Co? Gdzie? Kiedy?


Twoje skróty

Dodaj link

Zmiany w ustawie o Instytucie Pamięci Narodowej oraz w ustawie o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa

Nowelizacja ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów.

I. Pion archiwalny

1. Dostęp do dokumentów – prawem powszechnym


Prawo dostępu do dokumentów znajdujących się w archiwum Instytutu staje się od 15 marca br. prawem powszechnym. Ograniczenia w dostępie do akt dotyczą jedynie tych osób, które były pracownikami, funkcjonariuszami oraz tajnymi informatorami czy też pomocnikami przy operacyjnym zdobywaniu informacji. Te osoby mają prawo wglądu w dokumenty ich dotyczące, z wyłączeniem materiałów wytworzonych w związku z wykonywaną pracą, służbą lub tajną współpracą. Osobom tym nie przysługuje ponadto, w przeciwieństwie do pozostałych wnioskodawców, prawo do otrzymania kopii dokumentów oraz danych osobowych pracowników, funkcjonariuszy i tajnych współpracowników. Każdy obywatel ma prawo dostępu do dokumentów osobowych pracowników i funkcjonariuszy komunistycznych organów bezpieczeństwa państwa.
Każdy obywatel zyskuje również prawo dostępu do dokumentów osób publicznych wymienionych w art. 22 ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa. IPN został zobowiązany do publikowania w Biuletynie Informacji Publicznej informacji o zgromadzonych w zasobie IPN dokumentach, dotyczących osób publicznych. Powszechność dostępu do tych danych będzie zagwarantowana poprzez ich publikację w Internecie. Niezależnie od elektronicznej formy dostępu do dokumentów osób publicznych, każdy będzie mógł się z nimi zapoznać w siedzibie jednego z jedenastu oddziałów Instytutu, po złożeniu stosownego wniosku. Co niezwykle istotne, oprócz dostępu do dokumentów osób publicznych każdy obywatel będzie mógł wnioskować o udostępnienie informacji dotyczących osób, które sprawowały funkcje kierownicze w organach Polskiej Partii Robotniczej, Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego oraz Stronnictwa Demokratycznego, jak również tych osób, które były członkami Rady Ministrów państwa komunistycznego w okresie do dnia 23 sierpnia 1989 r.
Jednocześnie należy dodać, że każdy obywatel ma prawo wglądu w kopie akt postępowań lustracyjnych, zakończonych prawomocnym wyrokiem.
Znowelizowana ustawa o Instytucie Pamięci Narodowej przyznaje prawo dostępu do zgromadzonej w IPN dokumentacji archiwalnej dziennikarzom. Zgodę na udostępnienie akt wydaje w takich przypadkach Prezes Instytutu Pamięci Narodowej.

2. Katalogi

Rozszerzenie zakresu zadań stojących przed pionem archiwalnym IPN dotyczy również kwestii związanych z obsługą nowo powstającego, czwartego pionu Instytutu Pamięci Narodowej – Biura Lustracyjnego. Z uwagi na rozbudowany katalog osób zobowiązanych do złożenia oświadczeń lustracyjnych, analizę tych oświadczeń przez prokuratorów Biura, jak również opracowywanie i publikowanie katalogów pracowników, funkcjonariuszy, żołnierzy oraz agentów komunistycznych organów bezpieczeństwa, ilość udostępnianych materiałów archiwalnych ulegnie zdecydowanemu zwiększeniu. Powszechność dostępu do dokumentacji znajdującej się w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej wymusza przeprowadzenie niezbędnych zmian organizacyjnych w pionie archiwalnym. Szczególny nacisk został położony na szeroko rozumianą komputeryzację, a w szczególności digitalizację zasobu archiwalnego, co w niedalekiej przyszłości pozwoli na szybkie i sprawne realizowanie zadań ustawowych Instytutu Pamięci Narodowej.

