Nawigacja

Publikacje internetowe

Rafał Leśkiewicz „Dokumentacja wojskowego wymiaru sprawiedliwości jako źródło do badań nad historią aparatu represji”

Rafał Leśkiewicz
„Dokumentacja wojskowego wymiaru sprawiedliwości jako źródło
do badań nad historią aparatu represji”

Komuniści obejmując władzę w Polsce w 1944 r. rozpoczęli wdrażanie koncepcji, która zwłaszcza na polu prawodawstwa wojskowego, zmierzała w kierunku całkowitego odcięcia się od dorobku II RP. Mimo to realizując swoje zamierzenia zmuszeni byli posiłkować się warsztatem prawnym z okresu międzywojennego, systematycznie uzupełniając go o rozwiązania zapożyczane z prawodawstwa sowieckiego1.
     
Konsekwencją zaplanowanej i metodycznie wdrażanej polityki dotyczącej organów wymiaru sprawiedliwości było powołanie pod koniec stycznia 1946 roku wojskowych sądów rejonowych, które funkcjonując przez blisko 10 lat zapisały czarną kartę w dziejach polskiego wymiaru sprawiedliwości. W oparciu o rozkaz nr 023/Org. z dnia 20 stycznia 1946 roku i powołując się na art. 17 dekretu "Prawo o ustroju sądów wojskowych i prokuratury wojskowej" z 23 września 1944 r. (Dz. U. nr 6 poz. 29) Minister Obrony Narodowej nakazał utworzenie tej nowej kategorii sądów wojskowych2. Wojskowe Sądy Rejonowe były właściwe do orzekania w sprawach osób cywilnych oskarżonych o przestępstwa przeciwko państwu3, jak również funkcjonariuszy MO, UB, straży więziennej, żołnierzy KBW oraz WOP (od 1949 r.).
     
Z dniem 20 marca 1946 roku rozpoczął działalność Wojskowy Sąd Rejonowy w Poznaniu4. Powstał on w wyniku przejęcia części kompetencji od Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu.
     
WSR w Poznaniu obejmował zasięgiem swojego działania obszar województwa poznańskiego. Organizacyjnie podlegał Dowództwu Okręgu Wojskowego nr III z siedzibą w Poznaniu. W związku z nowym podziałem kraju na okręgi wojskowe zarządzonym rozkazem Ministra Obrony Narodowej nr 035/Org. z dnia 4 marca 1949 roku rozformowano Okręg Wojskowy nr III w Poznaniu a terytorium tego okręgu wraz z podległymi mu wszystkimi jednostkami organizacyjnymi, w tym także WSR w Poznaniu przeszły od dnia 31 maja 1949 r. pod jurysdykcję Dowództwa Okręgu Wojskowy nr IV z siedzibą we Wrocławiu5.
     
WSR w Poznaniu początkowo mieścił się w budynku przy ulicy Wyspiańskiego 2, gdzie wcześniej znajdowała się siedziba Wojskowego Sądu Okręgowego. Ostatecznie, w lipcu 1946 r. siedziba sądu została przeniesiona do budynku przy ulicy Kochanowskiego 4, gdzie wcześniej mieścił się Państwowy Urząd Repatriacyjny6. W tym miejscu sąd funkcjonował do rozformowania w 1955 r.
     
Pierwszym szefem WSR został przedwojenny prawnik mjr (potem ppłk.) dr Władysław Garnowski7. Swoją funkcję sprawował do 23 listopada 1946 r., kiedy to w jego miejsce powołano mjr Jana Zaborowskiego - pełniącego wcześniej obowiązki zastępcy szefa sądu8.
     
Trzecim szefem sądu był mjr dr Mieczysław Janicki, który objął urząd w styczniu 1948 r.9 Kierował on sądem przez prawie półtora roku po czym zastąpił go, w czerwcu 1949 r., przybyły z Olsztyna mjr Edward Kotkowski10. Kierował on WSR w Poznaniu przez okres z górą roku czasu. Wówczas, od 16 sierpnia 1950 r. nowym szefem sądu został mjr Jan Radwański11. W 1954 roku nastąpiła kolejna i ostatnia zmiana na stanowisku szefa sądu. Został nim mjr Andrzej Makowicz12.
     
W ciągu blisko dziesięcioletniego okresu funkcjonowania sądu zatrudnionych w nim było co najmniej 95 osób, z czego przynajmniej 29 sędziów, 16 sekretarzy, 12 asesorów i 15 pracowników kontraktowych13.
     
Funkcjonowanie wszystkich powołanych do życia na początku 1946 roku wojskowych sądów rejonowych wynikało z dyspozycji zawartych w art. 38-43 "Prawa o ustroju sądów wojskowych i prokuratury wojskowej"14. Tryb prowadzenia spraw karnych przed sądami wojskowymi regulowały natomiast postanowienia "Kodeksu Wojskowego Postępowania Karnego" z dnia 23 czerwca 1945 r.15 Każdy z sądów opracowywał własne wytyczne, najczęściej w postaci rozkazów dziennych, wewnętrznych, organizacyjnych oraz instrukcji, które szczegółowo regulowały działalność urzędu16.
     
W wielu dokumentach WSR pojawiają się informacje świadczące o tym, iż kształtowanie, a następnie egzekwowanie polityki karnej sądu było realizowane w ścisłej współpracy z KW PZPR oraz szefem WUBP17.
     
