Co? Gdzie? Kiedy?


Twoje skróty

Dodaj link

Interdyscyplinarna konferencja naukowa „High-Tech za »żelazną kurtyną«. Elektronika, komputery i systemy sterowania w PRL” – Katowice, 23–24 września 2015

Data publikacji: 2015-02-09 14:18:15 Data rozpoczęcia: 2015-09-23 14:11:00 Data zakończenia: 2015-09-24 14:11:00
Miniaturka

W dniach 23–24 września w nowo otwartym Centrum Edukacyjnym Oddziału IPN w Katowicach odbyły się obrady konferencji High Tech za „Żelazną kurtyną”. Elektronika, komputery i systemy sterowania w PRL.

Call for papers na konferencję rozesłano w lutym tego roku i do końca maja do udziału zgłosiło się niemal 50 zainteresowanych, reprezentujących kluczowe ośrodki naukowe, w tym m.in. Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Wrocławski, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, a także Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu. Na podkreślenie zasługuje także przekrój przez profesje i doświadczenie zawodowe prelegentów. Obok inżynierów elektroników i informatyków, zasiedli ekonomiści, historycy, filolodzy, socjolodzy oraz kulturoznawcy. Niektórzy spoglądali na mikroelektronikę i systemy sterowania, rozwijane w PRL, nie tylko przez pryzmat studiów teoretycznych, lecz także własnych doświadczeń i pracy z tymi systemami. Nie brakowało zwłaszcza byłych pracowników katowickiego Centrum Naukowo-Produkcyjnego Systemów Sterowania MERA-STER w Katowicach (jak choćby kierownik biura konstrukcyjnego mgr inż. Romuald Jakóbiec), a także osób związanych w trakcie swojej kariery z wrocławskimi zakładami ELWRO. W ostatniej chwili do programu dokooptowany został również mgr inż. Piotr Dumania, obecnie zastępca dyrektora ds. badań przemysłowych i wdrożeń Instytutu Techniki Elektronowej, który podzieli się obserwacjami na temat wdrażania do produkcji podzespołów mikroelektronicznych przez Naukowo-Produkcyjne Centrum Półprzewodników CEMI. Reprezentowane były też różne pokolenia badaczy. Poza insiderami, którzy sami współtworzyli oprogramowanie i konstruowali urządzenia w PRL, wśród uczestników obecni byli młodzi naukowcy, w tym na przykład socjolodzy i kulturoznawcy, którzy spoglądali na dawne technologie przez pryzmat ich współczesnej recepcji w społeczeństwie polskim (np. nostalgia za urządzeniami UNITRA). Oprócz aktywnych uczestników, których w obradach wzięło udział ostatecznie ponad czterdziestu, na salę trafiło kilkudziesięciu biernych uczestników, zafascynowanych historią polskiej elektroniki i jej kontekstami. Zainteresowaniem młodych cieszyła się zwłaszcza sesja poświęcona przenikaniu komputerów i teorii informatycznych do popkultury PRL, zwłaszcza za sprawą Stanisława Lema. Entuzjazm wzbudziło m.in. wystąpienie językoznawcy mgr. Szymona Kukulaka z UJ.

Wykład wprowadzający, ukazujący w holistycznym, a tym samym intrygującym ujęciu proces implementowania nowych technologii w krajach rozwijających się czy też znajdujących się w pogoni za wiodącymi gospodarkami świata, wygłosił Edwin Bendyk, uznany propagator i teoretyk współczesnych technologii informacyjnych. Również dr Tomasz Kulisiewicz, reprezentujący Ośrodek Studiów nad Cyfrowym Państwem w Łodzi, w zgrabny sposób przybliżył polskie technologie komputerowe w szerokim kontekście doby geopolitycznego detente lat 60. i 70.

Inne jeszcze cechy tego interdyscyplinarnego gremium zasługują na uwagę. Oprócz uznanych wykładowców uniwersyteckich (zwłaszcza profesorowie Maciej Sysło, Wojciech Cellary, czy Piotr Sitarski), posłuchać można było przedsiębiorców (np. dr Witold Staniszkis, reprezentujący RODAN Development Sp. z o.o., czy dr inż. Jerzy Kołodziej, reprezentujący Business Potential Discovery Sp. z o.o.), którzy często sami implementowali w PRL i później rozwiązania, nad którymi wcześniej pracowali.

