Nawigacja

Zapowiedzi wydawnicze IPN

 

Zapowiedzi wydawnicze IPN

Michał Ostapiuk, Komendant „Bury”. Biografia kpt. Romualda Adama Rajsa „Burego” (1913–1949)Białystok – Olsztyn – Warszawa 2019, 360 s.+112 wkł. ilustr., ISBN: 978-83-8098-586-5

Biografia kpt. Romualda Adama Rajsa „Burego”, dzięki szerokiej kwerendzie źródeł i rzetelnej analizie archiwaliów przeprowadzonej przez autora, prezentuje nowe fakty, które są niezwykle istotne m.in. dla odtworzenia przebiegu pacyfikacji pięciu wsi białoruskich, przeprowadzonej przez plutony 3. Wileńskiej Brygady NZW. Autor rekonstruuje rozkazodawstwo „Burego” dotyczące tych działań, analizuje zakres jego odpowiedzialności za ich przebieg. Wiele miejsca poświęca powodom pozbawienia życia 30 białoruskich furmanów pod Puchałami Starymi 31 stycznia 1946 r. Michał Ostapiuk odtwarza mechanizm, który doprowadził do aresztowania „Burego”. Ponadto analizuje zachowanie kpt. Rajsa w czasie śledztwa i procesu. Stawia nowe pytania oraz hipotezy badawcze dotyczące okoliczności przebiegu akcji pacyfikacyjnej, podjętej przez pododdziały 3. Wileńskiej Brygady NZW w Zaleszanach, Wólce Wygonowskiej, Szpakach, Zaniach i Końcowiźnie. W książce zaprezentowano kulisy aresztowania przez UB ukrywającego się „Burego”. Autor przeprowadził wnikliwą analizę przebiegu śledztwa dotyczycącego sprawy „Burego”. Warto podkreślić, że autor w bezwzględny sposób rozprawia się ze stereotypem: Białorusin – komunista. Wykazuje, że linia konfliktu między podziemiem niepodległościowym a częścią ludności białoruskiej nie przebiegała na gruncie wyznania czy też narodowości. Osią konfliktu był stosunek do idei niepodległego bytu państwa polskiego. Michał Ostapiuk nie ograniczył się do drobiazgowej analizy najbardziej „kontrowersyjnych” wątków biografii kpt. Rajsa. Szczegółowo odtworzył całość życia „Burego”, poczynając od młodzieńczych czasów, aż do chwili, w której jego życie przerwała kula wystrzelona w tył głowy przez komunistycznego oprawcę w białostockim więzieniu.

Dariusz Węgrzyn, Adam Dziuba, Tomasz Kurpierz, Wypatrując Andersa. Konspiracja niepodległościowa w województwie śląskim 1945–1948, Katowice – Warszawa 2019, 336 s., ISBN: 978-83-8098-550-6

Publikacja w popularnej formie ukazuje mozaikę funkcjonujących w województwie śląskim organizacji niepodległościowych, wpisanych w skomplikowany kontekst polityczny i społeczny lat 1945–1948. Prezentuje i wyjaśnia ideologię, strategię oraz taktykę przyjętą przez poszczególne odłamy podziemia antykomunistycznego na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim.

Przedstawia organizacje konspiracyjne oraz ich żołnierzy i uczestników w sposób jak najbardziej rzetelny, pozwalający czytelnikom na samodzielne szukanie odpowiedzi na pytania o przyczyny zaangażowania żołnierzy podziemia, postawy ideowe, cele prowadzonej walki i nadzieje na ich realizację. Obrazuje także cenę, jaką przyszło płacić schwytanym członkom organizacji niepodległościowych za działalność wymierzoną przeciwko komunistycznemu państwu: brutalne przesłuchania i zakłamane procesy sądowe. Wyjaśnia wreszcie, w jaki sposób aparat bezpieczeństwa, wykorzystując agentów i informatorów (niejednokrotnie rekrutujących się spośród złamanych podczas przesłuchań uczestników podziemia) i rozgrywając mniej lub bardziej wyrafinowane prowokacje, sprawnie zlikwidował większość formacji konspiracyjnych.

