Nawigacja

Zapowiedzi wydawnicze IPN

Jerzy Bednarek, Rafał Leśkiewicz, Paweł Perzyna, Archiwa – Historia – Pamięć. Bilans 15 lat działalności archiwalnej Instytutu Pamięci Narodowej, Łódź – Warszawa 2018, 528 s., Biblioteka Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi, t. XLVII, ISBN: 978-83-8098-433-2

Oddawany w ręce Czytelników tom pokonferencyjny jest odzwierciedleniem aspiracji naukowych archiwistów zatrudnionych w Instytucie Pamięci Narodowej, ale przede wszystkim stanowi świadectwo ich dorobku i stałego dążenia do merytorycznego rozwoju. Szeroki zakres zagadnień poruszonych w niniejszej publikacji dowodzi, że istnieje potrzeba organizowania kolejnych spotkań naukowych, w których trakcie będzie prezentowana pogłębiona i przemyślana wiedza o działalności i zasobie Archiwum IPN.

Część pierwsza publikacji koncentruje się na funkcjach prawno-administracyjnych związanych z prowadzeniem postępowań dowodowych, gromadzeniem i udostępnianiem akt różnym kategoriom użytkowników, wyszukiwaniem archiwaliów oraz zarządzaniem archiwum Instytutu.

Druga część publikacji została poświęcona rozważaniom metodycznym z zakresu gromadzenia, reprografii, konserwacji oraz opracowywania archiwaliów, a także problematyce komputeryzacji i zastosowania nowych technologii w zarządzaniu archiwum IPN.

W części trzeciej zaprezentowano przykłady realizacji przez Archiwum IPN funkcji kulturowej, ze szczególnym uwzględnieniem jego zaangażowania na polu edukacyjnym i naukowym.

W ostatnim dziale znalazły się artykuły prezentujące wyniki prowadzonych przez pracowników IPN badań archiwoznawczych, koncentrujących się na dziejach i stanie zachowania archiwaliów oraz ich wykorzystaniu do badań naukowych i śledztw historycznych.

Wojciech Kujawa, A miało być tak pięknie… Historia Ewy i Jerzego Stolarskich, Warszawa 2018, 352 s., ISBN 978-83-8098-426-4

Mamy do czynienia z albumem prezentującym »zwykłą« rodzinną historię warszawskiej pary konspiratorów Armii Krajowej, wywodzących się z normalnej inteligenckiej rodziny, jakich były tysiące: dzieciństwo, młodość, przerwana wojną, konspiracja, powojenne lata. Opowiedziana […] historia zaczyna się w latach II Rzeczypospolitej, kończy po II wojnie światowej, po drodze czytelnik śledzi ich udział w walce o niepodległość w czasie wojny. Oglądając ten album, można dojść do wniosku, że stanowi on swego rodzaju egzemplifikację losu tysięcy warszawskich rodzin.

(z recenzji prof. dr. hab. Grzegorza Mazura)

Materiał przedstawia w formie albumu biografie Ewy Zofii z domu Piaszczyńskiej i Jerzego Stolarskich, przedstawicieli pokolenia urodzonego na początku lat dwudziestych XX wieku w Warszawie, tak mocno naznaczonego przez historię. Życie bohaterów publikacji z jednej strony typowe dla generacji powstańców warszawskich miało oczywiście swój rys indywidualny […]. Autorowi udało się uchwycić oba te aspekty.
Publikacja jest „przykładem, jak wielkie możliwości badawcze i popularyzacji historii kryją domowe archiwa, z których w większości pochodzą zaprezentowane w nim ilustracje. Jak poprzez losy »zwykłych ludzi«, którzy pojawiają się na kartach książek ewentualnie na dalekim planie, można ukazać dzieje pokolenia.

(z recenzji dr. Wojciecha Frazika)

Pół wieku Milenium. Religijne, polityczne i społeczne aspekty obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski (1956–1966/1967), red. Bartłomiej Noszczak, Warszawa 2017, 1024 s., ISBN: 978-83-8098-423-3