Kolorytu obradom dodali polonijni goście z zagranicy, dr inż. Janusz Zalewski z Floryda Gulf Coast University oraz mgr inż. Krzysztof Dąbrowski z Bundesrechenzentrum w Wiedniu). Konferencję zaś zwieńczył wykład zrealizowany via Skype inżyniera i businessmana Josha Krischera z Josh Krischer & Association GmbH (Niemcy), który podzielił się swoimi doświadczeniami z czasów Zimnej Wojny w zakresie handlu nowymi technologiami komputerowymi z państwami bloku wschodniego.

Obrady konferencji podzielone zostały na trzy bloki, do których przyporządkowano wystąpienia, w zależności od tego, na co położony został w nich akcent: 1. technologia, 2. społeczeństwo, 3. władza. Naturalnie w niektórych przypadkach organizatorzy zmuszeni zostali do kompromisów, tak by program konferencji utrzymać w czasowych ryzach, co zresztą powiodło się.

Nie mogło zabrakną wątków, które weszły już do klasyki polemik toczonych w łonie informatyków-elektroników oraz historyków techniki w PRL, a więc problemu komputera K 202 i jego autora inż. Jacka Karpińskiego. Stanowisko w sprawie kontrowersyjnego konstruktora zajął tym razem przewodniczący Sekcji Historii Informatyki Polskiego Towarzystwa Informatycznego mgr inż. Jerzy S. Nowak.

Lekkości obradom dodały uboższe w detale techniczne, za to bogatsze w refleksje i obserwacje dotyczące ciekawych zachowań ogólnospołecznych w czasach PRL i później, wystąpienia przedstawicieli dyscyplin humanistycznych. Wśród nich były te dotyczące literatury science-fiction, prekursorskiego czasopiśmiennictwa komputerowego („Bajtek”, IKS), telewizji satelitarnej, czy last but not least zjawiska społeczności graczy komputerowych i giełdy w okresie transformacji systemowej lat 80. i 90.

Pewien niedosyt pozostawia z pewnością absencja byłych funkcjonariuszy służb specjalnych PRL, na obecność których organizatorzy liczyli, w nadziei na zainicjowanie lepiej niż dotychczas wyważonej dyskusji na temat roli MSW i MON w transferze technologii (także nielegalnym) z krajów OECD, EWG i ASEAN na teren PRL, zwłaszcza w latach 80. XX w. Tym bardziej cieszyła obecność pułkownika Tadeusza Koczkowskiego, reprezentującego kontrwywiad wojskowy PRL, który też – aczkolwiek w ograniczonym zakresie – podzielił się z uczestnikami meandrami pracy drużyn pelengacyjnych LWP. Znakomitym uzupełnieniem tego wystąpienia była, obfitująca w interesujące detale, prelekcja dr. Jana Burego z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego na temat technik szyfrowania i deszyfrażu stosowanych m. in. w pionie radiokontrwywiadu MSW. Rekompensatą braku włączenia się do dyskusji byłych oficerów specsłużb były także referaty pracowników IPN, poruszające problematykę komputeryzacji baz danych w MSW i MON. Mgr Adam Kochajkiewicz z archiwum IPN zrekonstruował z kolei wybrane aspekty inwigilowania przez służby specjalne PRL przedstawicieli handlowych i menadżerów zachodnich koncernów branży IT. Nie zabrakło również spojrzenia na drugą stronę „barykady” – dr Agnieszka Dytman-Stasieńko zaprezentowała interesujące wątki posługiwania się technologią (zwłaszcza w zakresie łączności radiowej) przez opozycję antysystemową w PRL.

