Nawigacja

Zapowiedzi wydawnicze IPN

Paweł Perzyna, Błażej Stolarski 1880–1939. Biografia społecznika, działacza gospodarczego i polityka, Łódź–Warszawa 2017, 480 s. + 16 s. wkł. zdj., (Seria: Biblioteka Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi, t. XLIII), ISBN 978-83-8098-244-4

Błażej Stolarski należy do tych działaczy chłopskich, których losy i dokonania popadły w zapomnienie, m.in. dlatego że nigdy nie zostały w pełni odtworzone. Podstawowym celem publikacji stało się w tej sytuacji przypomnienie i uzupełnienie informacji o rolniku ze Sługocic, umieszczenie biografii w szerszym kontekście historycznym na tle ówczesnych zawirowań politycznych i złożonej sytuacji społeczno-gospodarczej, sprostowanie nieścisłości dotyczących wielu aspektów jego działalności, dokonanie analizy ideowych wyborów Stolarskiego, a także ukazanie niezbadanej wcześniej sfery życia rodzinnego i podstaw ekonomicznych jego gospodarstwa rolnego. Analiza bogatego życia i kariery publicznej bohatera książki pozwoliła stwierdzić, że był on wybitnym aktywistą społecznym i gospodarczym, zaangażowanym w organizowanie i działalność instytucji rolniczych i spółdzielczych, animatorem wielu przedsięwzięć lokalnych oraz gospodarzem zasłużonym dla tworzenia zrębów nowoczesnego rolnictwa polskiego. Jednocześnie należy zaliczyć go do grona zdolnych samorządowców i uznać za polityka dalszych szeregów partyjnych i parlamentarnych, którego osiągnięcia w innych dziedzinach życia społecznego oraz wewnętrzne rozgrywki partyjne wypchnęły na krótko do pierwszego szeregu establishmentu II Rzeczypospolitejpozwalając mu objąć tekę ministra rolnictwa w gabinecie Jędrzeja Moraczewskiego, być posłem na Sejm RP w latach 1919–1930 i wicemarszałkiem Senatu RP w latach 1938–1939. Takie rozłożenie akcentów w opisie kariery Błażeja Stolarskiego znalazło zresztą odzwierciedlenie w samym tytule pracy.

Aleksandra Kmak-Pamirska, Zmienność pamięci. Biskup Carl Maria Splett w polskiej i niemieckiej pamięci historycznej, Warszawa 2017, 502 s., ISBN 978-83-8098-268-0, (seria „Monografie”, t. 131)

Autorka analizuje proces przemian, jakim podlegała pamięć o Carlu Marii Spletcie, który pełnił funkcję biskupa gdańskiego i administratora apostolskiego diecezji chełmińskiej w okresie II wojny światowej. Jest to postać, wokół której przez lata nagromadziło się wiele odmiennych opinii – pozytywnych i negatywnych. Jak stwierdza jeden z recenzentów: „publikacja z jednej strony stanowi bardzo interesującą formę biografii znaczącej postaci historycznej, z drugiej zaś strony jest ważnym elementem debaty historycznej nad pojęciem pamięci historycznej o ludziach, wydarzeniach i zjawiskach społeczno-politycznych”.

Dr Aleksandra Kmak-Pamirska (Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie) jest autorką monografii i artykułów poświęconych roli religii w kształtowaniu się państw i systemów państwowych, problematyce państw autorytarnych i totalitarnych, zagadnieniu tworzenia się państw narodowych, nacjonalizacji pamięci oraz kwestii regionalności w perspektywie centro-peryferyjnej.