W ciągu całego okresu działalności, w repertoriach sądowych zarejestrowano 5567 spraw karnych, w których rozpatrzono sprawy 10049 oskarżonych. Kary pozbawienia wolności zostały orzeczone w 4269 sprawach, skazano 6682 osoby18. Kara śmierci została orzeczona w stosunku do co najmniej 188 skazanych, z czego w 69 przypadkach została na pewno wykonana. Najwięcej wyroków śmierci bo aż 166, orzeczono w latach 1946-4919.
     
Na zespół archiwalny WSR w Poznaniu składają się akta spraw karnych wraz z urządzeniami ewidencyjnymi w postaci repertoriów i skorowidzów oraz również dokumentacja administracyjna20. Zespół WSR jest zespołem prostym (są w nim jednak nieliczne priora tzn. sprawy karne przeniesione z WSO wg właściwości w marcu 1946 r.)21. W całym okresie funkcjonowania sądu nie było szczególnych reorganizacji układu kancelaryjnego22. Przez wszystkie lata działalności obowiązywały: "Instrukcja o prowadzeniu tajnej korespondencji w jednostkach oraz instytucjach Wojska Polskiego" - weszła w życie rozkazem Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego nr 0142 z dnia 9 lipca 1945 r.; "Regulamin urzędowania sądów i prokuratur wojskowych. Cz. I Biurowość w sprawach karnych" oraz "Instrukcja o prowadzeniu biurowości tajnej w wojsku" - weszła w życie rozkazem Ministra Obrony Narodowej nr 080 z dnia 3 lipca 1951 r. Do tego korzystano z "instrukcji o prowadzeniu biurowości jawnej w wojsku" np. "Instrukcja o biurowości jawnej we władzach naczelnych i okręgowych" (z 1948 r.) oraz "Instrukcja o prowadzeniu biurowości jawnej w wojsku (z 1950 r.)23.
     
Najcenniejsze dla badaczy są bez wątpienia akta spraw karnych. W zasobie archiwum IPN znajduje się ok. 4140 spraw karnych, przekazanych przez: Sąd Okręgowy w Poznaniu, Archiwum Państwowe w Poznaniu oraz Filię nr 2 Archiwum Wojsk Lądowych we Wrocławiu. Za szczególnie cenne źródło wiedzy dotyczącej orzecznictwa oraz skali represji karnej stosowanej przez WSR uchodzą repertoria spraw karnych (11 j.a.- dwa dla 1946 r; dla pozostałych lat po jednym). Bardzo interesująca, choć niestety fragmentaryczna jest dokumentacja administracyjna sądu. Do dnia dzisiejszego zachowały się tylko 33 jednostki archiwalne24. Wśród tych fragmentarycznych archiwaliów znajdują się m.in.: sprawozdania WSR z lat 1946-1954. Są to zarówno sprawozdania opisowe jak i statystyczne w postaci zróżnicowanych tabel. Wśród sprawozdań opisowych dominują sprawozdania miesięczne. Nie brak również, szczególnie od początku lat 50-tych sprawozdań kwartalnych, analiz stanu orzecznictwa lub stopnia i charakteru przestępczości w woj. poznańskim itp. Brakuje natomiast teczek sprawozdań z ostatnich kilku miesięcy pracy sądu w 1955 roku. Sprawozdania są znakomitym źródłem wiedzy na temat organizacji i działania sądu. Szefowie sądu analizują w nich sytuację polityczną i społeczną Wielkopolski, opisują najciekawsze sprawy, oceniają pracę sędziów, prokuratorów oraz współpracę z WUBP i KW PZPR25. Dokumentację administracyjną uzupełniają teczki rozkazów wydawanych przez szefa sądu. Wśród nich są m.in. rozkazy dzienne, wewnętrzne, organizacyjne oraz specjalne. Dotyczą spraw związanych z organizacją i działaniem sądu tj. organizacja pracy w sądzie (np. rozkaz organizacyjny nr 01/52)26, postępowanie z aktami spraw zakończonych, sprawy szkoleniowe, zastępstwa, rozkazy wyjazdu, kary i nagrody. Zachowały się rozkazy za lata: 1946-1949, 1951-195327. Inną grupę akt stanowią tzw. "sprawy personalne". Są to m.in. teczki zawierające dokumentację dotyczącą przyjęć i zwolnień pracowników, charakterystyk służbowych, awansów, odznaczeń, nagród, urlopów itp28.
     
Wraz z powołaniem wojskowych sądów rejonowych utworzono jednocześnie wojskowe prokuratury rejonowe, jako organy mające na celu nadzorowanie śledztw, przygotowywanie aktów oskarżenia i występowanie w charakterze oskarżycieli przez tymi sądami. Kolejnymi szefami poznańskiej Wojskowej Prokuratury Rejonowej byli: ppłk Stanisław Radomski (oficer radziecki, z pochodzenia Polak) sprawujący swój urząd od połowy lutego 1946 r. do połowy maja 1950 r.29; mjr (potem ppłk) Tadeusz Kolwiński, urzędujący na tym stanowisku zaledwie kilka miesięcy w 1950 r.30 oraz mjr Czesław Borkowski sprawujący swój urząd do 1955 r.31
     
WSR w Poznaniu rozpatrywał sprawy w oparciu o dokumentację składaną przez WPR a zgromadzoną w toku działań dochodzeniowo-śledczych organów bezpieczeństwa. Funkcjonariusze resortu bezpieczeństwa publicznego prowadzili śledztwa pod nadzorem prokuratorów wojskowych32. W rzeczywistości nadzór prokuratorów był tak naprawdę jedynie teoretyczny. Wg przedstawicieli organów bezpieczeństwa rola prokuratora miała się ograniczyć do wydania aktu oskarżenia na podstawie dostarczonych przez "bezpiekę" materiałów.
     