Dorota Skotarczak, Otwierać, milicja! O powieści kryminalnej w PRL, Szczecin–Warszawa 2019, 232 s., ISBN: 978-83-8098-582-7

Seria „Dziennikarze – Twórcy – Naukowcy”

Historia powieści kryminalnej w Polsce Ludowej zdaje się wciągać bardziej niż niejeden kryminał napisany w komunistycznym czterdziestopięcioleciu. Były lata, gdy obowiązywał zakaz publikacji utworów tego gatunku. Były lata, w których jego odrodzenie stanowiło oznakę pozytywnych przemian społeczno-politycznych. Natomiast jego przekształcenie w sztampową powieść milicyjną świadczyło o stagnacji. I chociaż bywały kryminały lepsze i gorsze, zawsze cieszyły się ogromną popularnością wśród szerokich kręgów czytelników. W każdym razie najlepsze – Zygmunta Zeydlera-Zborowskiego, Jerzego Edigeya czy Joanny Chmielewskiej – nie ustępowały klasycznym pozycjom gatunku. Wiedza na ich temat na pewno jest nieodzowna do poznania czasów, w których one powstały. Dlatego warto sięgnąć po tę pierwszą pełną monografię historyczną im poświęconą.

Dawid Golik, Wrzesień 1939 w dolinie Dunajca. Bój graniczny i walki nad górnym Dunajcem między 1 a 6 września 1939 roku, Instytut Pamięci Narodowej, Wydawnictwo Attyka, Kraków 2018, 486 s., ISBN 978-83-949018-6-8; ISBN 978-83-65644-49-7

Dr Dawid Golik w swojej najnowszej książce opisał stosunkowo krótki, początkowy okres kampanii wrześniowej, od 1 do 6 września 1939 r. Swoją uwagę skupił na odcinku doliny Dunajca – od przełomu pienińskiego po Nowy Sącz. Tereny te bronione były przez jednostki Armii Karpaty (1. pułku strzelców podhalańskich, Korpusu Ochrony Pogranicza oraz Obrony Narodowej), a atakowane przez niemiecką 2 Dywizję Górską, przy wsparciu słowackiej dywizji „Jánošik”. Dr Golik szczegółowo przedstawił praktycznie każdy epizod działań wojennych na tym obszarze: pierwsze walki w Pieninach i na Spiszu; bohaterską obronę umocnionych pozycji pod Kłodnem i na Wietrznicy, która skutecznie powstrzymała niemieckie plany błyskawicznego wtargnięcia w głąb Małopolski; walki w obronie Nowego Sącza. Wykorzystał przy tym zarówno źródła polskie, jak i niemieckie i słowackie. Pokazał, jak na te same wydarzenia patrzyli obrońcy i najeźdźcy, co jest szczególnie interesujące choćby w przypadku szczegółowo opisanych przez Autora przypadków zbrodni na ludności cywilnej.

Uzupełnieniem książki są dwa aneksy. Pierwszy, opracowany wspólnie z Piotrem Sadowskim, to powstały na podstawie szerokich badań terenowych opis pozostałości działań wojennych na opisywanym terenie oraz możliwości wykorzystania ich w rozwijającej się turystyce pól bitewnych. Drugi aneks to bogaty wybór ze źródeł, w tym zagranicznych, w większości nie publikowanych dotąd w Polsce.    