Witold Bagieński, Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945–1961 t.2., Warszawa 2017, 696 s.,
ISBN 978-83-8098-271-0

Wywiad cywilny stanowił integralną część organów bezpieczeństwa Polski Ludowej i miał ściśle wytyczone pole działania. Głównym zadaniem jednostek UB i SB działających w kraju było kontrolowanie społeczeństwa i zwalczanie wroga wewnętrznego, czyli przeciwników władz komunistycznych. Rola wywiadu polegała na walce z wrogami zewnętrznymi i obserwowaniu sytuacji w środowiskach, które mogły podejmować próby wspierania krajowych przeciwników systemu. Jednostka ta realizowała też zadania, które służyły zmniejszeniu zapóźnienia gospodarczego względem krajów zachodnich. Priorytety te wynikały z oczekiwań decydentów partyjnych i były ściśle związane z polityką zagraniczną PRL. Z reguły tam gdzie kończyło się pole działania dyplomacji i oficjalnych agend państwa, zaczynało się pole działania służby wywiadowczej. Niekiedy obszary dyplomacji i szpiegostwa silnie się ze sobą wiązały lub przenikały się wzajemnie.

W niniejszej publikacji przedstawionych zostało pierwszych 15 lat dziejów wywiadu cywilnego Polski Ludowej: ewolucja jego struktury organizacyjnej, celów i obszarów działania, metody pracy, a także funkcjonariusze i ich agenci. Jest to pierwsze tak obszerne opracowanie dotyczące jednej z najważniejszych jednostek operacyjnych centrali bezpieki.

Witold Bagieński, Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945–1961 t.1., Warszawa 2017, 640 s.,
ISBN 978-83-8098-270-3

Wywiad cywilny stanowił integralną część organów bezpieczeństwa Polski Ludowej i miał ściśle wytyczone pole działania. Głównym zadaniem jednostek UB i SB działających w kraju było kontrolowanie społeczeństwa i zwalczanie wroga wewnętrznego, czyli przeciwników władz komunistycznych. Rola wywiadu polegała na walce z wrogami zewnętrznymi i obserwowaniu sytuacji w środowiskach, które mogły podejmować próby wspierania krajowych przeciwników systemu. Jednostka ta realizowała też zadania, które służyły zmniejszeniu zapóźnienia gospodarczego względem krajów zachodnich. Priorytety te wynikały z oczekiwań decydentów partyjnych i były ściśle związane z polityką zagraniczną PRL. Z reguły tam gdzie kończyło się pole działania dyplomacji i oficjalnych agend państwa, zaczynało się pole działania służby wywiadowczej. Niekiedy obszary dyplomacji i szpiegostwa silnie się ze sobą wiązały lub przenikały się wzajemnie.

W niniejszej publikacji przedstawionych zostało pierwszych 15 lat dziejów wywiadu cywilnego Polski Ludowej: ewolucja jego struktury organizacyjnej, celów i obszarów działania, metody pracy, a także funkcjonariusze i ich agenci. Jest to pierwsze tak obszerne opracowanie dotyczące jednej z najważniejszych jednostek operacyjnych centrali bezpieki.

Elity i przedstawiciele społeczności żydowskiej podczas II wojny światowej, red. nauk. Martyna Grądzka-Rejak, Aleksandra Namysło, Katowice–Kraków–Warszawa 2017, 592 s., ISBN: 978-83-8098-346-5

W kręgu zagadnień podejmowanych w monografii znalazły się m.in. kwestie roli i znaczenia elit oraz przedstawicieli społeczności żydowskiej w okresie II wojny światowej, prezentacja ich postaw, zachowań, działań oraz mechanizmów postępowania. Autorzy tekstów starali się odpowiedzieć na pytania dotyczące trwania elit przedwojennych w warunkach okupacyjnych w celu wskazania zmian, odmienności lub elementów gwarantujących stałość pewnych procesów. Problematyka ta została przedstawiona zarówno w ujęciu globalnym, jak i w odniesieniu do regionalnych przykładów. W tekstach autorzy analizowali też status elit i przedstawicieli społeczności żydowskiej w kolejnych fazach wojny oraz zjawisko powstania nowych wojennych elit. Szczegółowo odniesiono się do losów prezesów i członków Judenratu oraz funkcjonariuszy ŻSP. Poruszono także kwestie obyczajów i życia codziennego elit w okresie okupacji oraz ich pracę społeczną i kulturalną. Przedmiotem zainteresowania autorów stał się temat działań podejmowanych na rzecz przetrwania członków elit, udzielanej im pomocy oraz denuncjacji tych osób. W tym celu analizowano także powojenne procesy sądowe osób oskarżonych o współpracę z okupantem, powoływano się na ich losy po zakończeniu wojny. Ważnym elementem książki jest też próba zdefiniowania terminu „elity żydowskie” oraz ukazanie stanu badań prowadzonych dotychczas nad tym tematem.