Uwolniony z internowania prymas Stefan Wyszyński zainicjował w 1956 r. długofalowy i rozbudowany program przygotowań Polaków do jubileuszu Tysiąclecia Chrztu Polski. Milenijny program Kościoła, choć miał przede wszystkim wymiar transcendentny – duchowy, nosił również znamiona politycznej kontestacji systemu komunistycznego. W celu ograniczenia zakresu i znaczenia obchodów Milenium ekipa I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki przystąpiła w 1958 r. do szeroko zakrojonych działań o charakterze oficjalnym (najważniejszymi były obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego) i nieoficjalnym (podejmowanych np. przez tajną policję polityczną). Kulminacja tego zjawiska nastąpiła w roku jubileuszowym – 1966. Tom pokonferencyjny Pół wieku Milenium… obrazuje przywołane wydarzenia na wybranych przykładach w ramach mikro- i makrostudiów historycznych. Pretekstem do jego powstania była obchodzona w 2016 r. pięćdziesiąta rocznica obchodów wielkiego jubileuszu polskiego chrześcijaństwa.

Jan Olaszek, Podziemne dziennikarstwo. Funkcjonowanie głównych pism informacyjnych podziemnej „Solidarności” w Warszawie w latach 1981–1989, Warszawa 2018, 792 s + 8 s. wkładka, ISBN: 978-83-8098-396-0

Książka pokazuje historię siedmiu podziemnych pism informacyjno-publicystycznych wychodzących w Warszawie w latach 1981–1989: „CDN – Głosu Wolnego Robotnika”, „KOS-a”, „Przeglądu Wiadomości Agencyjnych”, „Tygodnika Mazowsze”, „Tygodnika Wojennego”, „Wiadomości” i „Woli”. Autor ich dzieje analizuje z różnych perspektyw; opisuje funkcjonowanie podziemnych redakcji, konspiracyjne systemy druku i kolportażu, politykę informacyjną poszczególnych pism, prowadzone na ich łamach dyskusje publicystyczne, działania aparatu bezpieczeństwa skierowane przeciwko ich twórcom oraz środowisko podziemnych dziennikarzy, drukarzy, kolporterów i ich współpracowników. Atutem pracy jest szerokie wykorzystanie dorobku innych nauk humanistycznych i społecznych (m.in. socjologii i medioznawstwa) oraz uwzględnienie w analizach stosowanych w nich kategorii. Dzieje opisywanych w książce środowisk osadzone są na tle historii niezależnego ruchu wydawniczego w PRL oraz dawniejszych tradycji wydawania konspiracyjnej prasy, a także zjawiska samizdatu w innych państwach bloku sowieckiego.

Ogniwa zakładowe i sekcje branżowe NSZZ „Solidarność” 1980–1989, red. Łukasz Sołtysik i Grzegorz Waligóra, Wrocław–Warszawa 2018, 400 s., ISBN: 978-83-8098-395-3

Masowe protesty robotnicze latem 1980 r. oraz powstanie i działalność NSZZ „Solidarność” w latach 1980–1981 od samego początku budziły duże zainteresowanie badaczy różnych dyscyplin, dziennikarzy oraz polityków. Nie ulega wątpliwości, że powstanie niezależnego od komunistycznych władz związku zawodowego i zapoczątkowanie przez niego ruchu odnowy były wyjątkowym zjawiskiem społecznym i politycznym, które chętnie poddawano opisowi i analizie. Na tym tle zainteresowanie badaczy historią zakładowych struktur „Solidarności” wciąż wydaje się niewystarczające, a przecież to w zakładach pracy narodziła się „Solidarność” i z nich wywodzili się związkowi liderzy.

Sprawne struktury zakładowe decydowały o powodzeniu strajków oraz innych form protestu. Ponadto właśnie tam znajdował się pierwszy stopień związkowej demokracji. W stanie wojennym tworzono podstawowe ogniwa oporu społecznego tajne/tymczasowe komisje zakładowe, a od końca 1986 r. następowała stopniowa odbudowa jawnych komórek NSZZ „Solidarność”.

W publikacji zaprezentowano, na podstawie zróżnicowanej bazy źródłowej, obszerne i szczegółowe wyniki badań dotyczące historii ogniw związku w latach 1980–1989 w Hucie „Mała Panew” w Ozimku, Zakładach Przemysłu Cementowo-Wapienniczego „Górażdże” w Choruli, Zakładach Urządzeń Przemysłowych w Nysie, Wielkopolskich Zakładach Teleelektronicznych „Telkom-Teletra” w Poznaniu, w latach 1980–1981 w Hucie im. Marcelego Nowotki w Ostrowcu Świętokrzyskim, sekcji branżowych (1980–1981) Krajowej Sekcji Kolejarzy, Krajowej Sekcji Górnictwa, Pracowników Wymiaru Sprawiedliwości i prób tworzenia związku zawodowego w MSW. W kolejnych artykułach omówiono węższe aspekty aktywności ogniw zakładowych, tj. ewolucję relacji zakładowej „Solidarności” w PP „Żegluga Mazurska” w Giżycku z MKZ/ZR Pojezierze w Suwałkach; mechanizmy działania lubelskiej SB wobec członków „Solidarności” UMCS; rolę i znaczenie prasy niezależnej w Gorzowie Wielkopolskim na przykładzie pisma „Solidarność Stilonowska” oraz historię warszawskiego pisma podziemnego „CDN. Głos Wolnego Robotnika”.