Witold Konopka, Brat Ludwik Muzalewski (1883‒1944). Życie – posługa – męczeństwo, Gdańsk – Warszawa 2019, 96 s. + 8 s. wkł. zdj., ISBN: 978-83-8098-512-4

Publikacja opisuje życie brata Ludwika Muzalewskiego (1883–1944), członka Zgromadzenia Księży Misjonarzy. Autor w sposób szczegółowy przedstawił jego losy na tle kolejnych epok (okres zaborów, I wojna światowa, dwudziestolecie międzywojenne, II wojna światowa), ukazując wpływ tzw. wielkiej polityki na losy głównego bohatera. Martyrologia duchowieństwa polskiego w czasie II wojny światowej stała się dla autora przyczynkiem do wnikliwych badań na temat osób duchownych, które stały się ofiarami konfliktu zbrojnego. W literaturze przedmiotu dominują szczegółowe analizy statystyczne dotyczące strat osobowych i materialnych, jakie poniósł Kościół katolicki, za mało uwagi poświęca się zaś konkretnym postaciom historycznym. W swojej publikacji autor postuluje zmianę tego paradygmatu badawczego.

Ewa Rogalewska, Wartości pamięci. Szkice o ludziach idei w XX wieku, Białystok – Warszawa 2019, 336 s., ISBN: 978-83-8098-562-9

Seria wydawnicza Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku, t. 40

W książce – będącej tomem esejów z pogranicza literaturoznawstwa, historii społecznej i antropologii – przedstawiono losy wybranych osób, które swoje XX-wieczne przemiany tożsamości zapisały w literaturze dokumentu osobistego. Obok przedstawienia indywidualnych portretów podjęto się próby opisania grup społecznych represjonowanych w XX w. Opisani bohaterowie doświadczyli totalitaryzmów – brunatnego bądź czerwonego. Ich świat wartości i wyobrażeń odszedł już w przeszłość.

Korzenie bohaterów opisanych w pierwszej części książki, Tablice wartości (Wandy Wachnowskiej-Skorupskiej, harcerki i żołnierza ZWZ-AK, sybiraczek Janiny i Haliny Szrodeckich oraz ich ojca rtm. Jerzego Szrodeckiego, żołnierza armii Andersa, rodzin ofiar Obławy Augustowskiej z lipca 1945 r.) w większości przypadków tkwiły w dwudziestoleciu międzywojennym. Na edukację tych osób miały wpływ wychowanie rodzinne, patriotyczne ideały szkół, organizacje społeczne oraz Kościoły. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości niosło to idealistyczny ładunek emocjonalny i stało się podstawą świata wartości. Przedstawiono tu również przeżycia kobiet umieszczonych podczas stanu wojennego w Ośrodku Odosobnienia w Gołdapi oraz Ninel Kameraz-Kos, uhonorowanej w 2018 r. tytułem Świadka Historii.

W drugiej części książki – Po śladach. Wokół wileńskiego getta – zamieszczono teksty o ludziach, którzy w czasie drugiej wojny światowej żyli w Wilnie, a jako obywatele polscy pochodzenia żydowskiego zostali zmuszeni przez niemieckiego okupanta do zamieszkania w „dzielnicy żydowskiej” (np. Mendel Balberyszski, Abraham Fessel, Maria Renata i Józef Mayenowie, Józef Muszkat). Ich wojenne przeżycia były kluczowym doświadczeniem, wyeksponowanym przez nich później we wspomnieniach i świadectwach. W tej części publikacji zamieszczono także szkic o kilku Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, niosących pomoc Żydom wileńskim (m.in. o Antoninie i Tadeuszu Czeżowskich z Uniwersytetu Stefana Batorego).

Nosząca tytuł Strażnicy pamięci część trzecia przywołuje dzieło Mordechaja Tenenbauma-Tamaroffa, przywódcy powstania w getcie białostockim, który zorganizował i ocalił z pożogi podziemne archiwum getta, oraz powojennych żydowskich historyków i dokumentalistów – Szymona Datnera (dyrektora Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie), Michaela Maika i Menachema Turka. Przedstawiono tu także portret Icchaka Arada (Rudnickiego), wieloletniego dyrektora Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie. Wszyscy oni za cel życia postawili sobie zapisanie i zachowanie pamięci o żydowskim zamordowanym narodzie. Książkę zamyka Epilog poświęcony Elżbiecie Feliksiak, badaczce, która przyczyniła się do przywrócenia pamięci o Kresach Wschodnich.