Tomasz Łabuszewski, 5 Brygada Wileńska AK na Pomorzu, Warmii i Mazurach 1945–1947, Warszawa 2017, 496 s., ISBN: 978-83-8098-264-2

Publikacja opisuje najbardziej spektakularny i widowiskowy etap w działalności 5 Brygady Wileńskiej AK, kiedy to po wygaszeniu działań na Białostocczyźnie przeniosła się ona na teren północnej Polski. To historia nieuchwytnych lotnych patroli przemierzających dziennie setki kilometrów, to szlak bojowy znaczony 27 rozbitymi posterunkami MO i placówkami UB. To wreszcie historia niezwykłej zbiorowości żołnierzy 5 Brygady – młodych ludzi z kresów, dla których walka o wolną Polskę była sprawą najważniejszą. 

Pod czerwoną gwiazdą. Aspekty sowieckiej obecności w Europie Środkowo-Wschodniej, red. Sebastian Rosenbaum, Dariusz Węgrzyn, 1945 roku, Katowice–Warszawa 2017, 332 s., ISBN: 978-83-8098-285-7

Publikacja ze względu na swój międzynarodowy charakter jest zachętą do poszerzania perspektyw badawczych w badaniach nad problemem obecności Armii Czerwonej i władz sowieckich w Europie Środkowo-Wschodniej w końcowej fazie wojny oraz pierwszych miesiącach po jej zakończeniu. Zgromadzone tu artykuły dotykają kilku płaszczyzn tematycznych. Jedną z nich jest pytanie o obecność omawianej problematyki w historiografii i pamięci społecznej (Ewa Ochman, Jörg Echternkamp, Boris Sokołow). Problematyce motywów polityki sowieckiej, której narzędziem były m.in. deportacje ludności cywilnej, poświęcone są artykuły Piotra Madajczyka (perspektywa ogólna), Beáty Márkus (Węgry), Dariusza Roguta (aresztowania i deportacje żołnierzy i oficerów Armii Krajowej). Olesia Isaiuk ukazuje relacje, jakie ukształtowały się we wschodniej Galicji (Ukrainie Zachodniej), między UPA a Armią Czerwoną. Kolejna grupa tekstów koncentruje się na problemie wkroczenia Armii Czerwonej do Europy Środkowo-Wschodniej, z kluczową kwestią zbrodni, jakich wojska sowieckie dopuściły się wobec ludności cywilnej zajmowanych terenów (Gienadij Bordiugow, Oliwia Gałka-Olejko, Thomas Widera, Gábor Bánkuti, János Bednárik i Lázár Vértesi, ks. Andrzej Hanich). Następna część publikacji koncentruje się na kolejnych etapach konstytuowania się okupacyjnej władzy sowieckiej na zajętych przez Armię Czerwoną terytoriach, m.in. wschodnich Niemczech, czyli Sowieckiej Strefie Okupacyjnej (Jan Foitzik, Bettina Greiner, Daria Czarnecka). Tom zamyka krótka refleksja źródłoznawcza: Mirosław Golon prezentuje znaczenie akt masowych z procesów o uznanie za zmarłego, które toczyły się po 1945 r. w polskich sądach grodzkich. 