Ocena pracy prokuratorskiej przez sędziów była różna. Sąd zwracał częstokroć uwagę na brak rzetelnego materiału dowodowego, sugerując, iż obrońcy mogą dzięki temu skutecznie odraczać wydawanie wyroków33. Ponadto zdarzało się, że prokurator reprezentujący oskarżenie nie posiadał biegłego rozeznania w sprawie.
     
Poznański Oddział IPN posiada łącznie 45 j.a. materiałów archiwalnych WPR w Poznaniu przejętych z AWL we Wrocławiu34. Na podstawie studiów wstępnych (zarówno analizy ustroju i organizacji twórcy jak również zarchiwizowanej dokumentacji) można przyjąć, że jest to zespół archiwalny szczątkowy bowiem zarchiwizowana dokumentacja odpowiada większości funkcji twórcy zespołu35. Składa się na nią fragmentaryczna dokumentacja administracyjna: przede wszystkim sprawozdania36, książki rozkazów dziennych37, dokumentacja dotycząca spraw personalnych jak również repertoria38. Akta zgromadzone w tym zespole znakomicie uzupełniają dokumentację sądową. Opisują całą procedurę związaną z prowadzeniem śledztw, wskazują na tendencje dotyczące ścigania przestępstw o charakterze antypaństwowym. Dają przy tym świadectwo ścisłej zależności organów prokuratury wojskowej od UB oraz instancji partyjnych. W tej dokumentacji znajdują się ponadto oceny orzecznictwa sądu.
     
Z dniem 30 kwietnia 1955 r., na mocy zarządzenia organizacyjnego nr 02/55 szefa Zarządu Sądownictwa Wojskowego płk. Oskara Karlinera wszystkie wojskowe sądy rejonowe i wojskowe prokuratury rejonowe zostały rozformowane39. Sprawy karne prowadzone przez sądy wojskowe miały być przekazane do sądów powszechnych zgodnie z ustawą z dnia 5 kwietnia 1955 r. "o przekazaniu sądom powszechnym dotychczasowej właściwości sądów wojskowych w sprawach karnych osób cywilnych, funkcjonariuszów organów bezpieczeństwa publicznego, Milicji Obywatelskiej i Służby Więziennej"40. Wspomniane powyżej zarządzenie szefa Zarządu Sądownictwa Wojskowego określiło typy spraw, które nie podlegały przekazaniu sądom powszechnym. Chodziło tu o sprawy karne żołnierzy KBW, WOP oraz Wojska Polskiego, jak również sprawy karne cywilów skazanych za szpiegostwo41.
     
Szefowie wojskowych sądów rejonowych mieli obowiązek zaprzestania przyjmowania nowych spraw karnych z dniem 1 maja 1955 r. Ostateczny termin likwidacji wojskowych sądów rejonowych został wyznaczony na 31 sierpnia 1955 r.
     
Akta zakończonych spraw karnych prowadzonych przez WSR w Poznaniu zostały, zarchiwizowane w archiwum Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu. Sprawy niezakończone przekazano do rozpatrzenia Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu. Pozostała grupa akt (np. sprawy o szpiegostwo) została przekazana, według właściwości do Archiwum Śląskiego Okręgu Wojskowego (później Archiwum Wojsk Lądowych) we Wrocławiu.
     
Akta spraw karnych byłego WSR w Poznaniu przechowywane w archiwum Sądu Wojewódzkiego stały się obiektem szczególnego zainteresowania organów bezpieczeństwa w 1966 roku. Owo zainteresowanie było wynikiem ustaleń poczynionych na szczeblu centralnym pomiędzy ministrami sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, którzy stwierdzili, że materiały te posiadają: "dużą wartość historyczną i naukową. Dlatego też Ministerstwo Sprawiedliwości w porozumieniu z MSW podejmuje kroki zmierzające do pełnego zabezpieczenia tych akt przed zniszczeniem lub dostępem do nich osób niepowołanych"42. W rzeczywistości, akta spraw karnych byłego WSR w Poznaniu miały być wykorzystywane jako materiał pomocniczy do prowadzenia przez Służbę Bezpieczeństwa (dalej: SB) różnego rodzaju spraw operacyjnych (np. spraw operacyjnych sprawdzeń czy też spraw operacyjnych rozpracowań). W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych akta te były również "cennym" materiałem źródłowym, po który sięgano opracowując tzw. charakterystyki (faktologie)43.
     
Minister Sprawiedliwości wyraził zgodę na przejecie w depozyt z archiwów sądowych akt spraw karnych tzw. "szczególnego znaczenia" i polecił prezesom Sądów Wojewódzkich aby umożliwili dostęp do magazynów oficerom SB typującym akta44. Funkcjonariusze SB mieli wyselekcjonować m.in. akta spraw karnych osób prowadzących działalność konspiracyjną, opozycyjną, zbrodniarzy wojennych i osób współpracujących z okupantem45.
     