Michał Siedziako, Bez wyboru. Głosowania do Sejmu PRL (1952–1989), Warszawa 2018, 408 s. + 32 s. kolorowa wkładka, ISBN 978-83-8098-429-5

Rządy komunistów w Polsce nigdy nie opierały się na demokratycznej legitymacji. W PRL regularnie przeprowadzano co prawda wybory sejmowe, ich wynik był jednak z góry przesądzony. Powszechne głosowania stanowiły element fasady maskującej rzeczywiste mechanizmy władzy, gdyż o podziale mandatów poselskich decydowały gremia kierownicze PZPR.

Książka stanowi wielopłaszczyznową analizę kolejnych wyborów do Sejmu PRL. Autor, wychodząc od charakterystyki systemów wyborczych Związku Radzieckiego i państw strefy radzieckiej dominacji w Europie, charakteryzuje zarówno ich oficjalny wymiar (przepisy prawa, propagandę, rytuały wyborcze), jak i to, co kryło się za wspomnianą fasadą: nieformalne praktyki, manipulacje i fałszerstwa, zakulisową rywalizację i działania aparatu represji. Opisuje kolejne kampanie wyborcze w PRL, społeczną percepcję peerelowskich głosowań, różnego rodzaju formy oporu oraz działania opozycji antykomunistycznej związane z wyborami.

Między solidaryzmem a niepodległością. Myśl polityczna solidarności Walczącej, red. Krzysztof Brzechczyn, Poznań 2018, 200 s., Studia i Materiały Poznańskiego IPN, tom XLIV, ISBN 978-83-8098-417-2

Poszukując nowych rozwiązań dla przyszłego ustroju Polski, liderzy Solidarności Walczącej stworzyli termin „solidaryzm”, który najpierw miał nazywać to coś nieuchwytnego i nie do końca sprecyzowanego, co fascynowało opinię publiczną na całym świecie w związku z niezwykłością pokojowej rewolucji Solidarności. Polska miała wówczas swoje „pięć minut” w historii powszechnej, oferując światu coś istotnego i oryginalnego. Książka stanowi cenny przyczynek do zrozumienia ostatniego dziesięciolecia historii PRL (będącego czasem „wielkiej próby”) oraz dopełnia obraz twórczej aktywności patriotyczno-obywatelskiej Polaków tak w praktycznym działaniu, jak i kierującej nimi myśli politycznej.

Przemysław Piątek, Przestępcze wymuszenie zeznań w postępowaniach przygotowawczych prowadzonych przez organy bezpieczeństwa publicznego w latach 1944–1956. Studium kryminologiczno-prawne, Katowice 2018, 456 s., ISBN: 978-83-8098-407-3

Publikacja zawiera rozważania z zakresu kryminologii i prawa karnego, obejmujące analizę sformułowanego problemu badawczego, jakim jest zjawisko tzw. przestępczości śledczej wśród funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa publicznego, do którego dochodziło w latach 1945–1956. Na proces ten składały się liczne przypadki stosowania różnorodnych tortur wobec osób przesłuchiwanych w toku prowadzonych wówczas przez wspomniane organy postępowań przygotowawczych oraz ściśle wiążące się z tymi sprawami działania operacyjne. Celem owych bezprawnych zachowań było zmuszenie przesłuchiwanych do złożenia zeznań (wyjaśnień) lub co najmniej skłonienie do przyznania się do zarzutów stawianych w toku tych postępowań. W pracy tej zaprezentowano różnorodne zagadnienia charakteryzujące zjawisko przestępczości śledczej, składające się na jego opis z perspektywy zarówno kryminologicznej, jak i prawnej.