II. Pion lustracyjny

1. Składanie oświadczeń lustracyjnych


a) osoby pełniące funkcje publiczne w momencie wejścia w życie ustawy lustracyjnej
Osoba urodzona przed dniem 1 sierpnia 1972 r., która w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 18 października 2006 roku o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. Nr 218, poz. 1592 z póżn. zm), tj. w dniu 15 marca 2007 r., pełni funkcję publiczną wymienioną w art. 4 ustawy lustracyjnej, ma obowiązek złożenia oświadczenia lustracyjnego w terminie jednego miesiąca od dnia doręczenia powiadomienia o tym obowiązku przez właściwy organ. Oświadczenie należy złożyć organowi, który dokonał powiadomienia. Właściwość organów w tym zakresie określa art. 8 ustawy lustracyjnej. Termin, w którym właściwy organ dokona takiego powiadomienia został określony jako jeden miesiąc od dnia wejścia w życie ustawy lustracyjnej.
W stosunku do osób pełniących funkcje organu lub członka organu jednostki samorządu terytorialnego lub organu jednostki pomocniczej jednostki samorządu terytorialnego, której obowiązek utworzenia wynika z ustawy, pochodzących z wyborów powszechnych, organem właściwym do dokonania powiadomienia jest wojewoda.
Osoby, które w dniu wejścia w życie ustawy lustracyjnej pełnią więcej niż jedną funkcję publiczną mają obowiązek złożenia oświadczenia lustracyjnego jednemu z organów właściwych do przedłożenia oświadczenia lustracyjnego. Pozostałym organom właściwym należy przedłożyć na urzędowym formularzu informację o tym fakcie (załącznik nr 2 do ustawy lustracyjnej).
Osoba, która po dniu wejścia w życie ustawy lustracyjnej nadal kandyduje lub ubiega się o objęcie funkcji publicznej, ma obowiązek złożenia oświadczenia lustracyjnego przed objęciem tej funkcji.

b) osoby ubiegające się o objęcie funkcji publicznej
Obowiązek złożenia oświadczenia lustracyjnego mają osoby urodzone przed dniem 1 sierpnia 1972 r., ubiegające się o objęcie funkcji publicznej. Oświadczenie lustracyjne składa się w chwili wyrażenia zgody na kandydowanie lub zgody na objęcie lub wykonywanie funkcji.
Złożenie oświadczenia lustracyjnego powoduje wygaśnięcie obowiązku jego powtórnego złożenia w przypadku późniejszego kandydowania lub wykonywania funkcji publicznej. W takim przypadku osoba zobowiązana do złożenia oświadczenia lustracyjnego składa organowi właściwemu do przedłożenia oświadczenia informację na urzędowym formularzu o uprzednim złożeniu oświadczenia lustracyjnego (załącznik nr 2 do ustawy lustracyjnej).
Tryb składania oświadczeń przez: Prezydenta RP, posła, senatora, posła do Parlamentu Europejskiego, osoby pełniącej funkcje organu, członka organu jednostki samorządu terytorialnego, osoby pełniącej funkcje organu związku jednostek samorządu terytorialnego oraz osoby pełniącej funkcję organu jednostki pomocniczej jednostki samorządu terytorialnego, której obowiązek utworzenia wynika z ustawy, określają przepisy odpowiednich ustaw regulujących zasady przeprowadzania wyborów.
Organy, którym składane są oświadczenia lustracyjne, przekazują je niezwłocznie do Biura Lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej celem rozpoznania w trybie określonym w ustawie z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 1998 r. Nr 155, poz. 1016, z późn. zm.), chyba że z przepisów odrębnych wynika obowiązek przekazania oświadczenia do oddziałowego biura lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej. Odrębny tryb przewidziany jest dla kandydatów na urząd Prezydenta RP.
Organy właściwe do złożenia im oświadczeń lustracyjnych określa art. 8 ustawy lustracyjnej.