Przekazanie akt do depozytu nastąpiło w maju 1967 r. Do archiwum Wydziału "C" KWMO w Poznaniu trafiło 528 spraw w 684 tomach, co stanowiło w sumie 15,5 metrów bieżących46. Niezwłocznie rozpoczęto pracę ewidencyjne na tymże zbiorze. Pierwszą czynnością jaką wykonali funkcjonariusze pracujący w archiwum było skonfrontowanie wszystkich osób "przechodzących w aktach" (eufemizm Służby Bezpieczeństwa) z kartami Kartoteki Ogólnoinformacyjnej (w skrócie KOI) Wydziału "C". W wyniku tej konfrontacji uzupełniono karty ewidencyjne (E-14) lub wystawiono nowe, dla osób którym wcześniej takowych kart nie wystawiono, które następnie przesłano do Biura "C" MSW w Warszawie. Przedłużenie okresu przechowywania depozytu nastąpiło w 1976 r. na podstawie zgody Ministra Sprawiedliwości47.
     
Ostatecznie akta spraw karnych byłego WSR w Poznaniu powróciły do archiwum Sądu Wojewódzkiego na początku 1990 r., na mocy decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 24 listopada 1989 r., w związku z prośbą Ministra Sprawiedliwości48. Kilka dni wcześniej (8 listopada) Minister Sprawiedliwości wydał polecenie prezesom Sądów Wojewódzkich, aby wstrzymali brakowanie akt spraw karnych sądów wojskowych i zakwalifikowali je do wieczystego przechowywania49.
     
We wrześniu 2001 r. akta spraw karnych WSR w Poznaniu zostały przejęte przez poznański Oddział IPN z Sądu Okręgowego w Poznaniu. W lipcu 2003 r. przejęto na zasadzie użyczenia na okres 10 lat akta spraw WSR przechowywane przez Archiwum Państwowe w Poznaniu50. Na podobnych zasadach przejęto w maju 2004 r. akta administracyjne oraz 12 spraw karnych z Filii nr 2 Archiwum Wojsk Lądowych we Wrocławiu.

Wartość źródłowa akt WSR51 i WPR:

  • świadectwo oporu społecznego w Wielkopolsce,
  • źródło do badań podziemia antykomunistycznego na terenie Wielkopolski. W zasadzie każda sprawa o charakterze politycznym może być inspiracją do napisania odrębnego artykułu naukowego,
  • materiał do śledztw dotyczących tzw. "zbrodni sądowych",
  • badanie stopnia zależności organów wojskowego wymiaru sprawiedliwości od aparatu bezpieczeństwa i instancji partyjnych,
  • badanie skali represji wobec przedstawicieli opozycji politycznej,
  • uzupełnianie listy osób skazanych na karę śmierci,
  • przedstawianie biografii poznańskich sędziów, prokuratorów i obrońców wojskowych,
  • analiza procesu penalizacji prawa karnego, szczególnie w zakresie ścigania przestępstw antypaństwowych na terenie Wielkopolski,
  • badanie procesów archiwotwórczych52 tzn. aktotwórstwa i archiwizacji akt WSR i WPR. Wyniki takich badań pomogą wskazać stopień i charakter zależności sądu oraz prokuratury od instancji partyjnych i organów bezpieczeństwa jak również mogą pomóc w określeniu stopnia brakowania (niszczenia) tych akt poprzez badanie etapów archiwizacji w kolejnych archiwach,
  • określenie wartości akt b. WSR dla SB w latach 60-80-tych; stopnia ich efektywnego wykorzystania w pracy operacyjnej jak również do pisania "prac quasi naukowych".

 

O roli, jaką miały spełniać sądy w nowej, proletariackiej rzeczywistości świadczą dosadne słowa W. I. Lenina który powiedział: "sąd nie powinien wyrzec się stosowania terroru, obiecywanie tego byłoby oszukiwaniem siebie lub oszukiwaniem innych - powinien natomiast uzasadnić i zalegalizować go pryncypialnie, jasno i bez fałszu i bez upiększania. Formułować trzeba możliwie szeroko, gdyż jedynie rewolucyjna świadomość prawna i rewolucyjne sumienie określą warunki zastosowania terroru na większą lub mniejszą skalę"53. Wojskowy Sąd Rejonowy w Poznaniu tak sformułowane cele wykonywał z pełnym zaangażowaniem i bez cienia refleksji.

 