Adam Sitarek, „Wire Bound State”. Structure and Functions of the Jewish Administration of the Łódź Ghetto, Łódź – Warszawa 2017, 336 s., ISBN: 978-83-8098-253-6

„Dziś, 6 września, przyjechał z Łodzi Rumkowski […]. Opowiadał cuda o getcie. Jest tam państwo żydowskie […]” – napisał z ironią Emanuel Ringelblum po wizycie Przełożonego Starszeństwa Żydów w Łodzi Chaima Mordechaja Rumkowskiego w getcie warszawskim. „Państwo”, o którym pisał zamordowany w 1944 r. historyk, było tworem jedynym w swoim rodzaju. Sam Rumkowski wielokrotnie uciekał się do tej analogii. „Moje getto to małe państewko ze wszystkimi tego zaletami i wadami” – mówił do przedstawicieli ziomkostwa łodzian podczas jednej z wizyt w getcie warszawskim. Na 4 km2 powierzchni, gdzie na rozkaz okupacyjnych władz niemieckich stłoczono na początku 1940 r. ponad 160 tys. Żydów z Łodzi i okolicznych miejscowości, powstał organizm, który dysponował niezwykle rozbudowanym aparatem administracyjnym. Autor książki postawił sobie za zadanie opisanie jego struktur i funkcji.

Referendum ludowe w 1946 roku oraz wybory do Sejmu Ustawodawczego w 1947 roku na Górnym Śląsku, red. Małgorzata Świder, Adam Dziurok, IPN, Uniwersytet Opolski w Opolu, Katowice–Warszawa–Opole 2017, 300s., ISBN: 978-83-8098-343-4

Na książkę składa się 12 artykułów, poprzedzonych wstępem, będących pokłosiem ogólnopolskiej konferencji naukowej pod tym samym tytułem zorganizowanej przez IPN Katowice wspólnie z Instytutem Historii Uniwersytetu Opolskiego w 2016 r. Autorzy przedstawili szerokie spektrum problematyki związanej z organizacją, przebiegiem oraz konsekwencjami referendum ludowego z 1946 r. oraz wyborów do Sejmu Ustawodawczego w 1947 r. na Górnym Śląsku. Pierwsza część niniejszej publikacji, nosząca tytuł Konteksty, obejmuje cztery artykuły, które bezpośrednio nie odnoszą się do referendum ludowego w 1946 r. i wyborów w 1947 r. w Polsce, ale stanowią ciekawy wątek uzupełniający, wpisując wspomniane wydarzenia w szerszy kontekst geograficzny, jak i chronologiczny. Na część drugą zatytułowaną Przebieg przypada sześć artykułów skupiających się na procesie przebiegu kampanii przedreferendalnej, organizacji referendum i wyborów, a także oddziaływaniu na ich wyniki przez aparat represji. Tom zamykają dwa teksty w części Konsekwencje, omawiające skutki politycznego przełomu ze stycznia 1947 r.

Więcej niż partia. PZPR a polityka, gospodarka i społeczeństwo 1948–1990, red. Adam Dziuba,
Bogusław Tracz, Katowice-Warszawa 2017, 668 s., ISBN: 978-83-8098-347-2

Na książkę składa się 26 artykułów, poprzedzonych wstępem, będących pokłosiem ogólnopolskiej konferencji naukowej pod tym samym tytułem zorganizowanej w Katowicach jesienią 2015 r. Autorzy przedstawili szerokie spektrum problematyki związanej z aktywnością partii komunistycznej w powojennej Polsce we wszystkich sferach życia społeczno-politycznego, zarówno na poziomie centralnym, jak i lokalnym. Omawiane przez autorów zagadnienia dotykają zarówno ogólnych założeń polityki partii rządzącej, jej aktywności na płaszczyznach kultury, ideologii, propagandy i ekonomii, jak i relacji z innymi instytucjami państwa czy Kościołem katolickim. W pierwszej części tomu zgrupowano artykuły prezentujące działalność partii komunistycznej w skali całego państwa: od gospodarki, przez kulturę, wymiar sprawiedliwości, skończywszy na wojsku. Pozostałe teksty zgromadzone w tomie dotyczą funkcjonowania PZPR na szczeblu lokalnym, przy czym ich autorzy zainteresowali się bliżej kilkoma sferami aktywności partii: polityką (zwłaszcza stosunkami z lokalną administracją), ideologią i szeroko pojmowaną kulturą oraz relacjami PZPR z Kościołem katolickim (w jednym wypadku także z Kościołem prawosławnym), przyjrzeli się wreszcie kwestiom gospodarczym – konkretnie kolektywizacji rolnictwa. Zgromadzone w tomie artykuły ukazują wiele pól aktywności partii, która w warunkach realnego komunizmu zarządzała nie tylko sferą polityczną, ale także kulturą, oficjalnym życiem społecznym i gospodarką, aspirowała zaś do zdobycia pełnej dominacji ideologicznej i światopoglądowej nad obywatelami Polski. W książce znalazły się ponadto streszczenia w języku angielskim, bibliografia oraz indeks osobowy.

