Działalność naukowo-badawcza Biura Edukacji Publicznej
Instytutu Pamięci Narodowej

Pion badań naukowych Biura Edukacji Publicznej obejmuje Wydział Badań Naukowych, Dokumentacji i Zbiorów Bibliotecznych BEP oraz referaty badań naukowych, działające we wszystkich jedenastu Oddziałowych Biurach Edukacji Publicznej. W realizacji poszczególnych projektów uczestniczą także osoby zatrudnione w referatach wystaw i edukacji, pracownicy Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN, a także szerokie grono współpracowników, na co dzień związanych z innych ośrodkami naukowymi (uczelnie wyższe, instytuty PAN itp.).
Obecnie realizowane są następujące ogólnopolskie projekty badawcze:

I. Programy badawcze

1.1. Struktura i metody działania aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej
Koordynator – dr Łukasz Kamiński (BEP Centrala)

W ramach projektu w okresie 2006-2007 zakończono prace poświęcone obsadzie personalnej aparatu bezpieczeństwa w latach 1944-1990. W efekcie ukazały się dwa kolejne tomy poświęcone kadrze kierowniczej aparatu bezpieczeństwa (t. 2, Warszawa 2006; t. 3, Warszawa 2007). Tym samym pierwsza faza projektu została zamknięta.
Celem projektu jest aktualnie przygotowanie opracowań monograficznych poświęconych podstawowym strukturom operacyjnym aparatu bezpieczeństwa: wywiadowi (koordynator dr Władysław Bułhak), kontrwywiadowi (koordynator dr Krzysztof Persak), pionom walki z opozycją (dr Łukasz Kamiński) i pionowi do walki z Kościołem (dr Adam Dziurok).
W roku 2009 planowana jest publikacja zbiorów dokumentów (odnoszących się do poszczególnych pionów bezpieki), zakończenie projektu (w postaci najpierw konferencji podsumowujących, a następnie publikacji poszczególnych opracowań) przewidziana jest na 2010 r.

1.2. Aparat bezpieczeństwa w walce z podziemiem politycznym i zbrojnym 1944–1956
Koordynator – dr Tomasz Łabuszewski (OBEP Warszawa)

W latach 2006-2007 r. zakończono prace merytoryczne i edytorskie nad monumentalnym „Atlasem podziemia niepodległościowego 1944–1956” (2008), co zamknęło pierwszy etap realizacji projektu. Wydawnictwo to zawierające, poza opracowaniami naukowymi, blisko 500 map nie ma precedensu w badaniach nad podziemiem zbrojnym w żadnym z krajów Europy Środkowo-Wschodniej. „Atlas” został uhonorowany nagrodą im. Oskara Haleckiego przyznaną w konkursie „Książka historyczna roku”. W ramach działań promocyjnych „Atlasu” przygotowano, z udziałem uczestników projektu, szeroką kampanię informacyjno-edukacyjną poświęconą problematyce podziemia niepodległościowego. W ramach tej akcji egzemplarze „Atlasu” otrzymały wszystkie szkoły ponadpodstawowe w Polsce, jako materiał pomocniczy w nauce historii.
Pod koniec 2006 r. zainicjowano nową fazę prac badawczych, której najważniejszym elementem jest trwający obecnie projekt dokumentacyjny „Śladami Zbrodni” dokumentujący miejsca zbrodni komunistycznych popełnionych w latach 1944-1956.

1.3. Aparat bezpieczeństwa w walce z Kościołem i wolnością wyznania
Koordynator – dr Adam Dziurok (OBEP Katowice)

W latach 2006-2007 r. w ramach drugiej fazy projektu przygotowano tom studiów dotyczący działań aparatu bezpieczeństwa wobec kurii biskupich i instytucji kurialnych w Polsce w latach 1945–1989. Odpowiedni tom studiów znajduje się w druku.
W trzeciej fazie projektu, która rozpoczyna się obecnie, zespół projektu zajmie się zaangażowaniem Kościoła we wsparcie kultury niezależnej w latach 80-tych XX w.