2. Postępowanie lustracyjne

a) postępowanie prokuratorskie
Organy, którym składane są oświadczenia lustracyjne, przekazują je niezwłocznie do Biura Lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej celem rozpoznania w trybie określonym w ustawie z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej.
Analizy oświadczeń lustracyjnych dokonuje się z uwzględnieniem kolejności, według której zostały wymienione funkcje publiczne w art. 22 ust. 1 ustawy lustracyjnej. W uzasadnionych przypadkach można odstąpić od analizy oświadczeń według tak określonej kolejności. O takich odstępstwach przekazuje się informacje wraz z uzasadnieniem do sądu.
W przypadku powstania wątpliwości co do zgodności oświadczenia z prawdą, prokurator Biura Lustracyjnego lub prokurator oddziałowego biura lustracyjnego informuje o tym osobę, na której ciążył obowiązek złożenia oświadczenia, a także informuje o możliwości złożenia wyjaśnień. W ramach tych czynności prokuratorzy mogą żądać nadesłania lub przedstawienia akt oraz dokumentów i pisemnych wyjaśnień, a w razie potrzeby przesłuchiwać świadków, zasięgać opinii biegłych oraz dokonywać zatrzymania rzeczy lub przeszukania, a także mogą stosować kary porządkowe. Do tych czynności stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego. W terminie 6 miesięcy od dnia doręczenia osobie, która złożyła oświadczenie lustracyjne, informacji o wątpliwościach dotyczących jej oświadczenia, prokurator Biura Lustracyjnego lub prokurator oddziałowego biura lustracyjnego składa wniosek do sądu o wszczęcie postępowania lustracyjnego albo powiadamia tę osobę o braku podstaw do złożenia takiego wniosku.