Wileńska łączniczka AK. Z Danutą Szyksznian-Ossowską „Sarenką” rozmawia Magdalena Semczyszyn, Szczecin 2018, 265 s., ISBN: 978-83-8098-436-3

Książka jest zapisem rozmów z Danutą Szyksznian-Ossowską „Sarenką” (ur. 1925 r.), podczas II wojny światowej łącz­niczką Garnizonu „Dwór” Armii Krajowej w Wilnie, jedną z dziesięciu dziewcząt z grupy łączności „Kozy” przy komórce „Legalizacja” wileńskiej Komendy Okrę­gu AK; więźniarką łagru w Jełszance koło Saratowa. Stałym punktem odniesienia w rozmowach jest wojna, jednak czytelnik znajdzie w książce również reminiscen­cje z dawnego Wilna oraz historię powojennych losów bohaterki. O swoich przeżyciach Danuta Szyksznian­-Ossowska mówi niezwykle ciekawie, ukazując złożoność sytuacji, w której znaleźli się mieszkańcy okupowanego miasta oraz zróżnicowanie ludzkich postaw. Jest zawsze pogodna i otwarta na drugiego człowieka, choć tragiczne wydarzenia, których była uczestniczką, odcisnęły piętno na całym jej późniejszym życiu.

Doświadczenia mojego pokolenia nie da się tak po prostu wymazać, odesłać do archiwum. Wiele wyda­rzeń wciąż w nas tkwi, jak te odłamki. Im bliżej drugiego brzegu, tym obrazy z tamtych dni częściej do mnie powra­cają […]. Gdy zaczynała się wojna, miałam 14 lat, gdy się kończyła – 20. Zabrano mi kawałek dzieciństwa i najlep­sze lata młodości. Jednak nadal mogę mówić o szczęściu, bo innym nie dane było nawet tyle. (fragment rozmowy)

„Biuletyn IPN” nr 7-8/2018

W podwójnym wakacyjnym numerze „Biuletynu IPN” ukazujemy starcie komunizmu z Kościołem. W 75 rocznicę przypominamy fakty związane z rzezią wołyńską. W rubryce „Ojcowie Niepodległości” – sylwetki: Wincentego Witosa i Wojciecha Korfantego.

„Nie chcieliśmy tego konfliktu i nie z naszej winy on wybuchnie. Ale jesteśmy nań przygotowani i jeśli tak trzeba, przyjmujemy go” – słowa te wypowiedział Pius XII w rozmowie ze Zbigniewem Stypułkowskim, który po zwolnieniu z moskiewskiego więzienia przybył do Rzymu. Nieuniknione starcie komunizmu z Kościołem przedstawia Jan Żaryn. W numerze ukazaliśmy sylwetki takich niezłomnych żołnierzy Kościoła jak prymasi Polski – kard. August Hlond i kard. Stefan Wyszyński; torturowany w więzieniu bp Antoni Baraniak, ks. Jerzy Popiełuszko. Chcieliśmy jednak uniknąć wrażenia, że w obronę Kościoła i narodu zaangażowani byli tylko biskupi i księża. Polskie manifestacje świeckich katolików w obronie obecności krzyża w miejscach publicznych i nauczania religii w szkołach można uznać za najliczniejsze protesty w całym bloku komunistycznym. W numerze przedstawiamy współczesne ustalenia dotyczące ludobójstwa na Wołyniu. W rubryce „Polskie rodziny” tym razem Płażyńscy i Semerau-Siemianowscy.

Do „Biuletynu IPN” dołączyliśmy płytę DVD z filmami Jolanty Hajdasz o bp. Antonim Baraniaku: „Zapomniane męczeństwo” i „Żołnierz Niezłomny Kościoła”

W sprzedaży od 24 lipca 2018 r. w placówkach Poczty Polskiej, w sieci EMPiK oraz w księgarniach IPN.

Uwięzienie Prymasa. Nowe fakty i dokumenty, opracował Marian Piotr Romaniuk, Warszawa 2018, 64 s., ISBN: 978-83-8098-424-0

Materiały z sesji zorganizowanej w 60. rocznicę uwolnienia Prymasa Stefana Wyszyńskiego ukazują nieznane dotąd fakty i dokumenty z lat 1953–1956, kluczowego okresu dla zrozumienia biografii Prymasa Polski. W opracowaniu znalazły się artykuły wybitnych znawców historii Kościoła w Polsce: dr. hab. Pawła Skibińskiego i prof. Jana Żaryna opisujące aresztowanie, uwięzienie i inwigilację Prymasa; teksty Mariana P. Romaniuka na temat reakcji prasy watykańskiej na aresztowanie i dziennikarza Pawła Zuchniewicza o przesłaniu edukacyjnym Stoczka, jednego z miejsc izolacji, oraz o. Gabriela Bartoszewskiego na temat błogosławionych skutków uwięzienia Kardynała.