Milena Kidziuk, Historyczne i polityczne aspekty komunikacji społecznej prymasa Józefa Glempa w okresie przełomu w Polsce w latach 1981–1992, IPN,  Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Warszawa, 2019, 640 s., ISBN IPN: 978-83-8098-549-0, ISBN UKSW: 978-83-8090-493-4 (wersja drukowana) 978-83-8090-494-1 (wersja elektroniczna), seria: „Biskupi w realiach komunistycznego państwa”

Analiza aktywności prymasa Glempa w latach 1981–1992 potwierdza, że w tym okresie stosunkowo często występowały w jego wypowiedziach oraz działaniach motywy z zakresu problematyki społeczno-politycznej oraz historycznej. Nawet jeśli te kwestie nie były priorytetowe w ówczesnej jego działalności i pojawiały się obok motywów ściśle kościelnych, liturgicznych czy teologicznych, to jednak w żadnym innym okresie nie były tak dominujące i tak istotne. Świadczą o tym wygłoszone w tym czasie liczne homilie, wydane komunikaty, odezwy, listy pasterskie, udzielone wywiady, a także jego dokonania w zakresie relacji z władzami państwowymi i z ówczesną opozycją, w zakresie rozwiązywania problemów społecznych, obchodów rocznic kościelnych i narodowych czy upamiętniania wielkich postaci z dziejów Polski.

Analiza materiałów źródłowych potwierdza także, że wystąpienia i działania J. Glempa w zakresie spraw społeczno-politycznych i historycznych miały specyficzny charakter i dlatego zostały określone jako komunikacja społeczna. Nie były one bowiem czystym działaniem politycznym ani też naukowym wykładem doktryny społecznej czy historii mającej na celu opisanie i wyjaśnienie procesów dziejowych. Wiązały się one z funkcją kościelną i działalnością duszpasterską prymasa Glempa. Nie ograniczały się zatem do wymiany informacji, do nauczania i przekazu treści, ale stanowiły element procesu służącego duszpasterskiemu czy patriotycznemu oddziaływaniu oraz swego rodzaju kreowaniu ówczesnej rzeczywistości społeczno-politycznej, jak też kulturowej w zakresie krzewienia etosu narodowego, podtrzymywania tradycji, kształtowania postaw patriotycznych itd. Dlatego należy przyjąć, że te wypowiedzi, jak też aktywności Prymasa – zarówno w swej treści, jak też formie – stanowiły wyraz komunikacji społecznej. Przyjęcie tego pojęcia pozwoliło także wziąć pod uwagę rożne formy wystąpień publicznych prymasa Glempa, skierowane zarówno do odbiorców masowych, jak też do małych gremiów, jego wywiady udzielane mediom polskim i zagranicznym, a także podejmowane przez niego działania, np. spotkania z władzami politycznymi czy działaczami opozycyjnymi, działania mediacyjne itd. Trzeba także dodać, że od początku sprawowania swej funkcji – poza utartymi w tradycji Kościoła formami komunikacji społecznej – prymas Glemp wykorzystywał chętnie nowe formy w tym zakresie, znacznie częściej udzielał wywiadów niż jego poprzednicy, częściej spotykał się z przedstawicielami władz państwowych.

Publikacja w ramach centralnego projektu badawczego IPN ,,Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944–1989”. 

Rafał Sierchuła, Wojciech Jerzy Muszyński, Józef Dowbor-Muśnicki 1867–1937, Warszawa 2019, 258 s., ISBN: 978-83-8098-570-4

Album przedstawiający życie i dokonania generała Józefa Dowbora-Muśnickiego (1867–1937), twórcy Legionu Polskiego w czasie I wojny światowej, a potem dowódcy Powstania Wielkopolskiego.

 

 

do góry