Wśród ciekawszych obserwacji pokonferencyjnych odnotować można – co niepokojące, lecz autentyczne – ewidentne bariery towarzyszące, śmiałej skądinąd, próbie odnalezienia wspólnego mianownika (wspólnego języka) przez uczestników, wywodzących się przecież z tak nieraz odległych dyscyplin nauki i korzystających z zupełnie innego warsztatu pracy. Z pewnością wśród wystąpień znalazły się takie, które odznaczały się większym stopniem hermetyczności, uniemożliwiając podjęcie dyskusji przez wszystkich uczestników, jak i takie, które wychodził naprzeciw postulatowi „spłycenia” specjalistycznego przekazu, ograniczenia fachowego żargonu i tym samym „rozhermetyzowania” narracji.

Wśród generalnych (uproszczonych) konkluzji powinna znaleźć się i ta, że środowisko byłych konstruktorów i informatyków oraz przedsiębiorców generalnie nie zgadza się z lansowaną współcześnie przez mainstream historyczny tezą, iż PRL był państwem z gruntu nieudanym pod względem rozwoju nowych technologii. W środowisku tym podkreśla się zwłaszcza wysoki poziom niektórych polskich rozwiązań tak z zakresu hardware (komputery, urządzenia peryferyjne), jak i software, rozwijanych czy to w otoczeniu badawczo-rozwojowym zakładów ELWRO, w Instytucie Maszyn Matematycznych PAN, czy też szerzej w ramach Zjednoczenia/Zrzeszenia MERA i Zrzeszeniu Informatyki. Z drugiej jednak strony specjaliści inżynierowie, podobnie jak ekonomiści i historycy, mają świadomość tego (niektórzy znają to z autopsji), jak niekorzystnie na rozwój polskiej myśli technicznej wpływały chroniczne niedobory w zakresie bazy technologicznej (elementowej) i odpowiadająca za nie – na równi z restrykcjami embargowymi organizacji Cocom – niewydolność gospodarki (socjalistycznej) typu planowego.

Obradom towarzyszyła ekspozycja komputerów (z których część została uruchomiona) m.in. wyprodukowanych przez katowicką MERĘ, prezentowana w pomieszczeniach „Przystanku”. Została ona przygotowana przez pracowników i wolontariuszy związanych z Muzeum Historii Komputerów i Informatyki w Katowicach z dyrektorem tego niezwykle udanego przedsięwzięcia kolekcjonerskiego Krzysztofem Chwałowskim na czele. Wystawa ta stanowiła idealne dopełnienie wystąpień i dyskusji, nadając całej imprezie klimat epoki.

Podsumowując, cel powierzchownej przynajmniej integracji środowiska osób związanych z historią IT oraz elektroniki w PRL został osiągnięty. Czas pokaże, czy będzie to proces długofalowy, który umożliwi w przyszłości pogłębione interdyscyplinarne studia nad historią techniki w PRL. Fakt współpracy reprezentantów tak licznych dziedzin wiedzy pozwala mieć nadzieję, że badania te będą o wiele bardziej obiektywne, niż gdyby były prowadzone oddzielnie, w hermetycznych zespołach. Konferencja bez wątpienia wychodziła zdecydowanym krokiem naprzeciw postulatom interdyscyplinarności oraz paradygmatu Science and Technology Studies, zapoczątkowanego w historiografii amerykańskiej jeszcze w latach 60. XX w., który do dzisiaj cieszy się popularnością w wiodących na świecie ośrodkach akademickich (jak np. MIT).

Wszystko wskazuje na to, że uda się wydać tom pokonferencyjny. Organizatorzy spodziewają się uzyskać teksty do końca tego roku, przy czym kilka z nich już napłynęło. Nieśmiało planowana jest również kolejna edycja konferencji, o nieco zmodyfikowanym spektrum tematycznym, najpewniej w 2017 r.