Helena Kowalska, Sądownictwo w Marynarce Wojennej w latach 1945–1955, Gdańsk – Warszawa 2017,
344 s. i 8 stron wkładki zdjęciowej, ISBN: 978-83-8098-260-4

Książka ukazuje strukturę, obsadę personalną oraz działanie sądownictwa Marynarki Wojennej w latach 1945–1955, począwszy od powstania Wojskowego Sądu Marynarskiego w Gdańsku, jako pierwszego sądu wojskowego na Pomorzu Gdańskim i Szczecińskim powołanego przez władze komunistyczne. Jego kontynuatorem był Sąd Marynarki Wojennej w Gdyni, którego głównym celem było prowadzenie walki z „wrogiem klasowym”. Należał on do najbardziej represyjnych narzędzi terroru, czego dowodzi analiza jego orzecznictwa, w tym szczególnie wyroków śmierci, które zapadły w sprawach politycznych. W publikacji przedstawiono również wpływ organów informacji wojskowej na politykę karną sądownictwa Marynarki Wojennej. Książka uzupełnia obraz działania aparatu represji na terenie Pomorza Gdańskiego.

„Ojczyzna Obrońcy Swemu”. Weterani i kombatanci jako problem społeczny i polityczny w Polsce
w XX wieku
, red. Marek Kornat, Marcin Kruszyński, Tomasz Osiński, Lublin 2017, 528 s.,
ISBN: 978-83-8098-258-1

„Wojsko to [...] ważny komponent kodu kulturowego i narodowej mitologii. Bohaterowie wojenni byli pierwowzorami bohaterów literackich, a w późniejszym okresie filmowych, dlatego łatwo sobie wyobrazić sytuację, w której lokalnemu kombatantowi przypisywano cechy wzorców propagowanych w kulturze masowej. Weterani i kombatanci odgrywali istotne, symboliczne role w przestrzeni publicznej jako wzorce postawy obywatelskiej, poświęcenia, odwagi, męstwa, honoru, dlatego też stanowili nieodłączny element uroczystości państwowych i religijnych. To oni »przechodzili do historii« czy »zapisywali się na kartach historii« jako wzorce propagowane w procesie edukacji. Polityka historyczna i związane z nią przenikanie elementów historii do świadomości społecznej sprawiały, że motyw weteranów i kombatantów wykorzystywano w przekazie propagandowym instrumentalnie. Negowano starych i kreowano nowych bohaterów, w zależności od potrzeb. Klasycznym przykładem tego zjawiska był okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”.

Łukasz Garbal, Prezydent opozycji. Krótka biografia Jana Józefa Lipskiego, Warszawa, 2017, 464 s.+ wkładka zdjęciowa 16 s., ISBN: 978-83-8098-153-9

Jan Józef Lipski (1926–1991) wiele zdziałał dla integrowania opozycji. Kiedy władza próbowała dzielić Polaków na grupy zainteresowane tylko własnym interesem – łączył różne środowiska. Zamiast demagogii wolał dialog; nawet w sporze starał się znaleźć miejsca wspólne. Ideologii przeciwstawiał samoorganizację społeczeństwa.

Nigdy niezwiązany z PZPR, współzałożyciel KOR, był żywym przykładem patrioty-socjalisty, pokazującym niebezpieczeństwa obu totalitaryzmów: lewicowego (komunizmu) i prawicowego (nacjonalizmu). Prezydent RP na uchodźstwie Edward Raczyński widział w nim swego następcę.

Fascynujące życie Lipskiego jest kluczem do zrozumienia powojennej historii Polski i lustrem, w którym zobaczymy dzień dzisiejszy.

 

 

do góry