: Marcin Majewski Redakcja: Wanda Chudzik, Joanna Karbarz-Wilińska, Marcin Majewski.    Wykaz skrótów:   ACz – Armia Czerwona AK – Armia Krajowa art. – artykuł b. – były BCh – Bataliony Chłopskie BP – Biuro Polityczne BSB – (ukr.) bojówki Służby Bezpieczeństwa BUiAD – Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów c. – córka COP – Centralny Obóz Pracy CSR – Czechosłowacka Republika CSRS – Czechosłowacka Socjalistyczna Republika d-ca – dowódca Dep. - departament dot. – dotyczący gab. min. – gabinet ministra gen. – generał GO – Grupa Operacyjna GZI – Główny Zarząd Informacji inf. – informacyjny IPN – Instytut Pamięci Narodowej KBW – Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego KC – Komitet Centralny KdsBP – Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego KGMO – Komenda Główna Milicji Obywatelskiej KKWP – Kodeks Karny Wojska Polskiego KL – (niem.) obóz koncentracyjny KP – komitet powiatowy KPMO – Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej krypt. – kryptonim KW – komitet wojewódzki KWMO – Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej MBP – Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego mf – mikrofilm MGB – (ros.) Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego MO – Milicja Obywatelska MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych MWD – (ros.) Ministerstwo Spraw Wewnętrznych NKWD – (ros.) Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych NSDAP – (niem.) NSZ – Narodowe Siły Zbrojne OBUiAD – Oddziałowe Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów OK – okręg OK – Okręgowa Komisja OKBZpNP – Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu ORMO – Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej OUN – Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów OUN-B – Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów – Stepana Bandery OZI – osobowe źródło informacji PAN – Polska Armia Narodowa PDdsBP – Powiatowa Delegatura ds. Bezpieczeństwa Publicznego PGR – Państwowe Gospodarstwo Rolne płk – pułkownik pow. – powiat PPR – Polska Partia Robotnicza ps. – pseudonim PUBP – Powiatowy Urząd ds. Bezpieczeństwa Publicznego PUdsBP – Powiatowy Urząd ds. Bezpieczeństwa Publicznego PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza ref. – referat RFN – Republika Federalna Niemiec RO – rejonowy oddział RO – rozpracowanie obiektowe RP – Rzeczpospolita RUSW – Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych s. – syn SB – (ukr.) Służba Bezpieczeństwa SB – Służba Bezpieczeństwa SD – (niem.) Służba Bezpieczeństwa sł. p.(?) – (ukr.) świętej pamięci SO – sprawa obiektowa SOR – sprawa operacyjnego rozpracowania SS – (niem.) Sztafety Szturmowe TW – tajny współpracownik UB – Urząd Bezpieczeństwa UBP - Urząd Bezpieczeństwa Publicznego UCK – Ukraiński Centralny Komitet UDK – (ukr.) Ukraiński Komitet Pomocy UHWR – (ukr.) Ukraińska Główna Rada Wyzwoleńcza UNO – (ukr.) Ukraińskie Towarzystwo Ludowe UPA – Ukraińska Powstańcza Armia URL, UNR – Ukraińska Republika Ludowa USA – (ang.) Stany Zjednoczone Ameryki USRR, URSR – Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka UTSK – Ukraińskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne WB, WzB – walka z bandytyzmem WBW – wojska bezpieczeństwa wewnętrznego WiN – Wolność i Niezawisłość woj. – województwo WOP – Wojska Ochrony Pogranicza WP – Wojsko Polskie WPR – Wojskowa Prokuratura Rejonowa WPW KWMO - WSR – Wojskowy Sąd Rejonowy WUBP – Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego WUdsBP – Wojewódzki Urząd ds. Bezpieczeństwa Publicznego WUSW – Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych wydz. – wydział zam. – zamieszkały ZCz – (ukr.) Zagraniczne Oddziały ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZWZ – Związek Walki Zbrojnej