Poniżej lista wystąpień:  

Wykład wprowadzający - Edwin Bendyk, Komputery i kult cargo. Komputeryzacja w kraju peryferyjnym

Sekcja Technologia

mgr inż. Krzysztof Dąbrowski (Bundesrechenzentrum GmbH, Austria), Od tranzystora do mikroprocesora. Krótka historia polskich półprzewodników

dr Tomasz Kulisiewicz (Ośrodek Studiów nad Cyfrowym Państwem, Łódź/Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego), Polskie komputery lat 60. i 70. XX w. – produkcja i zastosowania na tle geopolitycznym i gospodarczym

mgr inż. Jerzy Nowak (Sekcja Historyczna Polskiego Towarzystwa Informatycznego), Od K-202 do Mery-400, czyli jak wyprodukować w Polsce minikomputer

mgr inż. Romuald Jakóbiec (badacz niezależny, Katowice), Biuro Konstrukcyjne CNPSS MERASTER w latach 1983–1988

dr inż. Wiesław Byrski (Wydział Zarządzania i Informatyki, Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości w Krakowie), Co można wycisnąć z minikomputera MERA z pamięcią operacyjną 8K i dyskiem 5 MB?

mgr inż. Piotr Dumania (Instytut Techniki Elektronowej), Uruchomienie produkcji układów scalonych w NPCP CEMI

dr hab. Beata Konopska (Instytut Geodezji i Kartografii, Warszawa), Informatyzacja procesów kartograficznych w PRL jako element wspólnej polityki państw bloku wschodniego

dr Roman Dolczewski (Instytut Ekonomiki Przemysłu Chemicznego, Warszawa), Przełamanie „żelaznej kurtyny” przez polski system informacji patentowej dla przemysłu chemicznego INPACHEM

dr Dawid Keller (Muzeum w Rybniku), Informatyzacja Polskich Kolei Państwowych w drugiej połowie lat siedemdziesiątych na przykładzie Śląskiej DOKP

dr Witold Staniszkis (Rodan Development Sp. z o.o., Warszawa), Produkcja i licencjonowanie oprogramowania narzędziowego w latach 70-tych i 80-tych – na przykładzie oprogramowania zarządzania bazą danych SYKON i RODAN

dr inż. Janusz Zalewski (Department of Software Engineering, Florida Gulf Coast University, USA), Początki i rozwój konstrukcji i zastosowań systemu CAMAC w Polsce do roku 1990

mgr inż. Tadeusz Korniak (Bister Sp. z o. o. Chorzów), mgr inż. Piotr Fuglewicz (Muzeum Historii Komputerów i Informatyki), MASTER – zaawansowany system operacyjny stworzony w warunkach przemysłowych

dr inż. Jerzy Kołodziej (Business Potential Discovery Sp. z o.o., Warszawa), PROTOOL – system, który powstał za „żelazną kurtyną” i brał udział w projekcie kosmicznym NASA

dr inż. Tomasz Barbaszewski (badacz niezależny, Kraków), UNIX i polska transformacja

Sekcja Społeczeństwo

prof. dr hab. Maciej Sysło (Uniwersytet Wrocławski/Uniwersytet Mikołaja Kopernika), Zasługi PRL-u dla edukacji informatycznej

prof. dr hab. inż. Wojciech Cellary (Katedra Technologii Informacyjnych, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu), Historia polskiego komputera edukacyjnego Elwro 800 Junior

mgr Bartłomiej Kluska ( IPN Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów, O. Łódź), Komputeryzacja jakby od końca – obywateli, przedsiębiorstw i uczelni schyłkowego PRL-u

mgr inż. Aleksander Zawada (Instytut Tele- i Radiotechniczny, Warszawa), Elektronika próżniowa w PRL

dr hab. prof. UŁ Piotr Sitarski ( Katedra Mediów i Kultury Audiowizualnej, Uniwersytet Łódzki), Poza systemem. Dyfuzja techniki wideo w Polsce lat 70. i 80.