1 Szerzej zob. m.in. M. Kallas, A. Lityński, Historia ustroju i prawa Polski Ludowej, Warszawa 2000,
2 Art. 17 dekretu stanowił "Naczelny Dowódca określa przy jakich jednostkach (formacjach)wojskowych poza armiami, okręgami, admiralicjami, korpusami i dywizjami tworzy się wojskowe sądy danych jednostek". Szerzej zob. M. Zaborski, Początki ludowego wymiaru sprawiedliwości w Łodzi - wybrane zagadnienia [w:] Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi, p. red. J. Wróbla i J. Żelazko, Warszawa 2004, s. 11 - 24,
3 O odpowiedzialności karnej za przestępstwa przeciwko Państwu zob. P. Kładoczny, Prawo jako narzędzie represji w Polsce Ludowej (1944-1956). Prawna analiza kategorii przestępstw przeciwko Państwu, Warszawa 2004. przypadku cywilów chodziło tu przede wszystkim o odpowiedzialność za przestępstwa kwalifikowane z Kodeksu Karnego Wojska Polskiego z 23 września 1944 (art. 85-88 Zbrodnie stanu) oraz dekretu o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa z 16 listopada 1945 r.,
4 AIPN Po, Wojskowy Sąd Rejonowy w Poznaniu (dalej WSR w Poznaniu), sygn. IPN Po 398/1, Pismo do Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 1 kwietnia 1946 roku, k. 1,
5 P. Piotrowski, Śląski Okręg Wojskowy. Przekształcenia organizacyjne 1945-1956, Warszawa 2003, s. 101,
6 AIPN Po, sygn. IPN Po 398/1, Sprawozdanie z pracy Wojskowego Sądu Rejonowego w Poznaniu za miesiąc marzec od dnia 20 marca do 31 marca 1946 r., k. 6; ibidem, Sprawozdanie z pracy Wojskowego Sądu Rejonowego w Poznaniu za miesiąc czerwiec 1946 r., k. 35. W tym samym budynku mieściła się także siedziba Wojskowej Prokuratury Rejonowej zob. Informator sądowy na rok 1947/48, Warszawa 1947, s. 327-328,
7 Władysław Garnowski - ur. 25 listopada 1898 r. w Komarnie w woj. lwowskim. W latach 20 tych ukończył Wydział Prawa uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Tam też obronił doktorat. Od maja 1943 r. w Armii Krajowej (ps. "Lech"). We wrześniu 1944 r. został powołany do służby wojskowej w Wydziale Sądownictwa Wojennego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego. 9 października 1944 r. został powołany na stanowisko p.o. przewodniczącego Wojskowego Sądu Garnizonowego w Rzeszowie. Stąd już jako porucznik został przeniesiony na stanowisko p.o. szefa Wojskowego Sądu Garnizonowego w Warszawie. Przed objęciem stanowiska szefa WSR w Poznaniu był jeszcze szefem Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie. W okresie sprawowania funkcji szefa WSR w Poznaniu został awansowany do stopnia ppłk na mocy decyzji Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dniem 1 kwietnia 1946 r. Szerzej sylwetkę W. Garnowskiego przedstawił K. Szwagrzyk, Żołnierze AK w strukturach komunistycznego sądownictwa wojskowego, [w:] "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2001, nr 16, s. 91-102; idem, Zbrodnie w majestacie prawa 1944-1955, Warszawa 2000, s. 76-78,
8 Jan Zaborowski - ur. 15 marca 1912 r. w Nowogródku w woj. nowogródzkim. Absolwent Wydziału Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie w 1936 r. W okresie od 1941 do 1943 r. był policjantem w getcie warszawskim (zob. Wnioski personalne komisji dokonującej przeglądu kadr wojskowej służby sprawiedliwości przedstawione 29 maja 1951 r., [w:] Kierownictwo PPR i PZPR wobec wojska 1944-1956, oprac. J. Poksiński, A. Kochański, K. Persak, Warszawa 2003, s. 255.) W Ludowym Wojsku Polskim służył od 1 lutego 1945 r. Piastował stanowisko sędziego w WSO w Poznaniu od 1 marca 1945 r. Wówczas w charakterystyce służbowej napisano: "jest najzdolniejszym sędzią w obecnym składzie tutejszego Sądu. Z pracą sędziowską bardzo dobrze obznajomiony i pracy swej oddaje się z zamiłowanie", AIPN Po, WSO w Poznaniu, sygn. IPN Po 402/2. Na mocy rozkazu personalnego nr 687 Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego z 5 lipca został powołany na stanowisko zastępcy szefa WSR w Poznaniu. Zajął miejsce mjr Franciszka Szelińskiego, którego przeniesiono na stanowisko szefa Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu, zob. ibidem, WSR w Poznaniu, sygn. IPN Po 398/3, Rozkaz dzienny nr 6 z dnia 16 lipca 1946 r., k. 7. Po odejściu ze stanowiska szefa sądu J. Zaborowski był m.in. wykładowcą w Oficerskiej Szkole Prawniczej,