1.4. Władze PRL wobec kryzysów społecznych i opozycji demokratycznej
Koordynator – dr Łukasz Kamiński (BEP Centrala)

W roku 2006 rozpoczęto realizację nowej fazy realizacji projektu, podzielonej na dwa etapy.
Celem pierwszego etapu, już w zasadzie zrealizowanego, było opisanie, w skali ogólnopolskiej, działalności opozycyjnej w PRL w latach 1976–1980. W efekcie ukazały się dotychczas: 2 tomy monograficzne (wznowienie książki J.J. Lipskiego o KOR-ze, oraz monografia ROPCiO autorstwa dr. Grzegorza Waligóry). W ramach tego projektu w 2007 r. ukazały też dwa zbiory dokumentów poświęcone rozpracowaniu przez SB Studenckich Komitetów Solidarności (Kryptonim „Wasale”) i Towarzystwa Kursów Naukowych (Kryptonim „Pegaz”). Do druku przygotowywany jest podsumowujący prace w ramach tego etapu tom studiów „Opozycja w PRL. 1976-1980” pod red. Łukasza Kamińskiego.
Aktualnie realizowany jest projekt badawczo-dokumentacyjny poświęcony dziejom NSZZ „Solidarność”. W ramach tego projektu zostanie przygotowana 5 tomowa synteza dziejów „Solidarności” i opublikowane zostanie ponad 50 tomów poświęconych jej dokumentom (każdy region w dwóch tomach zawierających: dokumenty własne związku i dokumenty wytworzone przez aparat władzy i represji). Ponadto w ramach tego projektu ukaże się (w 2009 r.) monografia Grzegorza Majchrzaka poświęcona rozpracowaniu „Solidarności” przez SB w latach 1980-1981.
Równolegle realizowany był od 2006 r. projekt badawczo-dokumentacyjny poświęcony „Solidarności Walczącej” w jego ramach w 2007 r. ukazał się pierwszy tom wydawnictwa seryjnego „Solidarność Walcząca w dokumentach”.

1.5. Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji i Polonii
Koordynator – prof. dr hab. Krzysztof Tarka (Uniwersytet Opolski)

Celem nowej fazy projektu uruchomionej w roku 2008 jest przygotowanie obszernego tomu studiów monograficznych, poświęconych różnym aspektom inwigilacji emigracji i Polonii przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa.

1.6. Aparat bezpieczeństwa wobec mniejszości narodowych
Koordynator – dr Jarosław Syrnyk (OBEP Wrocław)

W 2006 roku rozpoczęto (wówczas pod kierunkiem dr hab. Grzegorza Motyki) realizację nowego etapu projektu. Następnie jego koordynację przejął dr Jarosław Syrnyk. W jego ramach ukazały się monografie autorstwa tego ostatniego („Ludność ukraińska na Dolnym Śląsku 1945-1989, Wrocław 2007) i Igora Hałagidy („Szpieg Watykanu”. Kapłan greckokatolicki ks. Bazyli Hrynyk 1896-1977”, Warszawa 2008).
W ramach realizacji aktualnego etapu projektu w latach 2006-2008 powstał obszerny tom studiów poświęcony polityce władz PRL wobec mniejszości narodowych. Aktualnie tom został skierowany do obróbki redakcyjnej i recenzji. Zamknięciem aktualnego etapu prac w ramach tego projektu będzie międzynarodowa konferencja naukowa „Internacjonalizm czy? Służby bezpieczeństwa krajów „demokracji ludowej” wobec mniejszości narodowych” przygotowywana na wrzesień 2009 r. we Wrocławiu.