b) postępowanie sądowe
W zakresie nieuregulowanym przepisami ustawy lustracyjnej do postępowania lustracyjnego, w tym odwoławczego oraz kasacyjnego, stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego.
W sprawach zgodności z prawdą oświadczeń lustracyjnych orzeka, w składzie 3 sędziów, sąd okręgowy właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby składającej oświadczenie lustracyjne. Rozprawa w postępowaniu lustracyjnym odbywa się jawnie. Sąd może jednak wyłączyć jawność części rozprawy na wniosek osoby lustrowanej, w zakresie, w jakim mogą zostać ujawnione okoliczności dotyczące tej osoby, dotyczące informacji ujawniających pochodzenie etniczne lub rasowe, przekonania religijne, przynależność wyznaniową oraz danych o stanie zdrowia i życiu seksualnym, lub z urzędu w zakresie, w jakim mogą zostać ujawnione te okoliczności dotyczące innej osoby lub innych osób, chyba że były one pracownikami lub funkcjonariuszami organów bezpieczeństwa państwa. Sąd może wyłączyć jawność całości albo części rozprawy również na żądanie prokuratora Biura Lustracyjnego lub prokuratora oddziałowego biura lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej, jeżeli zachodzi obawa ujawnienia tajemnicy państwowej. Akta zakończonych postępowań lustracyjnych, przeprowadzonych bez wyłączenia jawności rozprawy, są jawne.
Wszczęcie postępowania lustracyjnego następuje, z wyjątkami, o których mowa niżej, na wniosek prokuratora Biura Lustracyjnego lub prokuratora oddziałowego biura lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej. Prokurator Biura Lustracyjnego lub prokurator oddziałowego biura lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej występuje z wnioskiem do sądu w przypadku powstania wątpliwości co do zgodności oświadczenia lustracyjnego z prawdą.
Sąd wszczyna postępowanie również na wniosek:
- osoby, która złożyła oświadczenie lustracyjne, stwierdzające fakt jej pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi, a domaga się ustalenia, że jej praca, służba lub współpraca była wymuszona poprzez groźbę utraty życia lub zdrowia przez nią lub osoby jej najbliższe w rozumieniu Kodeksu karnego;
- osoby, która nie zgadza się z informacją jej dotyczącą, zawartą w katalogu, o którym mowa w art. 52a pkt 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o IPN;
- osoby, która przed dniem wejścia w życie ustawy pełniła funkcję publiczną, która została publicznie pomówiona o fakt pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w okresie od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r., i złożyła oświadczenie lustracyjne.
W powyższych przypadkach sąd przekazuje oświadczenie lustracyjne do Biura Lustracyjnego lub oddziałowego biura lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej w celu przygotowania postępowania lustracyjnego oraz przedstawienia stanowiska w sprawie zgodności oświadczenia z prawdą. W przypadku, gdy osoba, o której mowa w tiret 2 i 3, przed złożeniem wniosku o wszczęcie postępowania nie składała oświadczenia lustracyjnego w związku z pełnieniem funkcji publicznej, oświadczenie lustracyjne składane jest do sądu wraz z tym wnioskiem. Sąd niezwłocznie przekazuje kopię oświadczenia lustracyjnego do Biura Lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej, celem zamieszczenia w rejestrze tych oświadczeń. Informacje o wszczęciu postępowania lustracyjnego oraz o sposobie jego zakończenia, w tym treść orzeczeń sądu kończących postępowanie w każdej instancji, zamieszczane są w rejestrze oświadczeń lustracyjnych jako załącznik do elektronicznej (cyfrowej) kopii oświadczenia lustracyjnego.
Do osoby lustrowanej mają zastosowanie przepisy dotyczące oskarżonego w postępowaniu karnym. Do prokuratora Biura Lustracyjnego i prokuratora oddziałowego biura lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej w postępowaniu lustracyjnym mają zastosowanie przepisy dotyczące oskarżyciela publicznego w postępowaniu karnym. Udział prokuratorów biur lustracyjnych IPN w postępowaniu lustracyjnym jest obowiązkowy.
Postępowanie lustracyjne w pierwszej instancji kończy się wydaniem orzeczenia na piśmie. Do orzeczenia stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące wyroku. Sąd wydaje orzeczenie stwierdzające fakt złożenia przez osobę lustrowaną niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego albo stwierdzające, że oświadczenie było prawdziwe. Wydając orzeczenie stwierdzające fakt złożenia niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego sąd orzeka utratę prawa wybieralności w wyborach do Sejmu, Senatu i Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach powszechnych organu i członka organu jednostki samorządu terytorialnego oraz organu jednostki pomocniczej jednostki samorządu terytorialnego, której obowiązek utworzenia wynika z ustawy, na okres 10 lat. Orzeczenia sądu wymagają uzasadnienia. W przypadku, gdy w trakcie postępowania lustracyjnego zostanie stwierdzone, iż osoba lustrowana, podejmując pracę lub służbę w organach bezpieczeństwa państwa albo współpracę z nimi, działała pod przymusem w obawie utraty życia lub zdrowia przez nią lub przez osoby dla niej najbliższe w rozumieniu przepisów Kodeksu karnego, fakt ten podawany jest w orzeczeniu sądu.
Orzeczenie sądu wraz z uzasadnieniem doręcza się niezwłocznie stronie. W terminie 14 dni od dnia otrzymania orzeczenia stronie przysługuje apelacja, w której może ona również złożyć wnioski dowodowe. Apelację rozpoznaje się na rozprawie. Sąd wyznacza termin rozprawy nie później niż na 30 dzień od dnia przyjęcia apelacji. Orzeczenie sądu wydane w drugiej instancji jest prawomocne. Uzasadnienie orzeczenia sporządza się z urzędu w terminie 30 dni od daty wydania orzeczenia.
W postępowaniu lustracyjnym kasację od prawomocnego orzeczenia sądu mogą wnieść wyłącznie Prokurator Generalny oraz Rzecznik Praw Obywatelskich z urzędu lub na wniosek osoby lustrowanej. Kasacja może być wniesiona:
- z powodu rażącego naruszenia prawa, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na treść orzeczenia,
- jeżeli utrzymanie orzeczenia w mocy byłoby rażąco niesprawiedliwe.
Termin do wniesienia kasacji wynosi 12 miesięcy od daty uprawomocnienia się orzeczenia. Kasacja w stosunku do tej samej osoby lustrowanej i tego samego orzeczenia może być przez ten sam uprawniony podmiot wniesiona tylko raz. Sąd Najwyższy rozpoznaje kasację w terminie 3 miesięcy od daty jej wniesienia.