9 Mieczysław Janicki - ur. 17 stycznia 1902 r. w miejscowości Medenice powiat Drohobycz. Ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, doktorem prawa został w 1926 r. W okresie od 22 sierpnia 1945 r. do 28 czerwca 1949 r. był oficerem Ludowego Wojska Polskiego. Wcześniej pracował w WSR w Katowicach. Zwolniony na początku 1947 r., objął po kilku miesiącach przerwy stanowisko szefa sądu w Poznaniu za wyraźnym poparciem płk. Henryka Holdera. Płk. Jan Radwański (późniejszy szef WSR w Poznaniu) tak oto scharakteryzował sylwetkę Janickiego w 1956 r.: "ten elegancki i grzeczny pan strasznie niszczył klasę robotniczą. Surowe wyroki spadały zupełnie świadomie na ludzi niewinnych lub mało winnych". Szerzej zob. J. Poksiński "My sędziowie nie od Boga ..." Z dziejów sądownictwa wojskowego PRL 1944-1956. Materiały i dokumenty, Warszawa 1996, s. 73, przypis 66, s. 74. Rozkaz o mianowaniu na szefa WSR w Poznaniu został wydany w dniu 20 lutego 1948 r., zob. AIPN Po, WSR w Poznaniu, sygn. IPN Po 398/8, Meldunek o faktycznym stanie oficerów pełniących służbę w Wojskowym Sądzie Rejonowym w Poznaniu - stan na dzień 1 marca 1948 r., k. 44. O zmianie na stanowisku szefa sądu traktuje również rozkaz wewnętrzny nr 6 z dnia 30 stycznia 1948 r., ibidem, sygn. IPN Po 398/10, k. 6,
10 Edward Kotkowski - ur. 10 września 1912 r. w Sanoku. Absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie. Od 1945 r. sądził w Sądzie Polowym 12 DP, następnie w WSG w Przemyślu oraz w WSR w Olsztynie. W opinii I zastępcy prezesa Najwyższego Sądu Wojskowego napisano o nim: "zdyscyplinowany oficer, pracowity, o dobrym nastawieniu teoretycznym. Rozważny sędzia, dobry praktyk. Wykazuje zdolności organizacyjne" szerzej zob. B. Łukaszewicz, Wojskowy Sąd Rejonowy w Olsztynie 1946-1955. Szkice do monografii, Olsztyn 2000, s. 43-45 i 165. W sprawie zdania agend sądu przez ppłk Mieczysława Janickiego zob. AIPN Po, WSR w Poznaniu, sygn. IPN Po 398/12, Rozkaz wewnętrzny nr 107 z dnia 21 czerwca 1949, k. 22. O objęciu stanowiska przez mjr Edwarda Kotkowskiego zob. ibidem, Rozkaz wewnętrzny nr 108 z dnia 21 czerwca 1949 r., k. 22,
11 Jan Radwański - ur. 29 lipca 1911 r. w Dębicy w pow. Dębica. Absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w 1945 r. Studia drugiego stopnia z tytułem magistra ukończył w 1948 r. W Ludowym Wojsku Polskim od 15 września 1945 r. Początkowo pracował w Wydziale Personalny DOW nr V w Krakowie, następnie został przeniesiony do Wojskowej Prokuratury Okręgu Wojskowego nr V. Przed objęciem funkcji szefa WSR w Poznaniu pracował jako sędzia w Wojskowym Sądzie Okręgowym w Krakowie. Szerzej zob. J. Poksiński, op. cit., s. 78 przypis 81,
12 Andrzej Makowicz - absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w 1952 r.. W latach 1943-1944 pełnił służbę w Armii Czerwonej jako szeregowiec i podoficer. Potem służył w LWP i organach Informacji Wojskowej. Pracował jako asesor, sędzia i p.o. szefa WSG w Katowicach i szef WSR w Rzeszowie. Szerzej zob. J. Poksiński, op. cit., s. 170, przypis 215,
13 Dane na podstawie obliczeń autora,
14 B. Łukaszewicz, op. cit., s. 48,
15 Dz. U. 1945, nr 36, poz. 216,
16 Wszyscy oficerowie, podoficerowie, szeregowcy oraz pracownicy kontraktowi zobowiązani byli do bieżącego zaznajamiania się z treścią wszystkich wewnętrznych regulacji a fakt ten musieli potwierdzać własnoręcznym podpisem pod ich treścią zob. AIPN Po, WSR w Poznaniu, sygn. IPN Po 398/7, Rozkaz dzienny nr 6 z dnia 14 stycznia 1947 r., k. 5. Na temat organizacji pracy w sądach i prokuraturach wojskowych zob. Z. Skoczek, Organizacja pracy w sądach i prokuraturach wojskowych, "Wojskowy Przegląd Prawniczy", nr 1-2, 1948,
17 Ibidem, sygn. IPN Po 398/16, Sprawozdanie opisowe z działalności Wojskowego Sądu Rejonowego w Poznaniu za pierwszy kwartał 1951 r., k. 26. Na temat PZPR w Wielkopolsce zob. m.in. A. Choniawko, PZPR w Wielkopolsce 1948-1984, Poznań 1987. W nielicznych dokumentach KW PZPR dotyczących współpracy przedstawicieli sądownictwa wojskowego z KW PZPR pojawiają się jednak skargi na przedstawicieli wojska (w tym wojskowego wymiaru sprawiedliwości), iż ci będąc członkami Egzekutyw KP i KM PZPR, łamią ogólnie przyjętą dyscyplinę i nie biorą udziału w pracach Egzekutywy, Archiwum Państwowe w Poznaniu, KW PZPR, sygn. 1222, Pismo do kierownika Wydziału Organizacyjnego KC oraz szefa Głównego Zarządu Politycznego WP z dnia 10 grudnia 1954 r., k. 207. Szerzej temat współpracy z organami bezpieczeństwa poruszył J. Borowiec w pracy Aparat bezpieczeństwa a wojskowy wymiar sprawiedliwości, Rzeszowszczyzna 1944-1954, Warszawa 2004,