1.7. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych i naukowych
Koordynator – dr Sebastian Ligarski (OBEP Wrocław)

Jest to nowy, realizowany w latach 2006-2008 projekt badawczy. Jego celem jest przedstawienie miejsca, jakie zajmował aparat bezpieczeństwa w polityce władz komunistycznych w odniesieniu do trzech środowisk: twórców kultury (koordynator prof. A. Chojnowski, współpraca dr S. Ligarski), naukowców (koordynator prof. P. Franaszek) i dziennikarzy (prof. T. Wolsza).
W ramach projektu przygotowane zostały dwa tomy źródeł poświęcone odpowiednio rozpracowaniu i inwigilacji środowiska literatów (red. S. Ligarski) i środowiska pracowników PAN (pod red. P. Pleskot, T. Rutkowski). Aktualnie obydwa tomy są poddawane procesowi recenzyjnemu. W przygotowaniu są dwa kolejne tomu źródeł poświecone rozpracowaniu dziennikarzy i rozpracowaniu naukowców.
W związku z realizacją projektu i dużym środowiskowym i społecznym zainteresowaniem jego wynikami odbyły się dwie konferencje naukowe: „Artyści a SB”, Wrocław, 19-20 kwietnia 2007 r. i „Twórczość obca nam klasowo. Aparat represji wobec środowisk twórczych w okresie Polski Ludowej”, Warszawa, 10-12 września 2008.

1.8. Słownik biograficzny „Konspiracja i opór społeczny 1944–1956”
Koordynator – rotacyjnie, przedstawiciel BEP Warszawa, OBEP w Krakowie i we Wrocławiu

W okresie 2006-2008 trwały prace nad trzecią i czwartą fazą realizacji projektu (czyli odpowiednio nad tomami III i IV „Słownika”). Tom III (zamykając tym samym trzecią fazę realizacji projektu) ukazał się w roku 2007, przy czym redaktorem prowadzącym był T. Balbus. Aktualną, czwartą fazę projektu koordynuje Kazimierz Krajewski, tom praktycznie jest zamknięty i gotowy do obróbki redakcyjnej.

1.9. Wojna i okupacja 1939–1945
Koordynacja – komisja ekspertów w składzie: prof. Tomasz Szarota (przewodniczący), dr Waldemar Grabowski (sekretarz), dr Andrzej K. Kunert, dr Andrzej Chmielarz

W pracy nad tym projektem szeroko korzysta się z doświadczeń i dorobku naukowego badaczy i zespołów naukowo-dokumentacyjnych współpracujących z IPN. W jego ramach równolegle realizowano kilka istotnych tematów badawczych.
W latach 2006-2007 prowadzone były prace merytoryczne stworzonego z inicjatywy IPN zespołu badawczego, w skład którego wchodzili historycy z różnych ośrodków naukowych w kraju, badającego sprawę wydarzeń w Bydgoszczy z 3–4 IX 1939 r. (tzw. „krwawa niedziela”). Prace te zostały ostatnio ukończone; w końcu września 2008 r. ukazał się tom „Bydgoszcz 2-4 września 1939. Studia i dokumenty” (red. P. Machcewicz, T. Chinciński) odnoszący się do tej sprawy.

W latach 2006-2008 zakończył się pierwszy etap prac zespołu badawczego zajmującego się polskim wywiadem i kontrwywiadem epoki II wojny światowej. W jego ramach zorganizowano konferencję naukową („Wywiad i kontrwywiad Armii Krajowej. Struktury, działalność, osiągnięcia” – Gdańsk, 28 marca 2007). Na początku 2008 r. ukazał się drukiem tom studiów poświęcony wywiadowi i kontrwywiadowi ZWZ-AK, zawierający m.in. pierwszą w polskiej historiografii mini-monografię podziemnego kontrwywiadu (współautorzy A.K. Kunert i W. Bułhak). Redaktorem tomu i koordynatorem projektu, którego aktualny etap został zakończony, jest dr W. Bułhak.

W roku 2008 rozpoczęto realizację programu „Rok Korbońskiego – 2009”. W jego ramach zostaną wznowione trzy książki Stefana Korbońskiego: „W imieniu Rzeczypospolitej”, „W imieniu Polski Walczącej”, „W imieniu Kremla” (oprac. W. Grabowski). Koordynatorem projektu jest dr Małgorzata Ptasińska-Wójcik, która ze swej strony przygotowuje (do wydania w roku 2009) tom korespondencji Korboński–Giedroyc.