Internowani i uwięzieni w stanie wojennym, red. Tomasz Kurpierz, Jarosław Neja, Katowice 2018, 335 s., ISBN: 978-83-8098-406-6

Na książkę składa się 13 artykułów, poprzedzonych wstępem, będących między innymi pokłosiem ogólnopolskiej konferencji naukowej „Internowani i uwięzieni w stanie wojennym 1981–1983”, zorganizowanej w Zabrzu w 2011, do których dołączone zostało studium autorstwa Jacka Okonia na temat obozowej twórczości poetyckiej osób internowanych z regionu śląsko-dąbrowskiego. Autorzy omawiają specyfikę represji w czasie stanu wojennego w wymiarze ogólnopolskim i regionalnym (oprócz internowań i pozbawiania wolności przez sądy i prokuratury były to działania kolegiów ds. wykroczeń, zwalnianie z pracy osób związanych z „Solidarnością” i innymi niezależnymi organizacjami, zmuszanie do wystąpienia ze związku, przeszukania, blokady wydania paszportu i inne szykany, osobne miejsce zajmują przypadki najbardziej drastyczne, czyli morderstwa i śmiertelne pobicia). Podjęta została m.in. próba wyjaśnienia, dlaczego zakres stosowania internowania w poszczególnych regionach kraju był różny i z czego wynikało niejednolite podejście organów władzy komunistycznej do tego narzędzia represji. Przedstawiony został problem emigracji osób internowanych w czasie stanu wojennego. Jeden z tekstów dotyczy internowania grupy prominentów PZPR rządzących PRL przed Sierpniem ᾽80. Poruszona została też problematyka ścigania zbrodni stanu wojennego, m.in. kwestia rozliczenia przed sądem twórców stanu wojennego, a także sprawy związane z bezprawnym pozbawianiem wolności, zwolnieniami z pracy i innymi represjami z tego okresu. Tom zamyka obszerne studium o twórczości poetyckiej internowanych, wykaz skrótów oraz indeks osobowy.

Wojciech Jerzy Muszyński, Białe Legiony 1914–1918. Od Legionu Puławskiego do I Korpusu Polskiego, Warszawa 2018, 448 s. + wklejka z pięcioma mapami, ISBN: 978-83-8098-409-7

Formacje polskie w Rosji, o których opowiada ten album, inaczej niż legiony formowane w Galicji, nie miały łatwego startu, ale także później, przez kolejne lata, musiały zmagać się z trudnościami i nieufnością ze strony rosyjskich sfer politycznych i czynników wojskowych.

Początkowo zabraniano im używania polskich symboli narodowych, a wielu wyższych dowódców rosyjskich nie uznawało nawet ich polskiego charakteru, nazywając je nie „polskimi”, lecz „poleskimi”, chociaż żołnierze polscy walczyli dzielnie, wierząc, że z dwojga złego to Niemcy pozostają – mimo wszystko – większym i groźniejszym wrogiem sprawy polskiej.

Białe Legiony, jak je potocznie nazwano jeszcze w 1914 r., miały jednak wiele szczęścia do kadry dowódczej: oddelegowani przez rosyjskie sztaby oficerowie, zawodowi żołnierze carskiej armii, okazali się w zdecydowanej większości nie tylko szczerymi Polakami i patriotami, ale także dobrymi taktykami, którzy w czasie walk nie zawiedli nawet w najtrudniejszych sytuacjach.

Niniejszy album ma przywrócić pamięć o tych formacjach i tworzących je ludziach. Zadanie to tym istotniejsze, że Białe Legiony (w przeciwieństwie do Legionów galicyjskich) nie doczekały się tego rodzaju upamiętnienia. Formacje polskie w Rosji były zawsze traktowane po macoszemu, spychane na dalszy plan, pisano o nich niechętnie i bardzo niewiele. Mamy nadzieję, że niniejsza praca, wydana z okazji stulecia odzyskania niepodległości, stanie się impulsem, by zmienić ten stan rzeczy.

 

 

do góry