18 Wszystkie obliczenia dotyczące orzecznictwa WSR w Poznaniu wykonał autor na podstawie sprawozdań statystycznych za lata 1946-1954, AIPN, WSR w Poznaniu, sygn.: IPN Po 398/1; IPN Po 398/4; IPN Po 398/8; IPN Po 398/11; IPN Po 398/13; IPN Po 398/16; IPN Po 398/19; IPN Po 398/23; IPN Po 398/24; IPN Po 398/29 oraz na podstawie repertoriów sądowych za lata 1946-1955: ibidem, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu (dalej: OKBZpNP w Poznaniu), sygn.: IPN Po 3/159; IPN Po 3/160; IPN Po 3/161; IPN Po 3/162; IPN Po 3/163; IPN Po 3/164; IPN Po 3/165; IPN Po 3/166; IPN Po 3/167; IPN Po 3/168; IPN Po 3/169. Autor pragnie zaznaczyć, że obliczenia wykonane na podstawie danych statystycznych, dopuszczają kilkuprocentowy margines błędu, wynikający z występujących w dokumentacji niedokładności bądź nieczytelności owych danych.
19 Lista osób skazanych na karę śmierci została opracowana przez pracowników poznańskiego Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej i jest dostępna na stronie internetowej IPN: www.ipn.gov.pl,
20 Największe grupy akt spraw karnych WSR zostały zarejestrowane w spisach zdawczo-odbiorczych: IPN Po 75; IPN Po 77 oraz IPN Po 135. Należy zaznaczyć, że do Oddziałowego Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów wciąż spływają z Sądu Okręgowego w Poznaniu pojedyncze akta spraw karnych,
21 Zgodnie z metodyką archiwalną akta wchodzące do zespołu archiwalnego od innego twórcy w związku z przejęciem kompetencji przez sukcesora powodują, że zespół archiwalny powinien być zespołem złożonym. Mimo to ze względu na jednorodność dokumentacji archiwalnej (specjaliów) w zespole WSR w Poznaniu przyjęto, że jest to zespół prosty. Za takim rozwiązaniem przemawia fakt, iż wszystkie sprawy, które wg właściwości zostały przekazane z WSO w Poznaniu do WSR zostały zarejestrowane w repertorium WSR. Szerzej zob. Projekt wskazówek metodycznych Naczelnej dyrekcji Archiwów Państwowych z 30 grudnia 1991 r. dotyczących opracowywania akt sądowych wytworzonych w XIX-XX wieku, [w:] Zbiór przepisów archiwalnych wydanych przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych w latach 1952-2000, wybór i opracowanie M. Tarakanowska i E. Rosowska, Warszawa 2001, s. 566. Definicję zespołu prostego i złożonego przedstawił B. Ryszewski w: H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak, Archiwistyka, Warszawa 1989,
22 Szerzej zob. S. Grobelny, Wpływ wojskowych przepisów kancelaryjnych i archiwalnych na kształtowanie zasobu archiwalnego w latach 1945-1955, "Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej", 1983, nr 12,
23 Ibidem, s. 19,
24 Są to akta przejęte w dniu 21 maja 2004 r., na zasadzie użyczenia na okres 10-ciu lat z Filii nr 2 Archiwum Wojsk Lądowych we Wrocławiu. W poznańskim Oddziale IPN zostały ujęte w spisie zdawczo-odbiorczym nr 398,
25 AIPN Po, WSR w Poznaniu, sygn. IPN Po 398/1; IPN Po 398/4; IPN Po 398/8; IPN Po 398/11; IPN Po 398/13; IPN Po 39816; IPN Po 398/19; IPN Po 398/20; IPN Po 398/23; IPN Po 398/24; IPN Po 398/25; IPN Po 398/29; IPN Po 398/30,
26 Ibidem, sygn. IPN Po 398/21, Rozkaz organizacyjny nr 01/52. k. 1-3,
27 Ibidem, sygn. IPN Po 398/3; IPN Po 398/7; IPN Po 398/10; IPN Po 398/12; IPN Po 398/18; IPN Po 398/21; IPN Po 398/26,
28 Ibidem, sygn. IPN Po 398/2; IPN Po 398/5; IPN Po 398/6; IPN Po 398/9; IPN Po 398/14; IPN Po 398/15; IPN Po 398/17; IPN Po 398/22; IPN Po 398/27; IPN Po 398/28,
29 Ibidem, WPR w Poznaniu, sygn. IPN Po 399/10, Rozkaz nr 99 z dnia 26 maja 1950 r., k. 77-77v,
30 Ibidem, sygn. IPN Po 399/10, Rozkaz nr 100 z dnia 26 maja 1950 r., k. 77 v,
31 Ibidem, sygn. IPN Po 399/18, Rozkaz nr 189 z dnia 14 października 1950 r., s. 8,
32 Ibidem, sygn. IPN Po 399/2, Rozkaz nr 64 z dnia 2 grudnia 1946 roku, k. 20 - 20v,
33 Ibidem, WSR w Poznaniu, sygn. IPN Po 398/8, Sprawozdanie z działalności Wojskowego Sądu Rejonowego w Poznaniu za czas od 1 lipca 1948 do 31 lipca 1948, k. 184,
34 Akta WPR zostały zewidencjonowane w spisie zdawczo-odbiorczym nr 399,
35 H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak, op. cit., Warszawa 1989, s. 16. O metodyce opracowywania akt wojskowych prokuratur rejonowych pisał ostatnio T. Rodziewicz, Metoda opracowania zespołu akt Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Lublinie 1946-1955, [w:] "Studia Archiwalne", t. 1, Lublin 2004, s. 171-197. Autor napisał o rodzajach repertoriów: Pr. I-dla funkcjonariuszy i Pr. II-dla osób cywilnych, Repertorium "W"-nadzór nad wykonaniem kary. Wymienił również rodzaje typy akt spraw tzn.: akta kontrolne, akta nadzoru oraz akta dochodzeniowo-śledcze,