W roku 2008, w ramach projektu rozpoczęła się praktyczna realizacja edycji „Polskie Państwo Podziemne w dokumentach”. Stanowi ona uzupełnienie dotychczasowych wydawnictw źródłowych, z fundamentalnym wydawnictwem Studium Polski Podziemnej w Londynie – „Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945”. Ponadto w latach 2008-2009 ukażą się w opracowaniu dr W. Grabowskiego: pierwszy tom serii „Protokoły posiedzeń Komitetu dla Spraw Kraju” i tom dokumentów „Kierownictwo Walki Cywilnej”.

Dużym zainteresowaniem społecznym cieszyła się przygotowana indywidualnie w ramach tego projektu w latach 2006-2007 publikacja Bogusława Kopki „Konzentrationslager Warschau. Historia i następstwa”.

1.10. Polacy ratujący Żydów
Koordynacja – dr Aleksandra Namysło (OBEP Katowice), współpraca dr hab. Grzegorz Berendt (OBEP Gdańsk)

Projekt jest aktualnie realizowany przede wszystkim poprzez program „Index Polaków zamordowanych i represjonowanych przez hitlerowców za pomoc Żydom”, stworzony we współpracy z Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych, Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau i Instytutem Yad Vashem. Jego celem jest zbadanie skali nazistowskich represji wobec Polaków udzielających pomocy Żydom w czasie okupacji, ustalenie ich nazwisk i biogramów. Wykonawcą projektu jest Instytut Studiów Strategicznych w Krakowie.
Odrębnym, specyficznym wkładem IPN w realizację projektu jest dokumentowanie miejsc kaźni i pochówku polskich Żydów.

II. Dotacje celowe dla podmiotów zewnętrznych; nadzór merytoryczny nad projektami realizowanymi przez podmioty zewnętrzne (także w formie współpracy).
W latach 2006-2008 wsparto następujące projekty naukowe i dokumentacyjne:

• „Index Polaków zamordowanych i represjonowanych przez hitlerowców za pomoc Żydom” (zakres merytoryczny omówiony wyżej zob. punkt 1.11). Koszt projektu w latach 2006-2008 wyniósł 0,5 mln zł. Będzie on kontynuowany w 2009 r.

• „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką 1939-1945”. Zadaniem tego projektu jest stworzenie imiennej bazy danych obejmujących obywateli państwa polskiego, którzy utracili życie lub zostali poddani wszelkiego rodzaju represjom ze strony okupanta niemieckiego. Dotychczasowe prace, wykonywane na zlecenie i pod nadzorem IPN przez dokumentatorów Fundacji Ośrodka KARTA polegały na scalaniu dostępnych już i opracowanych przez inne podmioty baz danych. Obecnie baza centralna liczy ok. 1 miliona rekordów (nazwisk). Koordynatorem prac ze strony IPN jest dr Waldemar Grabowski. W latach 2009-2011 na kontynuacje programu przewidziano po 200 tys. zł rocznie.

• „Indeks Represjonowanych na Wschodzie”. Jest to projekt realizowany od wielu lat przez Ośrodek „KARTA” regularnie wspierany przez IPN w formie dotacji celowej. W jego ramach którego zbierane i udostępniane są dane o obywatelach polskich represjonowanych przez władze sowieckie w latach 1939–1959. Aktualny, trzyletni okres realizacji projektu (za lata 2006-2008), kończy się w roku bieżącym. Prace te z ramienia IPN koordynuje dr W. Bułhak (wraz z kierowaną przezeń komisją).

• „Bibliografia Historii Polskiej”. Celem digitalizacji w latach 2007–2008 r. IPN zakupił roczniki „Bibliografii Historii Polskiej” za lata 1971–1989 oraz już zdigitalizowane roczniki 1990-2006. Będą one sukcesywnie opracowywane i udostępniane na odpowiednim portalu internetowym (ogółem 36). W grudniu 2008 r. nastąpiło uruchomienie projektu. W kolejnych latach baza będzie sukcesywnie uzupełniania o kolejne roczniki: w 2009 (rok 2007), w 2010 (rok 2008) itd. Koordynacja dr W. Bułhak, współpraca dr W. Frazik (OBEP Kraków), dr Krzysztof Persak (BEP Centrala).