3. Wznowienie postępowania

Do wznowienia postępowania lustracyjnego, w zakresie nieuregulowanym przepisami ustawy lustracyjnej, stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego. Postępowanie lustracyjne zakończone prawomocnym orzeczeniem wznawia się, jeżeli:
- w związku z postępowaniem dopuszczono się przestępstwa, które zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem, a istnieje uzasadniona podstawa do przyjęcia, że przestępstwo to mogło mieć wpływ na treść orzeczenia,
- po wydaniu orzeczenia ujawnią się nowe fakty lub dowody nieznane przedtem sądowi, wskazujące na to, że prawomocne orzeczenie z powodu nowych faktów i dowodów jest oczywiście niesłuszne.
Postępowanie na niekorzyść osoby lustrowanej nie może być wznowione po upływie 10 lat od uprawomocnienia się orzeczenia. Postępowanie lustracyjne może być wznowione z urzędu, na wniosek osoby, w sprawie której wydano prawomocne orzeczenie, lub na wniosek dyrektora Biura Lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej. W razie śmierci osoby, w sprawie której wydano prawomocne orzeczenie, wniosek o wznowienie postępowania lustracyjnego na jej korzyść może także złożyć osoba najbliższa zmarłego w rozumieniu art. 115 § 11 Kodeksu karnego.

4. Sankcje za złożenie niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego

Prawomocne orzeczenie sądu, stwierdzające fakt złożenia przez osobę lustrowaną niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego, traktuje się jako obligatoryjną przesłankę pozbawienia tej osoby pełnionej przez nią funkcji publicznej, z wyjątkiem sędziów, którzy w tym zakresie podlegają sądownictwu dyscyplinarnemu (za złożenie przez sędziego niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu, sąd dyscyplinarny orzeka karę złożenia sędziego z urzędu; przepisów o przedawnieniu w postępowaniu dyscyplinarnym nie stosuje się). Orzeczenie to prezes sądu przesyła podmiotowi właściwemu w sprawie pozbawienia osoby lustrowanej pełnienia funkcji publicznej. Pozbawienie osoby lustrowanej pełnionej przez nią funkcji publicznej następuje z mocy prawa z dniem doręczenia właściwemu podmiotowi orzeczenia.
Powyższych zasad nie stosuje się w stosunku do osób, wobec których przepisy odrębne przewidują pozbawienie pełnionej funkcji, w szczególności odwołanie lub skreślenie z właściwej listy albo rejestru, w przypadku złożenia niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego, stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem sądu.
Prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające fakt złożenia przez osobę lustrowaną niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego powoduje pozbawienie tej osoby na lat 10 biernego prawa wyborczego na urząd Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
W terminie 10 lat od uprawomocnienia się orzeczenia sądu, stwierdzającego fakt złożenia przez osobę lustrowaną niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego, osoba, wobec której wydano to orzeczenie, nie może pełnić funkcji publicznych.

5. Rejestr oświadczeń lustracyjnych

Art. 11. ust 1 ustawy lustracyjnej przewiduje utworzenie rejestru oświadczeń lustracyjnych. Będzie on publikowany w Biuletynie Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w formie elektronicznej. Dane osobowe udostępniane w rejestrze, z wyjątkiem danych adresowych i numeru PESEL, będą jawne i nie podlegają ochronie danych osobowych.
Powszechny dostęp do danych zawartych w oświadczeniach lustracyjnych będzie zapewniony poprzez zamieszczenie w rejestrze elektronicznych (cyfrowych) kopii oświadczeń, katalogowanych alfabetycznie i zawierających imię i nazwisko (imiona i nazwiska), datę i miejsce urodzenia oraz imiona rodziców osoby, która złożyła oświadczenie. W elektronicznych (cyfrowych) kopiach oświadczeń lustracyjnych zamieszczanych w rejestrze dane adresowe oraz numery PESEL zostaną zakryte lub usunięte tak, aby ich odczytanie nie było możliwe.
W rejestrze umieszcza się ponadto informacje o wszczęciu postępowania lustracyjnego oraz o sposobie jego zakończenia, w tym treść orzeczeń sądu kończących postępowanie w każdej instancji jako załącznik do elektronicznej (cyfrowej) kopii oświadczenia lustracyjnego danej osoby.

*  *  *

  • Załącznik nr 1 - Wzór oświadczenia o pracy lub służbie w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w okresie od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r. (dokument w formacie PDF)
  • Załącznik nr 2 - Wzór informacji o złożeniu oświadczenia o pracy lub służbie w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w okresie od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r.  (dokument w formacie PDF)