dr Krzysztof Jajko (Instytut Kultury Współczesnej, Uniwersytet Łódzki), Telewizja z nieba dla wszystkich. Instytucjonalne i pozainstytucjonalne inicjatywy związane z upowszechnianiem telewizji satelitarnej w schyłkowym PRL

mgr Piotr Torka-Lis (Instytut Socjologii, Uniwersytet Jagielloński), Obiekt kultu czy symbol nostalgii? Współczesna recepcja produktów Zjednoczenia UNITRA i ich rola w podtrzymywaniu mitu technokratycznej Polski Edwarda Gierka

dr Joanna Walewska (Katedra Kulturoznawstwa, Uniwersytet Mikołaja Kopernika), mgr inż. Maciej Białecki (C.H.Erbsloeh Sp. z o.o.), Powojenna historia „IKI”, czyli rzecz o nacjonalizacji przemysłu radiotechnicznego

dr Wiesław Cetera (Instytut Dziennikarstwa, Uniwersytet Warszawski), Prasa informatyczna dla młodzieży 1986-1990. IKS – Informatyka, Komputery, Systemy – studium przypadku

dr Maria B. Garda ( Katedra Mediów i Kultury Audiowizualnej, Uniwersytet Łódzki), „Pokolenie Bajtka”. Od giełdy komputerowej do kultury graczy

mgr Grzegorz Zyzik (Instytut Polonistyki i Kulturoznawstwa, Uniwersytet Opolski), „Bajtku dopomóż, jesteśmy w kropce!” Początki społeczności graczy w PRL-u

dr Patryk Wasiak (Instytut Kulturoznawstwa, Uniwersytet Wrocławski), Ekonomiczne i społeczne funkcje giełd komputerowych w okresie transformacji systemowej

mgr Szymon Kukulak (Wydział Polonistyki, Uniwersytet Jagielloński), Czerwone komputery w czerwonej SF. Informatyzacja Bloku Wschodniego a polska literatura fantastyczno-naukowa doby PRL-u

dr Adam Dziuba (IPN Biuro Edukacji Publicznej, O. Katowice), Marax i jego następcy. Komputer w polskiej literaturze Science Fiction

mgr Aleksandra Wierzchowska (IPN Centrum Edukacyjne IPN Przystanek Historia, Warszawa), „SF jest ulubioną rozrywką informatyków”. Polski fandom a popularyzacja elektroniki

Sekcja Władza

mgr Adam Kochajkiewicz (IPN Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów, O. Wrocław), Przedstawiciele zachodnich firm branży IT w PRL lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych – studium przypadków

dr Agnieszka Dytman-Stasieńko (Instytut Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej, Dolnośląska Szkoła Wyższa we Wrocławiu), Haktywizm czasów analogowych. Dwa modele elektronicznego nieposłuszeństwa obywatelskiego: Ireneusza Haczewskiego i Jana Hanasza

dr Franciszek Dąbrowski (IPN Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów, Centrala - Warszawa), System informacyjny Departamentu III MSW: analiza informacji i prowadzenie dokumentacji działań operacyjnych

dr Monika Komaniecka (IPN Biuro Edukacji Publicznej, O. Kraków), Informatyzacja Biura „B” MSW – koncepcje, realizacja, efekty

mgr Bartosz Kapuściak (IPN Biuro Lustracji, O. Katowice), Podsystemy informatyczne „DOWÓD-KW1” i „DOWÓD-KW2” w Wojskowej Służbie Wewnętrznej

płk Tadeusz Koczkowski (Stowarzyszenie Wspierania Bezpieczeństwa Narodowego), Kontrwywiad wojskowy w PRL i potem. Środki technik operacyjnych

dr Jan Bury (Instytut Prawa Międzynarodowego, Unii Europejskiej i Stosunków Międzynarodowych, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego), Kryptografia i kryptoanaliza w organach bezpieczeństwa państwa Polski Ludowej

dr Mirosław Sikora (IPN Biuro Edukacji Publicznej, O. Katowice), Wywiad MSW PRL jako instrument śledzenia globalnych trendów w rozwoju IT 1970-1990

inż. Josh Krischer (Josh Krischer & Associates GmbH, Niemcy), CoCom or Trading with „commies”. Outside view (transmisja skype)

Organizatorzy: Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach oraz Muzeum Historii Komputerów i Informatyki w Katowicach 

Patronat naukowy: Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk.

Patronat medialny: IT Polska News, Komputer Świat

miroslaw.sikora@ipn.gov.pl,
p.fuglewicz@muzeumkomputerow.edu.pl

Załączniki do strony

Rozmiar pliku: 1.9 MB

Rozmiar pliku: 2.7 MB