36 AIPN Po, WPR w Poznaniu, sygn. IPN Po 399/1; IPN Po 399/1; IPN Po 399/3; IPN Po 399/6; IPN Po 399/7; IPN Po 399/12; IPN Po 399/13; IPN Po 399/16; IPN Po 399/17; IPN Po 399/20; IPN Po 399/21; IPN Po 399/24; IPN Po 399/25; IPN Po 399/27; IPN Po 399/30; IPN Po 399/34; IPN Po 399/35,
37 Ibidem, IPN Po 399/2; IPN Po 399/4; IPN Po 399/5; IPN Po 399/8; IPN Po 399/10; IPN Po 399/14; IPN Po 399/18; IPN Po 399/19; IPN Po 399/22; IPN Po 399/23; IPN Po 399/26,
38 Ibidem, IPN Po 399/11; IPN Po 399/15; IPN Po 399/32; IPN Po 399/33; IPN Po 399/36; IPN Po 399/37; IPN Po 399/38; IPN Po 399/39; IPN Po 399/40; IPN Po 399/42; IPN Po 399/43; IPN Po 399/44,
39 S. Abramowicz, Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi - ludzie i struktury, [w:] Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi, p. red. J. Wróbla i J. Żelazko, Warszawa 2004, s. 37; F. Musiał, Sądownictwo wojenne i wojskowe 1943-1955. Budowa struktur aparatu represji, [w:] "Zeszyty Historyczne WiN-u", 2003, nr 19-20, s. 85,
40 Dz. U. 1955, nr 15, poz. 83,
41 S. Abramowicz, op. cit., s. 38,
42 AIPN Po, Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej w Poznaniu (dalej: KWMO w Poznaniu), sygn. IPN Po 06/214 t. 41, Pismo Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 16 maja 1966 r. skierowane do wszystkich prezesów Sądów Wojewódzkich, s. 1,
43 Charakterystyki opracowywano na podstawie wytycznych sformułowanych przez Biuro "C" MSW np. "Schemat do opracowania działalności nielegalnej organizacji politycznej (bandy zbrojnej)" oraz "Wytyczne dotyczące wypełniania kart na czyny przestępne", ibidem, Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej w Szczecinie, sygn. IPN Po 0020/533, k. 12-13 oraz 14-16,
44 Ibidem, KWMO w Poznaniu, sygn. IPN Po 06/214 t. 41, Pismo Ministra Sprawiedliwości do Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 16 maja 1966 r., s. 169; zob. także ibidem, Pismo Ministerstwa Sprawiedliwości do prezesa Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 16 listopada 1966 r., s. 155,
45 Ibidem, Pismo Ministerstwa Spraw Wewnętrznych do zastępcy komendanta Wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej ds. SB i naczelnika Wydziału "C" w Poznaniu z dnia 21 maja 1966 r., s. 2-3,
46 Ibidem, KWMO w Poznaniu, sygn. IPN Po 06/214, t. 41, Wykaz akt spraw karnych byłego WSR w Poznaniu stanowiący załącznik do pisma skierowanego do naczelnika Wydział II Biura "C" MSW z dnia 22 kwietnia 1967 r., s. 160-161. Zob. także Ibidem, OKBZpNP w Poznaniu, sygn. IPN Po 3/472, Wykaz spraw karnych WSR w Poznaniu z dnia 2 czerwca 1966, s. 1-58,
47 Ibidem, Pismo z dnia 3 maja 1976 r, o numerze O.I.0133/14/76, s. 167,
48 Ibidem, OKBZpNP w Poznaniu, sygn. IPN Po 3/553, Protokół zdawczo-odbiorczy akt sądowych z depozytu WUSW w Poznaniu do Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu,
49 S. Abramowicz, Znaczenie akt sądowych z zasobu Instytutu Pamięci Narodowej - Oddział w Łodzi dla badań naukowych i ścigania zbrodni przeciwko narodowi polskiemu, [w:] Archiwa instytucji wymiaru sprawiedliwości w służbie państwa i obywateli. Materiały III Krajowego Sympozjum Archiwalnego Łódź, 4 - 5 września 2001 r., p. red. J. Baranowskiego i U. Zarzyckiej - Sutter, Łódź 2001, s. 111,
50 Przekazanie nastąpiło na drodze "Porozumienia o współpracy" zawartego 16 kwietnia 2002 r. pomiędzy Naczelnym Dyrektorem Archiwów Państwowych prof. Darią Nałęcz a Prezesem IPN prof. Leonem Kieresem,
51 O wartości źródłowej akt wojskowych organów wymiaru sprawiedliwości pisał m.in. J. Borowiec, Akta wojskowego wymiaru sprawiedliwości jako źródło do badań nad komunistycznym systemem represji (1944-1956) na podstawie zbiorów archiwalnych Oddziału IPN w Rzeszowie, [w:] www.ipn.gov.pl z dnia 23 kwietnia 2005 r. Akta WSR w Poznaniu były też wykorzystywane w pracach naukowych zob. m.in. B. Biegalski, Wykaz organizacji konspiracyjnych działających na terenie środkowego Nadodrza w latach 1945-1956, Zielona Góra 1994, idem, Organizacje podziemne na Środkowym Nadodrzu w latach 1945-1956, Zielona Góra 1999. Kopie wyroków WSR zarchiwizowane w Archiwum Państwowym w Poznaniu opublikował też M.R. Bombicki, Zbrodnie prawa. Wyroki sądów wojskowych w latach 1944-1954, Poznań 1993,
52 Zob. B. Ryszewski, Problemy i metody badawcze archiwistyki, Toruń 1985, s. 83-103. Autor niniejszego referatu prowadzi badania naukowe w tym zakresie w ramach przygotowywanej rozprawy doktorskiej dotyczącej WSR w Poznaniu,
53 Cytat za A. Walicki, Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii, Warszawa 1996, s. 543.
 


   Autor jest pracownikiem
   Referatu Gromadzenia, Opracowywania i Obsługi Magazynów
   OBUiAD IPN w Poznaniu.

do góry